໕. ພ຺ຣາຫ຺ມຓວຄ຺ໂຄ

໑. ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໘໓. ‘‘ມຫາສຕ຺ໂຕ ມຫິທ຺ຘິໂກ ມຫານຸຠາໂວ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫາວ. ໓໘) ອຸຬາຣຕາ ວິສໂຍ, ‘‘ມຫາຊນກາໂຍ ສນ຺ນິປຕີ’’ຕິອາທີສຸ ສມ຺ພຫຸລຠາວວິສໂຍ, ອິຘ ປນ ຕທຸຠຍມ຺ປິສ຺ສ ອຕ຺ໂຖຕິ ‘‘ມຫຕາຕິ ຄຸຓມຫຕ຺ເຕນປິ ມຫຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິສລ຺ເລຂປວິເວກອສໍສຄ຺ຄວີຣິຍາຣມ຺ຠາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ຎສງ຺ຆາຕສງ຺ຂາເຕນາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ນິຍໂຕ ສມ຺ໂພຘິປຣາຍໂຓ’’ (ສໍ. ນິ. ໒.໔໑; ໓.໙໙໘, ໑໐໐໔) – ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ປາຓໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍາຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ທິຏ຺ຐິສີລານໍ ນິຍຕສຠາວຕ຺ຕາ ໂສຕາປນ຺ນາປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫຕາ, ປເຄວ ສກທາຄາມິອາທໂຍ. ‘‘ຕຖາຣູປາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ທິຏ຺ຐິສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔, ໓໕໖; ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔; ອ. ນິ. ໖.໑໑; ປຣິ. ໒໗໔) ຕຖາຣູເປຫິ ສີເລຫິ ສີລສາມຎ຺ຎຄໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໔; ມ. ນິ. ໑.໔໙໒; ໓.໕໔; ອ. ນິ. ໖.໑໒; ປຣິ. ໒໗໔) ວຈນໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫຕຠາໂວ ລພ຺ຠຕິເຍວ.

ໂອຏ຺ຐປຫຕກຣຓວເສນ ອຕ຺ຖວິຠາຄວເສນ. ສນິຆຓ຺ຑຸເກຏຸຠານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນິຆຓ຺ຑູຕິ ວຈນີຍວາຈກຠາເວນ ອຕ຺ຖໍ ສທ຺ທຎ຺ຈ ຂຓ຺ຑຕິ ວິຠຊ຺ຊ ທສ຺ເສຕີຕິ ນິຂຓ຺ຑຸ. ໂສ ເອວ ອິຘ ຂ-ກາຣສ຺ສ ຆ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ນິຆຓ຺ຑູ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ກິຏຕິ ຄເມຕິ ກິຣິຍາທິວິຠາຄໍ, ຕໍ ວາ ອນວເສສປຣິຍາທານໂຕ ຄເມນ຺ໂຕ ປູເຣຕີຕິ ເກຏຸຠໍ. ເວວຈນປ຺ປກາສກນ຺ຕິ ປຣິຍາຍສທ຺ທທີປກໍ, ເອເກກສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອເນກປຣິຍາຍວຈນວິຠາວກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ອເນເກສມ຺ປິ ອຕ຺ຖານໍ ເອກສທ຺ທວຈນີຍຕາວິຠາວນວເສນປິ ຕສ຺ສ ຄນ຺ຖສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ວຈີເຠທາທິລກ຺ຂຓາ ກິຣິຍາ ກປ຺ປີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ກິຣິຍາກປ຺ໂປ, ໂສ ປນ ວຓ຺ຓປທສມ຺ພນ຺ຘປທຕ຺ຖວິຠາຄໂຕ ພຫຸວິກປ຺ໂປຕິ ອາຫ ‘‘ກິຣິຍາກປ຺ປວິກປ຺ໂປ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ມູລກິຣິຍາກປ຺ປຄນ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ຫິ ສຕສຫສ຺ສປຣິມາໂຓ ນລຈຣິຍາທິປກຣຓໍ. ຐານກຣຓາທິວິຠາຄໂຕ ນິພ຺ພຈນວິຠາຄໂຕ ຈ ອກ຺ຂຣາ ປເຠທີຍນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ອກ຺ຂຣປ຺ປເຠທາ, ສິກ຺ຂານິຣຸຕ຺ຕິໂຍ. ເອເຕສນ຺ຕິ ເວທານໍ. ເຕ ເອວ ເວເທ ປທໂສ ກາຍຕີຕິ ປທໂກ. ຕໍ ຕໍ ສທ຺ທໍ ຕທຕ຺ຖຎ຺ຈ ພ຺ຍາກໂຣຕິ ພ຺ຍາຈິກ຺ຂຕິ ເອເຕນາຕິ ພ຺ຍາກຣຓໍ, ສທ຺ທສຕ຺ຖໍ. ອາຍຕິໍ ຫິຕໍ ເຕນ ໂລໂກ ນ ຍຕຕິ ນ ອີຫຕີຕິ ໂລກາຍຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ຄນ຺ຖໍ ນິສ຺ສາຍ ສຕ຺ຕາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ. ວຍຕີຕິ ວໂຍ, ນ ວໂຍ ອວໂຍ, ນ ອວໂຍ ອນວໂຍ, ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສາເນສຸ ກຕ຺ຖຈິ ອປຣິກິລນ຺ໂຕ ອວິຕ຺ຖາຍນ຺ໂຕ ເຕ ຄນ຺ເຖ ສນ຺ຘາເຣຕິ ປູເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທ຺ເວ ປຏິເສຘາ ປກຕິໍ ຄເມນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອວໂຍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອວຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອວໂຍ…ເປ… ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໘໔. ຄຣູຕິ ຠາຣິຍໍ ອຕ຺ຕານໍ ຕໂຕ ໂມເຈຕ຺ວາ ຄມນໍ ທຸກ຺ກຣໍ ໂຫຕິ. ອນຕ຺ໂຖປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນິນ຺ທາພ຺ຍາໂຣສອຸປາຣມ຺ຠາທິ. ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິສທ຺ທໂຍເຄນ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ.

ລກ຺ຂຓານີຕິ ລກ຺ຂຓທີປນານິ ມນ຺ຕປທານິ. ອນ຺ຕຣຘາຍນ຺ຕີຕິ ນ ເກວລໍ ລກ຺ຂຓມນ຺ຕານິເຍວ, ອຎ຺ຎານິປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ຎາຓພລາຠາເວນ ອນຸກ຺ກເມນ ອນ຺ຕຣຘາຍນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ເອກສຕໍ ອທ຺ຘຣິຍໍ ທິປຎ຺ຎາສມຕ຺ຕໂຕ ສາມາ’’ຕິອາທິ. ປຓິຘິມຫໂຕ ສມາທານມຫໂຕຕິອາທິນາ ປຈ຺ເຈກໍ ມຫ-ສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ປຓິຘິມຫນ຺ຕຕາທິ ຈສ຺ສ ພຸທ຺ຘວໍສຈຣິຍາປິຏກວຓ຺ຓນາທິວເສເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນິຏ຺ຐາຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຍ. ຊາຕິສາມຎ຺ຎໂຕຕິ ລກ຺ຂຓຊາຕິຍາ ລກ຺ຂຓຠາເວນ ສມານຠາວໂຕ. ຍຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ລກ຺ຂຓານິ ສຸວິສຸທ຺ຘານິ ສຸປຣິພ຺ຍຕ຺ຕານິ ປຣິປຸຓ຺ຓານິ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ເຕເຫວ ພຸທ຺ໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ອຠິຣູປຕາ ທີຆາຍຸກຕາ, ອປ຺ປາຕງ຺ກຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາທີນໍ ປິຍມນາປຕາຕິ ຈຕູຫິ ອຈ຺ຉຣິຍຘມ຺ເມຫິ. ທານໍ ປິຍວຈນໍ ອຕ຺ຖຈຣິຍາ ສມານຕ຺ຕຕາຕິ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ. ຣຎ຺ຊນໂຕຕິ ປີຕິຊນນໂຕ. ຈກ຺ກໍ ຈກ຺ກຣຕນໍ ວຕ຺ເຕຕິ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ, ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ເກຫິ ສຍໍ ວຕ຺ເຕຕິ, ເຕຫິ ຈ ປຣໍ ສຕ຺ຕນິກາຍໍ ວຕ຺ເຕຕິ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ, ປຣຫິຕາວໂຫ ອິຣິຍາປຖຈກ຺ການໍ ວຕ຺ໂຕ ວຕ຺ຕນໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ, ອປ຺ປຏິຫຕໍ ວາ ອາຓາສງ຺ຂາຕໍ ຈກ຺ກໍ ວຕ຺ເຕຕີຕິ ຈກ຺ກວຕີ, ອປ຺ປຏິຫຕໍ ວາ ອາຓາສງ຺ຂາຕໍ ຈກ຺ກໍ ວຕ຺ເຕຕີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ, ຂຕ຺ຕິຍມຓ຺ຑລາທິສຎ຺ຎິຕໍ ຈກ຺ກໍ ສມູຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ວຕ຺ເຕຕີຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ຘມ຺ມໍ ຈຣຕີຕິ ຘມ຺ມິໂກ. ຘມ຺ມໂຕ ອນເປຕຕ຺ຕາ ຘມ຺ໂມ ຣຎ຺ຊນຕ຺ເຖນ ຣາຊາຕິ ຘມ຺ມຣາຊາ. ໂກປາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ກາມໂລຠມານມທາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ວິຊິຕາວີຕິ ວິຊິຕວາ. ເກນຈິ ອກມ຺ປິຍຏ຺ເຐນ ຊນປທຕ຺ຖາວຣິຍປ຺ປຕ຺ໂຕ. ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິຠາວໂຕ ວາ ຊນປໂທ ຖາວຣິຍໍ ປຕ຺ໂຕ ເອຕ຺ຖາຕິ ຊນປທຕ຺ຖາວຣິຍປ຺ປຕ຺ໂຕ. ຈິຕ຺ຕີກຕຠາວາທິນາປິ (ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ໖.໓; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໓; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໕.໒໒໓; ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໒໖; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໕໐) ຈກ຺ກສ຺ສ ຣຕນຏ຺ໂຐ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຣຕິນິມິຕ຺ຕຕາຍ ວາ ຈິຕ຺ຕີກຕາທິຠາວສ຺ສ ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນ ເອກສງ຺ຄຫຕາຍ ວິສຸໍ ອຄ຺ຄຫຓໍ.

ອິເມຫິ ປນ ຣຕເນຫິ ຣາຊາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ຍໍ ຍມຕ຺ຖໍ ປຈ຺ຈນຸໂຠຕິ, ຕໍ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິເມສຸ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຊິຕໍ ຊິນາຕິ ມເຫສກ຺ຂຕາສໍວຕ຺ຕນິຍກມ຺ມນິສ຺ສນ຺ທຠາວໂຕ. ວິຊິເຕ ຍຖາສຸຂໍ ອນຸວິຈຣຕິ ຫຕ຺ຖິຣຕນໍ ອສ຺ສຣຕນຎ຺ຈ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ເຕສໍ ອານຸຠາເວນ ອນ຺ໂຕປາຕຣາເສເຍວ ສກລໍ ປຖວິໍ ອນຸສໍຍາຍິຕ຺ວາ ຣາຊຘານິຍໍ ປຈ຺ຈາຄມນໂຕ. ປຣິຓາຍກຣຕເນນ ວິຊິຕມນຸຣກ຺ຂຕິ ເຕນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ສໍວິຘານໂຕ. ເສເສຫີຕິ ມຓິຣຕນອິຕ຺ຖິຣຕນຄຫປຕິຣຕເນຫິ. ຕຕ຺ຖ ມຓິຣຕເນນ ໂຍຊນປ຺ປມາເຓ ເທເສ ອນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມິຕ຺ວາ ອາໂລກທສ຺ສນາທິນາ ສຸຂມນຸຠວຕິ, ອິຕ຺ຖິຣຕເນນ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມານຸສຣູປສມ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນາທິວເສນ, ຄຫປຕິຣຕເນນ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕມຓິກນກຣຊຕາທິຘນປ຺ປຏິລາຠວເສນ. ອຸສ຺ສາຫສຕ຺ຕິໂຍໂຄ ເຍນ ເກນຈິ ອປ຺ປຏິຫຕາຓາຈກ຺ກຠາວສິທ຺ຘິໂຕ. ຫຕ຺ຖິອສ຺ສຣຕນາທີນໍ ມຫານຸຠາວຕ຺ຕາ ໂກສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາປິ ປຠາວສມ຺ປຕ຺ຕິສິທ຺ຘິໂຕ ‘‘ຫຕ຺ຖິ…ເປ… ໂຍໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂກໂສ ຫິ ນາມ ສຕິ ອຸສ຺ສາຫສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ (ອຸຄ຺ຄເຕຊສ຺ສ ສຸກຸມາຣປຣກ຺ກມສ຺ສ ປສນ຺ນມຸຂສ຺ສ ສມ຺ມຸເຂ ປາປຸຓາຕິ). ປຈ຺ຉິເມນາຕິ ປຣິຓາຍກຣຕເນນ. ຕຎ຺ຫິ ສພ຺ພຣາຊກິຈ຺ເຈສຸ ກຸສລໍ ອວິຣຊ຺ຌນປໂຍຄໍ. ເຕນາຫ ‘‘ມນ຺ຕສຕ຺ຕິໂຍໂຄ’’ຕິ. ຕິວິຘສຕ຺ຕິໂຍຄຜລໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເສເສຫີຕິ ເສເສຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຣຕເນຫິ. ອໂທສກຸສລມູລຊນິຕກມ຺ມານຸຠາເວນາຕິ ອໂທສສງ຺ຂາເຕນ ກຸສລມູເລນ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍວເສນ ອຸປ຺ປາທິຕກມ຺ມສ຺ສ ອານຸຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ໂສມ຺ມຕຣຣຕນຊາຕິກຕ຺ຕາ. ມຊ຺ຌິມານິ ມຓິອິຕ຺ຖິຄຫປຕິຣຕນານິ. ອໂລຠ…ເປ… ກມ຺ມານຸຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຸຬາຣຘນສ຺ສ ອຸຬາຣຘນປຏິລາຠກາຣຓສ຺ສ ຈ ປຣິຈ຺ຈາຄສມ຺ປທາເຫຕຸກຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຉິມນ຺ຕິ ປຣິຓາຍກຣຕນໍ. ຕຎ຺ຫິ ອໂມຫ…ເປ… ກມ຺ມານຸຠາເວນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ ມຫາປຎ຺ເຎເນວ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣາຊກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຣິເຓຕພ຺ພຕ຺ຕາ.

