໕. ຈງ຺ກີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໒໒. ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ສາລວເນ. ອຸຕ຺ຕເຣນ ໂອປາສາທນ຺ຕິ ໂອປາສາທຄາມສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣທິສາຍໍ. ອຸຕ຺ຕເຣນາຕິ ເອນ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ຫິ ໂອປາສາທນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ອຊ຺ຌາວສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິ-ອາ-ສທ຺ທານໍ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣຕໍ ຫທເຍ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ວສຕີ’’ຕິ. ອິທານິ ເຕສໍ ອຕ຺ຖວິເສສຠາວິຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິຠວິຕ຺ວາ ວາ ອາວສຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖາຕິ ໂອປາສາທປເທ. ສຕ຺ຕຸສ຺ສທນ຺ຕິອາທີສຸ ປນ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປໂຍຄຕ຺ຕາວ ເສສປເທສູ’’ຕິ. ອຸປ-ອນຸ-ອຘິ-ອິຕິ-ເອວໍ-ປຸພ຺ພເກ ວສນກິຣິຍຍາຏ຺ຐາເນ ອຸປໂຍຄວຈນເມວ ປາປຸຓາຕີຕິ ສທ຺ທວິທູ ອິຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ລກ຺ຂຓໍ ສທ຺ທສຕ຺ຖໂຕ ປຣິເຍສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ປເນຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຸສ຺ສທຕາ ນາເມຕ຺ຖ ພຫຸລຕາຕິ ຕໍ ພຫຸລຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພຫຸຊນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ.

ຣຎ຺ຎາ ວິຍ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວາ ຣາຊໂຠຄ຺ຄໍ. ຣຎ຺ໂຎ ທາຍຠູຕນ຺ຕິ ກຸລປຣມ຺ປຣາຍ ໂຠຄ຺ຄຠາເວນ ຣຎ຺ຎາ ລທ຺ຘທາຍຠູຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ທາຍຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຣາຊນີຫາເຣນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປຣິໂຠຄລາຠສ຺ສ ເສຏ຺ຐເທຍ຺ຍຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ – ‘‘ຉຕ຺ຕໍ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ຣາຊສງ຺ເຂເປນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຕິຕ຺ຖປພ຺ພຕາທີສູຕິ ນທີຕິຕ຺ຖປພ຺ພຕປາທຄາມທ຺ວາຣອຏວີມຸຂາທີສຸ. ນິສ຺ສຏ຺ຐປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຸຕ຺ຕຈາຄວເສນ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ. ເອເຕສໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິການໍ.

໔໒໓. ຕິ ສນ຺ນິປຕິຕາ. ໂຍ ໂກຈິ ວິຎ຺ຎູນໍ ອິຈ຺ຉິໂຕ ປຎ຺ໂຫ, ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉິຕສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ກຖນສມຕ຺ໂຖ ປຸຈ຺ຉິຕປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓສມຕ຺ໂຖ.ກຸລາປເທສາທິນາ ມຫຕີ ມຕ຺ຕາ ເອຕສ຺ສາຕິ ມຫາມຕ຺ໂຕ.

