໑. ຈີວຣວຄ຺ໂຄ

໑. ປຐມກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໔໕໙. ສມິຕາວິນາຕິ ສມິຕາ’ເນນ ກິເລສາຕິ ສມິຕາວີ, ເຕນ ສມິຕາວິນາ. ‘‘ຕີຓິ ຈີວຣານີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ຕິຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສງ຺ຂ຺ຍາປຸພ຺ໂພ ທິຄຸເນກວຈນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕໍ ປນ ອຘິຏ຺ຐິຕສ຺ສປິ ອນຘິຏ຺ຐິຕສ຺ສປິ ນາມໍ ‘‘ເອກຣຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈ ຠິກ຺ຂຸ ຕິຈີວເຣນ ວິປ຺ປວເສຍ຺ຍາ’’ຕິອາທີສຸ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐາເນນ ອຘິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ນາມໍ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໘) ເອຕ຺ຖ ອນຘິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ນາມໍ, ອິຘ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ສມ຺ຠວຕິ. ‘‘ຠຄວຕາ ຠິກ຺ຂູນໍ ຕິຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິຏ຺ຐິຕເມວ. ‘‘ອຎ຺ເຎເນວ ຕິຈີວເຣນ ຄາມໍ ປວິສນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນຘິຏ຺ຐິຕເມວ. ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຫິ ຈີວເຣ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານໍ ຣຸຫຕິ, ນ ອິຕຣສ຺ມິໍ ປຕ຺ຕາຘິຏ຺ຐານໍ ວິຍ, ຕສ຺ມາ ອິຕຣໍ ອຕິເຣກຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ.

໔໖໐-໑. ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປເນຕ຺ຖ ເອກຣຕ຺ຕມ຺ປິ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ປຣໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທສາຫປຣມໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕຸໍ. ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຖ ‘ທສາຫປຣມໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕພ຺ພໍ, ຕໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ຠຄວາ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎາເປສິ. ອຖ ປຈ຺ຉິມໂພຘິຍໍ ອຊາຕສຕ຺ຕຸກາເລ ກຖິນໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຠິກ຺ຂູ ອິທໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ທສາຫ…ເປ… ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ອຸທ຺ທິສນ຺ຕິ, ເອສ ນໂຍ ທຸຕິຍຕຕິຍກຖິເນສຸປິ. ຕຖາປິ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ທສາຫປຣມນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກໍເຍວ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ’’ຕິ ວຈນໍ ນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ນ ຈ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ນ ຫິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ, ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ວາ ກຖິນາຘິກາໂຣ ທິສ຺ສຕີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕນໂຍວ ສາໂຣຕິ ນິຏ຺ຐເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ອຖາປິ ສິຍາ ‘‘ກຖິນສ຺ສຸປ຺ປຕ຺ຕິກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາເວນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ທ຺ເວ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ ສິຍຸໍ, ຕໂຕ ປຣິວາເຣ (ປຣິ. ໒໔) ‘‘ເອກາ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິວຈນວິໂຣໂຘ. ອປິຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕນຍທີປນຕ຺ຖໍ ອິຘ ຕໍ ວຈນໍ ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິກາເລ ອວຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ສາຘິຕຕ຺ຕາ ທຸຕິຍຕຕິເຍສຸ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕີສຸ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຕຕ຺ຖປິ ຕໍ ວຈນໍ ປຈ຺ຉາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິນ຺ຕິອາທີສຸ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສກ຺ຂປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ເປມໍ, ອຣຫນ຺ຕານໍ ຄາຣໂວ. ທສມໍ ວາ ນວມໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ.

໔໖໒-໓. ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິນ຺ຕິ ອິທໍ ເກວລໍ ຈີວຣປລິໂພຘາຠາວມຕ຺ຕທີປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນຏ຺ຐໍ ວາ ວິນຏ຺ຐໍ ວາ ທຑ຺ຒໍ ວາ ຈີວຣາສາ ວາ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ທສາຫປຣມໍ ຘາເຣຕພ຺ພຈີວຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ, ນຏ຺ຐາທິກໍ ໂສ ຘາເຣຍ຺ຍ. ຘາຣຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຐປນໍ, ປຣິໂຠໂຄ ວາ. ຕໍ ທ຺ວຍໍ ກເຕປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ອກເຕປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກຕໍ ວາ ໂຫຕີ’’ຕິປິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ກຕເມວ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ຈີວຣໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕມ຺ປິ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ທສາຫປຣມໍ ກາລໍ ຘາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ນ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ຕຎ຺ຫິ ຈີວຣໍ ສນ຺ຕຎ຺ເຈ, ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ເອກທິວສມ຺ປິ ປຣິຫາຣໍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ອປິຈ ‘‘ຈີວຣໍ ນາມ ວິກປ຺ປນຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຈ ກຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາປິ ນ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ຘາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ ອສມ຺ຠວໂຕ.

ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ສິຍາ – ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຈີວຣໍ ນຏ຺ຐາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຍທິ ຠເວຍ຺ຍ, ກຕມໍ ຈີວຣໍ ທສາຫປຣມໍ ຘາເຣຍ຺ຍ. ຍສ຺ມາ ຘາເຣຕພ຺ພຈີວຣໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ກຣຓປລິໂພຘທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘ນຏ຺ຐໍ ວາ’ຕິອາທິປທານິ ວຸຕ຺ຕານິ. ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ‘ນຏ຺ຐໍ ວາ’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕຈີວຣານໍ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຈີວເຣ ອສຕິ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ສຕິ ຕໍ ທສາຫປຣມໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ‘ກຕໍ ວາ ໂຫຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕຈີວຣເມວາຘິປ຺ເປຕໍ. ກສ຺ມາ ປນ ກຕຈີວຣໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ປາກຏຕ຺ຕາ. ກຖໍ? ນຏ຺ຐວິນຏ຺ຐຈີວຣາທີນໍ ຘາຣຓສ຺ສ ອຠາວໂຕ ກຕຈີວຣເມວ ອິຘາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ປາກຏໍ. ຍຖາ ກິໍ? ຍຖາ ປຐມານິຍເຕ ເມຖຸນກາຍສໍສຄ຺ຄຣໂຫນິສຊ຺ຊານເມວາຄຕຕ຺ຕາ ໂສຕສ຺ສ ຣໂຫ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ປາກໂຏ, ຕສ຺ມາ ‘ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ຣໂຫ ອິຕຣສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ’ຕິ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍສມ຺ປທມິທນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘ກຕໍ ວາ ໂຫຕີ’ຕິ ອິທໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ກສ຺ມາ? ອກຕໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕປິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍຕ຺ຕາ, ກິຎ຺ຈາປິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ, ອິຘ ປນ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານມຘິປ຺ເປຕໍ. ຕສ຺ມິໍ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐາເນ ອກຕໍ, ອຣຊິຕໍ, ອກປ຺ປິຍກຕຎ຺ຈ ‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕທຕ຺ຖທີປນຕ຺ຖໍ ‘ກຕໍ ວາ ໂຫຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕຣຖາ ‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ປຏິລທ຺ເຘ’ຕິ ວເທຍ຺ຍ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຕິຈີວຣໍ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍນ຺ຕິ ກຖໍ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ວຈນປ຺ປມາຓໂຕ. ‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວິກປ຺ເປຕຸ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຘາປິ ‘ອຕິເຣກຈີວຣໍ ນາມ ອນຘິຏ຺ຐິຕ’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ຍສ຺ມາ ‘ກຕໍ ວາ ໂຫຕີ’ຕິ ວຈເນນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຈີວເຣນ ສທ຺ຘິໍ ເສສມ຺ປິ ທສາຫປຣມໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ຘາເຣຕຸໍ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ອນຸຊານນ຺ໂຕ ‘ອຕິເຣກຈີວຣໍ ນາມ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ ອວິກປ຺ປິຕ’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ສິຍາ – ຍຖາ ‘ອວິກປ຺ປິຕ’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ‘ວິກປ຺ປນຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມ’ນ຺ຕິປິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ຕິຈີວຣເມວ ທສາຫປຣມໍ ຘາເຣຕພ຺ພໍ ‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິ’ນ຺ຕິອາທິອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ. ອິຕຣຖາ ເອກາຫາຕິກ຺ກເມປິ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ ‘ໂຍ ປນ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ. ນ ຕິຈີວຣໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຈີວຣໍ ທສາຫປຣມໍ ຘາເຣຕພ຺ພໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ‘ອນ຺ໂຕທສາຫ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍຖາຫ ‘ອນາປຕ຺ຕິ ອນ຺ໂຕທສາຫໍ ອຘິຏ຺ເຐຕິ, ວິກປ຺ເປຕີ’ຕິ, ອິຕຣຖາ ‘ອນ຺ໂຕທສາຫໍ ອຘິຏ຺ເຐຕີ’ຕິ ວຈນມຕ຺ຕເມວ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອິທໍ ສພ຺ພໍ ອປເຣ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕກຖິເນ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ ກຕເມວ ສນ຺ຕຎ຺ເຈ, ທສາຫປຣມໍ ຘາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິທຎ຺ຈິມສ຺ສ ສາຘນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕວຈນຎ຺ຈ ປຣໂຕ ອິເຘວ ວຸຕ຺ຕວິຈາຣຓາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຍຸຕ຺ຕິຍາ ຈ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ອິເຘວ ວຸຕ຺ຕວິຈາຣຓາ ນາມ – ‘‘ສ຺ເວ ກຖິນຸທ຺ຘາໂຣ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຊ຺ຊ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ ຕທເຫວ ອນຘິຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ. ກສ຺ມາ? ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອນ຺ໂຕກຖິເນ ອຕິເຣກທສາຫມ຺ປິ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ, ກຖິນໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ເອກທິວສມ຺ປິ ນ ລຠຕິ. ຍຖາ ກິໍ? ຍຖາ ອຕ຺ຖຕກຖິໂນ ສງ຺ໂຆ ອຕ຺ຖຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຸພ຺ຠາຣາ ເອກທິວສາວເສເສປິ ກຖິນຸພ຺ຠາເຣ ອານິສໍສໍ ລຠຕິ, ປຸນທິວເສ ນ ລຠຕິ. ສເຈ ສຕິສມ຺ໂມສາ ຠາຊນີຍຈີວຣໍ ນ ຠາຊິຕໍ, ປຸນທິວເສ ອນຕ຺ຖຕກຖິນານມ຺ປິ ສາຘາຣຓໍ ໂຫຕິ. ທິວສາ ເຈ ສາວເສສາ, ອຕ຺ຖຕກຖິນສ຺ເສວ ສງ຺ຆສ຺ສ ປາປຸຓາຕິ, ເອວເມວ ອຕ຺ຖຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຸພ຺ຠາຣາ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ ອວິກປ຺ປິຕໍ ວຏ຺ຏຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕທິວສພ຺ຠນ຺ຕຣຕ຺ຕາ. ກຖິນທິວໂສ ຄຓນຸປໂຄ ໂຫຕິ, ອຸພ຺ຠຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສາຫປຣມໍ ກາລໍ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ, ຕໂຕ ປຣໍ ນ ລຠຕິ. ກສ຺ມາ? ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທສາຫປຣມໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ. ອນ຺ໂຕກຖິເນປິ ເອກາທເສ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປ຺ປສງ຺ຄໍ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ’’ຕິ ອຍໍ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວາເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ, ນ ຈ ເຕ ທິວເສ ອທິວເສ ອກາສີຕິ. ຕຖາ ຕຕິຍກຖິເນ ຈ ວິຈາຣິຕໍ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປເນວ ອກາລຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ຍໍ ມຍາ ເຫຏ຺ຐາ ປຐມສິກ຺ຂາປເທ ‘ທສາຫປຣມໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕມ຺ປິ ກຖິນມາສໂຕ ພຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນເມວ, ນ ອນ຺ໂຕຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈ, ‘‘‘ກາເລປິ ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ເອຕໍ ອກາລຈີວຣ’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໕໐໐) ວຈນໂຕ ກຖິນຸພ຺ຠາຣໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ທສາຫປຣິຫາຣໍ ນ ລຠຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ, ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຸນ ກຖິນຸພ຺ຠາຣໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປຎ຺ຈ ທິວສານິ ລຠຕີຕິ ປສງ຺ໂຄປິ ‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣ…ເປ… ຂິປ຺ປເມວ ກາເຣຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ອກາລຈີວຣສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາລໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວາຣິໂຕ ໂຫຕິ. ຕທຸຠເຍນ ກຖິນພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ ກຖິນຸພ຺ຠາຣໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ເອກທິວສມ຺ປິ ປຣິຫາຣໍ ນ ລຠຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈ. ຕສ຺ມາ ທຸວິຘມ຺ເປຕໍ ວິຈາຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ ອມ຺ເຫຫິ ‘‘ອິເຘວ ວຸຕ຺ຕວິຈາຣຓາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຍຸຕ຺ຕິຍາ ຈ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ນ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ’’ຕິ ອິທໍ ຠຸມ຺ມໍ ກິໍ ຈີວຣສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນິຍເມຕິ, ອຸທາຫຸ ຘາຣຓໍ, ອຸທາຫຸ ອຸຠຍນ຺ຕິ, ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ, ຍທິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິຍເມຕິ, ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກມາເສ ເອວ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສາຫໍ ຘາເຣຕພ຺ພໍ ອນິຏ຺ຐິເຕປິ ຕສ຺ມິໍ ມາເສຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຖ ຘາຣຓໍ ນິຍເມຕິ, ອນ຺ໂຕກຖິເນ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ ອຸພ຺ຠເຕປິ ທສາຫປຣມໍ ຘາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຖ ອຸຠຍໍ ນິຍເມຕິ, ຕຕິຍກຖິເນ ວິຍ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ກາມໍ ອຸຠຍໍ ນິຍເມຕິ, ນ ປນ ວິເສສເນ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖິ. ຍໍ ອນ຺ໂຕກຖິເນ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຘາເຣຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສາຘິຕຎ຺ເຫຕໍ. ‘‘ກຕໍ ວາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິ, ເຕນ ປຸນ ວິເສສເນ ປໂຍຊນໍ ນຕ຺ຖິ, ນ ຫິ ກຕເມວ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ກໂຣຕິ, ນ ຈ ນຏ຺ຐາທິກໍ ຘາເຣຕຸໍ ສກ຺ກາຕິ. ເຍນ ວາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ຠຄວຕາ ອິທໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ໂສ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຕຕິຍກຖິເນ ປກາສິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ປກາສິໂຕຕິ ເຈ? ວິເສສວິຘານທສ຺ສນາຘິປ຺ປາຍໂຕ. ວິເສສວິຘານຎ຺ຫິ ‘‘ໂນ ຈສ຺ສ ປາຣິປູຣີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖາປິ ‘‘ຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ອກາລຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ ວິເສສເນນ ອຸພ຺ຠເຕປິ ກຖິເນ ກາລຈີວຣໍ ອຕ຺ຖີຕິ ທີເປຕິ. ກິຎ຺ເຈຕໍ? ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ, ເຕເນວ ຕຕ຺ຖ ‘‘ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິນິຍເມ ວຸຕ຺ຕໂທສາຠາວສິທ຺ຘິ. ຍຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ‘‘ກາເລປິ ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ເອຕໍ ອກາລຈີວຣໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ທ຺ເວ ອຕ຺ຖວິກປ຺ປາ. ອາເທສວເສນ ‘‘ອກາລຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘສງ຺ຂ຺ຍມ຺ປິ ກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ກາລປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ, ປເຄວານາເທສນ຺ຕິ ອຍໍ ປຐໂມ ວິກປ຺ໂປ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິນິຍເມ ວຸຕ຺ຕໂທສາຠາວເມວ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕິ. ຕຖາ ອາເທສວເສນ ອກາລຈີວຣສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຕໍ ຈີວຣກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ຈີວຣກາລໂຕ ປຣໍ ທສາຫປຣິຫາຣໍ ນ ລຠຕິ, ປເຄວານາເທສນ຺ຕິ ອຍໍ ທຸຕິໂຍ ຘາຣຓນິຍເມ ວຸຕ຺ຕໂທສາຠາວເມວ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕິ. ຍທິ ເອວໍ ອາເທສວເສນ ອກາລຈີວຣສ຺ສ ອກາລຈີວຣຕາ ກິມຕ຺ຖິກາຕິ ເຈ? ສງ຺ຆຸທ຺ເທສິກສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖຕກຖິນສ຺ສປິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ສາຘາຣຓຠາວຕ຺ຖິກາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອປິຈ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ກຖິນທິວສາປິ ທິວສາວ. ເອວໍ ຄຓນຸປຄຕ຺ຕາ ອກາລຈີວຣສງ຺ຂຍາປຏິລາຠານຸຠາເວນ ‘‘ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ’’ຕິ ວຈນາເປກ຺ຂສ຺ສ ອນິສ຺ສຄ຺ຄິຍຕ຺ຕາ ຕທນຸໂລມຕ຺ຕາ ‘‘ກາລຈີວຣສ຺ສປີ’’ຕິ ເອວໍ ສພ຺ພຖາ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ເອຕ຺ຖ ວຈນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອປິຈ ອຕ຺ຖິ ເອກຈ຺ເຈນ ກຖິນຸທ຺ຘາເຣນ ອຸພ຺ຠເຕ ກຖິເນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ກາລຈີວຣໍ ໂຫຕິ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ອກາລຈີວຣໍ, ຕໍ ສີມາຕິກ຺ກນ຺ຕສ຺ສ, ໂນ ອຸພ຺ຠາຣຄຕໍ. ຕໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວເສນ ອຸພ຺ຠເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຐເປຕ຺ວາ ອິຕເຣສໍ ອຎ຺ຎຕເຣນ ອຸພ຺ຠເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຎ຺ຫິ ຍສ຺ສ ອຸພ຺ຠຕໍ, ຕສ຺ສ ອກາລຈີວຣໍ, ອິຕຣສ຺ສ ກາລຈີວຣໍ. ຕຖາ ອຕ຺ຖິ ເອກຈ຺ເຈນ ກຖິນຸທ຺ຘາເຣນ ອຸພ຺ຠເຕ ກຖິເນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ສພ຺ພສ຺ສປິ ອກາລຈີວຣເມວ ໂຫຕິ. ຕໍ ຍຖາຐປິຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ອຕ຺ຖິ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຐເປຕ຺ວາ ວສ຺ສານສ຺ສ ປຈ຺ຉິເມ ມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ. ຕຖາ ອຕ຺ຖິ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອກາລຈີວຣໍ, ຕໍ ເຫມນ຺ເຕ, ຄິມ຺ເຫ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ປຸຄ຺ຄລກາລເຠທໂຕ ພຫຸວິຘຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ‘‘ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອເນກໍສິກຕ຺ຕາ ອິມມ຺ປິ ອຕ຺ຖວິກປ຺ປໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນຕິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ກຖິນໍ ອຸພ຺ຠຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ສິທ຺ເຘປິ ‘‘ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ມາຕິການໍ ອຎ຺ຎຕຣາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຘາຣຍາມີ’’ຕິ ຠິກ຺ຂຸນີວິຠງ຺ເຄ ອາຄໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ວຈເນນ ວຈນເຠໂທ ຕຕ຺ຖ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

