໑. ນກຸລປິຕຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑. ຠຄ຺ຄາ ນາມ ຊານປທິໂນ ຣາຊກຸມາຣາ. ເຕສໍ ນິວາໂສ ເອໂກປິ ຊນປໂທ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ‘‘ຠຄ຺ຄາ’’ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍນາມເກ ຊນປເທ’’ຕິ, ເອວໍ ພຫຸວຈນວເສນ ລທ຺ຘນາເມ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມິໍ ວນສຓ຺ເຑຕິ ໂຍ ປນ ວນສຓ຺ໂຑ ປຸພ຺ເພ ມິຄານໍ ອຠຍຕ຺ຖາຍ ທິນ຺ໂນ, ຕສ຺ມິໍ ວນສຓ຺ເຑ. ຍສ຺ມາ ໂສ ຄຫປຕິ ຕສ຺ມິໍ ນຄເຣ ‘‘ນກຸລປິຕາ’’ຕິ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນກຸລປິຕາ’’ຕິ ນກຸລສ຺ສ ນາມ ທາຣກສ຺ສ ປິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຣິຍາປິສ຺ສ ‘‘ນກຸລມາຕາ’’ຕິ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ.

ຊຣາຊິຓ຺ໂຓຕິ ຊຣາວເສນ ຊິຓ຺ໂຓ, ນ ພ຺ຍາຘິອາທີນໍ ວເສນ ຊິຓ຺ໂຓ. ວໂຍວຸຑ຺ໂຒຕິ ຊິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ເອວ ວໂຍວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຸຑ຺ໂຒ, ນ ສີລາທິວຸຑ຺ຒິຍາ. ຊາຕິຍາ ມຫນ຺ຕຕາຍ ຈິຣຣຕ຺ຕຕາຍ ຊາຕິມຫລ຺ລໂກ. ຕິຍທ຺ຘຄໂຕຕິ ປຐໂມ ມຊ຺ຌິໂມ ປຈ຺ຉິໂມຕິ ຕໂຍ ອທ຺ເຘ ຄໂຕ. ຕຕ຺ຖ ປຐມໍ ທຸຕິຍຎ຺ຈ ອຕິກ຺ກນ຺ຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ຉິມໍ ອຸປຄຕຕ຺ຕາ ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ອາຕຸຣກາໂຍຕິ ທຸກ຺ຂເວທນາປວິສຕາຍ ອນສ຺ສາທກາໂຍ. ເຄລຎ຺ຎໍ ປນ ທຸກ຺ຂຄຕິກນ຺ຕິ ‘‘ຄິລານກາໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ສຈ຺ຈວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໑໙໐ ອາທໂຍ) ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນິທ຺ເທເສ ທຸກ຺ຂຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ພ຺ຍາຘິ ນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ນິຈ຺ຈປຄ຺ຆຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ສພ຺ພທາ ອສຸຈິປຄ຺ຆຣຓຠາເວນ. ໂສ ປນສ຺ສ ອາຕຸຣຠາເວນາຕິ ອາຫ – ‘‘ອາຕຸຣໍເຍວ ນາມາ’’ຕິ. ວິເສເສນາຕິ ອຘິກຠາເວນ. ອາຕຸຣຕີຕິ ອາຕຸໂຣ. ສງ຺ຄາມປ຺ປຕ຺ໂຕ ສນ຺ຕຕ຺ຕກາໂຍ. ຊຣາຍ ອາຕຸຣຕາ ຊຣາຕຸຣຕາ. ກຸສລປກ຺ຂວຑ຺ຒເນນ ມໂນ ຠາເວນ຺ຕີຕິ ມໂນຠາວນີຍາ. ມນສາ ວາ ຠາວນີຍາ ສມ຺ຠາວນີຍາຕິ ມໂນຠາວນີຍາ. ອນຸສາສຕູຕິ ອນຸ ອນຸ ສາສຕູຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ – ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ສາສຕູ’’ຕິ. ອປຣາປຣໍ ປວຕ຺ຕິຕໍ ຫິຕວຈນໍ. ອໂນຕິຓ຺ເຓ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ໂຍ ເອວໍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ອຍໍ ຄຸໂຓ ໂທໂສຕິ ວຈນໍ. ຕນ຺ຕິວເສນາຕິ ຕນ຺ຕິສນ຺ນິສ຺ສເຍນ ອຍໍ ອນຸສາສນີ ນາມ. ປເວຓີຕິ ຕນ຺ຕິຍາ ເອວ ເວວຈນໍ.