໔໒໔. ເຕຕິ ‘‘ນານາເວຣຊ຺ຊກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕພ຺ຣາຫ຺ມຓາ. ‘‘ອຸຠໂຕ ສຸຊາໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໐໓; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໕.໑໓໔) ເອຕ຺ຕເກ ວຸຕ຺ເຕ ເຍຫິ ເກຫິຈິ ທ຺ວີຫິ ຠາເຄຫິ ສຸຊາຕຕາ ວິຎ຺ຎາເຍຍ຺ຍ, ສຸຊາຕສທ຺ໂທ ຈ ‘‘ສຸຊາໂຕ ຈາຣຸທສ຺ສໂນ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໓໙໙; ສຸ. ນິ. ໕໕໓; ເຖຣຄາ. ໘໑໘) ອາໂຣຫປຣິຓາຫສມ຺ປຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍຕິ ຊາຕິວເສເນວ ສຸຊາຕຕໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ມາຕິໂຕ ຈ ປິຕິໂຕ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອໂນຣສປຸຕ຺ຕວເສນປິ ໂລເກ ມາຕຸປິຕຸສມຎ຺ຎາ ທິສ຺ສຕິ, ອິຘ ປນສ຺ສ ໂອຣສປຸຕ຺ຕວເສເນວ ອິຈ຺ຉີຍຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສໍສຸທ຺ຘຄຫຓີໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປິຕາ ຈ ມາຕາ ຈ ປິຕໂຣ, ປິຕູນໍ ປິຕໂຣ ປິຕາມຫາ, ເຕສໍ ຍຸໂຄ ປິຕາມຫຍຸໂຄ, ຕສ຺ມາ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ປິຕາມຫຍຸຄາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍຸຄສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ເອກເສສນເຍນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ‘‘ຍຸໂຄ ຈ ຍຸໂຄ ຈ ຍຸຄາ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຄຫິຕເມວ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ສພ຺ເພປິ ປຸພ຺ພປຸຣິສາ ປິຕາມຫຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາ’’ຕິ. ປຸຣິສຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທສວເສນ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ມາຕິໂຕ’’ຕິ ປາຬິວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ. ອກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ອປ຺ປຕ຺ຕເຂໂປ. ອນວກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ສທ຺ຘຖາລິປາກາທີສຸ ນ ອວກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ຊາຕິວາເທນາຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເກນ ກາຣເຓນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຸຠໂຕ…ເປ… ປິຕາມຫຍຸຄາຕິ ເອເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ໂຍນິໂທສາຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ສໍສຸທ຺ຘຄຫຓິກຠາວກິຕ຺ຕນໂຕ. ອກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ອິມິນາ ກິຣິຍາປຣາຘາຠາໂວ. ກິຣິຍາປຣາເຘນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ເຂປໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ອນຸປກຸຏ຺ໂຐຕິ ອິມິນາ ອຍຸຕ຺ຕສໍສຄ຺ຄາຠາໂວ. ອຍຸຕ຺ຕສໍສຄ຺ຄມ຺ປິ ຫິ ປຏິຈ຺ຈ ສຕ຺ຕາ ອກ຺ໂກສໍ ລຠນ຺ຕິ.

ອິສ຺ສໂຣຕິ ອຘິປເຕຍ຺ຍສໍວຕ຺ຕນິຍກມ຺ມຜເລນ ອີສນສີໂລ. ສາ ປນສ຺ສ ອິສ຺ສຣຕາ ວິຠວສມ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ປາກຏາ ຊາຕາຕິ ອຑ຺ຒຕາປຣິຍາຍຠາເວນ ວທນ຺ໂຕ ‘‘ອຑ຺ໂຒຕິ ອິສ຺ສໂຣ’’ຕິ ອາຫ. ມຫນ຺ຕໍ ຘນມສ຺ສ ຠູມິຄຕຎ຺ເຈວ ເວຫາສຏ຺ຐຎ຺ຈາຕິ ມຫທ຺ຘໂນ. ຕສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ. ວທນ຺ຕິ ‘‘ອນ຺ວຍໂຕ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ອນຸປສງ຺ກມນກາຣຓໍ ກິຕ຺ເຕມາ’’ຕິ.

ອຘິກຣູໂປຕິ ວິສິຏ຺ຐຣູໂປ ອຸຕ຺ຕມສຣີໂຣ. ທສ຺ສນໍ ອຣຫຕີຕິ ທສ຺ສນີໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ທສ຺ສນໂຍຄ຺ໂຄ’’ຕິ. ປສາທໍ ອາວຫຕີຕິ ປາສາທິໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕປສາທຊນນໂຕ’’ຕິ. ວຓ຺ຓສ຺ສາຕິ ວຓ຺ຓຘາຕຸຍາ. ສຣີຣນ຺ຕິ ສນ຺ນິເວສວິສິຏ຺ໂຐ ກຣຈຣຓຄີວາສີສາທິ ອວຍວສມຸທາໂຍ, ໂສ ຈ ສຓ຺ຐານມຸເຂນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ‘‘ປຣມາຍ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາຍາຕິ ປຣມາຍ…ເປ… ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພວຓ຺ເຓສຸ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓວ ອຸຕ຺ຕໂມຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເສຏ຺ເຐນ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ເຓນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຈ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓາວ ໂຫນ຺ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມວຈ຺ຉສີຕິ ອຸຕ຺ຕມສຣີຣາໂຠ ສຸວຓ຺ຓາໂຠຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມເມວ ຫິ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ສຣີຣສທິເສນ ສຣີເຣນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ນ ພ຺ຣຫ຺ມຸຊຸຄຕ຺ຕຕໍ. ອຂຸທ຺ທາວກາໂສ ທສ຺ສນາຍາຕິ ອາໂຣຫປຣິຓາຫສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອວຍວປາຣິປູຣິຍາ ຈ ທສ຺ສນາຍ ໂອກາໂສ ນ ຂຸທ຺ທໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພາເນວາ’’ຕິອາທິ.