ສຣຓໂຕ ປຏິປກ຺ຂວິຘມນໂຕ ສູຣາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຠີຣຸກຊາຕິກາ’’ຕິ. ອສຸເຣ ວິຊິນິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ວີໂຣ, ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ, ຕສ຺ສ ອງ຺ຄໍ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ເສນງ຺ຄຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວີຣງ຺ຄຣູປາຕິ ເທວປຸຕ຺ຕສທິສກາຍາ’’ຕິ. ສຠາໂວຕິ ສຠາວຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ວີຣກາຣຓນ຺ຕິ ວີຣຠາວກາຣຓໍ. ວີຣິຍມຍສຣີຣາ ວິຍາຕິ ສວິຄ຺ຄຫວີຣິຍສທິສາ ສວິຄ຺ຄຫຎ຺ເຈ ວີຣິຍໍ ສິຍາ, ຕໍສທິສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ປຏິເສນາ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຍມສ຺ສ ປຸຕ຺ຕາ ປມທ຺ເທຍ຺ຍຸໍ, ອຖ ກສ຺ມາ ‘‘ປຣເສນປມທ຺ທນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ສເຈ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ປຣເສນາ ໂຫຕຸ ວາ ມາ ວາ, ເຕ ປນ ເອວໍ ມຫານຸຠາວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຘມ຺ເມນາຕິ ກຕູປຈິເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຎ຺ຎຘມ຺ເມນ. ເຕນ ຫິ ສຎ຺ໂຈທິຕາ ປຖວິຍໍ ສພ຺ພຣາຊາໂນ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ສ຺ວາຄຕໍ ເຕ ມຫາຣາຊາ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຣຊ຺ຊໍ ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ນິຍ຺ຍາເທນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສ ອິມໍ…ເປ… ອຊ຺ຌາວສຕີ’’ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ຕສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມສ຺ສ ຈິຣຕຣໍ ວິປຈ຺ຈິຕຸໍ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕສມຸທາຄຕໍ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ຘມ຺ມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປາໂຓ ນ ຫນ຺ຕພ຺ໂພຕິອາທິນາ ປຎ຺ຈສີລຘມ຺ເມນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ອທຓ຺ເຑນ ອສຕ຺ເຖນາ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ, ຍສ຺ມາ ຣາຄາທໂຍ ປາປຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ຉາເທຕ຺ວາ ປຣິໂຍນນ຺ຘິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ກຸສລປວຕ຺ຕິໍ ນິວາເຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ‘‘ຉທນາ, ຉທາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕາ.

ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ. ປູຊາຣຫຕາ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ອຣຫຕີຕິ ອຣຫ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ປູຊາຣຫຕາຍ. ຍສ຺ມາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ອຣຫນ຺ຕິ. ພຸທ຺ຘຕ຺ຕເຫຕຸຠູຕາ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທຕາ ວຸຕ຺ຕາ ສວາສນສພ຺ພກິເລສປ຺ປຫານປຸພ຺ພກຕ຺ຕາ ພຸທ຺ຘຠາວສິທ຺ຘິຍາ. ອຣຫໍ ວຏ຺ຏາຠາເວນາຕິ ຜເລນ ເຫຕຸອນຸມານທສ຺ສນໍ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຉທນາຠາເວນາຕິ ເຫຕຸນາ ຜລານຸມານທສ຺ສນໍ. ເຫຕຸທ຺ວຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິວຏ຺ໂຏ ວິຈ຺ຉໂທ ຈາ’’ຕິ. ທຸຕິຍເວສາຣຊ຺ເຊນາຕິ ‘‘ຂີຓາສວສ຺ສ ເຕ ປຏິຊານໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໐) ອາຄເຕນ ເວສາຣຊ຺ເຊນ. ປຸຣິມສິທ຺ຘີຕິ ປຸຣິມສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ. ປຐເມນາຕິ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ເຕ ປຏິຊານໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໐) ອາຄເຕນ ເວສາຣຊ຺ເຊນ. ທຸຕິຍສິທ຺ຘີຕິ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕສິທ຺ຘິ. ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ເຖຫີຕິ ‘‘ເຍ ໂຂ ປນ ເຕ ອນ຺ຕຣາຍິກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໐), ‘‘ຍສ຺ສ ໂຂ ປນ ເຕ ອຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໐) ຈ ອາຄເຕຫິ ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ເຖຫິ ເວສາຣຊ຺ເຊຫິ. ຕຕິຍສິທ຺ຘີຕິ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທນຕາ ສິທ຺ຘິ. ຍາຖາວໂຕ ອນ຺ຕຣາຍິກນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມາປເທເສນ ຫິ ສຕ຺ຖຸ ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທຠາໂວ ໂລເກ ປາກໂຏ ອໂຫສິ. ປຸຣິມໍ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ປຸຣິມປທໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸໍ ສາເຘຕິ ກິເລສາຣີນໍ ສໍສາຣຈກ຺ກສ຺ສ ຈ ອຣານໍ ຫຕຠາວທີປນໂຕ. ທຸຕິຍໍ ປທໍ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸໍ ສາເຘຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ເສວ ຕໍ ສມ຺ຠວໂຕ. ຕຕິຍໍ ປທໍ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸໍ ສາເຘຕິ ສວາສນສພ຺ພກິເລສປ຺ປຫານທີປນໂຕ. ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ຫິ ວຕ຺ວາ ‘‘ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉໂທ’’ຕິ ວຈນໍ ພຸທ຺ຘຠາວາວຫເມວ ສພ຺ພກິເລສປ຺ປຫານໍ ວິຠາເວຕີຕິ. ສູຣຠາວນ຺ຕິ ລກ຺ຂຓວິຠາວເນນ ວິສທຎາຓຕໍ.

໓໘໕. ຄເວສີຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໒໘໗) ຎາເຓນ ປຣິເຍສນໍ ອກາສິ. ສມານຍີຕິ ຎາເຓນ ສງ຺ກເລນ຺ໂຕ ສມານໍ ອານຍິ ສມາຫຣິ. ນ ສກ຺ໂກຕິ ສໍກຸຈິເຕ ອິຣິຍາປເຖ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ເຕສໍ ທຸພ຺ພິຠາວນໂຕ. ກງ຺ຂຕີຕິ ປທສ຺ສ ອາກງ຺ຂຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ – ‘‘ອໂຫ ວຕ ປສ຺ເສຍ຺ຍນ຺ຕິ ປຕ຺ຖນໍ ອຸປ຺ປາເທຕີ’’ຕິ. ກິຈ຺ຉຕີຕິ ກິລມຕິ. ‘‘ກງ຺ຂຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ອາສີສນຕ຺ຖຕໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ສ ສໍສຍຕ຺ຖຕ຺ຕເມວ ວິກປ຺ປນ຺ຕຣວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກງ຺ຂາຍ ວາ ທຸພ຺ພລາ ວິມຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕີຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຕິປ຺ປກາເຣຫິ ສໍສຍຘມ຺ເມຫິ. ກາລຸສ຺ສິຍຠາໂວຕິ ອປ຺ປສນ຺ນຕາຍ ເຫຕຸຠູໂຕ ອາວິລຠາໂວ. ຍສ຺ມາ ຠຄວໂຕ ໂກໂສຫິຕໍ ສພ຺ພພຸທ຺ຘາເວຓິກໍ ວຕ຺ຖຄຸຍ຺ຫໍ ສຸວິສຸທ຺ຘກຎ຺ຈນມຓ຺ຑລສນ຺ນິກາສໍ ອຕ຺ຕໂນ ສຓ຺ຐານສນ຺ນິເວສສຸນ຺ທຣຕາຍ ອາຊາເນຍ຺ຍຄນ຺ຘຫຕ຺ຖິໂນ ວຣງ຺ຄຈາຣຸຠາວໍ ວິກສມານຕປນິຍາຣວິນ຺ທສມຸຊ຺ຊລເກສຣາວຕ຺ຕວິລາສໍ ສຎ຺ຌາປຠານຸຣຎ຺ຊິຕຊລວນນ຺ຕຣາຠິລກ຺ຂິຕ-ສມ຺ປຸຓ຺ຓຈນ຺ທມຓ຺ຑລໂສຠຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ສິຣິຍາ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ວິຣາຊຕິ, ຍໍ ພາຫິຣພ຺ຠນ຺ຕຣມເລຫິ ອນຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຕາຍ ຈິຣກາລໍ ສຸປຣິຈິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍາຘິກາຣຕາຍ ສຸສຓ຺ຐິຕສຓ຺ຐານສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ໂກປີນມ຺ປິ ສນ຺ຕໍ ອໂກປີນເມວ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວໂຕ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປຫູຕຠາວນ຺ຕິ ປຸຖຸລຠາວໍ. ເອຕ຺ເຖວ ຫິ ຕສ຺ສ ສໍສໂຍ, ຕນຸມຸທຸສຸກຸມາຣຕາທີສຸ ປນສ຺ສ ຄຸເຓສຸ ຕສ຺ສ ວິຈາຣຓາ ເອວ ນາໂຫສິ.

ຫິຣິກຣໂຓກາສນ຺ຕິ ຫິຣິຍິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ. ຉາຍນ຺ຕິ ປຏິພິມ຺ພໍ. ກີທິສນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິທ຺ຘິຍາ’’ຕິອາທິ. ຉາຍາຣູປນ຺ຕິ ຠຄວໂຕ ປຏິພິມ຺ພຣູປໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ພຸທ຺ຘສນ຺ຕານໂຕ ວິນິມຸຕ຺ຕໍ ຣູປກມຕ຺ຕໍ ຠຄວໂຕ ສຣີຣວຓ຺ຓສຓ຺ຐານາວຍວໍ ອິທ຺ຘິມຍໍ ພິມ຺ພກມຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠຄວາ ຍຖາ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘຣູປໍ ນ ທິສ຺ສຕິ, ຕຖາ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ນີຫຣິຕ຺ວາຕິ ຜຣິຕ຺ວາ.

ກຓ຺ຓໂສຕານໍ ອຸປຈິຕຕນຸຕມ຺ພໂລມຕາຍ ໂຘຕຣຊຕປນາຬິກາສທິສຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ມຸຂປຣິຍນ຺ເຕຕິ ເກສນ຺ເຕ.

ກິຣິຍາກຣຓນ຺ຕິ ກິຣິຍາຍ ກາຍິກສ຺ສ ວາຈສິກສ຺ສ ປຏິປຕ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ກິຈ຺ເຈສຸ. ຘມ຺ມກຖິການໍ ວຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ພີຊນິຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ນ ຫິ ອຎ຺ຎຖາ ສພ຺ພສ຺ສປິ ໂລກສ຺ສ ອລງ຺ກາຣຠູຕໍ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕໍ ສິກ຺ຂາສໍຍມານໍ ພຸທ຺ຘານໍ ມຸຂຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ.

ປຕ຺ຖຣິຕວິຕານໂອລມ຺ພິຕຄນ຺ຘທາມກຸສຸມທາມເກ ຄນ຺ຘມຓ຺ຑລມາເຬ. ປຸພ຺ພຠາເຄນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ເວລໍ ສມາປຕ຺ຕິຍາ ວີຕິນາເມສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ເຕນ ປຸພ຺ພຠາເຄນ ກາລໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ປຈ຺ຈຍທາຍເກສຸ ອນຸໂຣຘວເສນ ປຣິສໍ ອຸສ຺ສາເທນ຺ໂຕ ວາ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ, ອທາຍເກສຸ ວິໂຣຘວເສນ ປຣິສໍ ອປສາເທນ຺ໂຕ ວາ.

ໂຍຄກ຺ເຂມໍ ອນ຺ຕຣາຍາຠາວໍ. ສຠາວຄຸເຓເນວາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຄຸເຓເນວ. ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ຄຸຓໍ ສວິຄ຺ຄຫໍ ຈກ຺ກວາຬໍ ອຕິສມ຺ພາຘໍ ວິຕ຺ຖາເຣນ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ອປ຺ປໂຫນ຺ຕໂຕ. ຠວຄ຺ຄໍ ອຕິນີຈໍ ອຸປຣູປຣິ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ອປ຺ປໂຫນ຺ຕໂຕ.