ອຓ຺ຑໍ ວິຍ ຠູໂຕຕິ ອຘິໂກປມາ ກາຍສ຺ສ ອຓ຺ຑໂກສໂຕ ອພລທຸພ຺ພລຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຓ຺ຑໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ພາໂລເຍວ ຕາທິສຕ຺ຕຠາວສມງ຺ຄີ ມຸຫຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອາໂຣຄ຺ຍໍ ປຏິຊານນ຺ໂຕ.

ວິປ຺ປສນ຺ນານີຕິ ປກຕິມາກາຣໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ວິເສເສນ ປສນ຺ນານິ. ເຕນາຫ – ‘‘ສຸອຸ ປສນ຺ນານີ’’ຕິ. ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐິຕຣູປສມ຺ປທາຫິ ຕາຫິ ຕສ຺ສ ມຸຂວຓ຺ຓສ຺ສ ປາຣິສຸທ຺ຘີຕິ ອາຫ – ‘‘ປຣິສຸທ຺ໂຘຕິ ນິທ຺ໂທໂສ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນິຣຸປກ຺ກິເລສຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ເອເຕເນວສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍວິປ຺ປສນ຺ນຕາກາຣຓມ຺ປິ ສໍວຓ຺ຓິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອສ ມຸຂວຓ຺ໂຓ. ນຍຄ຺ຄາຫປຎ຺ຎາ ກິເຣສາຕິ ອິທໍ ອນາວຊ຺ຊນວເສເນວ ວຸຕ຺ຕຠາວໍ ສນ຺ຘາຍາຫ.

ຍໍ ເນວ ປຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິອາທິ ‘‘ໂອວທຕຸ ໂນ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຍຖາ ມຍໍ ປຣໂລເກປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ມຘຸຣຘມ຺ມເທສນາເຍວ ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ມຸຂາ ປຏິລທ຺ຘາ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ເປມຄາຣວຄຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອມຕາຠິເສໂກ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອິທໍ ປທທ຺ວຍໍ. ອາຣກຕ຺ຕາ ກິເລເສຫິ ມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ອນເຍຕິ ອວຑ຺ຒິຍໍ, ອນຕ຺ເຖຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນເຍ ວາ ອນຸປາເຍ. ນ ອິຣິຍນໂຕ ອວຕ຺ຕນໂຕ. ອເຍຕິ ວຑ຺ຒິຍໍ ອຕ຺ເຖ ອຸປາເຍ ຈ. ອຣຓີຍໂຕຕິ ປຍິຣຸປາສິຕພ຺ພໂຕ. ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ປທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ ປຸຣິເມສຸ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປສຸ, ປຈ຺ຉິເມ ປນ ສທ຺ທສຕ຺ຖວເສນປິ. ຍທິປິ ອຣິຍສທ຺ໂທ ‘‘ເຍ ຫິ ໂວ ອຣິຍາ ປຣິສຸທ຺ຘກາຍກມ຺ມນ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໕) ວິສຸທ຺ຘາສຍປໂຍເຄສຸ ປຸຖຸຊ຺ຊເນສຸປິ ວຏ຺ຏຕິ, ອິຘ ປນ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄເມນ ສພ຺ພໂລກຸຕ຺ຕຣຠາເວນ ຈ ອຣິຍຠາໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ພຸທ຺ຘາ ຈາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຕຖາຄຕສາວກາ ຈ ສປ຺ປຸຣິສາຕິ ອິທໍ ‘‘ອຣິຍາ ສປ຺ປຸຣິສາ’’ຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕປທານໍ ອຕ຺ຖໍ ອສງ຺ກຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອຣິຍສປ຺ປຸຣິສຠາວາ ອຠິນ຺ນສຠາວາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສພ຺ເພວ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຫິ ພຸທ຺ຘສາວໂກ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ຫິ ເອກນ຺ເຕນ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ປຣໂຕ ໂຆສມນ຺ຕເຣນ ປຐມມຄ຺ຄສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ວິເສສໂຕ ຈສ຺ສ ຠຄວາວ ‘‘ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ມມຎ຺ຫິ, ອານນ຺ທ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໍ ອາຄມ຺ມ ຊາຕິຘມ຺ມາ ສຕ຺ຕາ ຊາຕິຍາ ປຣິມຸຈ຺ຈນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໙; ໕.