ຍມນິຍມລກ຺ຂຓໍ ສີລມສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສີລວາ, ຕໍ ປນສ຺ສ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາຍ ວຸທ຺ຘໍ ວຑ຺ຒິຕໍ ສີລໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ວຸທ຺ຘສີລີ, ເຕນ ຈ ສພ຺ພທາ ສມາໂຍຄໂຕ ວຸຑ຺ຒສີເລນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ປຎ຺ຈສີລມຕ຺ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ວທນ຺ຕິ ຕໂຕ ປຣໍ ສີລສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອຠາວໂຕ ເຕສຎ຺ຈ ອຊານນໂຕ.

ຐານກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສິກ຺ຂາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ກຕ຺ຖຈິປິ ອນູນຕາຍ ປຣິມຓ຺ຑລປທານິ ພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ອກ຺ຂຣານິ ເອຕິສ຺ສາຕິ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນາ. ອຖ ວາ ປຊ຺ຊຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕນາຕິ ປທໍ, ນາມາທິ, ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ເຊຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ວາກ຺ຍໍ, ເຕສໍ ປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນາ. ອຕ຺ຖຎາປນສາຘນຕາຍ ວາຈາວ ກຣຓນ຺ຕິ ວາກ຺ກຣຓໍ, ອຸທາຫຣຓໂຆໂສ. ຄຸຓປຣິປຸຓ຺ຓຠາເວນ ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ, ເຕນ ວາ ຠາສິຕພ຺ພອຕ຺ຖສ຺ສ. ປູເຣ ປຸຓ຺ຓຠາເວ. ປູເຣຕິ ຈ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອາຘາເຣ ຠຸມ຺ມໍ, ທຸຕິຍສ຺ມິໍ ວິສເຍ. ສຸຂຸມາລຕ຺ຕເນນາຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສາ ວາຈາຍ ມຸທຸສຓ຺ຫຠາວມາຫ. ອປລິພຸທ຺ຘາຍ ປິຕ຺ຕເສມ຺ຫາທີຫິ. ສນ຺ທິຏ຺ຐໍ ສພ຺ພໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວິຍ ເອກເທສກຖນໍ. ວິລມ຺ພິຕໍ ສຓິກໍ ຈິຣາຍິຕ຺ວາ ກຖນໍ. ‘‘ສນ຺ທິທ຺ຘວິລມ຺ພິຕາທີ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ. ຕຕ຺ຖ ສນ຺ທິທ຺ຘໍ ສນ຺ເທຫຊນກໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຂລິຕານຸກຑ຺ຒິຕາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາຕິ ອິມິນາ ຈສ຺ສ ວາຈາຍ ອຕ຺ຖປາຣິປູຣິໍ ວທນ຺ຕິ.