‘‘ວິກປ຺ປນຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຘິຏ຺ຐານຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມ’’ນ຺ຕິ ອສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກໍ. ນ ຫິ ຍຕ຺ຕກໍ ສງ຺ຆາຏິ ອຘິຏ຺ຐານຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມໍ, ຕຕ຺ຕກໍ ອນ຺ຕຣວາສກາທິ ອຘິຏ຺ຐານຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມໍ ໂຫຕິ ອຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ພຫຸວິຘຕ຺ຕາ. ນ ເອວໍ ວິກປ຺ປນາຍ ເຠໂທ ຕສ຺ສາ ເອກວິຘຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ເອກາທເສ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍ’’ນ຺ຕິ ອນ຺ຕິມໍ ຐເປຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຸຣິມຕຣສ຺ມິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອນ຺ຕິມໍ ນາມ ອປຣກຕ຺ຕິກາຍ ປຐມາຣຸຓຸຄ຺ຄມນໍ. ຕຎ຺ຫິ ກາລຕ຺ຕາ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ນ ກໂຣຕິ, ເຕເນວາຫ ອຈ຺ເຈກຈີວຣສິກ຺ຂາປທຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຉຏ຺ຐິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອນຈ຺ເຈກຈີວຣມ຺ປິ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຐປິຕຈີວຣມ຺ປິ ເອຕໍ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕິເຍວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໔໖-໙). ອິມໍເຍວ ນຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຈ຺ເຈກຈີວຣສ຺ສ ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສທິວສາຘິໂກ ມາໂສ, ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສທິວສາຘິກາ ປຎ຺ຈ ມາສາ, ຕໂຕ ປຣໍ ເອກທິວສມ຺ປິ ປຣິຫາໂຣ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ຕຕ຺ເຖວາຫ. ອິມສ຺ມິໍ ນເຍ ສິທ຺ເຘ ອນຈ຺ເຈກຈີວຣໍ ທ຺ວາທສາເຫ ນ ລຠຕີຕິ ສິທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ. ຕໂຕ ‘‘ອນຈ຺ເຈກຈີວເຣ ອນຈ຺ເຈກຈີວຣສຎ຺ຎີ, ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໕໐) ເອຕ຺ຖ ອຈ຺ເຈກຈີວຣສທິເສ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ອນຘິຏ຺ຐິເຕຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ປນ ‘‘ປຎ຺ຈ ມາສາ’’ຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວຈນໍ. ວສ຺ສິກສາຏິກຎ຺ຈ ອວສ຺ສິກສາຏິກຠາວໍ ປຕ຺ວາ ເອກາທສມາເສ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ທສາຫາຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິວຸຏ຺ຐາເນ ‘‘ທສາຫປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ປກ຺ຂອຕິເຣກປກ຺ຂມາສອຕິເຣກມາສປຏິຈ຺ຉນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນເຠໂທ ວິຍ, ນ ອິຘ ວຈນເຠໂທ, ຕສ຺ມາ ສໍວຈ຺ຉຣາຕິກ຺ກນ຺ຕມ຺ປິ ທສາຫາຕິກ຺ກນ຺ຕເມວ ນາມ, ຕຖາ ທຸຕິຍກຖິເນປິ ສໍວຈ຺ຉຣວິປ຺ປວຸຕ຺ຖມ຺ປິ ຣຕ຺ຕິວິປ຺ປວຸຕ຺ຖເມວ. ຕຕິເຍ ສໍວຈ຺ຉຣາຕິກ຺ກນ຺ຕມ຺ປິ ມາສາຕິກ຺ກນ຺ຕເມວ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ອນຘິຏ຺ຐິເຕ ອຘິຏ຺ຐິຕສຎ຺ຎີ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ອິທເມກສ຺ສ ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສ ອາທິປທທີປນໍ. ເອສ ນໂຍ ອວິກປ຺ປິເຕຕິອາທີສຸປິ, ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ອຏ຺ຐສຸ ຕິກຈ຺ເຉເທສຸ ເອກໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ອິຕເຣສໍ ເອເກກມາທິປທໍ ວິຕ຺ຖາເຣຫ຺ວາ ທ຺ເວ ທ຺ເວ ຠຄວຕາວ ສງ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ພຫູສຸປິ ຕິກຈ຺ເຉເທສຸ ສມ຺ຠວນ຺ເຕສຸ ເອໂກ ເອວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ‘‘ອຍໍ ວິນຍສ຺ສ ຘມ຺ມຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ທຸກ຺ກຏວາເຣສຸ ປນ ເອກໍ ທຸກ຺ກຏໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ເສສານິ ສຕ຺ຕ ຕເຖວ ສງ຺ຂິຕ຺ຕານິ. ຕຖາ ອນ຺ຕິມນ຺ຕິໂມ ເອເກໂກ ອນາປຕ຺ຕິໂກຏ຺ຐາໂສຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອນາປຕ຺ຕິ ອນ຺ໂຕທສາຫນ຺ຕິ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຕໍ ທສາຫປຣມໍ ຘາເຣຕພ຺ພໍ. ຕໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຍຖາສກໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ອນ຺ໂຕທສາຫໍ ອຘິຏ຺ເຐຕິ ວາ ວິກປ຺ເປຕິ ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ນສ຺ສຕິ ວາ ວິນສ຺ສຕິ ວາ ຑຍ຺ຫຕິ ວາ ອຎ຺ໂຎ ວາ ຕໍ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ ວິສ຺ສາສນ຺ໂຕ ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍໂຕ ອນາປຕ຺ຕິ. ທຸກ຺ກຏໂຕ ປນ ສິຍາ ອາປຕ຺ຕິ ສິຍາ ອນາປຕ຺ຕິ ສຎ຺ຎາເຠເທນ. ອນ຺ຕິມານໍ ປເນຕ຺ຖ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປທານໍ ວເສນ ອນຈ຺ຉິນ຺ເນ ອຈ຺ຉິນ຺ນສຎ຺ຎີ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ອວິສ຺ສາສຄ຺ຄາເຫ ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາຫສຎ຺ຎີ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິອາທິກາ ທ຺ເວ ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍາ, ທ຺ເວ ຈ ທຸກ຺ກຏາ ສງ຺ຂິຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ຍທິ ອນ຺ໂຕທສາຫໍ ອຘິຏ຺ເຐຕິ, ທສາຫປຣມໍ ອຣຸຓໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ທິວສຠາເຄ ອຘິຏ຺ຐຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ຕາວ ປາຬິວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ອິໂຕ ຄຣຸກຕຣານີຕິອາທິມ຺ຫິ ອຍໍ ໂຈທນາປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ຄຓ຺ຐິປເທ ປນສ຺ສ ອິໂຕ ນິສ຺ສຏ຺ຐຈີວຣທານໂຕ ຄຣຸກມ຺ປິ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມໍ ຍຖາ ອປໂລກເນນ ກໂຣນ຺ຕິ, ເອວມິທໍ ຎຕ຺ຕິຍາ ກຕ຺ຕພ຺ພມ຺ປິ ປກຕິວຈເນນ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ຍທິ ເອວໍ ປຣິວາເຣ ກມ຺ມວຄ຺ຄສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຎຕ຺ຕິກມ຺ມມ຺ປິ ເອກໍ ຎຕ຺ຕິໍ ຐເປຕ຺ວາວ ກາຕພ຺ພໍ, ອປໂລກນກມ຺ມາທິວເສນ ນ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໘໒) ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕນ ວິຣຸຊ຺ເຌຍ຺ຍ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ເຕສໍ ເອຕໍ ອນຸໂລມ’’ນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອນຸໂລມນເຍເນວ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິຍມໍ ປນ ຍຖາ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸໂປສໂຖ ວິນາ ຎຕ຺ຕິຍາ ໂຫຕິ, ເອວໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ນິສ຺ສຏ຺ຐຈີວຣທານມ຺ປີຕິ ວທາມ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອາຍສ຺ມໂຕ ເທມາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກຖໍ ປເນຕໍ ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ? ຕທນຸໂລມຕ຺ຕາຕິ. ເອກເທເວທໍ ຎຕ຺ຕິກມ຺ມໍ ອປໂລກເນນາປິ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສາຘນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຈຣິໂຍ. ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ປເນຕ຺ຖ ໂຈທນໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ເອຕໍ ສາຘິຕໍ. ຎຕ຺ຕິກມ຺ມໍ ເອກໍ ຎຕ຺ຕິໍ ຐເປຕ຺ວາວ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ປາຬິຍາ ອາຄຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທໍ ປນ ປາຬິຍໍ ນາຄຕໍ, ເລສໂຕ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ເອຕໍ ອປໂລກເນນາປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ.

໔໖໘. ເອສ ນໂຍຕິ ອຎ຺ເຎສໍ ຈີວເຣສຸ ອຸປຈິກາທີຫິ ຂາຍິເຕສຸ ມມປິ ຂາຍິຕານີຕິອາທິ. ‘‘ອຎ຺ເຎນ ກຕໍ…ເປ… ສາຘກ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ສມານຊາຕິກໍ, ເອກຕ຺ຖຊາຕິກຎ຺ຈ ຕຕິຍກຖິນໍ ປຐມສມານເມວາຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕິ.

໔໖໙. ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕິຈີວຣໍ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐາເນນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕກໍ, ຍໍ ວາ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐາເນນ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ອວິກປ຺ເປຕຸໍ ອນຸຊານາມິ, ຕສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານກາລປຣິຈ຺ເຉທາຠາວໂຕ ສພ຺ພກາລໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍເຍວ ອນຸຊານາມິ, ຕໍ ກາລປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕຸໍ ນານຸຊານາມິ. ສຕິ ປນ ປຈ຺ຈເຍ ຍທາ ຕທາ ວາ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອນ຺ໂຕທສາຫໍ ອຘິຏ຺ເຐຕິ, ວິກປ຺ເປຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕເມຕໍ. ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸໍເຍວ ນາຘິຏ຺ຐາຕຸໍ. ວຕ຺ຖຎ຺ຫິ ກຕປຣິໂຍສິຕໍ ອນ຺ໂຕຈຕຸມາເສ ວສ຺ສານທິວສໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕທສາເຫ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ອນຸຊານາມິ, ຈຕຸມາສໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ກຕ຺ວາ ຐປິຕຸກາເມນ ວິກປ຺ເປຕຸໍ ອນຸຊານາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຄຕຈີວຣໂຕ ອູນກນ຺ຕິ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ຈີວຣານໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉໂທ. ‘‘ຕິຈີວຣໍ ປນ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວາເທ ປນ ສຕິ ຕຖາຣູປປຈ຺ຈເຍ ວຏ຺ຏຕິ. ຍຖາ ສຕິ ປຈ຺ຈເຍ ວິກປ຺ເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສາຘິຕເມຕໍ, ປເຄວ ອຎ຺ເຎນ ອຘິຏ຺ຐາເນນ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ. ‘‘ອນ຺ໂຕທສາຫໍ ອຘິຏ຺ເຐຕິ, ວິກປ຺ເປຕີ’’ຕິ ອນິຍມໂຕ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສງ຺ຆາຏິ, ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ໂຄ, ອນ຺ຕຣວາສກນ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐິຕານຘິຏ຺ຐິຕານໍ ສມານເມວ ນາມໍ. ‘‘ອຍໍ ສງ຺ຆາຏີ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫາວ. ໑໒໖) ຫິ ອນຘິຏ຺ຐິຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ຕິຈີວເຣນ ວິປ຺ປວເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິຏ຺ຐິຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ສາມນ຺ຕວິຫາເຣ ວາຕິ ໂຄຈຣຄາມໂຕ ວິຫາເຣຕິ ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖໂຣ. ທູຣຕເຣປິ ລພ຺ຠເຕວາຕິ ອາຈຣິໂຍ. ອນຸຄຓ຺ຐິປເທປິ ‘‘ສາມນ຺ຕວິຫາເຣ ວາຕິ ເທສນາສີສມຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຐປິຕຏ຺ຐານໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ທູເຣ ຐິຕມ຺ປິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາມນ຺ຕວິຫາໂຣ ນາມ ຍຕ຺ຖ ຕທເຫວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕິຕຸໍ ສກ຺ກາ. ຣຕ຺ຕິວິປ຺ປວາສໍ ຣກ຺ຂນ຺ເຕນ ຕໂຕ ທູເຣ ຐິຕໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວໍ ກິຣ ມຫາອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເກຈິ ‘‘ຈີວຣວໍເສ ຐປິຕໍ ອຎ຺ໂຎ ປຣິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ນາຄທນ຺ເຕ ຐເປຕິ, ຕໍ ອຊານິຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສປິ ຣຸຫຕິ ຈີວຣສ຺ສ ສລ຺ລກ຺ຂິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາຕິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬາທິວເສນ. ມຫນ຺ຕຕຣເມວາຕິອາທິ ສພ຺ພາຘິຏ຺ຐານສາຘາຣຓລກ຺ຂຓໍ. ຕຕ຺ຖ ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພເມວາຕິ ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ສ ເອກເທສຠູຕຕ຺ຕາ. ອນຘິຏ຺ຐິຕຎ຺ເຈ, ອຘິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອປ຺ປຠາເວນ ເອກເທສຠູຕໍ ອຘິຏ຺ຐິຕສງ຺ຂ຺ຍເມວ ຄຈ຺ຉຕິ. ຕຖາ ອຘິຏ຺ຐິຕຎ຺ເຈ, ອນຘິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ເອກເທສຠູຕໍ ອນຘິຏ຺ຐິຕສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ຫິ ລກ຺ຂຓໍ, ນ ເກວລຎ຺ເຈຕ຺ຖ ທຸຕິຍປຏ຺ຏເມວ, ຕຕິຍປຏ຺ຏາທິກມ຺ປິ. ຍຖາຫ ‘‘ອນຸຊານາມິ…ເປ… ອຸຕຸທ຺ຘຏານໍ ທຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິໍ…ເປ… ປໍສຸກູເລ ຍາວທຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໘).

ອວເສສາ ຠິກ຺ຂູຕິ ວກ຺ຂມານກາເລ ນິສິນ຺ນາ ຠິກ຺ຂູ. ຕສ຺ມາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຍຖາ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕສ຺ສ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉໂທ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ຈ ສງ຺ຂ຺ຍາປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຕສ຺ມາ ຕີຓິປິ ຈີວຣານິ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ‘‘ອິມານິ ຈີວຣານິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬານິ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ນິຘານມຸຂເມຕ’’ນ຺ຕິ ກຖໍ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ ຕິຈີວຣໍ, ອຕ຺ໂຖ ຈ ໂຫຕິ ປຣິສ຺ສາວເນຫິປິ ຖວິກາຫິປີ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໘) ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ເອກເມວ ປຣິສ຺ສາວນໍ, ຖວິກາ ວາ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ທ຺ເວ ວາ ຕີຓິ ວາຕິ ປຏິກ຺ເຂປາຠາວໂຕ ວິກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມປ຺ປມາຓານິ, ອຕິເຣກປ຺ປມາຓານິ ວາ ປຣິສ຺ສາວນາທີນິ ປຣິກ຺ຂາຣານິ ກປ຺ປນ຺ຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຍໍນູນາຫໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈີວເຣ ສີມໍ ພນ຺ເຘຍ຺ຍໍ ມຣິຍາທໍ ຐເປຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໖) ວຈນວິໂຣໂຘຕິ ເຈ? ນ, ອນຸສນ຺ຘິຍາ ອຊານນໂຕ, ວິໂຣຘໂຕ ຈ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຈີວຣກ຺ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໓໒໖ ອາທໂຍ) ປຐມໍ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕໂຕ ປາວາຣໂກສິຍໂກຊວກມ຺ພລາທິ. ຕໂຕ ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສງ຺ຆສ຺ສ ອຸຈ຺ຈາວຈານິ ຈີວຣານິ ອຸປ຺ປນ຺ນານິ ໂຫນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ ‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ຠຄວຕາ ຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ກິໍ ອນນຸຎ຺ຎາຕ’’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຉ ຈີວຣານິ ໂຂມ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໓໓໙) ກປ຺ປິຍຈີວຣຊາຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕາ, ນ ປນ ສງ຺ຂ຺ຍາປມາຓໍ. ຕໂຕ ‘‘ອທ຺ທສ ຠຄວາ…ເປ… ສມ຺ພຫຸເລ ຠິກ຺ຂູ ຈີວເຣຫິ ອຸພ຺ຠຓ຺ຑິເຕ ສີເສປິ ຈີວຣຠິສິໍ ກຣິຕ຺ວາ ຂນ຺ເຘປິ ຈີວຣຠິສິໍ ກຣິຕ຺ວາ ກຏິຍາປິ ຈີວຣຠິສິໍ ກຣິຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ເຕ, ທິສ຺ວານ ຠຄວໂຕ ເອຕທໂຫສິ…ເປ… ເຍປິ ໂຂ ເຕ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ສີຕາລຸກາ ສີຕຠີຣຸກາ, ເຕປິ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ຕິຈີວເຣນ ຍາເປຕຸໍ, ຍໍນູນາຫໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈີວເຣ ສີມໍ ພນ຺ເຘຍ຺ຍໍ ມຣິຍາທໍ ຐເປຍ຺ຍໍ ຕິຈີວຣໍ ອນຸຊາເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໖) ຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ເອກເມວ. ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ປນ ມິຈ຺ຉາ ຄເຫຕ຺ວາ ພຫູນິ ປຣິຫຣິໍສຸ. ຕານິ ເນສໍ ອຕິເຣກຏ຺ຐາເນ ຐິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຕໂຕ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທສາຫປຣມໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໗) ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ເຕເນຕໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ອຕິເຣການິ ພຫູນິ ຈີວຣານິ ເຕ ປຣິຫຣິໍສຸ, ‘‘ຕານິ ທສາຫປຣມເມວ ຘາເຣຕຸໍ ອນຸຊານາມິ, ນ ຕເມເວກ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຍາ ປຸພ຺ເພ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານສງ຺ຂາຕາ ຈີວເຣ ສີມາພທ຺ຘາ, ມຣິຍາທາ ຈ ຐປິຕາ, ຕາຍ ສຕິປິ ຕິຈີວຣພາຫຸລ຺ລປຣິຫຣຓກ຺ກໂມ ທສ຺ສິໂຕ ທິວສປຣິຈ຺ເຉທວເສນ. ຕໂຕ ປຣໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕິເຣກຈີວຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໗) ອນຸຊານນ຺ເຕນ ວິນາປິ ທິວສປຣິຈ຺ເຉເທນ ອຕິເຣກຈີວຣປຣິຫຣຓກ຺ກໂມ ທສ຺ສິໂຕຕິ ທ຺ເວປິ ຕານິ ນິຘານມຸຂານີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ຕຖາ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬາຘິຏ຺ຐານມ຺ປິ ສິຍາ, ອຎ຺ຎຖາ ອິຕຣຈີວຣາຘິຏ຺ຐານານຸຊານນວິໂຣໂຘ ສິຍາ ສີມາມຣິຍາທຏ຺ຐປນວິໂຣຘໂຕ. ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຍວ ຕິຈີວຣມຣິຍາທາ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປາເຏກ຺ກໍ ນິຘານມຸຂເມຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ປຐມໍ ຕິຈີວຣໍ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐາເນນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ, ປຸນ ປຣິຫຣິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ເຕນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ, ນ ຕ຺ເວວ ອາທິໂຕວ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຍຖາ ຕິຈີວຣໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ຄິລານສ຺ສ ວິປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕາ, ອຄິລານສ຺ສປິ ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປເທ (ປາຣາ. ໖໕໒) ຕສ຺ສ ອນ຺ຕຣຆເຣ ນິກ຺ເຂໂປ ຈ, ຕໂຕປິ ສຕິ ປຈ຺ຈເຍ ຉາຣຕ຺ຕວິປ຺ປວາໂສ, ຕໂຕປິ ອສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ, ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຏມ຺ປິ ອນ຺ໂຕທສາເຫ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ, ອສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ວິກປ຺ປນາ ຈ ອນຸຎ຺ຎາຕາ. ຕເຖວ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ສມ຺ມຸຂາປຣມ຺ມຸຂາວິກປ຺ປນານໍ ປຣສນ຺ຕກຕ຺ຕາ ວິກປ຺ປນປຈ຺ຈເຍ ອສຕິ ‘ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬ’ນ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ຠຄວຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ສິຍາ, ຍໂຕ ຕທຘິປ຺ປາຍຎ຺ຎູ ເອວໍ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ເພຕິອາທິ ‘‘ປາເຏກ຺ກໍ ນິຘານມຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປໂຍຄທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອພທ຺ຘສີມາຍໍ ທຸປ຺ປຣິຫາຣນ຺ຕິ ວິກປ຺ປນາທິອຕ຺ຖາຍ ອຸປຈາຣໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາປິ ຄມນສມ຺ຠວໂຕ.