໒). ໂສ ເອວ ຈ ອເວຈ຺ຈປສາທາຘິຄເມນ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິ ນາມ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ຍໍ ມຍາ ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕໍ ມມ ສາວກາ ຊີວິຕເຫຕຸປິ ນາຕິກ຺ກມນ຺ຕີ’’ຕິ (ອຸທາ. ໔໕; ຈູຬວ. ໓໘໕). ກຕຎ຺ຎຸຕາທີຫິ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘພຸທ຺ຘາຕິ ເອຕ຺ຖ ກຕໍ ຊານາຕີຕິ ກຕຎ຺ຎູ. ກຕໍ ວິທິຕໍ ປາກຏໍ ກໂຣຕີຕິ ກຕເວທີ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຫິ ອເນເກສຸປິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ເສສຸ ກຕໍ ອຸປກາຣໍ ຊານນ຺ຕິ, ກຕຎ຺ຈ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ຕິ ສຕິຊນນອາມິສປຏິຄ຺ຄຫຓາທິນາ. ຕຖາ ສໍສາຣທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂິຕສ຺ສ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕິ ກິຈ຺ຈໍ, ຍໍ ອຕ຺ຕນາ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ປນ ກປ຺ປານໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍສຫສ຺ເສສຸປິ ກຕໍ ອຸປກາຣໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສຍຎ຺ຈ ຊານນ຺ຕິ, ປາກຏຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ຕິ. ສີໂຫ ວິຍ ຈ ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສກ຺ກຈ຺ຈເມວ ຘມ຺ມເທສນໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ພຸທ຺ຘກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ຍາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຣິຍາ ທິຏ຺ຐາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ສາ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນໍ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອາທຣາຠາໂວ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສນສີລຕາ, ນ ຈ ທສ຺ສເນ ສາຘຸກາຣິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຈກ຺ຂຸນາ ອທສ຺ສາວີຕິ ເອຕ຺ຖ ຈກ຺ຂຸ ນາມ ນ ມໍສຈກ຺ຂຸ ເອວ, ອຖ ໂຂ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປີຕິ ອາຫ ‘‘ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ວາ’’ຕິ. ອຣິຍຠາໂວຕິ ເຍຫິ ໂຍຄໂຕ ‘‘ອຣິຍາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕ ມຄ຺ຄຜລຘມ຺ມາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຎາຓທສ຺ສນສ຺ເສວ ທສ຺ສນຠາເວ. ວຕ຺ຖູຕິ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖຎາປນກາຣຓໍ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕປີຕິ ເອວໍ ອຎ຺ຎາປເທເສນ ອຕ຺ຕຸປນາຍິກໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ເຕປິ. ຘມ຺ມນ຺ຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ, ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມໍ ວາ. ອຣິຍກຣຘມ຺ມາ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທໂຍ, ວິປສ຺ສິຍມານາ ວາ ອນິຈ຺ຈາທໂຍ, ຈຕ຺ຕາຣິ ວາ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ.