໓໘໖. ຐານຄມນາທີສຸ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໓໕) ຠູມິຍໍ ສຸຏ຺ຐຸ ສມໍປຕິຏ຺ຐິຕາ ປາທາ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕປາໂທ. ຕໍ ປນ ຠຄວໂຕ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕປາທຕໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຄ຺ຄຕລນ຺ຕິ ອຄ຺ຄປາທຕລໍ. ປຓ຺ຫີຕິ ປຓ຺ຫິຕລໍ. ປສ຺ສນ຺ຕິ ປາທຕລສ຺ສ ທ຺ວີສຸ ປສ຺ເສສຸ ເອເກກໍ, ອຸຠຍເມວ ວາ ປຣິຍນ຺ຕໍ ປສ຺ສໍ. ສຸວຓ຺ຓປາທຸກຕລໍ ວິຍ ອຸຊຸກໍ ນິກ຺ຂິປິຍມານໍ. ເອກປ຺ປຫາເຣເນວາຕິ ເອກກ຺ຂເຓເຍວ. ສກລໍ ປາທຕລໍ ຠູມິໍ ຜຸສຕິ ນິກ຺ຂິປເນ. ເອກປ຺ປຫາເຣເນວ ສກລໍ ປາທຕລໍ ຠູມິໂຕ ອຸຏ຺ຐຫຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕາຍ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕປາທຕາຍ ອນຸປຸພ຺ພນິນ຺ນາວ ອຈ຺ຉຣິຍພ຺ຠຸຕໍ ອິທໍ ວຸຈ຺ຈມານໍ ນິສ຺ສນ຺ທຜລໍ. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ສຕ຺ຖຸ ຕິທິວຄມເນນ ສຸປາກຏໍ ກາຕຸໍ ‘‘ຕຖາ ຫີ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ຕໍ ສມຕ຺ເຖຕິ. ເຕນ ປຐມລກ຺ຂຓໂຕປິ ທຸຕິຍລກ຺ຂຓໍ ມຫານຸຠາວນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຎ຺ໂຎ ປຣິສໍ ອຸປາທາຍ ສພ຺ໂພປິ ຈກ຺ກລກ຺ຂຓສ຺ເສວ ປຣິວາໂຣ’’ຕິ. ຍຸຄນ຺ຘຣປພ຺ພຕສ຺ສ ຕາວຕິໍສຠວນສ຺ສ ຈ ປກຕິປທນິກ຺ເຂປຏ຺ຐານຸປສງ຺ກມເນ ເນວ ພຸທ຺ຘານໍ, ນ ເທວຕານໍ ອານຸຠາໂວ, ອຖ ໂຂ ພຸທ຺ຘານໍ ລກ຺ຂຓານຸຠາໂວຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ນິທສ຺ສິຕໍ. ສີລເຕເຊນ…ເປ… ທສນ຺ນໍ ປາຣມີນໍ ອານຸຠາເວນາຕິ ອິທມ຺ປິ ລກ຺ຂຓນິພ຺ພຕ຺ຕກມ຺ມວິເສສກິຕ຺ຕນເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສພ຺ພາວນ຺ເຕຫີຕິ ສພ຺ພປເທສວນ຺ເຕຫິ.

ນາຠິປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ນາຠິຍໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ ປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ຐິຕາ. ນາຠິມຸຂປຣິກ຺ເຂປປຏ຺ໂຏຕິ ປກຕິຈກ຺ກສ຺ສ ອກ຺ຂພ຺ຠາຫຕປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ນາຠິມຸເຂ ຐເປຕພ຺ພປຣິກ຺ເຂປປຏ຺ໂຏ. ເນມິມຓິກາຕິ ເນມິຍໍ ອາວຬິຠາເວນ ຐິຕມຓິກາເລຂາ.

ສມ຺ພຫຸລວາໂຣຕິ ພຫຸວິຘເລຂງ຺ຄວິຠາວນວາໂຣ. ສຕ຺ຕີຕິ ອາວຸຘສຕ຺ຕິ. ສິຣິວຈ຺ໂຉຕິ ສິຣິມຸຂໍ. ນນ຺ທີຕິ ທກ຺ຂິຓາວຏ຺ຏໍ. ໂສວຕ຺ຕິໂກຕິ ໂສວຕ຺ຕິອງ຺ໂກ. ວຏໍສໂກຕິ ອາເວຬໍ. ວຑ຺ຒມານກນ຺ຕິ ປຸຣິສຫາຣິ ປຸຣິສງ຺ຄໍ. ໂມຣຫຕ຺ຖໂກຕິ ໂມຣປິຎ຺ຉກລາໂປ, ໂມຣປິຎ຺ຉ ປຣິສິພ຺ພິໂຕ ວາ ພີຊນິວິເສໂສ. ວາລພີຊນີຕິ ຈາມຣິວາລໍ. ສິທ຺ຘຕ຺ຖາທິ ປຸຓ຺ຓຆຏປຸຓ຺ຓປາຕິໂຍ. ‘‘ຈກ຺ກວາໂຬ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຘານາວຍເວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຫິມວາ ສິເນຣຸ…ເປ… ສຫສ຺ສານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອາຍຕປຓ຺ຫີຕິ ອິທໍ ອຎ຺ເຎສໍ ປຓ຺ຫິໂຕ ທີຆຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ອຕິທີຆຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓປຓ຺ຫີ’’ຕິ. ຍຖາ ປນ ປຓ຺ຫິລກ຺ຂຓໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຣຄ຺ເຄນາຕິ ມຓ຺ຑລາຍ ສິຂາຍ. ວຏ຺ເຏຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ສຸວຏ຺ຏໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ວຏ຺ເຏຕ຺ວາ. ຣຕ຺ຕກມ຺ພລເຄຓ຺ຑຸກສທິສາຕິ ຣຕ຺ຕກມ຺ພລມຍເຄຓ຺ຑຸກສທິສາ.

ມກ຺ກຏສ຺ເສວາຕິ ວານຣສ຺ສ ວິຍ. ທີຆຠາເວນ ສມຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິຍ຺ຍາສເຕເລນາຕິ ຉທິກນິຍ຺ຍາສາທິນິຍ຺ຍາສສມ຺ມິສ຺ເສນ ເຕເລນ.

ຕລຸນາຕິ ສຸກຸມາຣາ.

ຈມ຺ເມນາຕິ ອງ຺ຄຸລນ຺ຕຣເວຐິຕຈມ຺ເມນ. ປຏິພທ຺ຘອງ຺ຄຸລນ຺ຕໂຣຕິ ເອກໂຕ ສມ຺ພທ຺ຘອງ຺ຄຸລນ຺ຕໂຣ. ເອກປ຺ປມາຓາຕິ ທີຆໂຕ ສມານປ຺ປມາຓາ. ຍວລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໂຕ ອງ຺ຄຸລິປພ຺ເພຐິຕໍ ຍວລກ຺ຂຓໍ. ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາຕິ ຕໍຕໍປພ຺ພານໍ ສມານເທສຕາຍ ອງ຺ຄຸລີນໍ ປສາຣິຕກາເລ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິຊ຺ຌິຕານິ ວິຍ ຜຸສິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ.

ສງ຺ຂາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ໂຄປ຺ຜກາ, ອຸທ຺ຘໍ ສງ຺ຂາ ເອເຕສນ຺ຕິ ອຸສ຺ສງ຺ຂາ, ປາທາ. ປິຏ຺ຐິປາເທຕິ ປິຏ຺ຐິປາທສມີເປ. ສຸເຂນ ປາທາ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ປາທນາມນາທີສຸ, ເຕເນວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ເຕສໍ ເຫຏ຺ຐາ ປາທຕລານິ ທິສ຺ສນ຺ຕິ. ເຕນາຕິ ໂຄປ຺ຜການໍ ປິຏ຺ຐິປາທໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປຕິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ຈຕຸຣງ຺ຄຸລມຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຕານິ ອຸທ຺ຘໍ ອາໂຣຫິຕ຺ວາ ປຕິຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ນິຄຸຬ຺ຫານິ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ເຎສໍ ວິຍ ປຎ຺ຎາຍມານານິ. ສຕິປິ ເທສນ຺ຕຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ນິຈ຺ຈໂລຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ນາຠິຄ຺ຄຫຓໍ.

ຍສ຺ມາ ເອຓີມິຄສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ ເອກສທິສມໍສາ ອນຸກ຺ກເມນ ອຸທ຺ຘໍ ຖູລາ ຊງ຺ຆາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອຓີມິຄສທິສຊງ຺ຆາ’’ຕິ. ປຣິປຸຓ຺ຓຊງ຺ໂຆຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ມໍສູປຈເຍນ ປຣິປຸຓ຺ຓຊງ຺ໂຆ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ເອກໂຕ’’ຕິອາທິ.

ເອເຕນາຕິ ‘‘ອໂນນມນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິວຈເນນ, ຊາຓຸຜາສຸຠາວທີປເນນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວເສສຊນາຕິ ອິມິນາ ລກ຺ຂເຓນ ຣຫິຕາ ຊນາ. ຂຸຊ຺ຊາ ວາ ໂຫນ຺ຕິ ເຫຏ຺ຐິມກາຍໂຕ ອຸປຣິມກາຍສ຺ສ ຣສ຺ສຕາຍ. ວາມນາ ວາ ອຸປຣິມກາຍໂຕ ເຫຏ຺ຐິມກາຍສ຺ສ ຣສ຺ສຕາຍ. ເອເຕນ ຐເປຕ຺ວາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິນຎ຺ຈ ອິຕເຣ ສຕ຺ຕາ ຂຸຊ຺ຊາ ວາມນາ ຈາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ໂອຫິຕນ຺ຕິ ສໂມຫິຕໍ ອນ຺ໂຕຄຘໍ. ຕຖາຠູຕໍ ປນ ຕໍ ເຕນ ຉນ຺ນໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິຈ຺ຉນ຺ນ’’ນ຺ຕິ.

ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓຕິ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ຊາຕິຫິງ຺ຄຸລເກນາ’’ຕິອາທິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອາວຸຕ຺ຕິຎາເຍນ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສຣີຣປຣິຍາໂຍ ອິຘ ວຓ຺ຓສທ຺ໂທຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ປຐມວິກປ຺ປໍ ວຕ຺ວາ ຕຖາຣູປາຍ ປນ ຣຸຬ຺ຫິຍາ ອຠາວໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ວຓ຺ຓຘາຕຸປຣິຍາຍເມວ ວຓ຺ຓສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ທຸຕິຍວິກປ຺ໂປ ວຸຕ຺ໂຕ.

ຣໂຊຕິ ສຸຂຸມຣໂຊ. ຊລ຺ລນ຺ຕິ ມລີນຠາວາວໂຫ ເຣຓຸສຎ຺ຈໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ມລໍ ວາ’’ຕິ. ຍທິ ວິວຏ຺ຏຕິ, ກຖໍ ນ຺ຫານາທີຕິ ອາຫ ‘‘ຫຕ຺ຖໂຘວນາ’’ຕິອາທິ.

ອາວຏ຺ຏປຣິໂຍສາເນຕິ ປທກ຺ຂິຓາວຏ຺ຏາຍ ອນ຺ເຕ.

ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ສຣີຣໍ ປຸຣໂຕ ວາ ປຈ຺ຉໂຕ ວາ ອໂນນມິຕ຺ວາ ອຸຊຸກເມວ ອຸຄ຺ຄຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມາ ວິຍ ອຸຊຸຄຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ປສ຺ສວງ຺ກາຕິ ທກ຺ຂິຓປສ຺ເສນ ວາ ວາມປສ຺ເສນ ວາ ວງ຺ກາ.

ຫຕ຺ຖປິຏ຺ຐິອາທິວເສນ ສຕ຺ຕ ອຸສ຺ສທາ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຕ຺ຕຸສ຺ສໂທ.

ສີຫສ຺ສ ປຸພ຺ພທ຺ຘໍ ສີຫປຸພ຺ພທ຺ຘໍ, ປຣິປຸຓ຺ຓາວຍວຕາຍ ສີຫປຸພ຺ພທ຺ຘໍ ວິຍ ສກໂລ ກາໂຍ ອສ຺ສາຕິ ສີຫປຸພ຺ພທ຺ຘກາໂຍ. ສີຫສ຺ເສວາຕິ ສີຫສ຺ສ ວິຍ. ສຓ຺ຐນ຺ຕີຕິ ສຓ຺ຐຫນ຺ຕິ. ນານາຈິຕ຺ເຕນາຕິ ວິວິຘຈິຕ຺ເຕນ. ປຸຎ຺ຎຈິຕ຺ເຕນາຕິ ປາຣມິຕາປຸຎ຺ຎຈິຕ຺ຕຣູເປນ. ຈິຕ຺ຕິໂຕຕິ ສຎ຺ຊາຕຈິຕ຺ຕຠາໂວ.

ທ຺ວິນ຺ນໍ ໂກຏ຺ຏານມນ຺ຕຣນ຺ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປິຏ຺ຐິພາຫານໍ ເວມຊ຺ຌໍ, ປິຏ຺ຐິມຊ຺ຌສ຺ສ ອຸປຣິຠາໂຄ. ຈິຕໍ ປຣິປຸຓ຺ຓນ຺ຕິ ອນິນ຺ນຠາເວນ ຈິຕໍ, ທ຺ວີຫິ ໂກຏ຺ເຏຫິ ສມຕລຕາຍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ. ອຸຄ຺ຄມ຺ມາຕິ ອຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ.

ນິຄ຺ໂຣຘປຣິມຓ຺ຑໂລ ວິຍ ປຣິມຓ຺ຑໂລ ນິຄ຺ໂຣຘປຣິມຓ຺ຑໂລ ເອກສ຺ສ ປຣິມຓ຺ຑລສທ຺ທສ຺ສ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ. ນ ຫິ ສພ຺ໂພ ນິຄ຺ໂຣໂຘ ມຓ຺ຑໂລ. ເຕນາຫ ‘‘ສມກ຺ຂນ຺ຘສາໂຂ ນິຄ຺ໂຣໂຘ’’ຕິ. ປຣິມຓ຺ຑລສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນນ ວາ ປຣິມຓ຺ຑໂລວ ນິຄ຺ໂຣໂຘ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ປຣິມຓ຺ຑລສທ຺ທສ຺ສ ໂລເປນ ວິນາປິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນິຄ຺ໂຣໂຘ ວິຍ ປຣິມຓ຺ຑໂລ’’ຕິ. ຍາວຕກ຺ວສ຺ສາຕິ ໂອ-ກາຣສ຺ສ ວ-ກາຣາເທສໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສມວຏ຺ຏິຕກ຺ຂນ຺ໂຘຕິ ສມໍ ສຸວຏ຺ຏິຕກ຺ຂນ຺ໂຘ. ໂກຎ຺ຈາ ວິຍ ທີຆຄລາ, ພກາ ວິຍ ວງ຺ກຄລາ, ວຣາຫາ ວິຍ ປຸຖຸລຄລາຕິ ໂຍຊນາ. ສຸວຓ຺ຓາລິງ຺ຄສທິໂສຕິ ສຸວຓ຺ຓມຍຂຸທ຺ທກມຸທິງ຺ຄສທິໂສ.