ວສ຺ສິກສາຏິກາ ອນຕິຣິຕ຺ຕປ຺ປມາຓາຕິ ຕສ຺ສາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓມ຺ປິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພເມວາຕິ ‘‘ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ອມ຺ຫາກໍ ເສນາສນສ຺ສ ອຸປຣິ ອຕ຺ຖຣິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ທິນ຺ນໍ ນາຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ, ‘‘ອິທໍ ຕຸມ຺ຫາກ’’ນ຺ຕິ ທິນ຺ນໍ ສຍໍ ອຘິປ຺ເປຕໍວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ສກິໍ ອຘິຏ຺ຐິຕໍ ອຘິຏ຺ຐິຕເມວ ໂຫຕິ, ນ ປຸນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣີຍຕິ ກາລປຣິຈ຺ເຉທາຠາວໂຕ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ເອກວຈເນນປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອປເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຠສຊ຺ຊນວກມ຺ມມາຕາປິຕຸອາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອິມິນາ ເຠສຊ຺ຊໍ ເຈຕາເປສ຺ສາມິ, ອິທໍ ມາຕຸຍາ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຐເປນ຺ເຕນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ‘‘‘ອິທໍ ເຠສຊ຺ຊສ຺ສ, ອິມໍ ມາຕຸຍາ’ຕິ ວິຠຊນ຺ເຕນ ອຘິຏ຺ຐານກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອປເຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສກຠາວໍ ໂມເຈຕ຺ວາ ຐປນໍ ສນ຺ຘາຍາຫາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ.

‘‘ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍໍ ສງ຺ຄີຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາຄຕອຏ຺ຐກຖາວາໂທ. ຕໂຕ ປຣໍ ອາຈຣິຍານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕິວິຈາຣຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປມາຓຈີວຣສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຉິມປ຺ປມາຓສ຺ສ. ທ຺ເວ ຈີວຣານີຕິ ສຫ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ເຄນ. ເອສ ນໂຍຕິ ປມາຓຍຸຕ຺ເຕສຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈີຕິອາທິນໂຍວ. ‘‘ຕໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕ ເຉທນກ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໕໓໓) ວຈນໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ປຏິສິທ຺ຘໍ, ຕໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ອປ຺ປຏິສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຕ຺ຖ ສິຍາ – ຕິຈີວຣສ຺ສ ປຈ຺ຉິມປ຺ປມາຓໍ ວິສຸໍ ສຸຕ຺ເຕ ນຕ຺ຖີຕິ, ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ສິກ຺ຂາກຣຓີເຍຫິ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ‘‘‘ປຣິມຓ຺ຑລໍ ນິວາເສສ຺ສາມິ, ປາຣຸປິສ຺ສາມິ, ສຸປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຄມິສ຺ສາມີ’ຕິ (ປາຈິ. ໕໗໖-໕໗໙) ວຈນໂຕ ຍຕ຺ຕເກນ ປມາເຓນ ປຣິມຓ຺ຑລຕາ, ສຸປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຕາ ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕກ຺ກເມນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເຕສໍ ວເສນ ປຈ຺ຉິມປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ສິທ຺ຘໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈກາທິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວ ວຸຈ຺ຈເຕ. ເຕເນວາຫ ເລສໍ ຐເປຕ຺ວາ ‘‘ວິສຸໍ ສຸຕ຺ເຕ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ.

ອປິເຈຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕຖາປິ ນ ສເມຕິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍທີ’’ຕິອາທິສມ຺ພນ຺ໂຘ ອທ຺ຘາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍສ຺ມາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ສເມຕິ ຈ. ອິຕເຣສຸ ປນ ເອກຈ຺ຈສ຺ມິໍ ອາຈຣິຍວາເທ ເນວ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ອຕ຺ຖິ. ເອກຈ຺ຈສ຺ມິໍ ນ ປຸພ຺ພາປຣໍ ສເມຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຘິຏ຺ຐານໍ ອຘິຏ຺ຐານເມວ, ປຣິໂຠຄກາເລ ປນ ອຣຊິຕໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ອິທໍ ສພ຺ພໍ ຕິຈີວເຣ ເອວ. ອິມສ຺ສ ປນ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອຍໍ ສງ຺ເຂປວິນິຈ຺ຉໂຍ – ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເຫມນ຺ຕານໍ ປຐມທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ຄິມ຺ຫານໍ ປຐມທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ຣຊເກຫິ ໂຘວາເປຕ຺ວາ ເສຕໍ ກາຣາເປນ຺ຕສ຺ສາປິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ອຘິຏ຺ຐານເມວາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອຣຊິເຕປິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ຣຸຫຕິ, ເຕນ ສູຈິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຣຊິຕ຺ວາ ກປ຺ປພິນ຺ທຸໍ ທຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ນິຍໂມ ນ ກາຕພ຺ໂພຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ, ກາຕພ຺ໂພວ ປຕ຺ໂຕ ວິຍ ອຘິຏ຺ຐິໂຕ. ຍຖາ ປຸນ ເສຕຠາວໍ, ຕມ຺ພຠາວໍ ວາ ປຕ຺ໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ວິຊຫຕິ, ນ ຈ ປນ ຕາທິໂສ ອຘິຏ຺ຐານໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ເອວເມຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ. ‘‘ຍໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຣິໂຠຄາທໂຍ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນ຺ໂຕທສາເຫ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ ອຘິຏ຺ເຐຕິ, ວິກປ຺ເປຕພ຺ພໍ ວິກປ຺ເປຕີຕິ ເອວໍ ສວິເສສໍ ກຕ຺ວາ ອວຈນໍ ‘‘ນ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໘) ອິມິນາ ວິຣຸທ຺ຘໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ອິທານິ ອິທໍ ອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປນນຍປຏິພທ຺ຘໍ ຂນ຺ຘກໍ, ປຣິວາຣຎ຺ຈ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ປກິຓ຺ຓກໍ ວຸຈ຺ຈຕິ – ຂນ຺ຘເກ ຕາວ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວິກປ຺ເປຕຸໍ, ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ວສ຺ສານໍ ຈາຕຸມາສໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິວາເຣ ‘‘ນ ນວ ຈີວຣານິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານິ, ນ ນວ ຈີວຣານິ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພານີ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໙), ‘‘ທສເກ ທສ, ເອກາທສເກ ເອກາທສ ຈີວຣານິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານິ, ນ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພານີ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໓໑) ຈ ອເນກກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຈເນນ ສຸຏ຺ຐຸ ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພານິ ຈີວຣານິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານິ, ນ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຸໂຠປິ ເຕ ວິຣຸທ຺ຘາ ວິຍ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ຂນ຺ຘເກ ເອວ ຈ ‘‘ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ວສ຺ສານໍ ຈາຕຸມາສໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໘) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕທຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ວສ຺ສິກສາຏິກາ ອນຕິຣິຕ຺ຕປ຺ປມາຓາ ນາມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວສ຺ສິເກ ມາເສ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ, ຕໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທຎ຺ຈ ວິຣຸທ຺ຘໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ເຫມນ຺ເຕ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາຣສມ຺ຠວໂຕ, ວສ຺ສາເນ ວິກປ຺ປນາສມ຺ຠວໂຕ ຈ. ຕຖາ ອິຘ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອນ຺ໂຕທສາຫໍ ອຘິຏ຺ເຐຕິ ວິກປ຺ເປຕີ’’ຕິ ວຈນປ຺ປມາຓໂຕ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວິກປ຺ປນາຍ ອປ຺ປຏິສິທ຺ຘຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ອຏ຺ຐກຖາວຈນໍ ປຣິວາຣວຈເນນ ວິຣຸທ຺ຘໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ, ນ ຫິ ວິຣຸທ຺ຘໍ ຕຖາຄຕາ ຠາສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖານໂຍເວຕ຺ຖ ປຏິສຣຓໍ, ເຍນ ສພ຺ພມ຺ປິ ຕໍ ເອກຣສໍ ໂຫຕິ. ປຣິວາຣຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພານີຕິ ອຘິຏ຺ຐິຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ນ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພານີ’’ຕິ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໙). ຕິຈີວຣານິ ອຘິຏ຺ຐິຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ, ວສ຺ສິກສາຏິກາທີນິ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິຏ຺ຐານເຂຕ຺ເຕ ນ ອກາມາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພານີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອວເສສປາຬິ, ອຕ຺ໂຖ ຈ ອິຘ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພມ຺ເປຕໍ ເອກຣສນ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ຍທິ ເອວໍ ‘‘ນວ ຈີວຣານິ ນາຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານີ’’ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ວິກປ຺ປິຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິ ນາຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານີຕິ? ເອຕ຺ຖ ວຸຈ຺ຈເຕ – ‘‘ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວິກປ຺ເປຕຸໍ…ເປ… ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຘິຏ຺ຐາເນ ປຏິເສຘາທສ຺ສນໂຕ, ວິກປ຺ປນາຍ ອທສ຺ສນໂຕ ຈ ‘‘ຕໂຕ ປຣ’’ນ຺ຕິ ທ຺ວີສ຺ເວວ ປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນໂຕ ຈ ‘‘ນວ ຈີວຣານິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານິ, ນ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພານິ ເຈວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອປໂຣ ນໂຍ – ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ອກາມາ. ກສ຺ມາ? ກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອນຘິຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ກາລາຕິກ຺ກເມ ອາປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ, ອກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອນຘິຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ທສາຫາຕິກ຺ກເມ ອາປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ ຈ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕປິ ທສາເຫ ກາລາຕິກ຺ກເມ ອາປຕ຺ຕິກຣໍ, ຕໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊນກາເລ ‘‘ອິທໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາຣິຕໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ, ອິມາຫໍ ສງ຺ຆສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ອິຕຣໍ ຍຖາປາຬິເມວ. ຕຕ຺ຖ ປຐມນໂຍ ‘‘ໂຍ ປນ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຍ຺ຍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍ’’ນ຺ຕິ ອິມາຍ ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ທຸຕິໂຍ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ.

ຍຖາ ຈ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ອສຕິ ຍຖາປາຬິໍ ອວຕ຺ວາ ເກວລໍ ອາປຕ຺ຕິ ເອວ ເທເສຕພ຺ພາ, ຍຖາ ຈ ວສ຺ສິກສາຏິກນິສ຺ສຊ຺ຊເນ ເກວລໍ ປຣິຍິຏ຺ຐມຕ຺ເຕ ຍຖາປາຬິໍ ອວຕ຺ວາ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ອິທມ຺ປີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ສໍວຈ຺ຉຣາຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ‘‘ທສາຫາຕິກ຺ກນ຺ຕ’’ມິຈ຺ເຈວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສໍວຈ຺ຉຣວິປ຺ປວຸຕ຺ຖຕິຈີວຣໍ, ມາສາຕິກ຺ກນ຺ຕຎ຺ຈ ‘‘ຣຕ຺ຕິວິປ຺ປວຸຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ຉາຣຕ຺ຕວິປ຺ປວຸຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຖາ ອິທມ຺ປິ ‘‘ທສາຫາຕິກ຺ກນ຺ຕ’’ມິຈ຺ເຈວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ເອເກ, ຕສ຺ມາ ສິທ຺ຘມິທໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ອກາມາ’’ຕິ, ຕຖາ ອກາມາ ນ ວິກປ຺ເປຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຈ຺ຉາຍ ຫິ ສຕິ ‘‘ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິປ຺ປວາສສຸຂຕ຺ຖໍ ວິກປ຺ປນາຍ ໂອກາໂສ ທິນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ທສາຫາຕິກ຺ກເມ ຈ ອນາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ວິກປ຺ເປຕຸໍ ອນຸຊານາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ວສ຺ສິກສາຏິກາ ອກາມາ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ ທສາຫາຕິກ຺ກເມ ອາປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ. ກິຕ຺ຕກໍ ກາລນ຺ຕິ ເຈ? ວສ຺ສານໍ ຈາຕຸມາສໍ, ອິຈ຺ຉາຍ ປນ ສຕິ ອຸທ຺ຘໍເຍວ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພໍ. ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖ ວິກປ຺ປນາຍ ອປ຺ປຏິສິທ຺ຘຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ເຫມນ຺ເຕ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂນ ຄິມ຺ເຫ, ໂນ ວສ຺ເສ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໓) ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິຈາຣຓາ – ກທາ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕພ຺ພາ, ກທາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ, ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ‘‘ຕໂຕ ປຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຫມນ຺ຕຎ຺ຈ ປຕ຺ຕມຕ຺ເຕ ສາ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ນຕ຺ຖິຕາຍ, ອຖ ‘‘ອນ຺ໂຕຈາຕຸມາເສ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ‘‘ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ເອຕ຺ຖ ເອກຈ຺ເຈ ວທນ຺ຕິ ‘‘ວຕ຺ຕພ຺ພເມຕ’’ນ຺ຕິ. ຍຖາ ປຣິວຸຕ຺ຖປຣິວາໂສ, ຈິຓ຺ຓມານຕ຺ໂຕ ຈ ສນ຺ໂຕ ນິຏ຺ຐິເຕສຸປິ ປຣິວາສມານຕ຺ຕທິວເສສຸ, ຕຖາ ນິຏ຺ຐິເຕສຸປິ ອຘິຏ຺ຐານທິວເສສຸ ສາຘິຏ຺ຐານເມຕນ຺ຕິ ເອເກ. ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍານໍ ອິທໍ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ‘‘ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມທິວເສ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ປາຏິປທທິວເສ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ປຣິວາຣຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມາສິຍາ ປຈ຺ຉິເມ ປາຏິປທທິວເສ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຐປິຕໍ ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ນິວາເສນ຺ໂຕ ເຫມນ຺ເຕ ອາປຊ຺ຊຕິ. ກຸຣຸນ຺ທິຍໍ ປນ ‘ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມທິວເສ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ເຫມນ຺ເຕ ອາປຊ຺ຊຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕມ຺ປິ ສຸວຸຕ຺ຕໍ. ‘ຈາຕຸມາສໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸ’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໓໒໓). ຕຕ຺ຖ ກຸຣຸນ຺ທິນໂຍ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສາຣໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ນ ປຸຣິໂມ. ນິວາເສນ຺ໂຕ ຫິ ຄິມ຺ເຫປິ ໂອເຣນທ຺ຘມາສໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ເອວ. ອິຘ ຈ ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ເຫມນ຺ເຕ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂນ ຄິມ຺ເຫຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ກຸຣຸນ຺ທິວຈນສ຺ສາຍມຕ຺ໂຖ ທິສ຺ສຕິ.