໔໒໕. ສທິສາຕິ ເອກເທເສນ ສທິສາ. ນ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ຄຸເຓຫິ ສພ຺ພຖາ ສທິສາ ເກຈິປິ ຄຸຓາ ອຎ຺ເຎສຸ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ອິຕເຣຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓຫິ ອສທິສຄຸເຓ. ອິທນ຺ຕິ ອິທໍ ອຕ຺ຖຊາຕໍ. ໂຄປທກນ຺ຕິ ຄາວິຍາ ປເທ ຐິຕອຸທກໍ. ກຸລປຣິຍາເຍນາຕິ ກຸລານຸກ຺ກເມນ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ມຎ຺ຈເກ. ສີຫເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປສີຕິ ຍຖາ ຣາຫຸ ອສຸຣິນ຺ໂທ ອາຍາມໂຕ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຸພ຺ເພຘໂຕ ຈ ຠຄວໂຕ ຣູປກາຍສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາຣູປໍ ອິທ຺ຘາຠິສງ຺ຂາຣໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣນ຺ໂຕ ສີຫເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປສິ.

ປຣິສຸທ຺ຘຏ຺ເຐນ ອຣິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຣິຍໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ປຣິສຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ອນວຊ຺ຊຏ຺ເຐນ ກຸສລໍ, ນ ສຸຂວິປາກຏ຺ເຐນ. ກຕ຺ຖຈິ ຈຕຸຣາສີຕິ ປາຓສຫສ຺ສານິ ກຕ຺ຖຈິ ອປຣິມາຓາປິ ເທວມນຸສ຺ສາ ຍສ຺ມາ ຈຕຸວີສຕິຍາ ຐາເນສຸ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາ ອປຣິເມຍ຺ຍາ ມຄ຺ຄຜລາມຕໍ ປິວນ຺ຕິ. ໂກຏິສຕສຫສ຺ສາທິປຣິມາເຓນປິ ພຫູ ເອວ. ຕສ຺ມາ ອນຸຕ຺ຕຣາຈາຣສິກ຺ຂາປນວເສເນວ ຠຄວາ ພຫູນໍ ອາຈຣິໂຍ. ເຕຕິ ກາມຣາຄໂຕ ອຎ຺ເຎ ຠຄວຕາ ປຫີນກິເລເສ.

ອປາປປຸເຣກ຺ຂາໂຣຕິ ອປາເປຫິ ປຸຣກ຺ຂຣີຍຕິ, ນ ວາ ປາປໍ ປຸຣໂຕ ກໂຣຕີຕິປິ ອປາປປຸເຣກ຺ຂາໂຣຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປາເປ ນວ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອປາເປຕິ ປາປປປຏິປກ຺ເຂ ປາປຣຫິເຕ ຈ. ພ຺ຣຫ຺ມນິ ຠວາ, ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ວາ ຫິຕາ ຄຣຸກຣຓາທິນາ, ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ວາ ມຄ຺ຄໍ ຊານາຕີຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎາ, ຕສ຺ສາ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎາຍ ປຊາຍ.

ຕິໂຣຣຏ຺ຐາ ຕິໂຣຊນປທາຕິ ເອຕ຺ຖ ຣຊ຺ຊໍ ຣຏ຺ຐໍ ຣາຊນ຺ຕິ ຣາຊາໂນ ເອເຕນາຕິ ກຕ຺ວາ. ຕເທກເທສຠູຕາ ປເທສາ ປນ ຊນປໂທ ຊນາ ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຂຊີວິກໍ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ປຸຈ຺ຉາຍ ໂທສໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຠຄວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ ເຕສໍ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນວກາຕິ ອາຄນ຺ຕຸກຠາເວນ ອມ຺ຫາກໍ ອຠິນວາ.

໔໒໖. ໂອປາເຕຕິ ນິປ຺ປາເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາຠູໂຕ ຈ ຕຕ຺ຖ ເປສິຕາ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປເວເສຕີ’’ຕິ. ສໍປຸຣກ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຣໂຕ ກຕ຺ວາ ວິຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ.

໔໒໗. ສຸທ຺ເທ ພຫິ ກຕ຺ວາ ຣໂຫ ສາສິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ມນ຺ຕາ ເອວ ຕໍຕໍອຕ຺ຖປຏິປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ປທນ຺ຕິ ມນ຺ຕປທໍ ເວທໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເວໂທ’’ຕິ. ເອວໍ ກິຣາຕິ ປຣມ຺ປຣຠາເວນ ອາຠຕນ຺ຕິ ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາຍ ອາຠຕໍ. ປາວຈນສງ຺ຂາຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ປມຸຂວຈນມ຺ຫິ ອຸທຕ຺ຕາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ສາວິຕ຺ຕິອາທີຫິ ຉນ຺ທພນ຺ເຘຫິ ວຄ຺ຄພນ຺ເຘຫິ ຈາຕິ ຄາຍຕ຺ຕີອາທີຫິ ອຊ຺ຌາຍານຸວາກາທີຫິ ຉນ຺ທພນ຺ເຘຫິ ຈ ວຄ຺ຄພນ຺ເຘຫິ ຈ. ສມ຺ປາເທຕ຺ວາຕິ ປທສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອຫາເປຕ຺ວາ. ປວຕ຺ຕາໂຣຕິ ວາ ປາວຈນວເສນ ວຕ຺ຕາໂຣ. ສຊ຺ຌາຍິຕນ຺ຕິ ຄາຍນວເສນ ສຊ຺ຌາຍິຕໍ, ຕໍ ປນ ປເທເນວ ອິຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປທສມ຺ປຕ຺ຕິວເສນາ’’ຕິ. ອຎ຺ເຎສໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປາວຈນວເສນ ອຎ຺ເຎສໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣາສິກຕນ຺ຕິ ອິຣຸເວທຍຊຸເວທສາມເວທາທິວເສນ, ຕຕ຺ຖາປິ ປຈ຺ເຈກໍ ມນ຺ຕພ຺ຣຫ຺ມາທິວເສນ ອຊ຺ຌາຍານຸວາກາທິວເສນ ຣາສິກຕໍ. ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ໂອໂລເກຕ຺ວາຕິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປຣິຠຓ຺ເຑນ ຍຖາກມ຺ມູປຄຎາເຓນ ສຕ຺ຕານໍ ກມ຺ມສ຺ສກຕໍ, ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສທິເສນ ປຸພ຺ເພນິວາສຎາເຓນ ອຕີຕກປ຺ເປ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ມນ຺ຕຊ຺ເຌນວິຘິຎ຺ຈ ໂອໂລເກຕ຺ວາ. ປາວຈເນນ ສຫ ສໍສນ຺ເທຕ຺ວາຕິ ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຍໍ ວຈນໍ ວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ, ເຕນ ສຫ ອວິຣຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ. ນ ຫິ ເຕສໍ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິໂຕ ອຕ຺ໂຖ ປຈ຺ຈກ຺ໂຂ ໂຫຕິ. ອປຣາປເຣຕິ ອຏ຺ຐກາທີຫິ ອປຣາປເຣ, ປຈ຺ຉິມາ ໂອກ຺ກາກຣາຊກາລາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ອຏ຺ຐກາທີຫິ ຄນ຺ຖິຕມນ຺ຕປເທສຸ ກິເລສສນ຺ນິສ຺ສິຕປທານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປເທ ປກ຺ຂິປນໍ ກຕ຺ວາ. ວິຣຸທ຺ເຘ ອກໍສູຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຘມ຺ມິກສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ຂຸ. ນິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓຘມ຺ມິກສຸຕ຺ຕໍ) ອາຄຕນເຍເນວ ສໍກິເລສິກຕ຺ຖທີປນໂຕ ປຈ຺ຈນີກຠູເຕ ອກໍສຸ.

໔໒໘. ປຏິປາຏິຍາ ຆຏິຕາຕິ ປຏິປາຏິຍາ ສມ຺ພທ຺ຘາ. ປຣມ຺ປຣສໍສຕ຺ຕາຕິ ອາທານິຍາຍ ຍຏ຺ຐິຍາ ສໍສຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫເກນ ຈກ຺ຂຸມຕາ’’ຕິ. ປຸຣິມສ຺ສາຕິ ມຓ຺ຑລາກາເຣນ ຐິຕາຍ ອນ຺ຘເວຓິຍາ ສພ຺ພປຸຣິມສ຺ສ ຫຕ຺ເຖນ ສພ຺ພປຈ຺ຉິມສ຺ສ ກຈ຺ຉໍ ຄຓ຺ຫາເປຕ຺ວາ. ທິວສມ຺ປີຕິ ອເນກທິວສມ຺ປິ. ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອນາຄຕຠວໍ ຎຕ຺ວາ ຍຖາອກ຺ກນ຺ຕຏ຺ຐາເນເຍວ ອນຸປຕິຕ຺ວາ ອກ຺ກມນໍວ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ກຫໍ ຈກ຺ຂຸມາ ກຫໍ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ປຣິເວທິຕ຺ວາ.