ອວິນີໂຕຕິ ນ ວິນີໂຕ ອຘິສີລສິກ຺ຂາທີນໍ ວເສນ ນ ສິກ຺ຂິໂຕ. ເຍສໍ ສໍວຣວິນຍາທີນໍ ອຠາເວນ ອຍໍ ‘‘ອວິນີໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເຕ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທຸວິໂຘ ວິນໂຍ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສີລສໍວໂຣຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ, ໂສ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ກາຍິກວາຈສິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ. ສຕິສໍວໂຣຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍາຣກ຺ຂາ, ສາ ຈ ຕຖາປວຕ຺ຕາ ສຕິເຍວ. ຎາຓສໍວໂຣຕິ ‘‘ໂສຕານໍ ສໍວຣໍ ພ຺ຣູມີ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໐໔໑) ວຕ຺ວາ ‘‘ປຎ຺ຎາເຍເຕ ປິຘີຍເຣ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໐໔໑) ວຈນໂຕ ໂສຕສງ຺ຂາຕານໍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິທຸຈ຺ຈຣິຕອວິຊ຺ຊາອວສິຏ຺ຐກິເລສານໍ ສໍວໂຣ ປິທຫນໍ ສມຸຈ຺ເຉທຎາຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຂນ຺ຕິສໍວໂຣຕິ ອຘິວາສນາ, ສາ ຈ ຕຖາປວຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘາ, ອໂທໂສ ວາ, ‘‘ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ. ວີຣິຍສໍວໂຣ ກາມວິຕກ຺ກາທີນໍ ວິໂນທນວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ວີຣິຍເມວ. ເຕນ ເຕນ ອງ຺ເຄນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອງ຺ຄສ຺ສ ປຫານໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ. ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ປຫານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ. ເສສປທຕ຺ຕເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນາຕິອາທິ ສີລສໍວຣາທີນໍ ວິວຣຓໍ. ຕຕ຺ຖ ສມຸເປໂຕຕິ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ອຸປຄໂຕ’’ຕິອາທິນາ ວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໕໑໑) ອາຄຕໍ ສໍວຣວິຠງ຺ຄໍ ທສ຺ເສຕິ. ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນນ຺ຕິ ທຸສ຺ສີລ຺ຍສງ຺ຂາຕານໍ ກາຍວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ມຸຏ຺ຐສຈ຺ຈສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປມາທສ຺ສ, ອຠິຊ຺ຌາທີນໍ ວາ ອກ຺ຂນ຺ຕິອຎ຺ຎາຓໂກສຊ຺ຊານຎ຺ຈ. ສໍວຣຓໂຕຕິ ປິທຫນໂຕ, ວິນຍນໂຕຕິ ກາຍວາຈາຈິຕ຺ຕານໍ ວິຣູປປວຕ຺ຕິຍາ ວິນຍນໂຕ, ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ວາ ອປນຍນໂຕ, ກາຍາທີນໍ ວາ ຊິມ຺ຫປວຕ຺ຕິໍ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອຸຊຸກນຍນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫານໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ຕຖາ ຕຖາ ອນຸປ຺ປາທນເມວ ສໍວຣຓໍ ວິນຍນຎ຺ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍໍ ປຫານນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທາທີສຸ ວິປສ຺ສນາຎາເຓສູ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ? ນນຸ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫກງ຺ຂາວິຕຣຓານິ ນ ວິປສ຺ສນາຎາຓານິ ສມ຺ມສນາກາເຣນ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ວິປສ຺ສນາຎາຓສ຺ສ ປນ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນາມຣູປມຕ຺ຕມິທໍ, ‘‘ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຕາ ວາ ອຕ຺ຕນິຍໍ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕຎາຓໍ ນາມຣູປວວຕ຺ຖານໍ. ສຕິ ວິຊ຺ຊມາເນ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກສງ຺ຂາເຕ ກາເຍ, ສຍໍ ວາ ສຕີ ຕສ຺ມິໍ ກາເຍ ທິຏ຺ຐິ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ, ສາ ຈ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕທິຏ຺ຐິ. ຕສ຺ສ ນາມຣູປສ຺ສ ກມ຺ມາວິຊ຺ຊາທິປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນຎາຓໍ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫ. ‘‘ນຕ຺ຖິ ເຫຕຸ, ນຕ຺ຖິ ປຈ຺ຈໂຍ ສຕ຺ຕານໍ ສໍກິເລສາຍາ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາ ອເຫຕຸທິຏ຺ຐິ. ‘‘ອິສ຺ສຣປຸຣິສປຊາປຕິປກຕິອຓຸກາລາທີຫິ ໂລໂກ ປວຕ຺ຕຕິ ນິວຕ຺ຕຕິ ຈາ’’ຕິ ຕຖາ ຕຖາ ປວຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິ ວິສມເຫຕຸທິຏ຺ຐິ. ຕສ຺ເສວາຕິ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫສ຺ເສວ. ກງ຺ຂາວິຕຣເຓນາຕິ ຍຖາ ເອຕຣຫິ ນາມຣູປສ຺ສ ກມ຺ມາທິປຈ຺ຈຍໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ເອວໍ ອຕີເຕ ອນາຄເຕປີຕິ ຕີສຸ ກາເລສຸ ວິຈິກິຈ຺ຉາປນຍນຎາເຓນ. ກຖໍກຖີຠາວສ຺ສາຕິ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ອຕີຕມທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິນຍປວຕ຺ຕາຍ (ມ. ນິ. ໑.໑໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ສໍສຍປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ. ກລາປສມ຺ມສເນນາຕິ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໓.໔໘-໔໙) ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ເອກາທສສຸ ໂອກາເສສຸ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສມ຺ມສນວເສນ ປວຕ຺ເຕນ ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ. ອຫໍ ມມາຕິ ຄາຫສ຺ສາຕິ ‘‘ອຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕນິຍ’’ນ຺ຕິ ຄຫຓສ຺ສ. ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄວວຕ຺ຖາເນນາຕິ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄຎາຓວິສຸທ຺ຘິຍາ. ອມຄ຺ເຄ ມຄ຺ຄສຎ຺ຎາຍາຕິ ອມຄ຺ເຄ ໂອຠາສາທິເກ ‘‘ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎາຍ. ຍສ຺ມາ ສມ຺ມເທວ ສງ຺ຂາຣານໍ ອຸທຍໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວເມເຕ ສງ຺ຂາຣາ ອນຸຣູປກາຣຓໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ປນ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸທຍທສ຺ສເນນ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ສງ຺ຂາຣານໍ ວຍໍ ‘‘ຍທິປິເມ ສງ຺ຂາຣາ ອວິຈ຺ຉິນ຺ນາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປນ຺ນາ ປນ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ເຕວາ’’ຕິ ປສ຺ສໂຕ ກຸໂຕ ສສ຺ສຕຄ຺ຄາໂຫ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວຍທສ຺ສເນນ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ’’ຕິ. ຠຍທສ຺ສເນນາຕິ ຠຍຕູປຏ຺ຐານຎາເຓນ. ສຠເຍຕິ ສພ຺ພຠຍານໍ ອາກຣຠາວໂຕ ສກລທຸກ຺ຂວູປສມສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປຣມສ຺ສາສສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ຈ ສຠເຍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ. ອຠຍສຎ຺ຎາຍາຕິ ‘‘ອຠຍໍ ເຂມ’’ນ຺ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎາຍ. ອສ຺ສາທສຎ຺ຎາ ນາມ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ອສ຺ສາທນວເສນ ປວຕ຺ຕສຎ຺ຎາ, ໂຍ ‘‘ອາລຍາຠິນິເວໂສ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຠິຣຕິສຎ຺ຎາ ຕຕ຺ເຖວ ອຠິຣມຓວເສນ ປວຕ຺ຕສຎ຺ຎາ, ຍາ ‘‘ນນ຺ທີ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອມຸຈ຺ຈິຕຸກາມຕາ ອາທານໍ. ອນຸເປກ຺ຂາ ສງ຺ຂາເຣຫິ ອນິພ຺ພິນ຺ທນໍ, ສາລຍຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາເທ. ປຏິໂລມຠາໂວ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາໂຫ, ປຈ຺ຈຍາກາຣປຏິຈ຺ຉາທກໂມໂຫ ວາ. ນິພ຺ພາເນ ຈ ປຏິໂລມຠາໂວ ສງ຺ຂາເຣສຸ ນຕິ, ນິພ຺ພານປຏິຈ຺ຉາທກໂມໂຫ ວາ. ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫຕິ ຍາທິສສ຺ສ ກິເລສສ຺ສ ອປ຺ປຫີນຕາ ວິປສ຺ສນາ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕໍ ນ ມຸຎ຺ຈຕິ, ໂສ ກິເລໂສ, ໂຍ ‘‘ສໍໂຍຄາຠິນິເວໂສ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫສ຺ສ, ອຕິກ຺ກມນເມວ ວາ ປຫານໍ.