‘‘ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມທິວເສ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ທິວເສ ອວິກປ຺ເປນ຺ໂຕ ປຈ຺ຉິມປາຏິປທທິວເສ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘາຣປຈ຺ຈຍາ ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ, ອວິກປ຺ປນປຈ຺ຈຍາ ທສາຫປຣິຫາຣສມ຺ຠວໂຕ’’ຕິ ກາຣຓເມເກ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ສຕິ ເຫມນ຺ເຕ ປຕ຺ຕມຕ຺ເຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕຎ຺ຈ ອຍຸຕ຺ຕໍ. ອຘິຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສ ທາເນນ…ເປ… ຉິທ຺ທຠາເວນາຕິ ອິເມຫິ ນວຫິ ກາຣເຓຫິ ວິຊຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ອຘິຏ຺ຐານເຂຕ຺ຕາຕິກ຺ກເມນ ວາ’’ຕິ. ອສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ຉິທ຺ທຠາເວນາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພປ຺ປສງ຺ຄໂຕ, ຉິທ຺ທຠາເວນ ປນ ຕິຈີວຣສ຺ເສວ ສພ຺ພຏ຺ຐກຖາສຸ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ເຫມນ຺ຕສ຺ສ ປຐມທິວເສ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘາຣປຈ຺ຈຍາ ທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອວິກປ຺ປນປຈ຺ຈຍາ. ‘‘ວິກປ຺ເປຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ຕໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ວິຊຫຕີຕິ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ນ ຫິ ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມາສິຍາ ປຈ຺ຉິເມ ປາຏິປທທິວເສ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ເຫມນ຺ເຕ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ຍສ຺ມາ ຕໍ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘາຣປຈ຺ຈຍາ ທຸກ຺ກຏໍ ເຫມນ຺ຕສ຺ສ ປຐມອຣຸຓກ຺ຂເຓ ເອວ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມທິວເສ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຏໍ ປນ ເຫມນ຺ເຕ ທສາຫປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ. ‘‘ທສາເຫ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕ ຈີວຣກາລໍ ນາຕິກ຺ກາເມຕພ຺ພາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໓໐) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສມເຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ເຈ, ນາສມເຍ. ຕຖາ ຈ ສາຘິຕໍ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘຏໍ ນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ, ໂນ ຈ ຕໍ ປຣິທຫິຕໍ, ຕສ຺ມາ ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມທິວເສ ເອວ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣຓຎ຺ຈ ວິກປ຺ປນຎ຺ຈ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ສິທ຺ຘໍ, ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ທສເມ ທິວເສ ວິກປ຺ເປນ຺ເຕນ ທສາຫປຣມໍ ຘາຣິຕໍ ໂຫຕິ, ອນ຺ໂຕທສາເຫ ຈ ວິກປ຺ປິຕໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມາຍ ວິກປ຺ເປນ຺ເຕນ ວສ຺ສານໍ ຈາຕຸມາສໍ ອຘິຏ຺ຐິຕຎ຺ຈ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ປຣໍ ອນາປຕ຺ຕິເຂຕ຺ເຕ ເອວ ວິກປ຺ປນາ ຈ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ອຕ຺ຖິ ວິກປ຺ປນາເຂຕ຺ເຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ອຘິຏ຺ຐານເຂຕ຺ເຕ ຈ ວິກປ຺ປນາຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐາເນນ ອາປຊ຺ຊຕິ, ອນຘິຏ຺ຐາເນນ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ວິກປ຺ປນາຍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ອວິກປ຺ປນາຍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ທຸເກສຸ ທ຺ເວ ທຸການິ ວຕ຺ຕພ຺ພານິ ສິຍຸໍ. ຕຕ຺ຖ ປຐມທຸເກ ປຐມປທໍ ສມ຺ຠວຕິ. ວິກປ຺ປນເຂຕ຺ເຕ ຫິ ວສ຺ສິກສາຏິກາທີນໍ ອຘິຏ຺ຐາເນນ ວິນຍາຕິສາຣທຸກ຺ກຏໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເອເຕເນວ ທຸຕິຍທຸກ຺ກຏສ຺ສ ທຸຕິຍປທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອນຘິຏ຺ຐາເນນ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ນຕ຺ຖິ. ອນ຺ໂຕທສາເຫ ອນາປຊ຺ຊນໂຕ, ວິກປ຺ປນາທິສມ຺ຠວໂຕ ຈ ວິກປ຺ປນາຍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ນຕ຺ຖິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວິກປ຺ປນາຍ ອປ຺ປຏິສິທ຺ຘຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ທຸການິ ‘‘ນ ລພ຺ຠນ຺ຕີ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕານິ. ເອຕ຺ຖາຫ – ຍາ ສາ ‘‘ອຕ຺ຖາປຕ຺ຕິ ເຫມນ຺ເຕ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໓) ວຈນປ຺ປມາຓໂຕ ທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິ ສາຘິຕາ, ສາ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣນ຺ຕສ຺ສ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ອສຕິຍາ ເຈ, ກຎ຺ຈິ, ອນາປຕ຺ຕິ. ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມາຍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຏໍ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອວິກປ຺ປຍໂຕ ທຸກ຺ກເຏນ ສຫ ປຸນທິວເສ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ, ອສຕິຍາ ອວິກປ຺ປຍໂຕ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍເມວ ອິຘ ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ‘‘ວສ຺ສິກສາຏິກາ ວສ຺ສານມາສາຕິກ຺ກເມນາປິ, ກຓ຺ຑຸປຏິຈ຺ຉາທິ ອາພາຘວູປສເມນາປິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສາ ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ’’ຕິ, ເຕເນຕໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ນ ເກວລໍ ອິທເມວ, ‘‘ຕໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນຎ຺ຈ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຕໂຕ ປຣໍ ນາມ ຫິ ເຫມນ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ເຈ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ, ‘‘ວສ຺ສິກສາຏິກາ ວສ຺ສານມາສາຕິກ຺ກເມນາປີ’’ຕິອາທິ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ອຘິຏ຺ຐານາຠາເວນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາຣາຠາວໂຕ. ອວິໂຣໂຘ ຈ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣຓໍ ວຕ຺ຕມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິວາໂທ ເອຕ຺ຖາປິ ສມ຺ຠວຕີຕິ ເຈ? ນ, ກຸຣຸນ຺ທິ ວຈນວິໂຣຘໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມາຍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ວສ຺ສານທິວສຕ຺ຕາ ສາຘິຏ຺ຐານາວສາ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣີຍຕີຕິ ນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ ວຕ຺ຕມຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕໂຕ ປຣ’’ນ຺ຕິ ຍາວ ປຸຓ຺ຓມາ ອຘິປ຺ເປຕາ ສິຍາ. ຍຖາ ຈາຍໍ ວິກປ຺ໂປ, ຕຖາ ‘‘ວສ຺ສານມາສາຕິກ຺ກເມນາປິ ອາພາຘວູປສເມນາປີ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ອວສ຺ສໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕພ຺ພຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ອິຘ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍ ຕທວຈເນນ ສເມຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ອິຘປິ ຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕວ ວິຘິ ເອຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕິ, ກິຎ຺ຈາປິ ສມ຺ຠວຕິ, ທຸວິຎ຺ຎາປຍສ຺ສ ປນ ໂລກສ຺ສ ສຸວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມາ ປນ ສາ ວສ຺ສານາຕິກ຺ກເມນ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕິ, ເຫມນ຺ຕປຐມາຣຸເຓ ຈ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘາຣປຈ຺ຈຍາ ທຸກ຺ກຏາ ສາຘິຕາ, ຕສ຺ມາ ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມາຍເມວ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ, ອວິກປ຺ປິຕາຍ ‘‘ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍາປຊ຺ຊນເມວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາປິ ສນ຺ໂຕສໍ ອກຕ຺ວາ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ປຣິເຍສິຕພ຺ໂພ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ເອວໍ ອຠາວໍ ວິນຍສ຺ສ ປາຬິ,

ຠິນ຺ນໍ ອຠິນ຺ນຎ຺ຈ ຕທຕ຺ຖຍຸຕ຺ຕິໍ;

ວິຎ຺ຎາຕຸກາເມນ ຕທຕ຺ຖວິຎ຺ຎູ,

ປຣິເຍສິຕພ຺ພາ ວິນເຍ ວິຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ.

‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ວິນາປິ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ວຈເນນ ສຸທິນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ອິຕໂຣ ເຈ ອຘິວາເສຕິ, ເຕນາປິ ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ, ໂນ ເຈ ອຘິວາເສຕິ, ເທນ຺ເຕນ ສຸທິນ຺ນໍ. ຕໍ ປນ ວຕ຺ຖຸ ນ ກສ຺ສຈິ ໂຫຕິ. ຕຖາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ວທຕິ, ສາມິໂກ ເຈ ອຘິວາເສຕິ, ວິນາປິ ‘‘ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ວຈເນນ ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ. ໂນ ເຈ ອຘິວາເສຕິ, ສາມິກສ຺ເສວ ຕໍ, ນ ຫິ ຕສ຺ເສຕໍ ວິນຍກມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິນຍກມ຺ມສ຺ສຕ຺ຖາຍ ເຈ ຄຓ຺ຫາຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕິ. ນ ເກວລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ຄຫິຕໍ, ປຸນ ຕສ຺ສປິ ເທຕິ, ວຏ຺ຏຕີຕິ ຈ. ຕຖາ ອນເປກ຺ໂຂ ຫຸຕ຺ວາ ປຣສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຸນ ເຕນ ທິນ຺ນໍ ວາ ຕສ຺ສ ວິສ຺ສາສນ຺ໂຕ ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ຕຕ຺ຖາປິ ວິນຍກມ຺ມວເສນ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອເກ. ເຕ ເອວ ‘‘ມຫນ຺ຕໍ ວາ ຂຸທ຺ທກໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຕິຈີວເຣ ທີຆໂຕ ວິທຕ຺ຖິ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ກໂຣຕິ, ເອວໍ ເສເສສຸປີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອວຣູເປສຸ ຐາເນສຸ ໂປຣາຓາຈຣິຍານໍ ກຖາມຄ຺ຄໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອາຈຣິຍກຸລເສວນາຍ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ ເຕນ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ ຫຸຕ຺ວາ ໂສຕູນຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ອວິໂມເຫຕ຺ວາ ກເຖຕພ຺ພໍ. ເອສາ ອມ຺ຫາກໍ ອາຍາຈນາ.

ປຐມກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໔໗໑. ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣນ ຊນປທຈາຣິກໍ ປກ຺ກມນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣນ ຄາໂມ ປວິສິຕພ຺ໂພ, ໂຍ ປວິເສຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໒) ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຉາ ປນ ‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຆາຏິຍາ ນິກ຺ເຂປາຍ, ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄສ຺ສ, ອນ຺ຕຣວາສກສ຺ສ ນິກ຺ເຂປາຍ ຄິລາໂນ ວາ ໂຫຕິ, ວສ຺ສິກສງ຺ເກຕໍ ວາ, ນທີປາຣໍ ຄນ຺ຕຸໍ ວາ, ອຄ຺ຄຬຄຸຕ຺ຕິວິຫາໂຣ ວາ, ອຕ຺ຖຕກຖິນໍ ວາ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິສ຺ສ ‘‘ປຎ຺ຈສຸ ເປເຕສຸ ອຄ຺ຄຬຄຸຕ຺ຕິ ເອວ ປມາຓໍ. ຄຸຕ຺ເຕ ເອວ ຫິ ວິຫາເຣ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ພຫິ ຄນ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນາຄຸຕ຺ເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອປຎ຺ຎຕ຺ເຕປິ ກຖິເນ ‘‘ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອຄ຺ຄຬຄຸຕ຺ຕິວິຫາເຣ ຐເປຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ສຠາຄານໍ ຫຕ຺ເຖ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣນ ຄາມປ຺ປເວເສ ລທ຺ຘກປ຺ປິຍາ ຊນປທຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິໍສູຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໔໗໓. ອວິປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິນ຺ຕິ ອວິປ຺ປວາສຕ຺ຖໍ, ວິປ຺ປວາສປຈ຺ຈຍາ ຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ຕທຠາວຕ຺ຖໍ ວາ ສມ຺ມຸຕິໍ ທາຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວຏ຺ຏຕິ. ກິຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ? ມາສໍ ວາ ອຕິເຣກໍ ວາ ຍາວ ຄມເນ ສອຸສ຺ສາໂຫ, ຕາວ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘຸຣນິກ຺ເຂປໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ປຸນ ສມ຺ມຸຕິທານກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີຕິ ສເຈ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ວສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ອຎ຺ໂຎ ໂຣໂຄ ໂຫຕິ, ວຏ຺ຏຕິ, ອຸປສມ຺ປທກມ຺ມໍ ວິຍ ຍາວຊີວໍ ເອກາສມ຺ມຸຕິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຈ.

‘‘ກຕໍ ວາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ກສ຺ມາ? ກຣຓປລິໂພເຘ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ເນປິ ອນຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣໂຕ ວິປ຺ປວາສປຈ຺ຈຍາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ອສມ຺ຠວໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐິຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ຕທາຍຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຘິຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ກຣຓປລິໂພຘສ຺ສ ນິຏ຺ຐາປນາຍຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກຕໍ ວາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ກຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕເມວ.

໔໗໗-໘. ອວິປ຺ປວາສລກ຺ຂຓວວຕ຺ຖາປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອນ຺ໂຕຄາເມ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕຄາເມ ວຕ຺ຖພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໂຕ ອວິປ຺ປວາສລກ຺ຂຓໍ ວວຕ຺ຖາປິຕໍ, ຕພ຺ພິປຣີຕນເຍນ ວິປ຺ປວາສລກ຺ຂຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຄາໂມ ເອກູປຈາໂຣຕິອາທິມ຺ຫິ ປນ ຐເປຕ຺ວາ ສຕ຺ຖໍ, ຣຸກ຺ຂມູລໍ, ອຊ຺ໂຌກາສຎ຺ຈ ເສເສສຸ ປຣິກ຺ເຂປາປຣິກ຺ເຂປວເສນ ເອກູປຈາຣນານູປຈາຣຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍສ຺ມາ ປນ ສຕ຺ຖໍ ທຸວິຘໍ ນິວິຏ຺ຐໍ, ອນິວິຏ຺ຐຎ຺ຈ, ເຕສຸ ອນິວິຏ຺ຐໍ ເອກກຸລສ຺ສ ວາ ນານາກຸລສ຺ສ ວາ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ, ນິວິຏ຺ຐໍ ສິຍາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ສິຍາ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ປຣິກ຺ເຂປາທິວເສນ ອທສ຺ເສຕ຺ວາ ອພ຺ຠນ຺ຕຣວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ອພ຺ໂຠກາເສ. ຣຸກ຺ຂມູເລ ຉາຍາວເສນ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ສຕ຺ໂຖ ເອກູປຈາໂຣ ນານູປຈາໂຣ’’ຕິອາທິ ອຸທ຺ເທສວິໂຣໂຘ ສິຍາ ວິຠງ຺ເຄ ອທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ສຕ຺ຖສ຺ສ ປຸຣໂຕ ຈ ປຈ຺ຉໂຕ ຈ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣາ, ປສ຺ສໂຕ ຈ ເອກພ຺ຠນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຍເມກູປຈາໂຣ, ຕໂຕ ປຣໍ ນານູປຈາໂຣ. ຕຖາ ຣຸກ຺ຂມູລສ຺ສ ຍຕ຺ຖ ມຊ຺ຌນ຺ຫິເກ ກາເລ ຉາຍາ ຜຣຕິ, ອຍໍ ເອກູປຈາໂຣ. ອິຕໂຣ ນານູປຈາໂຣ. ກສ຺ມາ? ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຣິກ຺ເຂໂປ ອປ຺ປມາຓໍ. ຉາຍາວ ປມາຓໍ. ອຊ຺ໂຌກາສສ຺ສ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ໂຕວ. ‘‘ສຕ຺ຖາທີນໍ ເອກກຸລສນ຺ຕກວເສນ ເອກູປຈາຣຕາ’’ຕິ ລິຂິຕໍ, ຕສ຺ມາ ນິເວສເນ, ອຸໂທສິເຕ ຈ ວຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉໂທວ ອຏ຺ຏາທີສູຕິ ກຕ຺ວາ ສໍຂິຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ປຣໍ ເຂຕ຺ຕຘຎ຺ຎກຣຓອາຣາມວິຫາເຣສຸ ປນ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕາປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕ-ປທໍ ປຸນ ອຸທ຺ຘຏໍ ສຕ຺ຖວິຠງ຺ເຄນ ອຘິກາຣສ຺ສ ປຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ‘‘ນານາຄພ຺ຠາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ປນ ອສມ຺ຠວໂຕ ເຂຕ຺ຕຘຎ຺ຎກຣຓອາຣາເມສຸ ນ ອຸທ຺ຘຏໍ. ວິຫາເຣ ສມ຺ຠວນ຺ຕມ຺ປິ ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ນ ອຸທ຺ຘຏໍ. ກຸລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສາມິໂກ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເອກກຸລສ຺ສ ນານາກຸລສ຺ສາ’’ຕິ ອິມິນາ ຄາມາທີນໍ ຈຸທ຺ທສນ຺ນໍ ຈີວຣນິກ຺ເຂປຏ຺ຐານານໍ ສາຘາຣຓາສາຘາຣຓຠາວໍ ທີເປຕິ. ອຊ຺ໂຌກາສສ຺ສ ປນ ອສມ຺ຠວໂຕ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ເອກກຸລສ຺ສ, ນານາກຸລສ຺ສ ຈ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕສຸ ຄາມາທີສຸ ປຣິຫາຣວິເສໂສ ກິຎ຺ຈາປິ ນຕ຺ຖິ, ປຣິກ຺ຂິຕ຺ເຕສຸ ປນ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ເອກນານາກຸລຄ຺ຄຫຓໍ, ເອກນານູປຈາຣຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ສາຕ຺ຖກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖປິ ອຍໍ ວິເສໂສ – ສຕ຺ເຖ, ຣຸກ຺ຂມູເລ ຈ ກຸລເຠທໂຕວ ເຠໂທ, ໂນປຈາຣເຠທໂຕ. ອຊ຺ໂຌກາເສ ອຸປຈາຣເຠທໂຕ ຈ, ໂສ ປນ ປາຬິຍໍ ນ ທສ຺ສິໂຕຕິ. ‘‘ຕໍ ປມາຓໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ວຈນໂຕ ອາກາເສປິ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຣຕນປ຺ປມາເຓ ໂທໂສ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

໔໗໙. ‘‘ສຠາ’’ຕິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ. ‘‘ສຠາຍ’’ນ຺ຕິ ນປຸໍສກລິງ຺ຄໍ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ລິງ຺ຄພ຺ຍຕ຺ຕນເຍນາ’’ຕິ. ນປຸໍສກລິງ຺ຄທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກິຣ ‘‘ສຠາຍ’’ນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວເສນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ສ ອນຸປໂຍຄຕ຺ຕາ ‘‘ທ຺ວາຣມູລ’’ນ຺ຕິປິ. ອຕ຺ຕໂນ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວີຖິຫຕ຺ຖປາໂສ ນ ຣກ຺ຂຕິ, ຍສ຺ມິໍ ຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ຆເຣ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ. ‘‘ສຠາເຍ ວາ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ ທ຺ວາຣມູເລ ວາ, ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຫຕ຺ຖປາເສເຍວ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ນິຍມິຕຕ຺ຕາ ຊານິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ເຈ? ອນ຺ໂຕຆເຣ ນ ສກ຺ກາ, ຕຖາ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍຸຕ຺ຕິ ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍມຕ຺ໂຖ ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ປກາສິໂຕ, ປຸນປິ ຂຸທ຺ທກຄາເມ ສພ຺ພສາຘາຣຓຄາມທ຺ວາຣວເສນ. ສເຈ ຕສ຺ສ ທ຺ວາຣທ຺ວຍໍ ໂຫຕິ, ມຊ຺ເຌ ຈ ຆຣສຠາຍໍ, ຍຕ຺ຖິຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຖ ວສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

໔໘໐-໑. ຍານິ ນິເວສນາທີນິ ຄາມສງ຺ຂ຺ຍໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕານິ ນິເວສນາທີນີຕິ ອຘິປ຺ເປຕານິ. ອຊ຺ໂຌກາເສ ອປຣິສງ຺ກິຕມ຺ປິ ຈີວຣໍ ອຕິເຣກສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕເຣ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ, ເອຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕສີມຕາ ນ ຣກ຺ຂຕິ, ສຕ຺ເຖ ປນ ຣກ຺ຂຕິ. ‘‘ນທີປຣິຫາໂຣ ຈ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອຸທກຸກ຺ເຂປສີມາຍໍ ປຣິຫາໂຣ ລພ຺ຠຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ສາມນ຺ຕວິຫາໂຣ ເຈ ເອກສີໂມ, ຈີວຣໍ ນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ.