ປາຬິອາຄເຕສຸ ທ຺ວີສູຕິ ສທ຺ຘາ ອນຸສ຺ສໂວຕິ ອິເມສຸ ທ຺ວີສຸ. ເອວຣູເປຕິ ຍຖາ ສທ຺ຘານຸສ຺ສວາ, ເອວຣູເປ ເອວ ປຈ຺ຈກ຺ຂຄາຫິໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຍຕິ ຣຸຈິອາກາຣປຣິວິຕກ຺ກທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິໂຍ. ຠູຕວິປາກາຕິ ຠູຕຕ຺ຖນິຏ຺ຐາຍກາ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສາຘກາ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອຠູຕຕ຺ຖວິປາກາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ສທ຺ຘາຍິຕາທິວຕ຺ຖູສຸ. ເອກໍເສເນວ ນິຏ຺ຐໍ ຄນ຺ຕຸໍ ນາລໍ ອເນກນ຺ຕິກຕ຺ຕາ ສທ຺ຘາທິຄ຺ຄາຫສ຺ສ. ອຸປຣິ ປຸຈ຺ຉາຍ ມຄ຺ຄໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ຐເປສິ ສຈ຺ຈານຸຣກ຺ຂາຍ ຎາຕຸກາມຕາຍ ອຸປ຺ປາທິຕຕ຺ຕາ. ປສ຺ສຕິ ຫິ ຠຄວາ – ມຍາ ‘‘ສຈ຺ຈມນຸຣກ຺ຂຕາ…ເປ… ນິຏ຺ຐໍ ຄນ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສຈ຺ຈານຸຣກ຺ຂຓໍ ຎາຕຸກາໂມ ມາຓໂວ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິອາທິນາ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສຈ຺ຈານຸໂພເຘ ປຸຈ຺ຉາຍ ອວສຣໍ ທຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສເຍ ອຸປກາຣຘມ຺ເມ ກເຖສ຺ສາມີຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸປຣິ ປຸຈ຺ຉາຍ ມຄ຺ຄໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ຐເປສີ’’ຕິ.

໔໓໐. ອຕ຺ຕານຎ຺ເຎວ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ, ຍໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ປາຬິຍໍ – ‘‘ຍໍ ໂຂ ປນາຍມາຍສ຺ມາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ຄມ຺ຠີໂຣ ໂສ ຘມ຺ໂມ ທຸທ຺ທໂສ ທຸຣນຸໂພໂຘ’’ຕິອາທິ. ລຸພ຺ຠນ຺ຕີຕິ ໂລຠນີຍາ ຍຖາ ‘‘ອປາຍຄມນີຍາ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ໂລຠນີເຍສຸ ຘມ຺ເມສູຕິ ໂລຠຘມ຺ເມສູ’’ຕິ. ຍຖາ ວາ ຣູປາທິຘມ຺ມາ ໂລຠນີຍາ, ເອວໍ ໂລໂຠຕິ ອາຫ ‘‘ໂລຠນີເຍສຸ ຘມ຺ເມສູຕິ ໂລຠຘມ຺ເມສູ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ຍໍ ໂລເກ ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປໍ, ເອຕ຺ເຖສາ ຕຓ຺ຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອຕ຺ຖ ນິວິສມານາ ນິວິສຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໐; ມ. ນິ. ໑.໑໓໓; ວິຠ. ໒໐໓). ເອເສ ນໂຍ ເສສປທທ຺ວເຍປິ.