ຣສຄ຺ຄສຄ຺ຄີຕິ ມຘຸຣາທິເຠທໍ ຣສໍ ຄສນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕ ປເວສນ຺ຕີຕິ ຣສຄ຺ຄສາ, ຣສຄ຺ຄສານໍ ອຄ຺ຄາ ຣສຄ຺ຄສຄ຺ຄາ, ຕາ ເອຕສ຺ສ ສນ຺ຕີຕິ ຣສຄ຺ຄສຄ຺ຄີ. ເຕນາຕິ ໂອຊາຍ ອຜຣເຓນ, ຫີນຘາຕຸກຕ຺ຕາ ເຕ ພຫ຺ວາພາຘາ ໂຫນ຺ຕິ.

‘‘ຫນູ’’ຕິ ສນ຺ນິສ຺ສຍທນ຺ຕາຘາຣສ຺ສ ສມຎ຺ຎາ, ຕໍ ຠຄວໂຕ ສີຫຫນຸສທິສໍ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ສີຫຫນຸ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ຘານໍ ຣູປກາຍສ຺ສ ຘມ຺ມກາຍສ຺ສ ຈ ອຸປມາ ນາມ ນິຫີນຸປມາວ, ນຕ຺ຖິ ສມານຸປມາ, ກຸໂຕ ອຘິກູປມາ, ຕສ຺ມາ ອຍມ຺ປິ ນິຫີນຸປມາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕິຠາຄວເສນ ມຓ຺ຑລຕາຍ ທ຺ວາທສິຍໍ ປກ຺ຂສ຺ສ ຈນ຺ທສທິສານິ.

ທນ຺ຕານໍ ອຸຈ຺ຈນີຈຕາ ອພ຺ຠນ຺ຕຣພາຫິຣປສ຺ສວເສນປິ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ອຄ຺ຄວເສເນວ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍປຏ຺ຏຉິນ຺ນສງ຺ຂປຏລໍ ວິຍາ’’ຕິ. ອຍປຏ຺ຏນ຺ຕິ ຈ ກກຈໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ວິສມາຕິ ວິສມສຓ຺ຐານາ.

ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕສຣຕາຍ ຉິນ຺ນສ຺ສຣາປິ. ອເນກາກາຣຕາຍ ຠິນ຺ນສ຺ສຣາປິ. ກາກສ຺ສ ວິຍ ອມນຸຎ຺ຎສຣຕາຍ ກາກສ຺ສຣາປິ. ອປລິພຸທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ອນຸປທ຺ທຸຕວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ. ວຕ຺ຖຸນ຺ຕິ ຈ ອກ຺ຂຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານມາຫ. ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອຏ຺ຐງ຺ຄານິ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສນ຺ຕິ. ມຎ຺ຊຸໂຆໂສຕິ ມຘຸຣສ຺ສໂຣ.

ກຣວີກສທ຺ໂທ ເຍສໍ ສຕ຺ຕານໍ ໂສຕປຖໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ສຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປກຕິໍ ຊຫາເປຕ຺ວາ ອວເສ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ວຕ຺ເຕຕິ, ເອວໍ ມຘຸໂຣຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຣິທ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕໍ ປີຕິນ຺ຕິ ຕໍ ພຸທ຺ຘຄຕໍ ປີຕິໍ. ເຕເນວ ນີຫາເຣນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕໍ ອວິຊຫິຕ຺ວາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລສາ ເຖຣານໍ ສນ຺ຕິເກ ລທ຺ຘຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປາຍາ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຣິປກ຺ກຎາຓຕາຍ ‘‘ສຕ຺ຕຫິ…ເປ… ປຕິຏ຺ຐາສີ’’ຕິ. ສຕ຺ຕສຕມຕ຺ເຕນ ໂອໂຣຘຊເນນ ສທ຺ຘິໍ ປທສາວ ເຖຣານໍ ສນ຺ຕິກໍ ອຸປຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ສຕ຺ຕຫິ ຊງ຺ຆາສເຕຫິ ສທ຺ຘິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຠິນີລເນຕ຺ໂຕຕິ ອຘິກນີລເນຕ຺ໂຕ. ອຘິກນີລຕາ ຈ ສາຕິສຍໍ ນີລຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພາ, ນ ເນຕ຺ເຕ ນີລວຓ຺ຓສ຺ເສວ ອຘິກຠາວໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ນ ສກລນີລເນຕ຺ໂຕວາ’’ຕິອາທິ. ປີຕໂລຫິຕວຓ຺ຓາ ເສຕມຓ຺ຑລຄຕຣາຊິວເສນ, ນີລເສຕກາຬວຓ຺ຓາ ປນ ຕໍຕໍມຓ຺ຑລວເສເນວ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຈກ຺ຂຸຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ອກ຺ຂິທລນ຺ຕິ ເກຈິ, ອກ຺ຂິທລປຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎ. ອກ຺ຂິທເລຫິ ປນ ສທ຺ຘິໍ ອກ຺ຂິພິມ຺ພນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ວິນິຄ຺ຄຕຄມ຺ຠີຣໂຊຕນາປິ ຍຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ.

ອຸຓ຺ຓາສທ຺ໂທ ໂລເກ ອວິເສສໂຕ ໂລມປຣິຍາໂຍ, ອິຘ ປນ ໂລມວິເສສວາຈໂກຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຓ຺ຓໂລມ’’ນ຺ຕິ. ນລາຏມຊ຺ຌຊາຕາຕິ ນລາຏມຊ຺ຌຄຕາ. ໂອທາຕຕາຍ ອຸປມາ, ນ ມຸທຸຕາຍ. ຣຊຕປຸພ຺ພຸຬກາຕິ ຣຊຕມຍຕາຣກາ.

ທ຺ເວ ອຕ຺ຖວເສ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ຘາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຈ ປຣິປຸຓ຺ຓນລາຏຕາຍ ປຣິປຸຓ຺ຓສີສພິມ຺ພຕາຍ ຈ ‘‘ອຸຓ຺ຫີສສີສາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ທ຺ເວ ອຕ຺ຖວເສ ປຏິຈ຺ຈ ‘‘ອຸຓ຺ຫີສສີໂສ’’ຕິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທານິ ຕໍ ອຕ຺ຖທ຺ວຍໍ ຠຄວຕິ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາຄຕສ຺ສຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຓ຺ຫຕມຕາຍ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓຕາຍ ຈ ຣຎ຺ໂຎ ພທ຺ຘອຸຓ຺ຫີສປຏ຺ໂຏ ວິຍ ວິໂຣຈຕິ. ກປ຺ປສີສາຕິ ທ຺ວິຘາຠູຕສີສາ. ຜລສີສາຕິ ຜລສທິສສີສາ. ອຏ຺ຐິສີສາຕິ ມໍສສ຺ສ ອຠາວໂຕ ຕໂຈປຣິໂຍນທ຺ຘອຏ຺ຐິມຕ຺ຕສີສາ. ຕຸມ຺ພສີສາຕິ ລາພຸສທິສສີສາ. ປພ຺ຠາຣສີສາຕິ ປິຏ຺ຐິຠາເຄນ ໂອລມ຺ພມານສີສາ. ປຸຣິມນເຍນາຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓນລາຏຕາປກ຺ເຂນ. ອຸຓ຺ຫີສເວຐິຕສີໂສ ວິຍາຕິ ອຸຓ຺ຫີສປຏ຺ເຏນ ເວຐິຕສີສປເທໂສ ວິຍ. ອຸຓ຺ຫີສໍ ວິຍາຕິ ເຉເກນ ສິປ຺ປິນາ ວິຣຈິຕອຸຓ຺ຫີສມຓ຺ຑລໍ ວິຍ.

ກມ຺ມນ຺ຕິ ເຍນ ເຍນ ກມ຺ເມນ ຍໍ ຍໍ ລກ຺ຂຓໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຕໍ ກມ຺ມໍ. ກມ຺ມສຣິກ຺ຂກນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ລກ຺ຂຓສ຺ສ ຕໍກມ຺ມານຸຣູປຕາ. ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓສ຺ສ ອວິປຣີຕສຠາໂວ. ລກ຺ຂຓານິສໍສນ຺ຕິ ຕໍ ລກ຺ຂຓປຏິລາເຠນ ລທ຺ຘພ຺ພຄຸໂຓ. ອິມານິ ກມ຺ມາທີນີຕິ ອິມານິ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕານິ ກມ຺ມກມ຺ມສຣິກ຺ຂກາທີນິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໍ ສຣູປໂຕ ວິຠາເວຕ຺ວາ ກເຖຕພ຺ພານິ ສໍວຓ຺ຓເກນ.

ຣຕນວິຈິຕ຺ຕສຸວຓ຺ຓໂຕຣຓໍ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ມນຸສ຺ສໂລເກ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເທວນຄເຣ’’ຕິ. ສພ຺ພໂສ ສຸປຸປ຺ຜິຕສາລຣຸກ຺ໂຂ ອສາຘາຣຓໂສໂຠ ມນຸສ຺ສູປຈາເຣ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເສລນ຺ຕຣມ຺ຫີ’’ຕິ. ກິຣິຍາຈາຣນ຺ຕິ ກາຍິກວາຈສິກກິຣິຍາປວຕ຺ຕິໍ.

໓໘໗. ສຕຕປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ສຕຕໍ ຈຣິມຠເວ ສພ຺ພກາລໍ ລກ຺ຂຓນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມານຸຠາວເຫຕຸກໍ ພຸທ຺ຘາເວຓິກໍ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ພຸທ຺ຘານໍ ອຕິທູເຣ ປາທໍ ນິກ຺ຂິປິຕຸກາມານມ຺ປິ ນາຕິທູເຣ ເອວ ນິກ຺ຂິປນໍ ໂຫຕີຕິ ‘‘ນ ອຕິທູເຣ ຐເປສ຺ສາມີຕິ ອຸທ຺ຘຣຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກຕິສຎ຺ຈຣຓວເສເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕາທິເສນ ປາເທນ ອເນກໂຍຊເນ ຐເປສ຺ສາມີຕິ ອຸທ຺ຘຣຓມ຺ປິ ໂຫຕິເຍວ. ອຕິທູຣໍ ຫີຕິອາທິ ປມາຓາຕິກ຺ກເມ ໂທສທສ຺ສນໍ. ເອວໍ ສຕີຕິ ເອວໍ ທກ຺ຂິຓປາທວາມປາທານໍ ຍຖາຘິປ຺ເປຕປຕິຏ຺ຐິຕຏ຺ຐາເນ ສຕິ. ປທວິຈ຺ເຉໂທຕິ ປທວາຣວິຈ຺ເຉໂທ. ຍາທິສໍ ປສາເຣນ຺ໂຕ ວາມປາທສ຺ສ ອຸທ຺ຘຣຓໍ ປຕິຏ຺ຐານຎ຺ຈ, ທກ຺ຂິຓປາທສ຺ສ ຕາທິສເມວ, ອິຕິ ເນສໍ ອຸທ຺ຘຣຓປຕິຏ຺ຐານານໍ ສມານໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຠາເວນ ອນູນານຘິກຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທກ຺ຂິຓປາທກິຈ຺ຈໍ ວາມປາເທນ ນິຍມິຕໍ, ວາມປາທກິຈ຺ຈໍ ທກ຺ຂິຓປາເທນ ນິຍມິຕ’’ນ຺ຕິ.

ທິວາຕິ ອຸປກຏ຺ຐາຍ ເວລາຍ. ວິຫາຣຠຕ຺ຕຕ຺ຖາຍາຕິ ວິຫາເຣ ຍຖາວຸທ຺ຘໍ ຄເຫຕພ຺ພຠຕ຺ຕຕ຺ຖາຍ. ປຈ຺ຉໂຕ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ປກຕິຄມເນນ ປຈ຺ຉໂຕ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ໂອກາສໍ ນ ລຠຕີຕິ ປທນິກ຺ເຂປຏ຺ຐານໍ ນ ລຠຕິ. ອູຣຸປຣິຍາໂຍ ອິຘ ສຕ຺ຖິ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ນ ອູຣຸໍ ອຸນ຺ນາເມຕີ’’ຕິ. ທຓ຺ຑງ຺ກຸສໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ທີຆທຓ຺ໂຑ ອງ຺ກຸໂສ, ເຕນ ຣຸກ຺ຂສາຂໍ ຉິນ຺ທໂຕ ປຸຣິສສ຺ສ ຍຖາ ປຈ຺ຉາຠາເຄນ ປາທານໍ ໂອສກ຺ກນໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຠຄວໂຕ ປາທາ ນ ໂອສກ຺ກນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຣຸກ຺ຂສາຂາເຉທນ…ເປ… ໂອສກ຺ກາເປຕີ’’ຕິ. ໂອພທ຺ຘານາພທ຺ຘຏ຺ຐາເນຫິ ປາທໍ ໂກຏ຺ເຏນ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ອາພທ຺ຘຏ຺ຐາເນນ ອນາພທ຺ຘຏ຺ຐາເນນ ຈ ປາທຂຓ຺ຑໍ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາ ຖທ຺ຘໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຍ. ນ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ຈາເລຕີຕິ ອປຣາປຣໍ ນ ຈາເລຕິ. ອຸສ຺ສງ຺ຂປາທຕາຍ ສຸເຂເນວ ປາທານໍ ປຣິວຕ຺ຕນໂຕ ນາຠິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປຣິມກາໂຍ ນ ອິຎ຺ຊຕີຕິ ເຫຏ຺ຐິມກາໂຍວ ອິຎ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸປຣິມ…ເປ… ນິຈ຺ຈໂລ ໂຫຕີ’’ຕິ. ນ ຊານາຕິ ອນິຎ຺ຊນໂຕ. ກາຍພເລນາຕິ ຄມນປໂຍຄສງ຺ຂາເຕນ ກາຍຄເຕນ ວິເສສພເລນ. ຊວຄມນເຫຕຸຠູເຕນ ວາ ກາຍພເລນ. ເຕນາຫ ‘‘ພາຫາ ຂິປນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ. ຊເວນ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຫິ ພາຫາ ຂິປຕິ, ສຣີຣໂຕ ເສທາ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ນາຄາປໂລກິຕວເສນາຕິ ນາຄສ຺ສ ອປໂລກນມິວ ສກລກາເຍເນວ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອປໂລກນວເສນ.

ອນາວຣຓຎາຓສ຺ສາຕິ ອນາວຣຓຎາຓພເລນ ທສ຺ສນສ຺ສ. ອນາວຣຓວາໂຣ ປນ ກາເຍ ປຕິຏ຺ຐິຕຣູປທສ຺ສນມ຺ປິ ອນາວຣຓເມວາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິນ຺ທຂີລໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ນຄຣທ຺ວາເຣ ອິນ຺ທຂີລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ປກຕິອິຣິຍາປເຖເນວາຕິ ໂອນມນາທິໍ ອກຕ຺ວາ ອຸຊຸກຄມນາທິນາ ເອວ. ຍທິ ເອວໍ ໂກຏ຺ຐກທ຺ວາຣເຄຫປ຺ປເວເສ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທລິທ຺ທມນຸສ຺ສານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ເຕນາຕິ ນິປຊ຺ຊນຕ຺ຖໍ ກາຍໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ເຕນ.

ຫຕ຺ເຖຫິ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຸໂຠຫິ ຫຕ຺ເຖຫິ ອຸໂຠສຸ ກຏິປ຺ປເທເສສຸ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ປຕຕິ ນິສີທນຏ຺ຐາເນ ນິປຊ຺ຊນວເສນ ປຕຕິ. ໂອຣິມໍ ອງ຺ຄໍ ນິສ຺ສາຍ ນິສິນ຺ໂນຕິ ປລ຺ລງ຺ກມາຠຸຊິຕ຺ວາ ອຸກ຺ກຸຏິກນິສຊ຺ຊາຍ ອຸປຣິມກາຍໍ ເຫຏ຺ຐິມກາເຍ ປຕິຏ຺ຐເປນ຺ໂຕເຍວ ຠາຣີກຣຓວເສນ ໂອຣິມງ຺ຄໍ ນິສ຺ສາຍ ນິສິນ຺ໂນ. ຆໍສນ຺ໂຕຕິ ອານິສທເທເສນ ອາສນຏ຺ຐານໍ ຆໍສນ຺ໂຕ. ປາຣິມງ຺ຄນ຺ຕິ ສຕ຺ຖິຠາຄສມ຺ມທ຺ທໍ ອານິສທປເທສໍ. ຕເຖວາຕິ ຆໍສນ຺ໂຕ ເອວ. ໂອລມ຺ພກໍ ຘາເຣນ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ໂອລມ຺ພກສຸຕ຺ຕໍ ໂອຕາເຣນ຺ໂຕ ວິຍ. ເຕນ ອຸຊຸກເມວ ນິສີທນມາຫ. ສຣີຣສ຺ສ ຄຣຸກຠາວເຫຕູນໍ ທູຣໂຕ ສມຸປາຍິຕຠາເວນ ສລ຺ລຫຸກຠາວໂຕ ຕູລປິຈຸໍ ຐເປນ຺ໂຕ ວິຍ.

ອປ຺ເປສກ຺ຂານໍ ມຫານຸຠາວເຄຫປ຺ປເວເສ ສິຍາ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ, ຈິຕ຺ຕກ຺ໂຂໂຠ, ທຣຖວເສນ ນານປ຺ປກາຣກປ຺ປນໍ, ຠຍວເສນ ຕຓ຺ຫາວເສນ ປຣິຕສ຺ສນໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ນ ຉມ຺ຠຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໒.໓໘໗) ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຉມ຺ຠຕີ’’ຕິອາທິ.

ອຸທກໍ ທີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ອຸທກທານໍ, ຠິງ຺ກາຣາທິ ອຸທກຠາຊນໍ. ພທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາຕິ ຫຕ຺ຖຄຕມຕ຺ຕິກໍ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ອວຕ຺ຕນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ. ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ກຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ. ວິຉຑ຺ຑຍມາໂນ ອຸທກສ຺ສ ວິກ຺ຂິປນວເສນ ຉຑ຺ຑຍມາໂນ.

ຕຖາ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ, ພ຺ຍຎ຺ຊນມຕ຺ຕາຍ ເອວ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ. ຠຕ຺ຕໍ ວາ ອມນາປນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍຊນາ. ພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ອາໂລປອຕິນາມນໍ, ອາໂລເປນ ພ຺ຍຎ຺ຊນອຕິນາມນນ຺ຕິ ອິເມສຸ ປນ ທ຺ວີສຸ ປຐມເມວ ອສາຣຸປ຺ປຕາຍ ອນິຏ຺ຐໍ ວຊ຺ເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ປາຬິຍໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສພ຺ພຕ຺ເຖວາຕິ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ອາຫຣິຕພ຺ພວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສຸປຓີຕຠາເວນ ຣໂສ ປາກໂຏ ໂຫຕິ ຎາເຓນ ປຣິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ຣສເຄໂຘ ປນ ນຕ຺ຖິ ເສຕຸຆາຕຕ຺ຕາ.

ອສ຺ສາຕິ ‘‘ເນວ ທວາຍາ’’ຕິອາທິປທສ຺ສ. ວຸຕ຺ຕເມຕນ຺ຕິ ‘‘ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ອາຄໂຕ’’ຕິ ສພ຺ພາສວສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໑.໒໓) ສໍວຓ຺ຓຍນ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕເມຕໍ, ຕສ຺ມາ ນ ເອຕ຺ຖ ຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ຕສ຺ມາ ໂຍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ວິນິຈ຺ຉເຍ ວິເສສວາໂທ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ໂສ ປຣມຕ຺ຖມຎ຺ຊູສາຍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄວຓ຺ຓນາຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຕ຺ຕສ຺ສ ຄຫຓຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຫຕ຺ເຖນ ປຕ຺ຕສ຺ສ ຄຫຓປເທສໍ. ວິນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາຕິ ປຕ຺ເຕ ສພ຺ພໍ ອາມິສຄຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠຕ຺ເຕນ ວິນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ. ປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ເກລາຍນວເສນ ອຕິກ຺ກນ຺ຕປມາຓໍ ອາຣກ຺ຂໍ ຐເປຕິ. ຈີວຣໂຠຄນ຺ຕຣນ຺ຕິ ຈີວຣປຏລນ຺ຕຣໍ. ອຸທເຣນ ອກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຸທເຣເນວ ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠິຕ຺ວາ.

ອປ຺ປຕ຺ຕກາລໍ ອຠິມຸຂໍ ນາເມຕິ ອຸປນາເມຕີຕິ ອຕິນາເມຕິ, ປຕ຺ຕກາລໍ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ໂຕ ນາເມຕິ ອປເນຕີຕິ ອຕິນາເມຕິ. ອຸຠຍມ຺ປິ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປາຬິຍໍ ‘‘ນ ຈ ອນຸໂມທນສ຺ສ ກາລມຕິນາເມຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ເວຄຄມເນນ ປຏິສໍມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຘາວິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ. ອຈ຺ຈຸກ຺ກຏ຺ຐນ຺ຕິ ອຕິວິຍ ອຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ກຑ຺ຒິຕປາຣຸຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ຫິ ຍາວ ຫນຸກຏ຺ຐິໂຕ…ເປ… ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຈ຺ໂຈກ຺ກຏ຺ຐນ຺ຕິ ອຕິວິຍ ເຫຏ຺ຐາ ກຕ຺ວາ ກຑ຺ຒິຕປາຣຸຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາວ ໂຄປ຺ຜກາ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ’’ຕິ. ອຸຠໂຕ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ທກ຺ຂິຓໂຕ ວາມໂຕຕິ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ຖນນ຺ຕິ ທກ຺ຂິຓຖນໍ.

ວິສ຺ສຏ຺ໂຐຕິ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ວິສ຺ສຏ຺ຐຕ຺ຕາເຍວ ເຈສ ວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ອມຸຕ຺ຕວາທິໂນ ວຈນໍ ອວິສ຺ສຏ຺ຐຕາຍ ນ ສິນິຍ຺ຫຕິ, ນ ເອວໍ ມຸຕ຺ຕວາທິໂນຕິ ອາຫ ‘‘ສິນິທ຺ໂຘ’’ຕິ. ວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍຕິ ສຸປຣິພ຺ຍຕ຺ຕຕາຍ ອກ຺ຂຣໂຕ ຈ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ຈ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ປາກໂຏ’’ຕິ. ວິຎ຺ຎາປນິໂຍຕິ ວິຊານິຕພ຺ໂພ. ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສເນວ ເຈຕ຺ຖ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ ໂຆສສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ມຘຸໂຣຕິ ປິໂຍ ເປມນີໂຍ ອປລິພຸທ຺ໂຘ. ສວນມຣຫຕິ, ສວນສ຺ສ ໂສຕສ຺ສ ຫິໂຕຕິ ວາ ສວນີໂຍ. ສມ຺ປິຓ຺ຑິໂຕຕິ ສຫິໂຕ. ຠຄວໂຕ ຫິ ສທ຺ໂທ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານກຕາສຎ຺ຈິຕຕ຺ຕາ ສຫິຕາກາເຣເນວ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉຕິ, ນ ອໂຍສລາກາຍ ປຫຏກໍສຖາລໍ ວິຍ ວິປ຺ປກິຓ຺ໂຓ. ເຕນາຫ ‘‘ອວິສາຣີ’’ຕິ. ຄມ຺ຠີໂຣຕິ ຍຖາ ຄມ຺ຠີຣວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຉິນ຺ທເນນ ຎາຓສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣສມຎ຺ຎາ, ເອວໍ ຄມ຺ຠີຣຏ຺ຐານສມ຺ຠວໂຕ ສທ຺ທສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣສມຎ຺ຎາຕິ ອາຫ ‘‘ຄມ຺ຠີໂຣຕິ ຄມ຺ຠີຣສມຸຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ. ນິນ຺ນາທວາຕິ ສວິເສສໍ ນິນ຺ນາທວາ. ສ຺ວາຍໍ ວິເສໂສ ຄມ຺ຠີຣຠາວສິທ຺ໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາເຍວ ເຈສ ນິນ຺ນາທີ’’ຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ ຈຕຸຣງ຺ຄນິປ຺ຜາທີນິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ອກາຣຓາ ມາ ນສ຺ສີຕິ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ວິຍ ສຣສ຺ສ ປຣິສປຣິຍນ຺ຕຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຘມ຺ມຕາວເສເນວ ປນ ສາ ເວທິຕພ຺ພາ ຕສ຺ສ ມູລກາຣຓສ຺ສ ຕຖາ ອວຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ.

ປຈ຺ໂຈສກ຺ກິຕ຺ວາຕິ ປຏິນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ. ສມຸສ຺ສິຕກຎ຺ຈນປພ຺ພຕໍ ວິຍ ອຸປຣິ ອິນ຺ທນີລຣຕນວິຕຕສິຂໍ ວິຊ຺ຊຸລ຺ລຕາຠູສິຕໍ. ມຫາປຖວີອາທໂຍ ສຕ຺ຖຸຄຸຓປຏິຠາຄຕາຍ ນິທສ຺ສນໍ, ເກວລໍ ມຫນ຺ຕຕາມຕ຺ຕໍ ອຸປາທາຍ ນິທສ຺ສິຕາ.

໓໙໐. ອປ຺ປຏິສໍວິທິໂຕຕິ ອນາໂຣຈິໂຕ. ອາຄມນວເສນ ເຈຕ຺ຖ ປຏິສໍເວທິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອວິຎ຺ຎາຕອາຄມໂນ’’ຕິ. ອຸຄ຺ຄຕຠາວນ຺ຕິ ກຸລໂຠຄວິຊ຺ຊາທີຫິ ອຸຬາຣຠາວໍ. ອນຸທ຺ທຍສມ຺ປນ຺ນາຕິ ກາຣຸຓິກາ.

໓໙໑. ສຫສາວ ໂອກາສກຣເຓນ ອຸຈ຺ຈກຸລີນຕາ ທີປິຕາ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເວເຄນ ອຸຏ຺ຐາຍ ທ຺ວິຘາ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ.

ນາຣິສມານນາມນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິອຕ຺ຖໂຊຕກນາມໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ. ອວ຺ຫາຕພ຺ພາຕິ ກເຖຕພ຺ພາ.

໓໙໔. ເອກນີຫາເຣເນວ ອຏ຺ຐ ປຎ຺ເຫ ພ຺ຍາກໂຣນ຺ໂຕ. ‘‘ປຸພ຺ເພນິວາສໍ…ເປ… ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ປຸພ຺ເພນິວາສສ຺ສ ວິທິຕກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ປຸພ຺ເພນິວາໂສ ປາກໂຏ’’ຕິ. ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓໍ ກຖິຕໍ ຕສ຺ສ ປຣິຠຓ຺ຑຎາຓຠາວໂຕ ຍຖາກມ຺ມູປຄຎາຓສ຺ສ. ‘‘ຊາຕິກ຺ຂຍໍ ປຕ຺ໂຕ, ອຠິຎ຺ຎາ ໂວສິໂຕ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມຸນີຕິ ອເສກ຺ຂມຸນິ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕຎາຓໂມເນຍ຺ເຍນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ.

ກິເລສຣາເຄຫິ ກິເລສວິວຓ຺ຓຕາຫິ. ຊາຕິກ຺ຂຍປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ອໂຖ ຊາຕິກ຺ຂຍໍ ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຠິຊານິຕ຺ວາຕິ ອຠິວິສິຏ຺ຐຕາຍ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ຎຕ຺ວາ. ອິທານິ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ ອາຄຕນເຍນ ປຣິຎ຺ຎາປຫານຠາວນາສຈ຺ຉິກິຣິຍາສມາປຕ຺ຕີນໍ ປາຣຄມເນນ ປາຣຄູຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປາຣຄູຕິ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ ຊານນວເສນ ອຠິຎ຺ຎາປາຣຄູ. ຕາທິໂສຕິ ຍາທິໂສ ‘‘ປາຣຄູ ສພ຺ພຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ ປທທ຺ວເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕາທິໂສ. ຉຫິ ອາກາເຣຫີຕິ ປຊານນາທີຫິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ຉຫິ ອາກາເຣຫິ.

ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ທ຺ເວ ເອວ ປຸຈ຺ຉາຄາຖາ ທ຺ເວ ຈ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາຄາຖາ, ປຸຈ຺ຉາປຏິປາຏິຍາ ປນ ອສງ຺ກຣໂຕ ຈ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕໍ ນິທ຺ຘາເຣຕຸໍ ກິໍ ປນາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເວເທຫິ ຄຕຕ຺ຕາຕິ ເວເທຫິ ມຄ຺ຄຎາເຓຫິ ປາຣງ຺ຄຕຕ຺ຕາ. ປຸພ຺ເພນິວາສນ຺ຕິອາທີຫິ ວິຊ຺ຊານໍ ອຕ຺ຖິຕາຍ ໂພຘິຕຕ຺ຕາ. ປາປຘມ຺ມານນ຺ຕິ ຉຕ຺ຕິໍສປາປຘມ຺ມານໍ ໂສຕ຺ຖານໍ ມຄ຺ຄໍ ປາປເນນ ນິສ຺ເສສໂຕ ໂສຘິຕຕ຺ຕາ.

໓໙໕. ຘມ຺ໂມ ນາມ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ກຸສລຘມ຺ເມສຸ ອຸກ຺ກໍສປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ. ຕສ຺ສ ອນຸຣູປຘມ຺ມຠາວໂຕ ອນຸຘມ຺ໂມ ນາມ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄຜລຘມ຺ມາ. ໂຍ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ນ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຕຖາຄຕໍ ຘມ຺ມາຘິກຣຓໍ ວິເຫເຐຕິ ນາມ. ໂຍ ປນ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຈ ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎຕາຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໂສຘນຕ຺ຖໍ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອເນກວາຣໍ ກຖາເປຕິ, ໂສ ເອຕ຺ຕາວຕາ ຘມ຺ມາຘິກຣຓໍ ຕຖາຄຕໍ ວິເຫເຐຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາຍ ປຣິສ຺ສໂມ ອຕ຺ຖິ, ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ມຫາສຸທສ຺ສນສຸຕ຺ຕາທີຫິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໔໑ ອາທໂຍ) ທີເປຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ – ‘‘ສຈ຺ຈຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕເມວ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ນ ຈ ມໍ ຘມ຺ມາຘິກຣຓໍ ວິເຫເສສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ປຣິນິພ຺ພາຍີຕິ ປຣກາເລ ເຈຕ຺ຖ ປຣິນິພ຺ພານມ຺ປິ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ, ຕໍ ປນ ອິມສ຺ມິໍ ຄຫິຕເມວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເທສນາຍ ອຣຫຕ຺ເຕເນວ ກູຏໍ ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ.

ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ເສລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໙໖. ເກຓິໂຍຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ, ປຸພ຺ເພ ເກຓິຍາ ຊີວິກາກປ຺ປນໂຕຕິ ວທນ຺ຕິ. ຊຏິໂລຕິ ຊຏາຘໂຣ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓຊາຕິກຕ຺ຕາ ໂກຏິສາຣຕາຍ ຈ ພ຺ຣາຫ຺ມຓມຫາສາໂລ. ປໂຍເຊຕ຺ວາ ນິສ຺ສໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ວສຕິ, ຣຕ຺ຕິໍ ກາມສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວຕີຕິ ວາ ໂຍຊນາ. ສຸສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ສປ຺ປິມຘຸສກ຺ກຣາທີຫິ ເຈວ ມຣິຈສິງ຺ຄີເວຣາທີຫິ ຈ ສຸຏ຺ຐຸ ອຠິສງ຺ຂຕໍ.

ປຏິກ຺ເຂປປສນ຺ນຕາຍາຕິ ອໂຫວຕາຍໍ ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ, ໂຍ ນິມນ຺ຕິຍມາໂນປິ ນ ສາທິຍຕີຕິ ອຸປນິມນ຺ຕິຍມານສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂເປ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ປສນ຺ນຠາວໂຕຕິ. ຕໍ ກຖໍ? ວິຣຸທ຺ຘເມຕນ຺ຕິ ‘‘ອກາຣຓເມຕ’’ນ຺ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ.

໓໙໘. ກປ຺ປສຫສ຺ເສຫິປິ…ເປ… ອໂຫສີຕິ ອິທໍ ນານຸສ຺ສວສິທ຺ຘໍ ອນຸມານຄ຺ຄຫຓໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ປເທຕິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ນິທ຺ເທໂສຕິ ອາຫ ‘‘ປທປ຺ປມາເຓ’’ຕິ. ປຊ຺ຊຕິ ນິກ຺ຂິປຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ວາ ປທໍ ປກຕິຍາ ປາທນິກ຺ຂິປຏ຺ຐານໍ, ຕສ຺ມິໍ ປເທ. ກີຬາປສຸຕຕາທິນາ ປມາທໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ໂພຘິສຕ຺ຕຈາຣິກນ຺ຕິ ທຸກ຺ກຣຈຣິຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ.

໓໙໙. ປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍາຕິ ອນູນຕາຍ. ອຫີນງ຺ຄຕາຍາຕິ ອເວກລ຺ລຠາວໂຕ. ໂຣຈຕີຕິ ຣຸຈິ, ເທຫປ຺ປຠາ, ໂສຠຓາ ຣຸຈິ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸຣຸຈິ. ອາໂຣຫສມ຺ປຕ຺ຕິ ກາຍສ຺ສ ປມາຓຍຸຕ຺ຕອຸຈ຺ຈຕາ. ປຣິຓາຫສມ຺ປຕ຺ຕິ ກິສຖູລຠາວວຊ຺ຊິຕປຣິຓາຫຕາ. ສຓ຺ຐານສມ຺ປຕ຺ຕິ ອວຍວານໍ ສຸສຓ຺ຐິຕຕາ. ຈາຣຸທສ຺ສໂນຕິ ປິຍທສ຺ສໂນ ເຕນາຫ ‘‘ສຸຈິຣມ຺ປີ’’ຕິອາທິ. ສຸວຓ຺ຓສທິສວຓ຺ໂຓຕິ ຊາຕິຫິງ຺ຄຸລເກນ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ສິລານິຆໍເສເນວ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຐປິຕຆນສຸວຓ຺ຓຣູປວຓ຺ໂຓ. ມຫາປຸຣິສຠາວໍ ພ຺ຍຎ຺ເຊນ຺ຕິ ປກາເສນ຺ຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນານິ, ມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓານີຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕພ຺ຍຎ຺ຊນາເນວາ’’ຕິ.

ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ສຸຣຸຈີ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ອາທິຈ຺ໂຈວ ວິໂຣຈສີ’’ຕິ ປຸນ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຈາຣຸທສ຺ສໂນ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓສີ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ກລ຺ຍາຓທສ຺ສໂນ ຠິກ຺ຂຸ ກຎ຺ຈນາຠຕ຺ຕໂຈ’’ຕິ ປຸນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕຣຄາຖາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ. ສາຕິສຍໍ ອຸຕ຺ຕມວຓ຺ເຓ ວຓ຺ເຓຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕມວຓ຺ຓິໂນຕິ ປເທນ ສນ຺ຕໍ ປກາເສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕມວຓ຺ຓສມ຺ປນ຺ນສ຺ສາ’’ຕິ. ອຸຕ຺ຕມສາຣຖີຕິ ເສຏ຺ຐປຸຣິສສາຣຖິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຊມ຺ພຸວນສຓ຺ຑມຓ຺ຑິຕຕາຍ ຊມ຺ພຸທີໂປ ‘‘ຊມ຺ພຸສຓ຺ໂຑ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິສ຺ສຣິຍນ຺ຕິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສຣິຍໍ.

ຊາຕິຂຕ຺ຕິຍາຕິ ຊາຕິມນ຺ໂຕ ຂຕ຺ຕິຍາ. ຣາຊາຠິຣາຊາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິ-ສທ຺ໂທ ປູຊຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ຣາຊູນໍ ປູຊນີໂຍ’’ຕິ.

ອປ຺ປມາຓາຕິ ອປຣິມາຓາ ໂລກຘາຕຸໂຍ. ‘‘ຍາວຕາ ປນ ອາກງ຺ເຂຍ຺ຍາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໘໑) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມຣາຊາ ອນຸຕ຺ຕໂຣຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕອນຸຕ຺ຕຣຠາວໍ ‘‘ຍາວຕາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ປາກຏຕຣໍ ກຕ຺ວາ ຘມ຺ມຣາຊຠາວໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ສ຺ວາຫ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ເມນາຕິ ປຏິເວຘຘມ຺ເມນ. ເຕນາຫ ‘‘ອນຸຕ຺ຕເຣເນວາ’’ຕິ. ອນຸຕ຺ຕເຣນາຕິ ວິສິຏ຺ເຐນ ອຸຕ຺ຕເມນ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຘມ຺ເມນາຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ເມນາຕິປິ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ເມນາຕິ ເທສນາຘມ຺ເມນ ອາຓາຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ເຕມີຕິ ໂຍຊນາ. ເທສນາຎາຓປຏິເວຘຎາຓວິຠາຄໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກເມວ ວາ. ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ປຏິວຕ຺ຕິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ.

ຕຖາຄເຕນ ຊາໂຕຕິ ຕຖາຄເຕນ ເຫຕຸນາ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາໂຕ. ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ. ອນຸຊາໂຕຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ອນຸ-ສທ຺ທສ຺ສ ວເສນ ຕຖາຄຕນ຺ຕິ ຈ ອຸປໂຍຄວຈນເມວ ໂຫຕິ, ໂສ ຈ ອນຸ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ຖໂຊຕໂກຕິ ອາຫ ‘‘ຕຖາຄຕໍ ເຫຕຸໍ ອນຸຊາໂຕ’’ຕິ. ອວຎ຺ຎາຕພ຺ພຠາເວນ ຊາໂຕຕິ ອວຊາໂຕ ທຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸສ຺ສີໂລ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂກກາລິກໍ ອາຣພ຺ຠ ‘‘ປຸຣິສນ຺ຕກລິ ອວຊາໂຕ’’ຕິ. ປຸຕ຺ໂຕ ນາມ ນ ໂຫຕິ ຕສ຺ສ ໂອວາທານຸສາສນິຍໍ ອຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ເອວມາຫາຕິ ‘‘ອນຸຊາໂຕ ຕຖາຄຕ’’ນ຺ຕິ ເອວມາຫ.

ວິຊ຺ຊາຕິ ມຄ຺ຄວິຊ຺ຊາ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ຜລວິມຸຕ຺ຕິ. ນນຸ ຈ ມຄ຺ໂຄ ຠາເວຕພ຺ເພນ ຄຫິໂຕຕິ? ສຈ຺ຈໍ ຄຫິໂຕ, ສພ຺ເພ ຈ ປນ ສຕ຺ຕ ຘມ຺ມາ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ວິຊ຺ຊາຍ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິມິນາ ວາ ນເຍນ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຜເລນ ວິນາ ເຫຕຸຠາວສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ ເຫຕຸວຈເນນ ຜລສິທ຺ຘິ, ນິໂຣຘສ຺ສ ຈ ສມ຺ປາປເນນ ມຄ຺ຄສ຺ສ ເຫຕຸຠາໂວ. ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ຕຓ຺ຫາຍ ສມຸທຍຠາໂວຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສງ຺ຄຫິຕເມວ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນຕ຺ຕາ. ຍຸຕ຺ຕເຫຕຸນາຕິ ຍຸຕ຺ຕິຍຸຕ຺ເຕນ ເຫຕຸນາ ພຸທ຺ຘຠາວໍ ສາເຘຕິ ສຈ຺ຈວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ພຸຊ຺ຌິຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວໂຕ ສຈ຺ຈສມ຺ໂພຘເນເນວ ຈ ຕສ຺ສ ອນວເສສໂຕ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖວຈນຎ຺ເຈຕໍ, ປໂຍຄວຈນານິ ປນ – ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ອຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ສພ຺ພຖາ ອວິປຣີຕຘມ຺ມເທສໂນ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອວິປຣີຕມາຈິກ຺ຂຕິ ຍຖາຫໍ ສພ຺ພມຄ຺ຄເທສໂກຕິ. ກິໍ ປນ ຠຄວາ ສຍເມວ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວໍ ອາໂຣເຈຕີຕິ? ມຫາກຣຸຓາຍ ອຎ຺ເຎສໍ ມຫາວິສຍໂຕ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເອໂກມ຺ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ສພ຺ພາຠິຠູ ສພ຺ພວິທູຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທີນິ (ມຫາວ. ໑໑; ມ. ນິ. ໑.໒໘໕; ໒.໓໔໑; ກຖາ. ໔໐໕) ສຸຕ຺ຕປທານິ ອິທເມວ ຈ ສຸຕ຺ຕປທໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘກໍ.

ສລ຺ລກນ຺ຕໂນຕິ ສລ຺ລານໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ. ໂຣຄສ຺ສາຕິ ກິເລສໂຣຄສ຺ສ. ຕສ຺ມາຕິ ອປຸນປວຕ຺ຕິປາທເນນ ຕິກິຈ຺ຉນໂຕ. ພ຺ຣຫ຺ມໍ ວາ ເສຏ຺ຐໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ປຕ຺ໂຕຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຠູໂຕ. ເອວໍ ອາຄຕາຍາຕິ ອິມິນາ –

‘‘ກາມາ ເຕ ປຐມາ ເສນາ, ທຸຕິຍາ ອຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ;

ຕຕິຍາ ຂຸປ຺ປິປາສາ ເຕ, ຈຕຸຕ຺ຖີ ຕຓ຺ຫາ ປວຸຈ຺ຈຕິ.

ຖິນມິທ຺ຘໍ ເຕປຎ຺ຈມໍ ຖິນມິທ຺ຘໍ ເຕ, ຉຏ຺ຐາ ຠີຣູ ປວຸຈ຺ຈຕິ;

ສຕ຺ຕມີ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ເຕ, ມກ຺ໂຂ ຖມ຺ໂຠ ເຕ ອຏ຺ຐໂມ.