ອິທານິ –

‘‘ຉິນ຺ນໍ ຘຸຕງ຺ຄໍ ສາສງ຺ກ-ສມ຺ມໂຕ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣໍ;

ອຈີວຣສ຺ສານາປຕ຺ຕິ, ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາຣາທິສິທ຺ຘິໂຕ’’ຕິ. –

ອິທໍ ປກິຓ຺ຓກໍ, ຕຕ຺ຖາຍໍ ໂຈທນາປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ເກຈິ ‘‘ທິຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໘) ວຈນໂຕ ‘‘ເອກຈ຺ຈິກາ ສງ຺ຆາຏິປິ ນາຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ. ສເຈ ອຘິຏ຺ຐາຕິ ນ ຣຸຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປທາເປກ຺ຂານມ຺ປິ ທິຄຸຓເມວ ສງ຺ຆາຏິໍ ທຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປາເທນ຺ຕິ, ເຕ ອິມິນາ ສຸຕ຺ຕເລເສນ ສຎ຺ຎາເປຕພ຺ພາ. ຠຄວຕາ ຫິ ‘‘ຉິນ຺ນກໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ຉິນ຺ນກໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ຉິນ຺ນກໍ ອນ຺ຕຣວາສກ’’ນ຺ຕິ ປຐມໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ. ຕໂຕ ‘‘ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕິຈີວເຣ ກຣິຍມາເນ ສພ຺ພໍ ຉິນ຺ນກໍ ນປ຺ປໂຫຕິ. ທ຺ເວ ຉິນ຺ນການິ ເອກໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນກໍ ນປ຺ປໂຫຕິ. ທ຺ເວ ອຈ຺ຉິນ຺ນການິ ເອກໍ ຉິນ຺ນກໍ ນປ຺ປໂຫຕີ’’ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນ຺ວາຘິກມ຺ປິ ອາໂຣເປຕຸ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໖໐) ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕສ຺ມາ ເອກຈ຺ຈິກາປິ ສງ຺ຆາຏິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ຍາ ຉິຊ຺ຊມານາ ນປ຺ປໂຫຕິ, ຕສ຺ສາ ກຸໂຕ ທິຄຸຓຕາຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິສ຺ສ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນ຺ວາຘິກມ຺ປິ ອາໂຣເປຕຸນ຺ຕິ ອາຄນ຺ຕຸກປຕ຺ຕມ຺ປິ ທາຕຸໍ. ອິທໍ ປນ ອປ຺ປໂຫນເກ ອາໂຣເປຕພ຺ພໍ. ສເຈ ປໂຫຕິ, ອາຄນ຺ຕຸກປຕ຺ຕໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຉິນ຺ທິຕພ຺ພເມວາ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໖໐). ກຖິນໍ ປນ ຉິນ຺ນກເມວ ວຏ຺ຏຕິ ອາເວຓິກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ, ‘‘ຉິນ຺ນກໍ ທິຄຸຓໍ ນປ຺ປໂຫຕີ’’ຕິ ວຈນາຠາວໂຕ ຈາຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ.

ຘຸຕງ຺ຄນ຺ຕິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນານໍ ເຕຈີວຣິກຘຸຕງ຺ຄາຠາວໂຕ ຕິຈີວເຣເນວ ເຕຈີວຣິໂກຕິ. ເຕສໍ ອຘິຏ຺ຐານາຠາວໂຕ ‘‘ອຘິຏ຺ຐິເຕເນວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕູຕິ ເຈ? ນ, ຘຸຕງ຺ຄເຠເທນ ວິໂຣຘປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຈຕຸຕ຺ຖຈີວຣສາທິຍເນນ ຫິ ຘຸຕງ຺ຄເຠໂທ, ນ ຕິຈີວຣວິປ຺ປວາເສນ, ນາປິ ອຕິເຣກຈີວຣສາທິຍເນນ, ນາປິ ອຕິເຣກຈີວຣຘາຣເຓນ. ຍສ຺ມາ ປນ ຠິກ຺ຂູນໍເຍວ ຠຄວຕາ ອຘິຏ຺ຐານວເສນ ນວ ຈີວຣານິ ອນຸຎ຺ຎາຕານິ, ຊາຕິວເສນ ຈ ວຸຕ຺ຕານິ, ນ ເອວໍ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນານໍ. ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ຈີວຣນິຍມາຠາວາ ນ ຕໍ ຘຸຕງ຺ຄໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ຄຫຏ຺ຐານໍ ວິຍ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ສມາທານວິຘາເນ ອວຈນໂຕ ຈ ສນ຺ນິຏ຺ຐານເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ.

ສາສງ຺ກສມ຺ມໂຕຕິ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍໍ ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປເທ ວິສຸໍ ອງ຺ຄານິ ນ ວຸຕ຺ຕານິ, ‘‘ເສສເມຕ຺ຖ ຈີວຣວຄ຺ຄສ຺ສ ທຸຕິຍສິກ຺ຂາປເທ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຈ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຣຕ຺ຕິວິປ຺ປວາໂສ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ອງ຺ຄໍ, ອິຘ ຉາຣຕ຺ຕວິປ຺ປວາໂສ, ອຍເມຕ຺ຖ ວິເສໂສຕິ, ຕສ຺ມາ ອງ຺ຄສາມຎ຺ຎໂຕ, ສມ຺ມຸຕິສາມຎ຺ຎໂຕ ຈ ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປທເມວ ວທນ຺ຕິ. ອິທໍ ນິປ຺ປເທສໍ, ຕໍ ສປ຺ປເທສໍ ມາສປຣມຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ພຫິຄາເມປິ ຄາມສີມໍ ໂອກ຺ກມິຕ຺ວາ ວສິຕ຺ວາ ປກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ, ອິຘ ນ ຕຖາ, ອິຘ ອນນ຺ຕເຣ ອນນ຺ຕເຣ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ, ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຕເມຕິ ອຍໍ ອິເມສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວິເສໂສ. ອງ຺ຄານິ ປນ ຈີວຣນິກ຺ເຂປງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ວິປຣິຍາເຍນ, ອິຘ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຈ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ນ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕານິ ກາມໍ ນ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕຖາປິ ຈຕຸຕ຺ຖມງ຺ຄໍ ວິເສສິຕພ຺ພໍ, ນ ປນ ວິເສສິຕໍ. ກິໍກາຣຓາ? ອິຘ ວຸຕ຺ຕນິສ຺ສຊ຺ຊນກ຺ກເມນ ນິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອາປຕ຺ຕິເທສນໂຕ, ຕຕ຺ຖາປນ຺ນາປຕ຺ຕິວິໂມກ຺ຂທີປນຕ຺ຖໍ. ສໍວຈ຺ຉຣວິປ຺ປວຸຕ຺ຖມ຺ປິ ຣຕ຺ຕິວິປ຺ປວຸຕ຺ຖເມວ, ປເຄວ ຉາຣຕ຺ຕໍ ວິປ຺ປວຸຕ຺ຖໍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຕຕ຺ຖ ຍຖາວຸຕ຺ຕອງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຕິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ເຫມນ຺ເຕ ວາ ຄິມ຺ເຫ ວາ ນິສ຺ສຊ຺ຊຕິ ເຈ? ອິຘ ວຸຕ຺ຕນເຍນາປິ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ຎາປນຕ຺ຖໍ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ອງ຺ຄໍ ນ ວິເສສິຕນ຺ຕິ ໂນ ຕກ຺ໂກຕິ ອາຈຣິໂຍ. ມາສາຕິກ຺ກນ຺ຕມ຺ປິ ຈີວຣໍ ‘‘ທສາຫາຕິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ນິສ຺ສຏ຺ຐເມວ. ທ຺ວເຍນ ອູນມາສໍ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ທສາຫາຕິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ມາສາຕິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ເອເກ. ຕຖາປິ ສເຈ ປຈ຺ຈາສາຈີວຣໍ ໂຫຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ‘‘ທສາຫາຕິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ, ມູລຈີວຣໍ ປນ ‘‘ມາສາຕິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ.

‘‘ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ສງ຺ຆາຏິ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວາ ກິໍ ຕິຈີວຣໍ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ຎມ຺ປີຕິ. ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ – ຍທິ ຕິຈີວຣເມວ ປຏິສິທ຺ຘໍ, ປຣິຍາປນ຺ນວເສນ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣຈ຺ຉິນ຺ທນໂຘວາປນວິຎ຺ຎຕ຺ຕິອາທິວິໂຣໂຘ. ອຖ ອຎ຺ຎມ຺ປິ, ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິນາ ວິໂຣໂຘຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ນ ນິຍມໂຕ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣນ ຊນປທຈາຣິກໍ ປກ຺ກມນ຺ຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໗໑) ເອວມາທີສຸ ຕິຈີວຣເມວ. ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣນ ຄາໂມ ປວິສິຕພ຺ໂພ, ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມໍ ຕໂຕ ຈີວຣໍ ສາຘິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ ຍໍກິຎ຺ຈິ, ຕຖາ ສຄຸຓໍ ກຕ຺ວາ ສງ຺ຆາຏິໂຍ ທາຕພ຺ພາ, ນິວາສນໍ ທາຕພ຺ພໍ, ສງ຺ຆາຏິ ທາຕພ຺ພາ, ຫນ຺ທ ເຕ, ອາວຸໂສ, ສງ຺ຆາຏິ, ເທຫິ ເມ ປຏນ຺ຕິອາທີສຸ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຫິ ຈີວຣໍ ສງ຺ຆຏິຕຏ຺ເຐນ ‘ສງ຺ຆາຏີ’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປີຕິ ເອເກ. ອນ຺ໂຕສມເຍ ຫິ ຍາວທຕ຺ຖໍ ຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ກຣິຍມານໍ ກທາ ນິຏ຺ຐານໍ ຄຈ຺ຉິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ຕິຈີວຣເມວາຕິ ເອເກ. ອຈີວຣສ຺ສານາປຕ຺ຕິ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາຣາທິສິທ຺ຘິໂຕຕິ ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ນິປ຺ປໂຍຊນຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ຕິຈີວຣວິປ຺ປວາເສ ເຕຈີວຣສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຕິ ເອເກ. ຕຕ຺ເຖຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ນ ໂຫຕິ ອາປຕ຺ຕິ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາຣາທິສິທ຺ຘິໂຕ. ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອນ຺ໂຕອຣຸເຓ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣຕິ, ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣນ຺ຕສ຺ສ, ອນ຺ໂຕອຣຸເຓ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ຈ ຍາວ ອຎ຺ໂຎ ນາຘິຏ຺ຐາຕິ, ຕາວ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ. ອຎ຺ຎຖາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕເຣນ ວິປ຺ປວາສສ຺ສາຕິ ວິປ຺ປວາສໂຕ ຍຖາຣຸຕໍເຍວ ສຕິ ວິປ຺ປວາເສ ວິປ຺ປວາສໂຕ ອວິປ຺ປວາເສ ສຕິ ອວິປ຺ປວາສໂຕຕິ.

ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ຕຕິຍກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໔໙໗. ນປ຺ປໂຫຕີຕິ ລາມກປຣິຈ຺ເຉທໍ ນ ປາປຸຓາຕິ, ເຕເນວ ຕິຈີວຣສ຺ສ ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈກາທິລາມກປຣິຈ຺ເຉໂທວ ຕາວ ວຸຕ຺ໂຕ. ຈີວເຣ ປຈ຺ຈາສາ ຈີວຣປຈ຺ຈາສາ. ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ – ຕໍ ຈີວຣໍ ປຈ຺ຉາ ລພ຺ຠຕຸ ວາ ມາ ວາ, ຍາວ ສາ ປຈ຺ຈາສາ ຉິຊ຺ຊຕິ, ຕາວ ອິທໍ ມູລຈີວຣໍ ຐເປຕຸໍ ອນຸຊານາມີຕິ. ‘‘ຈີວຣປຈ຺ຈາສາ’’ຕິ ມຣິຍາທຕ຺ເຖ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ, ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ ກຕໍ.

໔໙໙-໕໐໐. ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ …ເປ… ຈີວຣາສາ ວາ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນາຕິອາທິມ຺ຫິ ຕີສຸ ຈີວເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ເສສາ ອຕ຺ຖິ, ຣກ຺ຂຕິ. ຈີວຣປລິໂພຘສ຺ສ ອຸປຈ຺ເຉເທ, ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິຎ຺ຈ ກຖິເນ ສມເຍ ວາ ເຫມນ຺ຕສ຺ສ ສມເຍ ວາ ອກາລຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຂິປ຺ປເມວ ກາເຣຕພ຺ພໍ. ສຕິ ປາຣິປູຣິຍາ ປຈ຺ຈາສາ ນ ຣກ຺ຂຕິ, ອສຕິ ນຕ຺ຖິ ເຈ ປຈ຺ຈາສາ, ນ ຣກ຺ຂຕິ. ‘‘ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ອປຣກຕ຺ຕິກາ ອຕ຺ຖເຕ ວາ ອນຕ຺ຖເຕ ວາ ສມໂຍວ. ເຫມນ຺ໂຕ ສິຍາ ສມໂຍ ອຕ຺ຖເຕ, ສິຍາ ອສມໂຍ ອນຕ຺ຖເຕ. ຕໂຕ ປຣໍ ເອກໍສໂຕ ອສມໂຍ ວາຕິ. ‘‘ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອິຘ ອລພ຺ຠມານມ຺ປິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ທຸຕິຍນິສ຺ສຄ຺ຄິເຍ (ປາຈິ. ໗໓໘ ອາທໂຍ) ເສສໍ ອກາລຈີວຣໍ ວິຍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕາ ຠາເຊນ຺ຕູ’’ຕິ ເອວໍ ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນເມວ ‘‘ອກາລຈີວຣໍ ກາລຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຠາເຊນ຺ຕິຍາ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ. ຕຖາ ຫິ ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ‘‘ອກາລຈີວຣໍ ນາມ ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ສຕ຺ຕມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອິທໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ທມ຺ຫີຕິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ກິມຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຫິ ຕໍ ຠາຊນີຍນ຺ຕິ ເຈ? ອຠາຊນີຍສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍຖາ ສງ຺ຆສ຺ສ ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ອຕ຺ຖຕກຖິເນຫິ ເອວ ຠິກ຺ຂູຫິ ອຠາຊນີຍຕ຺ຕາ ອກາລຈີວຣໍ ນາມ ຊາຕໍ, ເອວໍ ປຸຄ຺ຄລິກມ຺ປິ ອິຕເຣຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ກສ຺ສຈິ ສິຍາ ‘‘ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນມ຺ປິ ທສາຫເມວ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ເສຕໍ ປາຏິກງ຺ຂໍ. ປຐມກຖິເນ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ’’ຕິ ອິທຎ຺ຫິ ນິຣຕ຺ຖກນ຺ຕິ. ອນຸພ຺ຠຕສ຺ມິມ຺ປິ ຫິ ກຖິເນ ທສາຫປຣມເມວ ຘາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ອນາທິສ຺ສ ທິນ຺ນເມວ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາຕິ ເຈ? ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ອນາທິສ຺ສ ທິນ຺ນມ຺ປິ ອນຕ຺ຖຕກຖິນານໍ ອປຣກຕ຺ຕິກາຍ ທສາຫເມວ ປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອາມນ຺ຕາຕິ ເຈ? ‘‘ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍເນເວຕ຺ຖ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ.

ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຐມສິກ຺ຂາປເທ ສພ຺ພຈີວຣານໍ ຍາວທຕ຺ຖຈີວຣວເສນ ກຖິນມາສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ທສາຫາຕິກ຺ກເມປິ ອນາປຕ຺ຕິ ປຣິຫາຣສ຺ສ ທິນ຺ນຕ຺ຕາ. ຍຖາ ກຖິນມາສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນມກາລຈີວຣໍ ກາລຈີວຣປຣິຫາຣເມວ ລຠຕິ, ຕຖາ ອິຕຣມາເສປິ ລຠຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາ ເອວໍ ‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປເນວ ຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’ຕິອາທິນາ ສິກ຺ຂາປເທ ສິທ຺ເຘປິ ອນຕ຺ຖຕກຖິນານໍ ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກມາສໍ ອນຸຊານນ຺ເຕນ ‘ອກາລຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ອວຸຕ຺ເຕ ອກາລຈີວຣໍ ນາມ ‘ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນ’ນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ເອວຎ຺ຫິ ວຈນໂຕ ອນຕ຺ຖຕກຖິນານໍ ອຕ຺ຖຕກຖິນານໍ ວິຍ ສພ຺ພຈີວຣານໍ ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກມາເສ ທສາຫາຕິກ຺ກເມ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ.

ຠິຍ຺ໂຍປິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ຍໍ ປນ ມຍາ ‘‘ປຐມກຖິເນ ທສາຫປຣມໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕມ຺ປິ ກຖິນມາສໂຕ ພຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນເມວ, ນ ອນ຺ໂຕຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ. ກຖໍ? ອຕິເຣກຈີວຣສ຺ສ ທສາຫປຣິຫາຣໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາປຕ຺ຕິໍ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ’’ຕິ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ກຖິນພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວາເຣຕ຺ວາ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ທສາຫາຕິກ຺ກເມ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາປຕ຺ຕິໍ ອິມິນາ ສິກ຺ຂາປເທນ ວາເຣຕຸໍ ‘‘ອກາລຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ‘‘ກາເລປິ ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນໍ, ເອຕໍ ອກາລຈີວຣໍ ນາມາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ກຖິນຸພ຺ຠາຣໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ທສາຫປຣິຫາຣໍ ນ ລຠຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ, ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຸນ ກຖິນຸພ຺ຠາຣໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປຎ຺ຈ ທິວສານິ ລຠຕີຕິ ປສງ຺ໂຄປິ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປເນວ ອກາລຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ…ເປ… ຂິປ຺ປເມວ ກາເຣຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອກາລຈີວຣສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາລໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິວາຣິໂຕ ໂຫຕິ, ຕທຸຠເຍນ ກຖິນພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ ກຖິນຸພ຺ຠາຣໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ເອກທິວສມ຺ປິ ປຣິຫາຣໍ ນ ລຠຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ອປເຣ ວທນ຺ຕີຕິ.

ປຸນປິ ວຸຕ຺ຕໍ – ອາຈຣິຍາ ປນ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍຸໍ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປເນວ ອກາລຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸພ຺ຠຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ເອວໍ ວິຎ຺ຎາເປຕິ ‘‘ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ຕິຓ຺ຓນ຺ນມ຺ປິ ອກາລຈີວຣານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຠາວ’’ນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ປທຠາຊເນ ວິຕ຺ຖາຣິຕານີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອິທໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິນ຺ຕຸ ປຐເມ ທສາຫໍ ອນຸຊານິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕ ສເຈ ປຈ຺ຈາສາ ອຕ຺ຖິ, ຕເມວ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ມາສໍ ອນຸຊານນ຺ໂຕ ອິມມ຺ປິ ອຕ຺ຖວິເສສໍ ທີເປຕິ ອກາລຈີວຣໍ ນາມ ສມ຺ມຸຂີຠູເຕນ ຠາເຊຕພ຺ພນ຺ຕິປິ ທີເປຕິ. ຕໍ ປນ ‘‘ອາກງ຺ຂມາເນນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສິກ຺ຂາປເທນ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕີຓິປິ ປທຠາຊເນ ວິຕ຺ຖາຣິຕານີຕິ.