໔໓໒. ນິເວເສຕີຕິ ຐເປຕິ ປຏ຺ຐເປຕິ. ປຍິຣຸປາສຕີຕິ ອຸປຏ຺ຐານວເສນ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສີທຕິ. ສຸຍ຺ຍຕິ ເອເຕນາຕິ ໂສຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປສາທໂສຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ສວນາຍ ໂອທຫິຕພ຺ພນ຺ຕິ. ຘາເຣຕິ ສນ຺ຘາເຣຕິ ຕຕ຺ເຖວ ມນໍ ຐເປຕິ. ອຕ຺ຖໂຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຖໂຕ. ກາຣຓໂຕຕິ ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ເຫຕຸທາຫຣເຓຫິ ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ. ໂອໂລກນນ຺ຕິ ເອວເມຕນ຺ຕິ ຍຖາສຠາວໂຕ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ທຏ຺ຐພ຺ພຕໍ ຂມນ຺ຕິ, ຕຎ຺ຈ ມຫນ຺ຕສ຺ສ ມຓິໂນ ປຊ຺ຊລນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ອາວິກຕ຺ວາ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິຘາ’’ຕິອາທິ. ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ໂທຕິ ກຕ຺ຕຸກາມຕາສງ຺ຂາໂຕ ກຸສລຈ຺ຉນ຺ໂທ. ວາຍມຕີຕິອາທິໂຕ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ວີຣິຍານໍ ວເສນ ວາຍາມໍ ປຣກ຺ກມໍ ກໂຣຕິ. ມຄ຺ຄປຘານໍ ປທຫຕີຕິ ມຄ຺ຄາວຫໍ ມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນຎ຺ຈ ສມ຺ມປ຺ປຘານໍ ປທຫຕິ, ປທຫນວເສນ ຕໍ ປຣິປູເຣຕິ. ປຣມສຈ຺ຈນ຺ຕິ ອໂມຆຘມ຺ມຕ຺ຕາ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈໍ. ສຫຊາຕນາມກາເຍນາຕິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາສຫຊາຕນາມກາເຍນ. ຕເທວາຕິ ຕເທວ ປຣມສຈ຺ຈໍ ນິພ຺ພານໍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມເຍນ ວິຠູຕໍ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ.

໔໓໓-໔. ມຄ຺ຄານຸໂພໂຘຕິ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ໂພໂຘ ພຸຊ຺ຌນໍ, ເຍສໍ ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນວເສນ ມຄ຺ຄປ຺ປຏິເວໂຘ, ເຕສໍ ປຏິປສ຺ສມ຺ຠນວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ, ມຄ຺ເຄນ ປຏິວິທ຺ຘານິ ສຈ຺ຈານິ, ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈເມວ ວາ ອນຸຣູປພຸຊ຺ຌນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ສຈ຺ຈານຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕາ ສທ຺ຘາປຏິລາຠາທໂຍ ທ຺ວາທສ ຘມ຺ມາ ສຈ຺ຈານຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປກາຣາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕສໍເຍວາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕານໍ ທ຺ວາທສນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ນາຍໍ ‘‘ເຕສໍເຍວາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ສຕິປິ ກຸສລວິປາກາທິຠາເວນ ນານຕ຺ເຕ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓຠູມິກິຈ຺ຈາທິວເສນ ປນ ສທິສາຕິ ອຸປາຍໂຕວ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ອາເສວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ຜລຠູຕາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ ຕໍສທິເສ ຕພ຺ໂພຫາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ເຕສໍ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ອາເສວນາຄຫຓໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ນ ຫິ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິການໍ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ອາເສວນາ, ພຫຸລີກມ຺ມໍ ວາ ອຕ຺ຖີຕິ. ຕຸລນາຕິ ວິປສ຺ສນາ. ສາ ຫິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຠູຕາ ມຄ຺ຄປ຺ປຘານສ຺ສ ພຫຸກາຣາ ຕສ຺ສ ອຠາເວ ມຄ຺ຄປ຺ປຘານສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ, ເອວໍ ອຸສ຺ສາໂຫ ຕຸລນາຍ ຉນ຺ໂທ ອຸສ຺ສາຫສ຺ສ ພຫຸກາໂຣຕິອາທິນາ ເຫຏ຺ຐິມສ຺ສ ອຸປຣິມູປກາຣຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວາຕິ ອາຫ – ‘‘ອິມິນາ ນເຍນ ສພ຺ພປເທສຸ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຈງ຺ກີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.