ລາໂຠ ສິໂລໂກ ສກ຺ກາໂຣ, ມິຈ຺ຉາລທ຺ໂຘ ຈ ໂຍ ຍໂສ;

ໂຍ ຈຕ຺ຕານໍ ສມຸກ຺ກໍເສ, ປເຣ ຈ ອວຊານຕິ;

ເອສາ ນມຸຈິ ເຕ ເສນາ, ກຓ຺ຫສ຺ສາຠິປ຺ປຫາຣິນີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໔໓໘-໔໔໑);

ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ນວວິຘໍ ເສນໍ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ວເສ ວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທເນນ ອນຸປ຺ປາທຕາປາທເນນ ວເສ ວຕ຺ເຕຕ຺ວາ. ກຸໂຕຈິ ອຠໂຍ ນິພ຺ຠໂຍ.

ສຍເມວ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ເຍນ ເຍນ ອຘິຄໂຕ, ເຕນ ເຕນ ປຣສທ຺ຘາຍ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ ຫິຕ຺ວາ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຎາເຓເນວ ສາມໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ. ປສຏ຺ຐາ ທິຏ຺ຐິ ສນ຺ທິຏ຺ຐິ. ຍຖາ ຣເຖນ ຊຍຕີຕິ ຣຖິໂກ, ເອວໍ ອິທໍ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ສນ຺ທິຏ຺ຐິຍາ ຊຍຕີຕິ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກໍ. ອຖ ວາ ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ທສ຺ສນໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ທິຏ຺ຐເມວ ສນ຺ທິຏ຺ຐໍ, ສນ຺ທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສນ຺ທິຏ຺ຐໍ ອຣຫຕີຕິ ສນ຺ທິຏ຺ຐິໂກ ຍຖາ ວຕ຺ຖຍຸຄໍ ອຣຫຕີຕິ ວຕ຺ຖຍຸຄິໂກ. ສນ຺ທິຏ຺ຐິກໍ ຜລທານໍ ສນ຺ຘາຍ ນາສ຺ສ ກາໂລຕິ ອກາລໍ, ອກາລເມວ ອກາລິກໍ, ນ ກາລນ຺ຕຣໍ ເຂເປຕ຺ວາ ຜລໍ ເທຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ປນ ປວຕ຺ຕິສມນນ຺ຕຣເມວ ຜລໍ ເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຜລປ຺ປທາເນ ປກຏ຺ໂຐ ກາໂລ ປຕ຺ໂຕ ອສ຺ສາຕິ ກາລິໂກ, ໂລກິໂຍ ກຸສລຘມ຺ໂມ, ອິທໍ ປນ ສມນນ຺ຕຣຜລຕ຺ຕາ ນ ກາລິກໍ.

໔໐໐. ‘‘ມຫາຍຎ຺ຎໍ ປວຕ຺ຕຍີ’’ຕິອາທີສຸ ເກວລໍ ທານຘມ຺ມາທີສຸ ຍຎ຺ຎປຣິຍາຍສມ຺ຠວໂຕ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ຍຎ຺ຎາຠາວໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຫິ ‘‘ອຄ຺ຄິມຸຂາ ເທວາ’’ຕິ ອຄ຺ຄິຊຸຫນປຸພ຺ພກໍ ຍຎ຺ຎໍ ວິທຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຄ຺ຄິຊຸຫນປ຺ປຘານາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ‘‘ຠູຣ຺ຠຸວ? ສ຺ວ?’’ ອິຕິ ສາວິຕ຺ຕີ ປຸພ຺ພກຕ຺ຕາ ມຸຂໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ. ‘‘ມຸຂມິວ ມຸຂ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອິຘາປິ ປຘານປຣິຍາໂຍ ມຸຂສທ຺ໂທຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມນຸສ຺ສານໍ ເສຏ຺ຐໂຕ ຣາຊາ ‘ມຸຂ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ອາຘາຣໂຕຕິ ໂອຄາຫນ຺ຕີນໍ ນທີນໍ ອາຘາຣຠາວໂຕ ປຏິສຣຓໂຕ ຄນ຺ຕພ຺ພຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ສຎ຺ຎາຓໂຕຕິ ຈນ຺ທໂຍຄວເສນ ອຊ຺ຊ ອສຸກນກ຺ຂຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຍນໂຕ. ອາໂລກກຣຓໂຕຕິ ນກ຺ຂຕ຺ຕານິ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອາໂລກກຣຓໂຕ. ໂສມ຺ມຠາວໂຕຕິ ສີຕຫິມວາສີຕວາຕູປກ຺ຂຣຠາວໂຕ. ຕປນ຺ຕານນ຺ຕິ ທີປສິຂາ ອຄ຺ຄິຊາລາ ອສນິວິຈກ຺ກນ຺ຕິ ເອວມາທີນໍ ວິຊ຺ຊລນ຺ຕານໍ. ອາຍມຸຂໍ ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາເວນ.

ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂູຕິ ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຈກ຺ຂູຫິ. ເຕ ສຣຓສ຺ສາຕິ ເຕ ສຣຓສ຺ສ ຈ, ເຕ ສຣຓຠາວມູລກຕ຺ຕາ ອິຕຣທ຺ວຍສ຺ສ ຈ, ຍຖາວຸຕ຺ຕ ເຕ-ປເທນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖໂຕ ປຣສ຺ສ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ເຕ ຕຸຍ຺ຫໍ, ອິຕຣສ຺ສ ຈ ສຣຓສ຺ສ ອໂຫ ອານຸຠາໂວ’’ຕິ. ອາວຸຕ຺ຕິວເສນ ວາ ເຕ ສຣຓສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ – ຕຸຍ຺ຫໍ ສຣຓຠູຕສ຺ສ ຈ ອິຕຣສຣຓສ຺ສ ຈ ອານຸຠາໂວຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເສລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ອສ຺ສລາຍນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໐໑. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິສິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ວິສທິສໍ ຣຊ຺ຊໍ ວິຣຊ຺ຊໍ, ວິຣຊ຺ຊໂຕ ອາຄຕາ, ຕຕ຺ຖ ຊາຕາຕິ ວາ ເວຣຊ຺ຊກາ, ເອວໍ ຊາຕາ ໂຂ ປນ ເຕ, ຍສ຺ມາ ວຕ຺ຖາຠຣຓາທິວິຠາເຄນ ນານປ຺ປກາຣາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນານາເວຣຊ຺ຊການ’’ນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ເວຣຊ຺ຊສ຺ເສວ ວເສນ ນານປ຺ປກາຣຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຍຎ຺ຎຸປາສນາທິນາຕິ ຍຎ຺ຎານຸຠວນມນ຺ຕຊ຺ເຌນທກ຺ຂິຓປຣິເຍສນາທິນາ. ຈຕຸວຓ຺ຓສາຘາຣຓນ຺ຕິ ຂຕ຺ຕິຍາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ວຓ຺ຓານໍ ສາຘາຣຓໍ ສໍສາຣສຸທ຺ຘິປາປຕສ຺ສນໍ. ນ຺ຫານສຸທ຺ຘິຍາຕິ ຕິຕ຺ຖສມຸທ຺ທຂາເຕສຸ ມນ຺ຕຊປ຺ປນປຸພ຺ພກໍ ສາຍໍຕຕິຍອຸທໂກໂຣຫນາທິນ຺ຫານສຸທ຺ຘິຍາ. ຠາວນາສຸທ຺ຘິຍາຕິ ປຣມໂຊຕິຠູຕາຍ ປຸຣິສຠາວນາສງ຺ຂາຕາຍ ສຸທ຺ຘິຍາ. ວາປິຕສິໂຣຕິ ໂອໂຣປິຕເກໂສ. ຕເມວ ຫິ ສິໂຣ ວາປິຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ສຠາວວາທີຕິ ຍຖາຠູຕວາທີ. ປພ຺ພຊນ຺ຕາຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາວິຘານໍ ສິກ຺ຂນ຺ເຕນ ໂຠຕາ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ສຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ໂນ ອພ຺ຣາຫ຺ມຓາ’’ຕິ ອຍໍ ວິຘິ ສເຫຕຸໂກ ສອຸປາທາໂນ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ອຸຄ຺ຄຫິໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕຸຍ຺ຫໍ ປຣາຊໂຍ ນຕ຺ຖິ…ເປ… ເອວມາຫໍສຸ.

໔໐໒. ລທ຺ຘິຠິນ຺ທນຕ຺ຖນ຺ຕິ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸຕ຺ຕາ ໂອຣສາ ມຸຂໂຕ ຊາຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຊາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕລທ຺ຘິຍາ ວິນິເວຐນຕ຺ຖໍ. ປຸຕ຺ຕປຏິລາຠຕ຺ຖາຍາຕິ ‘‘ເອວໍ ມຍໍ ເປຕ຺ຕິກໍ ອິຓຘາຣໍ ໂສເຘຍ຺ຍາມາ’’ຕິ ລທ຺ຘິຍໍ ຐຕ຺ວາ ປຸຕ຺ຕປຏິລາຠຕ຺ຖາຍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘມ຺ມິການໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ອຊ຺ຌາສໂຍ. ເນສນ຺ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ. ສຈ຺ຈວຈນໍ ສິຍາຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິວຈນໍ ສຈ຺ຈໍ ຍທິ ສິຍາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓີນໍ…ເປ… ຠເວຍ຺ຍ, ນ ເຈຕໍ ອຕ຺ຖິ. ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ມຸຂໂຕ ຊາໂຕຕິ ວາທຈ຺ເຉທກວາໂທ ມຸຂໂຕຊາຕຈ຺ເຉກວາໂທ. ອສ຺ສລາຍໂນວິຎ຺ຎູ ຊາຕິໂກ ‘‘ນິຣກ຺ເຂປໍ ສມເຓນ ໂຄຕເມນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຊານນ຺ໂຕປິ ສຫຄຕານໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ຈິຕ຺ຕານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ ‘‘ກິຎ຺ຈາປິ ຠວໍ ໂຄຕໂມ’’ຕິອາທິມາຫ.

໔໐໓. ອິທານິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓຕິ ວາທໍ ຠິນ຺ທິຕຸໍ ‘‘ສຸຕໍ ເຕ ໂຍນກກມ຺ໂພເຊສູ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຍທິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ຠເວຍ຺ຍ, ອຖ ກສ຺ມາ ໂຍນກກມ຺ໂພຊາທິຊນປເທສຸ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ເສຏ຺ຐຠາໂວ ນຕ຺ຖິ? ເອວຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ວຓ຺ຓາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ’’ຕິ ລທ຺ຘິມຕ຺ຕເມຕໍ. ເຕສຸ ຫິ ຊນປເທສຸ ຊນາ ເອກຊ຺ຌໍ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ສມ຺ມນ຺ຕຍິຕ຺ວາ ກຕິກໍ ອກໍສຸ, ທາສໍ ສາມິກໍ ກຕ຺ວາ ອິຕເຣ ສພ຺ເພ ຕໍ ປູເຊຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວເສ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ໂຍ ເຕສໍ ອຍ຺ໂຍ ໂຫຕິ ອິຕເຣ ສພ຺ເພ ຕສ຺ສ ທາສາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ກຕິປຍສໍວຈ຺ຉຣາຕິກ຺ກເມນ ຕສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ໂທສໍ ທິສ຺ວາ ຕໍ ຕໂຕ ຐານໂຕ ອປເນຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ຐເປນ຺ຕິ, ອິຕິ ໂສ ອຍ຺ໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ທາໂສ ໂຫຕິ, ອິຕໂຣ ທາໂສ ຫຸຕ຺ວາ ອຍ຺ໂຍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຕາວ ເກຈິ ‘‘ອຍ຺ໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ທາໂສ ໂຫຕິ, ທາໂສ ຫຸຕ຺ວາ ອຍ຺ໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ປຸຣິມວເສເນວ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ສຠຣິໂຍ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຍປ຺ປຕ຺ເຕ ປຸຕ຺ເຕ ອສຕີຕິ ອິທໍ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ທາຣກສ຺ສ ທາຍຊ຺ຊສາມິກຠາວສ຺ສ ຕາວ ທສ຺ສນໍ. ມາຕິໂຕ ສຸທ຺ໂຘຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຍ ມາຕິໂຕ ສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ອຍ຺ໂຍ, ປິຕິໂຕ ອສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ທາໂສ ໂຫຕິ, ໂສ ເອວ ປິຕິໂຕ ອສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ທາໂສ ຫຸຕ຺ວາ ມາຕິໂຕ ອຍ຺ໂຍ ໂຫຕີຕິ ຊາຕິໍ ສມ຺ເຠເທຕິ. ໂສວ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ໂຫຕີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ອປເຣ. ໂກ ຖາໂມຕິ ມຫນ຺ເຕ ໂລກສນ຺ນິວາເສ ອນມຕຄ຺ເຄ ອຕີເຕ ກາເລ ອິຕ຺ຖີນໍ ວາ ຈິຕ຺ເຕ ອນວຏ຺ຐິເຕ ທາສາ ທາສາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ອຍ຺ຍາ ອຍ຺ຍາ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ໂກ ເອກນ຺ຕິໂກ ສເຫຕຸໂກ ອວສ຺ສໂຍ, ຕສ຺ສ ສາຘໂກ ສິທ຺ຘນ຺ໂຕ, ກິໍ ນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໔໐໔. ສຸກ຺ກຈ຺ເຉທກວາໂທ ນາມາຕິ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ສຸກ຺ໂກ ວຓ຺ໂຓ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ ສຸກ຺ກຈ຺ເຉທກວາໂຣ ນາມ.