‘‘ຂິປ຺ປເມວ ກາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສາຫາ ກາເຣຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ປໂຫນກຠາເວ ປຸຣິມສິກ຺ຂາປທລກ຺ຂເຓນາຕິ ທີເປຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເອວໍ ສີຆນ຺ຕິ ວາ ລຫຸນ຺ຕິ ວາ’’ຕິອາທິນາ ອວຕ຺ວາ ‘‘ທສາຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖຕກຖິນສ຺ສ ເອວໍ ໂຫຕຸ, ອນຕ຺ຖເຕ ປນ ກຖິເນ ກຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອນຕ຺ຖຕສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂປຕໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ວິຆາຕໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ. ເອກຕິໍເສ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍນ຺ຕິ ມຫນ຺ເຕນປິ ປຈ຺ຈາສາຈີວເຣນ ສຫ ຆຏິຕມ຺ປິ ຕພ຺ຠາວໍ ອນຸປຕິຕ຺ວາ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ ສຕິ ປຈ຺ຉິມປ຺ປມາຓສມ຺ຠເວ, ອສຕິ ນ ໂຫຕິ, ປຸນ ຆຏິເຕ ໂຫຕິ, ອຎ຺ເຎນ ຆຏິເຕ ນ ໂຫຕິ. ຉິນ຺ນໍ ອຎ຺ຎວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ. ປຸພ຺ພປຣິຈ຺ເຉທໍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ຆຏິຕໍ ປຸນ ອຎ຺ຎປຣິຈ຺ເຉທໍ ລຠຕີຕິ ເອເກ, ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ‘‘ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ອິທໍ ອກາລຈີວຣນ຺ຕິ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ທິນ຺ນ’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ເນ ອາປຕ຺ຕິ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ‘ໂສຕສ຺ສ ຣໂຫ’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ປທຸທ຺ຘາເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ລາຠໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ເຈ? ສງ຺ຆໂຕ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ອເນນ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ອຘິກເມວາ’’ຕິ ຈ ‘‘ສງ຺ໂຆ ຈີວຣານິ ລຠິສ຺ສຕິ ຄໂຓ ວາ’ຕິອາທິນາປິ ປາໂຐ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຓ຺ຐິປເທ ໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ປນ ມຍາ ສພ຺ພໍ ລິຂິຕໍ, ສຸຏ຺ຐຸ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ກເຖຕພ຺ພໍ.

ຕຕິຍກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ປຸຣາຓຈີວຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໐໓-໕໐໕. ຠຕ຺ຕວິສ຺ສຄ຺ຄນ຺ຕິ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈາຘິຏ຺ຐານໍ. ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈາຘິຏ຺ຐານວິຠາຄນ຺ຕິ ໂປຣາຓາ. ຕຕ຺ຖ ນາມ ຕ຺ວນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຍາ ກຕກມ຺ເມ ເອວໍ ອກຕ຺ຕພ຺ເພ ສຕິ ໂຘວາປິສ຺ສສິ ນາມ. ອຖ ວາ ໂສ ນາມ ຕ຺ວນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຠໂຕສງ຺ເຆ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ອຸປສມ຺ປທາຍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທນຸປສງ຺ຄຠຍາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ປຸຣາຓຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຣາຓຠາວທີປນຕ຺ຖເມວ ‘‘ສກິໍ ນິວຕ຺ຖມ຺ປິ ສກິໍ ປາຣຸຕມ຺ປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຈີວຣໍ ນາມ ຉນ຺ນໍ ຈີວຣານໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຈີວຣໍ ວິກປ຺ປນຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມ’’ນ຺ຕິ ວຈນສ຺ສ ໂອກາໂສ ນ ຊາໂຕຕິ ເອເກ. ຍສ຺ມາ ວິກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມໍ ອິຘ ນາຘິປ຺ເປຕໍ, ນິວາສນປາຣຸປນຸປຄເມວາຘິປ຺ເປຕໍ, ເຕເນວ ນິສີທນປຈ຺ຈຕ຺ຖຣເຓ ທຸກ຺ກຏໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອເກ. ຊາຕິປ຺ປມາຓາວຈນໂຕ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຸຣາຓວຕ຺ຖໍ ໂຘວາເປນ຺ຕສ຺ສ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍເມວ, ເຕເນວ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ຈີວຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ປຣິກ຺ຂາຣໍ ໂຘວາເປຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຖວິກມ຺ປິ ຫິ ອສຸຈິມກ຺ຂິຕໍ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ໂຘວາເປຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍເມວ ໂອຬາຣິກຕ຺ຕາ, ອປ຺ປຕິຣູປຕ຺ຕາ ຈ. ເຕເນວ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ຈີວຣປຣິຈ຺ເຉໂທ ນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເອເກ, ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຍຸຕ຺ຕຕຣໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ຣຊິຕ຺ວາ ກປ຺ປໍ ກຕ຺ວາຕິ ກປ຺ປິຍໍ ກຕເມວ ນິວາເສຕຸໍ, ປາຣຸປິຕຸໍ ວາ ວຏ຺ຏຕິ, ເນຕຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມິນາ ຈ ມຊ຺ຌິມຕ຺ເຖຣວາໂທ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠິໂຕ ໂຫຕິ, ໂນປຕ຺ຖມ຺ຠິໂຕ. ຣຊິຕ຺ວາຕິອາທິ ປນ ວິນຍວິຘິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ມມ ຕກ຺ໂກ. ຍຖາ ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ອຎ຺ຎາຕິກສຎ຺ຎີວາເຣ ຕີຓິ ຈຕຸກ຺ການິ, ເອວໍ ເວມຕິກຎາຕິກວາເຣສຸ ຈາຕິ ນວ ຈຕຸກ຺ການິ ໂຫນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖາຫ – ເອກວາຣໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ໂຘວເນສຸ ຘຸຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ທຸທ຺ໂຘຕ’’ນ຺ຕິ ມຎ຺ຎມານາ ໂຘວຕິ, ອນາປຕ຺ຕິຍາ ຠວິຕພ຺ພໍ, ທຸຕິຍວາຣໍ ອວຸຕ຺ຕາ ໂຘວຕິ ນາມ ໂຫຕີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ສເຈ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ອລໍ ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຘເຕນາ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ປຸນ ໂຘວນ຺ຕີ ອວຸຕ຺ຕາ ໂຘວຕິ ນາມາຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ໂນ ເຈ, ວຸຕ຺ຕາວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕເນ ເອກໂຕອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ວເສນ ອາປຕ຺ຕິ ສາກິຍານີນໍ ວິຍ.

໕໐໖. ເອເກນ ວຕ຺ຖຸນາຕິ ເຍນ ເກນຈິ ປຐເມນ. ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ຈຕຸກ຺ການໍ ວເສນາ’’ຕິ ປາໂຐ. ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ອຏ຺ຐວາຈິກາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ປາກຏຕ຺ຕາ ຕໍ ອວຕ຺ວາ ສາກິຍານິໂຍວ ວຸຕ຺ຕາ ອປາກຏຕ຺ຕາ.

ປຸຣາຓຈີວຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ຈີວຣປຏິຄ຺ຄຫຓສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໐໘-໕໑໐. ອປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ສິກ຺ຂາປເທຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຄຓມ຺ຫາ ໂອຫີຍນສິກ຺ຂາປເທ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ອຣຎ຺ຎວາສີນິເສຘນສິກ຺ຂາປເທ ອປຎ຺ຎຕ຺ເຕຕິ ເອເກ, ‘‘ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ວິຫຕ຺ຖຕາຍາຕິ ອາຍາເສນ.

໕໑໒. ອຸປຈາໂຣຕິ ທ຺ວາທສຫຕ຺ໂຖ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ, ກຸຣຸນ຺ທິຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ຘມ຺ມກຖິກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ພຫູສຸ ຈີວເຣສຸ ມຫາຊເນນ ປສາທທານວເສນ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ເຕສຸ ປຸນທິວເສ ‘‘ອຸປາສການໍ ປສາທທານານິ ເອຕານີ’’ຕິ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ເຕນ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີຫິປິ ທິນ຺ນານິ ອິຘ ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫໂຕ ໂທໂສ. ຕໍ ອຈິຕ຺ຕກຠາເວນາຕິ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ທິນ຺ນຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ພຫູສຸ ຕສ຺ສາ ຈີວຣສ຺ສ ອຊານເນນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປໍສຸກູລໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ນຸ ໂຂ ທິນ຺ນໍ ສິຍາ’’ຕິ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ‘‘ປໍສຸກູລໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ວຏ຺ຏຕິ. ກຸຣຸນ຺ທິອາທີສຸ ວຸຕ຺ໂຕປິ ອຕ຺ໂຖ ອຍເມວ, ເອກໍ, ‘‘ອຈິຕ຺ຕກຠາເວນາ’’ຕິ ວຈເນນ ‘‘ຍຖາ ຕຖາ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອຸປ຺ປໂຖວ ປຏິເສຘິໂຕຕິ ອປເຣ. ເອວໍ ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖໂຣ ນ ວທຕິ, ອຸຊຸກເມວ ວທຕີຕິ ປປຎ຺ຈິຕໍ. ຕສ຺ເສວ ວິສໂຍ, ຕສ຺ສາຍໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຍຖາ ‘‘ປໍສຸກູລໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕີຕິ ຐປິຕໍ ກາມໍ ຠິກ຺ຂຸນິສນ຺ຕກມ຺ປິ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ປໍສຸກູລໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ຘມ຺ມກຖິກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ທິນ຺ນມ຺ປິ ອປຎ຺ຎາຍມານໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ, ກຸຣຸນ຺ທິຍຎ຺ຈ ອຈິຕ຺ຕກຠາເວນ ນ ສເມຕີຕິ. ປຏິກ຺ເຂໂປ ປນ ວິກປ຺ປຄ຺ຄຫເຓ ເອວ ຣຸຫຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ປຸພ຺ພາປຣໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ. ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ປໍສຸກູເລນ ອສມານຕ຺ຕາ. ປໍສຸກູລຠາເວນ ສງ຺ກາຣກູຏາທີສຸ ຐປິຕໍ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ, ນ ຕໍ ຕສ຺ສາ ສນ຺ຕກໍ ຫຸຕ຺ວາ ຐິຕໍ ໂຫຕິ. ອສ຺ສາມິກຎ຺ຫິ ປໍສຸກູລໍ ສພ຺ພສາຘາຣຓຎ຺ຈ, ອຎ຺ໂຎປິ ຄເຫຕຸໍ ລຠຕິ. ອິທໍ ປຸພ຺ເພວ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ຊານິຕ຺ວາປິ ປໍສຸກູລິໂກ ຄເຫຕຸໍ ລຠຕິ ຕທາ ຕສ຺ສາ ອສນ຺ຕກຕ຺ຕາ. ‘‘ປໍສຸກູລໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ’’ຕິ ສລ຺ເລຂກ຺ກມນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ມໍສໍ ທທນ຺ເຕນ ຕຖາຄເຕນ ສລ຺ເລຂໂຕ ກປ຺ປິຍມ຺ປິ ຠຸຕ຺ຕໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ຈີວຣມາຫ ໂຍ ມໍສໍ ກຖນ຺ຕິ ສຍມາທິເສຍ຺ຍາຕິ.

ອຈິຕ຺ຕກຕ຺ຕາ ກຖໍ ປໍສຸກູລໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເຈ? ຕາຍ ຕສ຺ສ ອທິນ຺ນຕ຺ຕາ, ຠິກ຺ຂຸນາປິ ຕໂຕ ຠິກ຺ຂຸນິໂຕ ອຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຈ. ອສ຺ສາມິກມ຺ປິ ຫິ ປໍສຸກູລໍ ອຎ຺ຎິສ຺ສາ ຫຕ຺ຖໂຕ ຄຓ຺ຫາຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕິ ‘‘ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓສມ຺ຠວໂຕ. ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ສນ຺ຕກໍ ຎາຕິກາຍ ຫຕ຺ຖໂຕ ຄຓ຺ຫາຕິ, ວຏ຺ຏຕີຕິ ເອເກ. ຍຖາ ສິກ຺ຂມານສາມເຓຣາທີນໍ ຫຕ຺ຖໂຕ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ, ຕຖາ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍຎ຺ຈ ‘‘ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຫຕ຺ຖໂຕ ຄຫຓ’’ນ຺ຕິ (ກງຂາ. ອຏ຺ຐ. ຈີວຣປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ອງ຺ຄໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຎາຕິກາຍ ສນ຺ຕກໍ ສິກ຺ຂມານາຍ, ສາມເຓຣິຍາ, ອຸປາສກສ຺ສ, ອຸປາສິກາຍ, ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ, ສາມເຓຣສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຫຕ຺ຖໂຕ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ຈ ອນາປຕ຺ຕິ ເອວໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓາສມ຺ຠວໂຕຕິ ເອເກ, ເຕເນວ ‘‘ເອກໂຕອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີ’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘ຫຕ຺ຖໂຕ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປາຣິວຕ຺ຕກາ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໓) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ສນ຺ຕກມ຺ປິ ເອກໂຕອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ຫຕ຺ຖໂຕ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຸໂຠເປເຕ ນ ສາຣໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ກາຣຓໍ ປຣິເຍສິຕພ຺ພໍ.

໕໑໔. ໂກ ປນ ວາໂທ ປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກາທີສູຕິ ອນຘິຏ຺ຐາຕພ຺ເພສຸ ພຫູສຸ ປຏເລສຸ. ເຕເນວາຫ ມາຕິກາຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກາທິມ຺ຫິ ອນຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພປຣິກ຺ຂາເຣ’’ຕິ. ອຘິຏ຺ຐານຸປເຄສຸ ວາ ເຕສໍ ປຣິກ຺ຂາຣຕ຺ຕາ ຠິສິຉວິຍາ ວິຍ ອນາປຕ຺ຕິ. ກິໍ ປຏປຣິສ຺ສາວນໍ ປຣິກ຺ຂາຣໍ ນ ໂຫຕີຕິ? ໂຫຕິ, ກິນ຺ຕຸ ຕໍ ກິຣ ນິວາສນາທິຈີວຣສຓ຺ຐານຕ຺ຕາ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຕສ຺ມາ ອິຘ ນິວາສນາທິຈີວຣສາຘນໍ ວິກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມໍ ຈີວຣໍ ນາມ. ອນນ຺ຕຣາຕີເຕ ນິວາສນປາຣຸປນຸປຄເມວາຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ກງ຺ຂາວິຕຣຓິຍໍ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ຈີວຣປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມຕາ, ປາຣິວຕ຺ຕກາຠາໂວ, ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຫຕ຺ຖໂຕ ຄຫຓນ຺ຕິ ຕີເຓວ ອງ຺ຄານິ ອວຕ຺ວາ ອປຣິກ຺ຂາຣຕາຕິ ຈຕຸຕ຺ຖມງ຺ຄໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກາທິປຣິກ຺ຂາຣສ຺ສ ອຈີວຣສງ຺ຂ຺ຍຕ຺ຕາ. ປຐມກຖິນາທີສຸ ວິກປ຺ປນຸປຄຕາ ປມາຓໍ, ອິຘ ກາຍປຣິໂຠຄຸປຄຕາຕິ. ‘‘ອຎ຺ຎໍ ປຣິກ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ‘‘ປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກາທິໍ ຍໍກິຎ຺ຈີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິກປ຺ປນຸປຄມ຺ປິ ປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກາທິໍ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ‘‘ປຏປຣິສ຺ສາວນມ຺ປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ຈ ‘‘ຈີວຣໍ ນາມ ວິກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ປຏປຣິສ຺ສາວນໍ ຈີວຣເມວ, ນ ປຣິກ຺ຂາຣໍ. ‘‘ໂກ ປນ ວາໂທຕິ ນິຄມນວຈນມ຺ປິ ສາຘກ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ, ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ອຊານນໂຕ ອຈິຕ຺ຕກໍ, ນ ວຕ຺ຖຸໍ, ‘‘ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ສນ຺ຕກຠາວາຊານນໂຕ, ຈີວຣຠາວາຊານນໂຕ ຈ ອຈິຕ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຈີວຣປຏິຄ຺ຄຫຓສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໑໕. ປຣິກ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ. ເອກສາຏກນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກໍ, ‘‘ອຎ຺ຎາຕໂກ ໂມຆປຸຣິສາ’’ຕິ ວຈເນນ ປວາຣິໂຕປິ ອທາຕຸກາໂມ ອຎ຺ຎາຕໂກ ອປ຺ປວາຣິຕຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ປວາຣິຕານ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ.

໕໑໗. ເນວ ຕາວ ວິຎ຺ຎາເປຕພ຺ພໍ, ນ ຠຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອນຈ຺ຉິນ຺ນານໍ ຈີວຣານໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕການໍ ອຕ຺ຖິຕາຍ, ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈາສາສພ຺ຠາວໂຕ ຈ. ປຈ຺ຈາສາ ກິຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ຣກ຺ຂຕີຕິ? ຍາວ ຄາມນ຺ຕຣາ, ຍາວ ອທ຺ຘໂຍຊນາຕິ ເອເກ. ຍາວ ທສ຺ສນສວນູປຈາຣາຕິ ເອເກ. ຍາວ ອຎ຺ເຎ ນ ປສ຺ສນ຺ຕີຕິ ເອເກ. ຍາວ ປຈ຺ຈາສາ ຉິຊ຺ຊຕີຕິ ເອເກ. ຍາວ ສາຂາປລາສປຣິເຍສນຠຎ຺ຊນສຊ຺ຊນກາລປຣິຈ຺ເຉທາຕິ ເອເກ. ອິທໍ ສພ຺ພໍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ກຖໍ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ເຈ? ‘‘ສເຈ ປນ ເອເຕສໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣານໍ ຄິຫິວຕ຺ຖາທີນໍ ຠິສິຉວິປຣິຍນ຺ຕານໍ ກິຎ຺ຈິ ນ ລພ຺ຠຕິ, ເຕນ ຕິເຓນ ວາ ປຓ຺ເຓນ ວາ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາວຈນໂຕ.