ປວຕ຺ຕິ ເອວ ປວຕ຺ຕິຠາໂວ, ປຣິຍຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນີວຣຓາທິຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນີວຣຓປກ຺ຂິຍາ ກິເລສາ ວິຕກ຺ກວິຈາຣາທໂຍ ຈ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄານໍ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຠາເວນ ຍໍ ປຫານນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເກນ ປນ ປຫານນ຺ຕິ? ‘‘ອຣິຍມຄ຺ເຄເຫວາ’’ຕິ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນຍມຕ຺ໂຖ ເຕສໍ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ອປ຺ປວຕ຺ຕິວຈນໂຕ. ‘‘ສມຸທຍປກ຺ຂິກສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ມຄ຺ຄາ ຈຕຸສຈ຺ຈາຠິສມຍາຕິ ກຕ຺ວາ ເຕຫິ ປຫາຕພ຺ເພນ ເຕນ ເຕນ ສມຸທຍສງ຺ຂາເຕນ ໂລເຠນ ສຫ ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສມຸທຍສຠາວຕ຺ຕາ ຈ. ສຈ຺ຈວິຠງ຺ເຄ ຈ ສພ຺ພກິເລສານໍ ສມຸທຍຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສມຸທຍປກ຺ຂິກາ’’ຕິ ທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຏິປສ຺ສທ຺ຘຕ຺ຕໍ ວູປສນ຺ຕຕາ.

ສງ຺ຂຕນິສ຺ສຏຕາ ສງ຺ຂາຣສຠາວາຠາໂວ. ປຫີນສພ຺ພສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ວິຣຫິຕສພ຺ພສງ຺ຂຕໍ, ວິສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຫານຎ຺ຈ ຕໍ ວິນໂຍ ຈາຕິ ປຫານວິນໂຍ ປຸຣິເມນ ອຕ຺ເຖນ. ທຸຕິເຍນ ປນ ປຫີຍຕີຕິ ປຫານໍ, ຕສ຺ສ ວິນໂຍຕິ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ.

ຠິນ຺ນສໍວຣຕ຺ຕາຕິ ນຏ຺ຐສໍວຣຕ຺ຕາ, ສໍວຣາຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ອສມາທິນ຺ນສໍວໂຣປິ ສງ຺ຄຫິໂຕວ ໂຫຕິ. ສມາທາເນນ ຫິ ສມ຺ປາເທຕພ຺ໂພ ສໍວໂຣ, ຕທຠາເວ ນ ໂຫຕີຕິ. ອຣິເຍຕິ ອຣິໂຍ. ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນຎ຺ເຫຕໍ. ເອເສເສຕິ ເອໂສ ເອໂສ, ອຕ຺ຖໂຕ ອນຎ຺ໂຎຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຊ຺ຊາເຕຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ຕໍສຠາໂວ, ສປ຺ປຸຣິໂສ ອຣິຍສຠາໂວ, ອຣິໂຍ ຈ ສປ຺ປຸຣິສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂສ ອຫນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ປຣິກປ຺ປິຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ວທຕິ. ‘‘ອຫໍພຸທ຺ຘິນິພນ຺ຘໂນ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຫິ ອຕ຺ຕວາທິໂນ ລທ຺ຘິ. ອທ຺ວຍນ຺ຕິ ທ຺ວຍຕາຣຫິຕໍ. ອຠິນ຺ນໍ ວຓ຺ຓເມວ ‘‘ອຈ຺ຈີ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຈ຺ຈີຕິ ວຓ຺ໂຓ ເອວາ’’ຕິ ເຕສໍ ເອກຕ຺ຕໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ວິຍ ຍຖາປຣິກປ຺ປິຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ‘‘ຣູປ’’ນ຺ຕິ, ຍຖາທິຏ຺ຐໍ ວາ ຣູປໍ, ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ເຕສໍ ເອກຕ຺ຕໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຠາເວປິ ຣູເປ ອຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຈ຺ຈິຍໍ ວຓ຺ຓຄ຺ຄຫຓໍ ວິຍ ‘‘ອທ຺ວຍທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປມາໂຍ ຈ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕາທິຄຫຓນິທສ຺ສນວເສເນວ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ວຓ຺ຓາທີນໍ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ວິຊ຺ຊມານທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ນ ຫິ ອຕ຺ຕນິ ສາມິຠາເວນ ຣູປຎ຺ຈ ສກິຎ຺ຈນຠາເວນ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ອຕ຺ຕນິ ວາ ຣູປນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ຣູປສ຺ສ ສຠາວໂຕ ອາຘາຣຓຠາເວນ. ຣູປສ຺ມິໍ ວາ ອຕ຺ຕານນ຺ຕິ ຣູປສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອາຘາຣຓຠາເວນ ທິຏ຺ຐິປສ຺ສນາຍ ປສ຺ສຕິ. ປຣິຍຸຏ຺ຐຏ຺ຐາຍີຕິ ປຣິຍຸຏ຺ຐານປ຺ປຕ຺ຕາຫິ ທິຏ຺ຐິຕຓ຺ຫາຫິ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕາ, ຣູປວາ ອຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ມິຈ຺ຉາ ຄເຫຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣິຍຸຏ຺ຐານາກາເຣນາ’’ຕິອາທິ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ໂຍ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘ ວຸຕ຺ໂຕ ສໍວຓ຺ຓນານໂຍ, ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘາທີສຸປິ ເອໂສ ເອວ ນໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສຸທ຺ຘຣູປເມວາຕິ ອຣູເປນ ອມິສ຺ສິຕໍ ເກວລໍ ຣູປເມວ. ອຣູປນ຺ຕິ ສຸທ຺ຘອຣູປໍ ຣູປສ຺ສ ອຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຈຕູສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ຕິຓ຺ຓໍ ຕິຓ຺ຓໍ ວເສນາຕິ ຈຕູສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ຕິຓ຺ຓໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຄຫຓວເສນ ຣູປາຣູປມິສ຺ສໂກ ອຕ຺ຕາ ກຖິໂຕ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຄຫເຓ ເວທນາທິວິນິມຸຕ຺ຕອຣູປຘມ຺ເມ ກສິຓຣູເປນ ສທ຺ຘິໍ ສພ຺ພຣູປຘມ຺ເມ ຈ ເອກຊ຺ຌໍ ຄຫຓສິທ຺ຘິໂຕ. ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ ກຖິຕາ, ເຕ ເຕ ເອວ ຘມ຺ເມ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄຫຓໂຕ ເຕສຎ຺ຈ ອຸຈ຺ເຉທຠາວໂຕ. ອວເສເສສຸ ປນ ປນ຺ນຣສສຸ ຐາເນສຸ ຣູປໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາປິ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ຕຕ຺ຖ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎໍ ນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ ກສິຓຣູເປນ ຕໍ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຈ ອຸປ຺ປາທາທີນໍ ອທສ຺ສນໂຕ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ຕຕ຺ຖປິ ໂຫຕິເຍວ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕຄາຫວເສນປິ. ມຄ຺ຄາວຣຓາ ວິປຣີຕທສ຺ສນໂຕ. ນ ສຄ຺ຄາວຣຓາ ອກມ຺ມປຖປ຺ປຕ຺ຕຕາຍ. ອກິຣິຍາເຫຕຸກນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິໂຍ ເອວ ຫິ ກມ຺ມປຖທິຏ຺ຐິໂຍ.

ກາໂຍຕິ ຣູປກາໂຍ. ໂສ ອາຕຸໂຣເຍວ ອສວສຠາວໂຕ. ຣາຄໂທສໂມຫານຸຄຕນ຺ຕິ ອປ຺ປຫີນຣາຄໂທສໂມຫສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕໍ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ. ທສ຺ສິຕໍ ອາຕຸຣຠາເວນ. ນິກ຺ກິເລສຕາຍາຕິ ສຍໍ ປຫີນກິເລສສນ຺ຕານຄຕຕາຍ. ເສຂາ ເນວ ອາຕຸຣຈິຕ຺ຕາ ປຫີນກິເລເສ ອຸປາທາຍ, ອປ຺ປຫີເນ ປນ ອຸປາທາຍ ອາຕຸຣຈິຕ຺ຕາ. ອນາຕຸຣຈິຕ຺ຕຕໍເຍວ ຠຊນ຺ຕິ ວຏ຺ຏານຸສາຣິມຫາຊນສ຺ສ ວິຍ ເຕສໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ກິເລສວເສນ ອາຕຸຣຕ຺ຕາຠາວໂຕ.

ນກຸລປິຕຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.