ນ ຕາວ ເຖຣານໍ ທາຕພ຺ພານີຕິ ນ ຕາວ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ທາຕພ຺ພານິ, ຍທາ ເຖຣາ ‘‘ເທຖາວຸໂສ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕທາ ທາຕພ຺ພານິ. ‘‘ເອວໍ ສຕິ ທຫຣາປິ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ສາຂາປລາສໍ ຠຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ‘ເຍຫິ ເກຫິຈິ ວາ ອຈ຺ຉິນ຺ນໍ ໂຫຕີ’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຈຣິໂຍ ປນ ເອວໍ ວທຕິ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາປິ ທາຕຸໍ ລຠນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ປຣິໂຠຄຊິຓ຺ຓໍ ວາ’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ‘ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣານໍ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາຍາທີນໍ ອຕ຺ຕນາ ຕິຓປຓ຺ເຓຫິ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ທິນ຺ນຈີວຣມ຺ປິ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີ’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖາປິ ສິຍາ ອາຈຣິຍາທີຫິ ‘‘ອາຫຣາວຸໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕເຍວ, ນາວຸຕ຺ເຕຕິ, ນ, ‘‘ເກຫິຈິ ວາ ອຈ຺ຉິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕເລສໂຕ ທຸຕິຍເລສສ຺ສ ອວິເສສຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕຕິ. ອຖ ກິມຕ຺ຖໍ ‘‘ນ ຕາວ ເຖຣານໍ ທາຕພ຺ພານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ຍາວ ເຖຣານໍ ອຕ຺ຖາຍ ສາຂາປລາສານິ ຠຎ຺ຊຕິ, ຕາວ ນ ທາຕພ຺ພານິ, ຕໂຕ ຕານິ ເຖຣຸທ຺ທິສ຺ສການິ ສາຂາປລາສານິ ສຍໍ ປຣິທຫິຕ຺ວາ ວິນາປິ ເຖຣາຓຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ທາຕພ຺ພານິ, ຠູຕຄາມປາຕພ຺ຍຕາຍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ນ ໂຫຕິ ສຕ຺ຖຸນາປິ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ‘‘ຕິເຓນ ວາ ປຓ຺ເຓນ ວາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ກປ຺ປິຍເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ຕທລາເຠ ນ ຕ຺ເວວ…ເປ… ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ ວຈນວິໂຣຘໂຕ. ເອຕ຺ຖາຫ – ທຸກ຺ກຏຠຍາ ປາຈິຕ຺ຕິຍວຕ຺ຖຸ ເຈ ອຕິກ຺ກມິຕພ຺ພໍ, ຕທລາເຠ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍວຕ຺ຖຸ ສງ຺ຆິກໍ, ຕທລາເຠ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸປິ ອຕິກ຺ກມິຕພ຺ພໍ ສິຍາຕິ? ນ, ປາຣາຊິກສ຺ສ ໂລກວຊ຺ຊຕ຺ຕາ. ອປິຈ ນ ສພ຺ພໍ ຠູຕຄາມໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍວຕ຺ຖຸເມວ, ຕໂຕ ທຸກ຺ກຏາທິວຕ຺ຖຸປິ ອຕ຺ຖິ, ອນາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸປິ ກາໂລທິສກໍ, ຕສ຺ມາ ອິທໍ ຕທາ ອນາປຕ຺ຕິວຕ຺ຖຸກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກິຕ຺ຕາວຕາ ຠິກ຺ຂຸ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວໂຣ ນຏ຺ຐຈີວໂຣ ໂຫຕີຕິ? ເອຕ຺ຕາວຕາ ນຄ຺ໂຄ ໂຫຕີຕິ ເອເກ. ວິກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມຠາເວນ, ວິກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມມາທິໍ ກຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຕິ ເອເກ. ນິວາສນປາຣຸປນຸປຄາຠາເວນາຕິ ເອເກ. ຕິຈີວຣາຠາເວນາຕິ ເອເກ. ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມາຠາເວນາຕິ ເອເກ. ອຍໍ ເອເກວາໂທ ຍຸຕ຺ໂຕ ‘‘ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມໍ ຕໂຕ ຈີວຣໍ ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຈນໂຕ, ຕສ຺ມາ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣ ສຕິ ວິກປ຺ປນຸປຄປຈ຺ຉິມໍ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ປຏິລາເຠນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ວິຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ປຏິລເຠຍ຺ຍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍ’’ນ຺ຕິ ສິກ຺ຂາປເທນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ຕນ຺ນ, ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິໂຕ ນານຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕູນໍ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍຖາ ຫິ ‘‘ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ອຠິວິຎ຺ຎາເປສີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໖) ວຸຕ຺ເຕ ປວຕ຺ເຕສີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕຖາ ອິຘາປິ ‘‘ຈີວຣໍ ວິຎ຺ຎາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເຕນ ນິວຕ຺ໂຖຕິ ຕໍນິວຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎສ຺ສ ອລາເຠນ ຕເມວ ປຣິຠຸຎ຺ຊໂຕ ຊິຣຕິ, ນ ເລເສນ. ອຕ຺ຕນາຕິ ສຍເມວ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ອຍຸຕ຺ຕປຣິໂຠເຄນ ອປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຍຸຕ຺ຕປຣິໂຠຄວເສນ ປຣິຠຸຎ຺ຊໂຕ ຊິຓ຺ຓໍ ປຣິໂຠຄຊິຓ຺ຓໍ ນາມ. ຕສ຺ສ ສຠາຄານໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນກາເລ ທານມ຺ປິ ຍຸຕ຺ຕປຣິໂຠເຄ ເອວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ອິເມ ກິຣ ທ຺ເວ ເລສາ ອຏ຺ຐກຖາໂຍ, ວາເຈນ຺ຕານໍ ອາຈຣິຍານໍ ມຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖໂຣ ອາຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕໒໑. ນິສີທິຕຸໍ ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວາ ນ ລຠຕີຕິ ຍຖາສຸຂໍ ນ ລຠຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ຎາຕການໍ ປວາຣິຕານ’’ນ຺ຕິ ອນຸວຕ຺ຕຕິ ເອວ. ອຕ຺ຖາຍ ກສ຺ສ? ຕສ຺ເສວ ອຎ຺ຎສ຺ສ. ຍຖາ ອຎ຺ຎາຕເກ ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ຕຖາ ອປ຺ປວາຣິເຕປີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຎາຕການໍ ປວາຣິຕານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ຎາຕເກ ຎາຕກສຎ຺ຎີ’’ຕິ ອິມິນາ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ນ ນິຈ຺ຈໍ ເສສໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອປິເຈຕ຺ຖ ອຎ຺ຎາຕກຄ຺ຄຫເຓນ ອປ຺ປວາຣິຕຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ອປ຺ປວາຣິຕຄ຺ຄຫເຓນ ອຎ຺ຎາຕກຄ຺ຄຫຓໍ, ອຎ຺ຎາຕກາ ຫິ ອປ຺ປວາຣິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຎາຕກຄ຺ຄຫເຓນ ປວາຣິຕຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ກຕ຺ຖຈິ ນ ໂຫຕິ. ນ ປວາຣິຕຄ຺ຄຫເຓນ ຎາຕກຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕີຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖວິເສສສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຎາຕການໍ ປວາຣິຕານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອປ຺ປວາຣິຕາຍ ຈ ຈີວຣໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປາຣິວຕ຺ຕກາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ. ຎາຕິກາຍ ປນ ປວາຣິຕາຍ ຈ ວິສ຺ສາສໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ. ຕຖາ ປຸຣາຓຈີວຣໍ ຎາຕິກາຍ ອນາປຕ຺ຕິ, ປວາຣິຕາຍ ປນ ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ. ຎາຕການຎ຺ຈ ເອກຈ຺ຈານໍ ປຸຣາຓຈີວຣໍ ນາມ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ປວາຣິຕານໍ. ຕິກຈ຺ເຉໂທ ຈ ມາຕິກາປເທເນວ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ເຎນ. ຕຕ຺ຖາປິ ເອເກເນວ, ນ ທຸຕິຍາທີຫີຕິ ອຍໍ ວິນເຍ ຘມ຺ມຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ຕຕຸຕ຺ຕຣິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໒໒-໔. ປຄ຺ຄາຫິກສາລໍ ວາຕິ ທຸສ຺ສປສາຣໍ ວາ. ຫຕ຺ເຖນ ປຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຐຕ຺ວາ ສາລາຍໍ ປສາເຣຕພ຺ພທຸສ຺ສໍ ປສາເຣນ຺ຕີຕິ ໂຈທນາ. ຕິຈີວຣິເກເນວາຕິ ວິນຍຕິຈີວຣິເກນ. ໂສ ຫິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຐປິຕປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬາທີສຸ ສນ຺ເຕສຸປິ ຕິຈີວເຣ ອຈ຺ຉິນ຺ເນ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມໍ ວິຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ລຠຕິ. ອຎ຺ຎຖາປີຕິ ‘‘ປມາຓິກໍ ຕິຈີວຣໍ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬວເສນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊໂຕ ຕສ຺ມິໍ ນຏ຺ເຐ ພຫູນິປິ ຄເຫຕຸໍ ລຠຕິ, ນ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມ’’ນ຺ຕິ ຈ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ວິຠາຄນ຺ຕິ ‘‘ຕິຈີວຣິກສ຺ສ ຕໍ ວິຠາຄນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬິກສ຺ສາ’’ຕິ ຈ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ. ອາຈຣິໂຍ ປນ ‘‘ອຎ຺ເຎນາຕິ ອຕິຈີວຣິເກນ, ອຎ຺ຎຖາຕິ ອິໂຕ ວຸຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ອຎ຺ເຎນາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວທຕິ. ອຎ຺ຎຖາຕິ ປນ ສເຈ ຕີຓິປິ ນຏ຺ຐານິ, ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມໍ ຄຓ຺ຫິຕພ຺ພໍ, ສເຈ ທ຺ເວ ວາ ເອກໍ ວາ ນຏ຺ຐໍ, ເຕນ ‘‘ອຎ຺ຎຖາປີ’’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອເກ. ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວິຈາຣຓາ ເອວ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປກຕິຍາ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣນ ຈຣຕິ, ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປທວເສນ ວາ ຕໍສມ຺ມຸຕິວເສນ ວາ ຕຕິຍສ຺ສ ອລາເຠນ ວາ.

໕໒໖. ‘‘ປມາຓເມວ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ສລ຺ເລຂທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ມິຈ຺ຉາ ຄເຫຕ຺ວາ ຎາຕກາທິຏ຺ຐາເນ ຕທຸຕ຺ຕຣິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕີຕິ ເຈ? ຕໍ ປາຬິຍາ ນ ສເມຕິ, ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ຎາຕການໍ ປວາຣິຕານ’’ນ຺ຕິ ຫິ ປາຬິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປວາຣິຕາ ນາມ ອຈ຺ຉິນ຺ນກາລໂຕ ປຸພ຺ເພ ເອວ ປວາຣິຕາ, ນ ອຈ຺ຉິນ຺ນກາເລ. ‘‘ອຠິຫຏ຺ຐຸໍ ປວາເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ໂຍ ອຈ຺ຉິນ຺ນກາລສ຺ສຕ຺ຖາຍ ປວາເຣຕິ, ອຸໂຠປິ ອປ຺ປວາຣິຕາ ເອວາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕ ຫິ ອຈ຺ຉິນ຺ນກາຣຓາ ນຏ຺ຐກາຣຓາວ ເທນ຺ຕິ ນາມ. ອປິຈ ຍຖາ ປິຏ຺ຐິສມເຍ ສຕຸປ຺ປາທໍ ກຕ຺ວາ ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐານໂຕ ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ນິປ຺ຜາເທນ຺ຕສ຺ສ ເຕນ ສິກ຺ຂາປເທນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ, ຕຖາ ອິຘາປິ ຎາຕກປວາຣິຕຏ຺ຐາເນປິ ອຈ຺ຉິນ຺ນນຏ຺ຐກາຣຓາ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຏ຺ຐກຖາສຸ ປມາຓເມວ ວຏ຺ຏຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນເມວ ປມາຓ’’ນ຺ຕິ ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖໂຣ ອາຫ, ຕໍ ອຍຸຕ຺ຕໍ, ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ອິທໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ຕທຸຕ຺ຕຣິ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ‘‘ອຎ຺ຎາຕໂກ ຄຫປຕິ ວາ ຄຫປຕານີ ວາ’’ຕິ ມາຕິກາຍ ປາຬິ, ວິຠງ຺ເຄ ຈ ‘‘ອຎ຺ຎາຕໂກ ນາມ ມາຕິໂຕ ວາ…ເປ… ອສມ຺ພທ຺ໂຘ’’ຕິ ປາຬິ, ອນາປຕ຺ຕິວາເຣ ຈ ‘‘ຎາຕການໍ ປວາຣິຕານ’’ນ຺ຕິ ປາຬິ, ຕສ຺ມາ ຕິວິຘາຍປິ ປາຬິຍາ ນ ສເມຕີຕິ ອຍຸຕ຺ຕເມວ, ຕສ຺ມາ ເກວລໍ ສລ຺ເລຂເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອປເຣ. ອຸປຣິ ກາຓມາຕາສິກ຺ຂາປເທ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ປນ ‘‘ເຕສມ຺ປິ ປາເຖຍ຺ຍປເຫຓກຕ຺ຖາຍ ປຏິຍຕ຺ຕໂຕ ປມາຓເມວ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ‘‘ປາຬິຍາ ນ ສເມຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕຕ຺ຖ ຈ ອິຘ ຈ ນານາກຣຓໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ເຖຣສ຺ສ ລທ຺ຘິ ສຸນ຺ທຣາ ວິຍ ມມ ຂາຍຕິ, ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ປນິທໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອຎ຺ຎສ຺ສຕ຺ຖາຍ ວິຎ຺ຎາປນວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍເຍວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອິຘ ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວາ’’ຕິ ປາໂຐ. ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ ນິທານວິໂຣຘໂຕ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາປິ ອນນ຺ຕເຣ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຈຣິໂຍ. ເອວຣູເປສຸ ຄຫປຕິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕສິກ຺ຂາປເທສຸ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ຄຫປຕິ ນາມ ໂຍ ໂກຈິ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ປຎ຺ຈ ສຫຘມ຺ມິເກ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສາ ຈ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາຕໂກ ຈ ຕິຕ຺ຖິໂຍ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຕຸຕ຺ຕຣິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ປຐມອຸປກ຺ຂຏສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໒໗-໘. ອປິ ໂຫຕິ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເມຍ຺ຍາຕິ ປາຐສ຺ສ ມຍ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ອິເມ ສຸກຣາ, ‘‘ນ ອິເມສໍ ສຸກຣາ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ. ‘‘ຕສ຺ສ ນ ອິເມສໍ ສຸກຣາ ອຈ຺ຉາເທຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ລິຂິຕໍ. ‘‘ປຸພ຺ເພ ອປ຺ປວາຣິໂຕ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ປວາຣິໂຕປິ ອປ຺ປວາຣິໂຕວ ໂຫຕີຕິ.

ປຐມອຸປກ຺ຂຏສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ທຸຕິຍອຸປກ຺ຂຏສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໓໒. ທຸຕິຍອຸປກ຺ຂເຏນ ກິໍປໂຍຊນນ຺ຕິ? ນຕ຺ຖິ, ເກວລໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຣໂຫນິສຊ຺ຊສິກ຺ຂາປທໍ ວິຍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຕນ຺ຕິ ອນາໂຣເປຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍ ວິນາປິ ເຕນ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິໂຕ, ອນິສ຺ສຣຕ຺ຕາ, ອນາໂຣເປຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຈ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອາກງ຺ຂມາໂນ, ອານນ຺ທ, ສງ຺ໂຆ…ເປ… ສມູຫເນຍ຺ຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໖). ອິທໍ ສພ຺ພມກາຣຓໍ. ນ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ອປ຺ປໂຍຊນໍ ວາຈໍ ນິຈ຺ຉາເຣນ຺ຕິ, ປເຄວ ສິກ຺ຂາປທໍ, ເຕເນວາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕຎ຺ຫິ ອິມສ຺ສ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິສທິສ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈ ນິປ຺ປໂຍຊນາ ນຕ຺ຖິ, ຕໍສທິສຎ຺ເຈຕໍ, ນ ນິປ຺ປໂຍຊນນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ໂກ ປເນຕ຺ຖ ວິເສໂສຕິ? ຕໂຕ ອາຫ ‘‘ປຐມສິກ຺ຂາປເທ ເອກສ຺ສ ປີຬາ ກຕາ, ທຸຕິເຍ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ອຍເມຕ຺ຖ ວິເສໂສ’’ຕິ. ອິມິນາ ອຕ຺ຖວິເສເສນ ໂກ ປນຎ຺ໂຎ ອຕິເຣກຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕຕິ? ໂປຣາຓຄຓ຺ຐິປເທ ຕາວ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອກສ຺ມິມ຺ປິ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຸຠິນ຺ນໍ ປີຬາ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ອຍມຕິເຣກຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ’’ຕິ. ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ ‘‘ນ ເກວລໍ ປຏິລທ຺ຘຈີວຣຄຓນາເຍວ ອາປຕ຺ຕິຄຓນາ, ປີຬິຕປຸຄ຺ຄລສງ຺ຂາຕວຕ຺ຖຸຄຓນາຍປີ’’ຕິ.

ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ວຕ຺ຖຸໂຕ ຄຓນາຍາປິ, ສິຍາ ອາປຕ຺ຕິ ເນກຕາ;

ອິຕິ ສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ, ທຸຕິຍູປກ຺ຂຏໍ ອິຘ.

‘‘ກາຍສໍສຄ຺ຄສິກ຺ຂາຍ, ວິຠງ຺ເຄ ວິຍ ກິນ຺ເຕຕໍ;

ເອກິຕ຺ຖິຍາປິ ເນກຕາ, ອາປຕ຺ຕີນໍ ປໂຍຄໂຕ’’ຕິ.

ອປິເຈຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ຕໍຊາຕິເກສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ສພ຺ເພສຸປິ ຄເຫຕພ຺ພວິນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ນຍທສ຺ສນປ຺ປໂຍຊນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອາຫ ຈ –

‘‘ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ພຫຸຕາຍ ວິມິສ຺ສຕາຍ,

ອາປຕ຺ຕິຍາປິ ພຫຸຕາ ຈ ວິມິສ຺ສຕາ ຈ;

ອິຈ຺ເຈວມາທິວິຘິສມ຺ຠວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ,

ສຕ຺ຖາ ອຸປກ຺ຂຏມິທໍ ທຸຕິຍໍ ອໂວຈາ’’ຕິ.

ຕສ຺ສາຍໍ ສງ຺ເຂປໂຕ ອຘິປ຺ປາຍປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ວິຈາຣຓາ – ປຸຣາຓຈີວຣໍ ເອກເມວ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ທ຺ວີຫິ, ພຫູຫິ ວາ ໂຘວາເປຕິ, ຠິກ຺ຂຸນິຄຓນາຍ ປາຈິຕ຺ຕິຍຄຓນາ, ຕຖາ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ພຫູນໍ ວາ ສາຘາຣຓໍ ເອກເມວ ຈີວຣໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປາຣິວຕ຺ຕກາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ອິຘາປິ ຕຖາ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ພຫູນໍ ວາ ສາຘາຣຓເມກໍ ວິຎ຺ຎາເປຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລຄຓນາຍ ອາປຕ຺ຕິຄຓນາ. ຕຖາ ອຎ຺ເຎສຸປິ ເອວຣູເປສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ນໂຍ ເນຕພ຺ໂພ. ອຍໍ ຕາວ ພຫຸຕາຍ ນໂຍ. ມິສ຺ສຕາຍ ປນ ຎາຕິກາຍ, ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຈ ເອກໍ ໂຘວາເປຕິ, ເອກໂຕ ນິຏ຺ຐາປເນ ເອກໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ອຖ ຎາຕິກາ ປຐມໍ ໂຖກໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ຐິຕາ, ປຸນ ອຎ຺ຎາຕິກາ ສຸໂຘຕໍ ກໂຣຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ. ອຖ ອຎ຺ຎາຕິກາ ປຐມໍ ໂຘວຕິ, ປຈ຺ຉາ ຎາຕິກາ ສຸໂຘຕໍ ກໂຣຕິ, ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ປໂຍຄວເສນ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທຸກ຺ກຏເມວ. ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຈ ຎາຕິກາຍ ຈ ອຎ຺ຎາຕິກສຎ຺ຎີ, ເວມຕິໂກ, ຎາຕິກສຎ຺ຎີ ວາ ໂຘວາເປຕິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍທຸກ຺ກຏາທິອາປຕ຺ຕິເຠທຄຓນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຈ ຎາຕິກາຍ ຈ ສນ຺ຕກໍ ຈີວຣໍ ອຸໂຠຫິ ເອກໂຕ ທິຍ຺ຍມານໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ, ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ເອວ ຫຕ຺ຖໂຕ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ຈ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍເມວ. ອຖ ຎາຕິກາຍ ອນາປຕ຺ຕິ. ອຖ ອຸໂຠສຸ ອຎ຺ຎາຕິກາທິສຎ຺ຎີ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍທຸກ຺ກຏາທິອາປຕ຺ຕິເຠທຄຓນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປເທສຸປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ນໂຍ ເນຕພ຺ໂພ. ອຍໍ ມິສ຺ສຕາຍ ນໂຍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປນ ອເນເກ ອຎ຺ຎາຕິກາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕາວິຎ຺ຎຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລຄຓນາຍ ທຸກ຺ກຏໍ. ເອໂກ ເທຕິ, ເອໂກ ນ ເທຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ. ອຖ ອວິຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ເທຕິ, ນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ. ອຖ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕາວິຎ຺ຎຕ຺ຕານໍ ສາຘາຣຓໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ເທຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍເມວ. ອຸໂຠ ເທນ຺ຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍເມວ. ອວິຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ເທຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິເຍນ ອນາປຕ຺ຕິ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕສ຺ສ ວຈເນນ ອວິຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ເທຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ ເອວ. ຕຖາ ອຸປກ຺ຂຏາທີສຸປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ນໂຍ ເນຕພ຺ໂພ.

ທຸຕິຍອຸປກ຺ຂຏສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ຣາຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໕໓໗. ‘‘ນ ໂຂ ມຍໍ, ອາວຸໂສ, ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາມ…ເປ… ກາເລນ ກປ຺ປິຍ’’ນ຺ຕິ ອິໂຕ ປຸພ຺ເພ ເອວ ຣູປິຍປຏິຄ຺ຄຫຓສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ອາຍສ຺ມາ ອຸປນນ຺ໂທ ມໍສສ຺ສ ເຈຕາປນ຺ນໍ ເອກມ຺ປິ ກຫາປຓໍ ຫຕ຺ເຖນ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຕໂຕ ມຫນ຺ຕຕຣໍ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ກຖໍ ນ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຈີວຣປຏິສໍຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈີວຣວຄ຺ເຄ ສງ຺ຄາຍິໍສູຕິ.

໕໓໘-໙. ‘‘ອາຄຕກາຣຓໍ ຠຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນນຸ ປຸນ ໂຈເທຕຸໍ ນ ລຠຕີຕິ ເອເກ. ອາຄມນສ຺ສ ສາຕ຺ຖກໍ ນ ໂຫຕິ, ຈີວຣໍ ນ ລຠິສ຺ສຕິ ປຏິສນ຺ຖາຣສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາຕິ ເອເກ. ໂຈທນາລກ຺ຂຓໍ ນ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອເກ. ‘‘ຐຕ຺ວາ ໂຈເທມີ’’ຕິ ອາຄໂຕ ຕໍ ຐານໍ ຠຎ຺ຊຕິ, ກໂຣຕິ ເຈກໍ, ຕີຓິປິ ເຈ ກໂຣຕິ, ເອກເມວ, ເອກວຈນຕ຺ຕາຕິ ເອເກ. ຕີຓິ ຐານານິ ຠຎ຺ຊຕີຕິ ເອເກ. ອຸປຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ນ ໂຈທນາທິໍ ຠຎ຺ຊຕິ, ໂຈເທຕຸກາໂມ ອກຕ຺ຕພ຺ພໍ ອກາສິ, ເຕນ ວຕ຺ຕເຠເທ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ. ຘມ຺ມສິຣິຕ຺ເຖໂຣ ປນ ‘‘ອາສເນ ເຈ ນິສີທຕິ, ເອກາຍ ນິສຊ຺ຊາຍ ທ຺ເວ ຐານານິ ຠຎ຺ຊຕິ. ອາມິສໍ ເຈ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ເອເກນ ປຏິຄ຺ຄເຫນ ທ຺ເວ ຐານານິ ຠຎ຺ຊຕິ. ຘມ຺ມໍ ເຈ ຠາສຕິ, ຘມ຺ມເທສນສິກ຺ຂາປເທ ວຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທາຍ ເອກາຍ ວາຈາຍ ທ຺ເວ ຐານານິ ຠຎ຺ຊຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ. ‘‘ຍຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ເອວ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ປນ ນ ສເມຕີ’’ຕິ. ອຸປາສເກຫິ ອາຓຕ຺ຕາ ຕໍ. ມູລໍ ອສາທິຍນ຺ເຕນາຕິ ມູລສ຺ສ ອກປ຺ປິຍຠາເວ ສຕິ ອສາທິຍນ຺ເຕນ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຈິຕ຺ເຕນ, ນ ມຸເຂນ. ສເຈ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອກປ຺ປິຍໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ກຕ຺ວາ ຈິຕ຺ເຕນ ອກປ຺ປິຍໍ ອິຈ຺ຉນ຺ໂຕວ ມຸເຂນ ກປ຺ປິຍໍ ນິທ຺ທິສຕິ ‘‘ຈີວຣໍ ເມ ເທຖາ’’ຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕິ. ປຏິລາເຠ ຣູປິຍປຏິຄ຺ຄຫຓສິກ຺ຂາປເທນ ອາປຕ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິຈາຣຓາ – ຈິຕ຺ເຕນ ສາທິຍນ຺ໂຕປິ ມຸເຂນ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣນ ເຈ ໂວຫຣຕິ ‘‘ກຫາປຓາຣເຫນ, ປາທາຣເຫນ ວາ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ເຑນ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ອາຫຣາ’’ຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຣູປິຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ, ວຏ຺ຏຕິ ເອວ. ກສ຺ມາ? ກຎ຺ຈິ ສສ຺ສຸຏ຺ຐານກໍ ຠູມິປເທສໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສີມໍ ເທມາຕິ ວທນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ, ‘‘ວິຫາຣສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ປຏິກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຈ. ອນຸຄຓ຺ຐິປເທ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສງ຺ຆໍ ສນ຺ຘາຍ ‘ວິຫາຣສ຺ສ ເທມາ’ຕິ ທິນ຺ນໍ ຄຣຸຠຓ຺ຑໍ ນ ໂຫຕິ, ທກ຺ຂິໂຓທກໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ, ‘ສາຘູ’ຕິ ຈ ວຕ຺ຕຸໍ, ອນຸໂມເທຕຸຎ຺ຈ ວຏ຺ຏຕິ. ກສ຺ມາ? ສງ຺ຆສ຺ສ ‘ວິຫາໂຣ’ຕິ ນາມາຠາວໂຕ, ເຂຕ຺ຕສ຺ເສວ ‘ສີມາ’ຕິ ນາມຠາວໂຕ ຈ, ຈິຕ຺ເຕນ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕໍ ອປ຺ປມາຓໍ, ກປ຺ປິຍໂວຫາໂຣວ ປມາຓໍ. ກປ຺ປິຍເມວາຈິກ຺ຂິຕຕ຺ຕາ ‘ນ ຕ຺ເວວາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ຊາຕຣູປຣຊຕໍ ສາທິຕພ຺ພໍ ປຣິເຍສິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທາມີ’ຕິ (ມຫາວ. ໒໙໙) ວຈເນນປິ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ກປ຺ປິຍວຈນປຈ຺ຈຍາ ທາຍໂກ ສຍເມວ ກຕ຺ຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕກໍ ຊານິສ຺ສຕີຕິ ອຘິປ຺ປາຍໂຕ ທາຍເກນ ເອຕສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຎຕ຺ວາ ກປ຺ປິຍກາຣກສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ຐປິຕໍ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ສນ຺ຕກເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອິທໍ ສພ຺ພມຍຸຕ຺ຕໍ, ກສ຺ມາ? ສີມາວິຫາຣວຈນສ຺ສ ທາຍກວຈນຕ຺ຕາ. ອິຘ ຈ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວຈນໍ ປມາຓໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຖາປິ ‘ມມ ຕຬາກໍ ວາ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ວາ ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘ສາຘຸ, ອຸປາສກ, ສງ຺ໂຆ ປານີຍໍ ປິວິສ຺ສຕີ’ຕິອາທີນິ ວຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ ເອວາ’’ຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ເຂຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເຂຕ຺ຕປຏິພທ຺ຘວຈນານິ ສີມາວຈເນນ ກປ຺ປນ຺ຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອວິຫາຣສ຺ສ ຈ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຣູປິຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ວິຫາຣສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ທິຍ຺ຍມານໍ ຊານນ຺ເຕນາປິ ຕໍ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ກຫາປຓາຣຫາທິໂນ ອກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑຠາວໍ, ກຫາປຓາທິຠາວເມວ ວາ ຊານນ຺ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ຕຖາໂວຫຣນ຺ຕສ຺ສ ຈ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ‘‘ນ ຕ຺ເວວາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນາ’’ຕິ ນິປ຺ປເທສໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ສກ຺ກາ ເລສໍ ໂອຑ຺ເຑຕຸນ຺ຕິ ໂນ ຕກ຺ໂກ, ວິຈາເຣຕ຺ວາ ປນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ໂນ ເຈ ອິຈ຺ຉຕິ, ນ ກເຖຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕສາມິຈິຍາ ອກຣເຓ ອນາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

‘‘ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິເຕສຸ ວິຍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕສາມິຈິມ຺ປິ ນ ກຕ຺ວາ ເຈ ນິປ຺ຜາເທຕິ, ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປເທນ ກາເຣຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກປ຺ປິຍກາຣກາ ສຍເມວ ໂຈເທຕ຺ວາ ເທນ຺ຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ສຍໍ ກຣຓເມວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ປິຓ຺ຑປາຕາທີນໍ …ເປ… ເອເສວ ນໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ, ທທນ຺ເຕສຸປີຕິ ອປິ-ສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ. ຊາຕຣູປຣຊຕໍ ‘‘ສງ຺ເຆ ສາທິເຕ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ຈ ວິກປ຺ເປນ຺ຕິ. ຕໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ນວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍເມວາຕິ ເຍວາປນກສິກ຺ຂາປເທສຸ ສິຍາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ‘‘ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຫິ ອຎ຺ຎສ຺ສ…ເປ… ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ອປພ຺ພຊິຕານໍ ອນ຺ຕມໂສ ມາຕາປິຕູນມ຺ປິ ອຕ຺ຖາຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ສພ຺ພຕ຺ຖ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນໍ ນາມ ‘‘ອຸຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ ວາ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປຍ຺ຍວາ ອຸປນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ວາ ສາທິເຍຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓເມວ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ກຕ຺ຖຈິ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ, ກຕ຺ຖຈິ ນ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ, ກຕ຺ຖຈິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ສາທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວໍ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ກິຎ຺ຈິ ວຏ຺ຏຕິ, ອິທໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສເຈ ປນາ’’ຕິ ວິຕ຺ຖາໂຣ ອາຣທ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຈຕິຍສ຺ສ…ເປ… ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ວິຫາຣສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ສາທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ສິທ຺ຘໍ. ຕຖາ ເຖຣສ຺ສ ‘‘ມາຕຸຍາ ເທມາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕປິ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ. ສາປຕ຺ຕິໂກ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ສາປຕ຺ຕິໂກ ໂຫຕີຕິ? ທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິຍາຕິ ເອເກ. ນ ຍາຍ ກາຍຈິ, ເກວລໍ ອຏ຺ຐາເນ ໂຈເທຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ສາປຕ຺ຕິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ກຖນ຺ຕິ? ‘‘ປຎ຺ຈຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສທ຺ຘິວິຫາຣິໂກ ປຓາເມຕພ຺ໂພ…ເປ… ປຓາເມນ຺ໂຕ ອນຕິສາໂຣ’’ຕິ (ມຫາວ. ໖໘) ເອຕ຺ຖ ນ ສມ຺ມາວຕ຺ຕນ຺ຕໍເຍວ ອປຓາເມນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ນ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສມ຺ມາວຕ຺ຕນ຺ໂຕ ນ ປຓາເມຕພ຺ໂພ, ໂຍ ນ ປຓາເມຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໖໘), ຕສ຺ມາ ອຘິມຕ຺ຕເປມາທິອຠາເວປິ ອປຓາເມນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ ທິສ຺ສຕິ. ອປິຈ ‘‘ສາຕິສາໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຏ຺ຐກຖາຍ ‘‘ສາຕິສາໂຣ ໂຫຕີຕິ ສໂທໂສ ໂຫຕິ, ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໖໘) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ຕທນນ຺ຕຣເມວ ຕໍມິຈ຺ຉາຄາຫນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນ ສມ຺ມາວຕ຺ຕນ຺ໂຕ ປຓາເມຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນາປຕ຺ຕິກາ ກຕາຕິ. ທຸກ຺ກຏາປຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ອາຈຣິໂຍ, ວີມໍສິຕພ຺ພໍ. ‘‘ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑມ຺ປິ ອກປ຺ປິຍເມວາຕິ ຕຬາກໂຕ ນິປ຺ຜນ຺ນຘຎ຺ເຎນ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ລທ຺ຘໍ ໂຄຣສມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣປິ ວິຘານໍ ວກ຺ຂາມ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ‘‘ອຸທກວເສນາ’’ຕິອາທິ. ທຸພ຺ພິນິພ຺ໂຠຄໍ ໂຫຕີຕິ ອິທໍ ປຣໂຕ ‘‘ຕສ຺ເສວ ອກປ຺ປິຍໍ. ກສ຺ມາ? ຘຎ຺ຎສ຺ສ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ອສທິສໍ, ຕສ຺ມາ ສຸວຸຕ຺ຕໍ. ອິທຎ຺ຫິ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ປໂຍຄວເສນ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປ຺ປນ຺ເນນ ມິສ຺ສນ຺ຕິ. ອກຕປຸພ຺ພໍ ນວສສ຺ສໍ ນາມ. ຂເລ ວາ ຐຕ຺ວາ ຣກ຺ຂຕີຕິ ‘‘ອິທໍ ວາ ເອຕ຺ຕກໍ ວາ ມາ ຄຓ຺ຫ, ອິທໍ ຄເຫຕຸໍ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອິໂຕ ອປເນຫິ, ອິຘ ປຸຎ຺ຊໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ວາ ປໂຍເຄນ ເຈ ຣກ຺ຂຕິ, ຕໍ ອກປ຺ປິຍໍ. ‘‘ສເຈ ‘ມຍິຐິເຕ ຣກ຺ຂິຕໍ ໂຫຕີ’ຕິ ຣກ຺ຂຕິ, ຄຓ຺ຫນ຺ເຕ ວາ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ‘ກິໍ ກໂຣຖາ’ຕິ, ຠຓຕິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ຣູປິຍປຏິຄ຺ຄຫຓສິກ຺ຂາປເທ ‘‘ທ຺ວາຣໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ຣກ຺ຂນ຺ເຕນ ວສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ເສວ ຕໍ ອກປ຺ປິຍໍ. ກສ຺ມາ? ອປຸພ຺ພສ຺ສ ອນຸປ຺ປາທິຕຕ຺ຕາ. ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ສສ຺ສໍ ກຕ຺ວາ ອາຫຣຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ປນ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ປຓ຺ເຓປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ປກຕິຍາ ສຍເມວ ກໂຣນ຺ຕານໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ? ‘‘ກຫາປຓານໍ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຈນໂຕ, ປເຄວ ອຸຏ຺ຐາປິຕຕ຺ຕາຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ສເຈ ທາຍກາ ວາ ສງ຺ຆສ຺ສ ຄາມເຂຕ຺ຕາຣາມາທິໍ ເກຓິຍາ ຄຫິຕມນຸສ຺ສາ ວາ ຕຕ຺ຖ ກຸຏຸມ຺ພິໂນ ‘‘ອິເມ ສງ຺ຆສ຺ສ ກຫາປຓາ ອາຫຏາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ກປ຺ປິຍກາຣກາວ ເຈ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ສງ຺ຆສ຺ສ ກຫາປຓາ ນ ກປ຺ປນ຺ຕິ, ສປ຺ປິອາທີນິ ວຏ຺ຏນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສງ຺ຆສ຺ສ ກປ຺ປິຍກາຣເກ ວາ ຄຸຕ຺ຕຏ຺ຐານໍ ວາ ອາຈິກ຺ຂຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕຫິ ສມ຺ປາທິຕໍ ເກນຈິ ອກຕ຺ຕພ຺ພຕາຍ ‘‘ອິມິນາ ສປ຺ປິໍ ອາຫຣາຫີ’’ຕິ ວິຈາເຣຕິ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ອິຕເຣສໍ ກປ຺ປິຍໍ ປຣໂຕ ປຕ຺ຕຈຕຸກ຺ເກ ຈຕຸຕ຺ຖປຕ຺ໂຕ ວິຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິເມ ກຫາປເຓ ຄເຫຕ຺ວາ ອິມໍ ເທຫີ’ຕິ ກຫາປເຓ ທາເປຕ຺ວາ ຄຫິໂຕ, ອຍໍ ປຕ຺ໂຕ ເອຕສ຺ເສວ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ທຸພ຺ພິຈາຣິຕຕ຺ຕາ, ອຎ຺ເຎສໍ ປນ ວຏ຺ຏຕິ, ມູລສ຺ສ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ຍທິ ເອວໍ ສພ຺ເພສໍ ອກປ຺ປິຍໍ. ກສ຺ມາ? ກຫາປຓານໍ ວິຈາຣິຕຕ຺ຕາຕິ. ອິທໍ ທຸວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ມູລສ຺ສ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍ ອິມສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຕ຺ຕຈຕຸກ຺ເກ ທຸຕິຍຕຕິຍປຕ຺ຕາ ວິຍ, ເຕເນວ ວຸຕ຺ຕໍ ສຍໍກາຣິວາເຣ ‘‘ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ວຕ຺ຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ. ຕໂຕ ປຣໍ ມູລໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ ນາມ.

ມຫາວິສຍສິກ຺ຂຕ຺ຕາ, ຣາຊສິກ຺ຂາປທໍ ອິທໍ;

ຣຎ຺ໂຎ ວິຍ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ, ຈິຕ຺ຕາຘິປ຺ປາຍໂຕປິ ວາ.

ຣາຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິຏ຺ຐິໂຕ ຈີວຣວຄ຺ໂຄ ປຐໂມ.