໔໐໘. ສພ຺ພສ຺ມິໍ ອຄ຺ຄິກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ເຕຕິ ເອເຕນ ຍຖາ ຍໂຕ ກຸໂຕຈິ ນິສ຺ສຍໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຄ຺ຄິອຸປາທານສມ຺ປນ຺ໂນ ອຄ຺ຄິກິຈ຺ຈໍ ກໂຣຕິ, ເອວໍ ຍສ຺ມິໍ ກສ຺ມິຎ຺ຈິ ທາສກຸເລ ຊາໂຕ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ໂນ ສມ຺ມາປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ສໍສາຣໂຕ ສຸຊ຺ຌຕິ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໔໐໙. ປາທສິກວຓ຺ໂຓຕິ ອນ຺ຕຣາຬວຓ຺ໂຓ. ເອເຕສນ຺ຕິ ຂຕ຺ຕິຍກຸມາເຣນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຎ຺ຎາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນປຸຕ຺ໂຕ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸມາເຣນ ຂຕ຺ຕິຍກຎ຺ຎາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນປຸຕ຺ໂຕຕິ ເອເຕສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ມາຓວການໍ. ມຕກຠຕ຺ເຕຕິ ມເຕ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກຕຠຕ຺ເຕ. ຖາລິປາເກຕິ ກຕມງ຺ຄລຠຕ຺ເຕ.

໔໑໐. ຕຸມ຺ເຫຕິ ຊາຕິສາມຎ຺ຎໂຕ ມາຓວໍ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓຫິ ສທ຺ຘິໍ ເອກຊ຺ຌໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ອາຫ. ໂກ ນຸ ໂຂຕິ ອວໍສິໂຣ ອິສິວາໂທ, ເຕສໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓີສີນໍ ອສາມຕ຺ຖິຍທສ຺ສເນນ ຊາຕິຍາ ອປ຺ປມາຓຕໍ ວິຠາເວຕຸໍ ຄາມທາຣກເວເສນ ອຸປຄຈ຺ຉິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄາມຓ຺ຑລຣູໂປ ວິຍາ’’ຕິ. ໂກຓ຺ຑທມໂກຕິ ອທນ຺ຕທມໂກ.

໔໑໑. ຊເນຕີຕິ ຊນິກາ ຊເນຕ຺ຕິ. ຊນໂກ ປິຕາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຄນ຺ຘພ຺ພປຎ຺ຫນ຺ຕິ ຄນ຺ຘພ຺ພສ຺ສ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຕ຺ຕສ຺ສ ຂຕ຺ຕິຍຠາວາທິປຸຈ຺ຉໍ. ທພ຺ພິຄຫຓສິປ຺ປມ຺ປິ ເອກາ ວິຊ຺ຊາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ກິຣ ກຸສໂລ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອາຫາຣູປຄປຓ຺ຓປຸປ຺ຜຜລພີຊໍ ອນ຺ຕມໂສ ເອລາລຸກມ຺ປິ ຄເຫຕ຺ວາ ເຠສຊ຺ເຊຫິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ປຈນ຺ໂຕ ສປ຺ປິມຘຸຜາຓິເຕຫິ ສມານຣສໍ ກຕ຺ວາ ສມ຺ປາເທຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ປຸຓ຺ໂຓປິ ຕາທິໂສ, ເຕນ ຎາຕໍ ຕ຺ວໍ ທພ຺ພິຄຫຓສິປ຺ປມຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ຊານາສີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສທ຺ໂຘຕິ ກມ຺ມຜລສທ຺ຘາຍ ສທ຺ໂຘ, ໂປຖຸຊ຺ຊນິເກເນວ ຣຕນຕ຺ຕຍປສາເທນ ປສນ຺ໂນ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອຸປາສກໍ ມໍ ຠວໍ…ເປ… ສຣຓໍ ຄຕ’’ນ຺ຕິ.

ອສ຺ສລາຍນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔. ໂຆຏມຸຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໑໒. ເຂມິຍາ ນາມ ຣຎ຺ໂຎ ເທວິຍາ ໂຣປິຕຕ຺ຕາ ຕໍ ອມ຺ພວນໍ ເຂມິຍມ຺ພວນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ຘມ຺ມິໂກຕິ ຘມ຺ມຍຸຕ຺ໂຕ ສພ຺ພໂສວ ອຘມ຺ມໍ ປຫາຍ ຘມ຺ເມ ຐິໂຕ. ປຣິພ຺ພຊຕິ ປພ຺ພຊຕິ ເອເຕນາຕິ ປຣິພ຺ພໂຊ, ຆຣາວາສໂຕ ນິກ຺ຂມນປຸພ຺ພກໍ ລິງ຺ຄຄ຺ຄຫຓວເສນ ສີລສມາທານໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປຣິພ຺ພເຊ. ສຠາໂວຕິ ຕໍ ປຣິພ຺ພາຊນິຍໍ, ເຕຫິ ເຕຫິ ປຣິພ຺ພາຊເກຫິ ອນຸຏ຺ຐາຕພ຺ໂພ ປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມສງ຺ຂາໂຕ ສຠາໂວ. ຘມ຺ໂມວ ປມາຓນ຺ຕິ ເອເຕນ ມຍໍ ອຫິຣິມນາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຍຖາອຸປຏ຺ຐິຕໍ ກເຖມ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ອປ຺ປມາຓໍ, ໂຍ ປເນຕ຺ຖ ອວິຕໂຖ ຘມ຺ໂມ, ຕເທວ ປມາຓໍ. ອຘິຄຕປຏິປຕ຺ຕິສງ຺ຂາໂຕ ສຠາໂວ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສ ຕຸມ຺ເຫຫິ ຕຸມ຺ເຫຫິ ພຫຸນາ ນານາສນ຺ທສ຺ສນາທິ ກມ຺ເມນ ອິຘ ຠວິຕພ຺ພໍ, ພຫຸເທເວຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໔໑໔. ສາຣຕ຺ຕຣຕ຺ຕາຕິ ສາຣຊ຺ຊນວເສນ ຣຕ຺ຕາ, ພຫຸລຣາຄວເສນ ອຠິຣຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕນາ ຎາເປຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ອນຸຄ຺ຄຫາເປຕິ ໂພເຘຕີຕິ ອນຸຄ຺ຄໂຫ, ຎາປິຕກາຣຓໍ, ສຫ ອນຸຄ຺ຄເຫນາຕິ ສານຸຄ຺ຄຫາ. ເຕນາຫ ‘‘ສກາຣຓາ’’ຕິ. ກິໍ ປນ ຕໍ ກາຣຓໍ? ອິມສ຺ສາຘິປ຺ປາໂຍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ຘມ຺ມິໂກ ປຣິພ຺ພໂຊ’’ຕິ ມຍາ ວຸຕ຺ໂຕ, ອທ຺ຘາ ປນາຍສ຺ມາ ອຸເທໂນ ຍາຖາວໂຕ ຘມ຺ມິກໍ ປຣິພ຺ພຊໍ ເມ ອາຈິກ຺ຂຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິ.

໔໒໑. ສພ຺ພມິທໍ ຖາວຣຊງ຺ຄມໍ ປຸຣິສກຕໍ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຕາ ໂປເສຕພ຺ໂພ ຣກ຺ຂິຕພ຺ໂພຕິ ໂລກາຍຕນິສ຺ສິໂຕ ນີຕິມຄ຺ໂຄ ໂຆຏມຸຂກນ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ເອຕສ຺ສ ກິຣ ຊານນສິປ຺ເປ’’ຕິອາທິ. ສຄ຺ເຄ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ ອກຕ຺ຕພ຺ພເມວ ກຣຓໂຕ. ເທວໂລກປຣິຍາປນ຺ນຘນໍ ມນຸສ຺ສານໍ ອຸປກປ຺ປປຸຎ຺ຎາຠາວໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຕ຺ຕນາ ນິຫິຕຘນໍ ‘‘ອສຸເກ ຈາ’’ຕິ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ຄໂຕ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ໂຆຏມຸຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໕. ຈງ຺ກີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໒໒. ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ສາລວເນ. ອຸຕ຺ຕເຣນ ໂອປາສາທນ຺ຕິ ໂອປາສາທຄາມສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣທິສາຍໍ. ອຸຕ຺ຕເຣນາຕິ ເອນ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ຫິ ໂອປາສາທນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ອຊ຺ຌາວສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຘິ-ອາ-ສທ຺ທານໍ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣຕໍ ຫທເຍ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ວສຕີ’’ຕິ. ອິທານິ ເຕສໍ ອຕ຺ຖວິເສສຠາວິຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິຠວິຕ຺ວາ ວາ ອາວສຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖາຕິ ໂອປາສາທປເທ. ສຕ຺ຕຸສ຺ສທນ຺ຕິອາທີສຸ ປນ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປໂຍຄຕ຺ຕາວ ເສສປເທສູ’’ຕິ. ອຸປ-ອນຸ-ອຘິ-ອິຕິ-ເອວໍ-ປຸພ຺ພເກ ວສນກິຣິຍຍາຏ຺ຐາເນ ອຸປໂຍຄວຈນເມວ ປາປຸຓາຕີຕິ ສທ຺ທວິທູ ອິຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ລກ຺ຂຓໍ ສທ຺ທສຕ຺ຖໂຕ ປຣິເຍສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ປເນຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຸສ຺ສທຕາ ນາເມຕ຺ຖ ພຫຸລຕາຕິ ຕໍ ພຫຸລຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພຫຸຊນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ.

ຣຎ຺ຎາ ວິຍ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວາ ຣາຊໂຠຄ຺ຄໍ. ຣຎ຺ໂຎ ທາຍຠູຕນ຺ຕິ ກຸລປຣມ຺ປຣາຍ ໂຠຄ຺ຄຠາເວນ ຣຎ຺ຎາ ລທ຺ຘທາຍຠູຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ທາຍຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຣາຊນີຫາເຣນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປຣິໂຠຄລາຠສ຺ສ ເສຏ຺ຐເທຍ຺ຍຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ – ‘‘ຉຕ຺ຕໍ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ຣາຊສງ຺ເຂເປນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຕິຕ຺ຖປພ຺ພຕາທີສູຕິ ນທີຕິຕ຺ຖປພ຺ພຕປາທຄາມທ຺ວາຣອຏວີມຸຂາທີສຸ. ນິສ຺ສຏ຺ຐປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕນ຺ຕິ ມຸຕ຺ຕຈາຄວເສນ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ. ເອເຕສໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິການໍ.

໔໒໓. ຕິ ສນ຺ນິປຕິຕາ. ໂຍ ໂກຈິ ວິຎ຺ຎູນໍ ອິຈ຺ຉິໂຕ ປຎ຺ໂຫ, ຕສ຺ສ ປຸຈ຺ຉິຕສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ກຖນສມຕ຺ໂຖ ປຸຈ຺ຉິຕປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓສມຕ຺ໂຖ.ກຸລາປເທສາທິນາ ມຫຕີ ມຕ຺ຕາ ເອຕສ຺ສາຕິ ມຫາມຕ຺ໂຕ.

໔໒໔. ເຕຕິ ‘‘ນານາເວຣຊ຺ຊກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕພ຺ຣາຫ຺ມຓາ. ‘‘ອຸຠໂຕ ສຸຊາໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.໓໐໓; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໕.໑໓໔) ເອຕ຺ຕເກ ວຸຕ຺ເຕ ເຍຫິ ເກຫິຈິ ທ຺ວີຫິ ຠາເຄຫິ ສຸຊາຕຕາ ວິຎ຺ຎາເຍຍ຺ຍ, ສຸຊາຕສທ຺ໂທ ຈ ‘‘ສຸຊາໂຕ ຈາຣຸທສ຺ສໂນ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໓໙໙; ສຸ. ນິ. ໕໕໓; ເຖຣຄາ. ໘໑໘) ອາໂຣຫປຣິຓາຫສມ຺ປຕ຺ຕິປຣິຍາໂຍຕິ ຊາຕິວເສເນວ ສຸຊາຕຕໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ມາຕິໂຕ ຈ ປິຕິໂຕ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອໂນຣສປຸຕ຺ຕວເສນປິ ໂລເກ ມາຕຸປິຕຸສມຎ຺ຎາ ທິສ຺ສຕິ, ອິຘ ປນສ຺ສ ໂອຣສປຸຕ຺ຕວເສເນວ ອິຈ຺ຉີຍຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສໍສຸທ຺ຘຄຫຓີໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປິຕາ ຈ ມາຕາ ຈ ປິຕໂຣ, ປິຕູນໍ ປິຕໂຣ ປິຕາມຫາ, ເຕສໍ ຍຸໂຄ ປິຕາມຫຍຸໂຄ, ຕສ຺ມາ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ປິຕາມຫຍຸຄາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍຸຄສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ເອກເສສນເຍນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ‘‘ຍຸໂຄ ຈ ຍຸໂຄ ຈ ຍຸຄາ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຄຫິຕເມວ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ສພ຺ເພປິ ປຸພ຺ພປຸຣິສາ ປິຕາມຫຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາ’’ຕິ. ປຸຣິສຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທສວເສນ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ມາຕິໂຕ’’ຕິ ປາຬິວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ. ອກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ອປ຺ປຕ຺ຕເຂໂປ. ອນວກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ສທ຺ຘຖາລິປາກາທີສຸ ນ ອວກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ຊາຕິວາເທນາຕິ ເຫຕຸມ຺ຫິ ກຣຓວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເກນ ກາຣເຓນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຸຠໂຕ…ເປ… ປິຕາມຫຍຸຄາຕິ ເອເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ໂຍນິໂທສາຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ສໍສຸທ຺ຘຄຫຓິກຠາວກິຕ຺ຕນໂຕ. ອກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ອິມິນາ ກິຣິຍາປຣາຘາຠາໂວ. ກິຣິຍາປຣາເຘນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ເຂປໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ອນຸປກຸຏ຺ໂຐຕິ ອິມິນາ ອຍຸຕ຺ຕສໍສຄ຺ຄາຠາໂວ. ອຍຸຕ຺ຕສໍສຄ຺ຄມ຺ປິ ຫິ ປຏິຈ຺ຈ ສຕ຺ຕາ ອກ຺ໂກສໍ ລຠນ຺ຕິ.

ອິສ຺ສໂຣຕິ ອຘິປເຕຍ຺ຍສໍວຕ຺ຕນິຍກມ຺ມຜເລນ ອີສນສີໂລ. ສາ ປນສ຺ສ ອິສ຺ສຣຕາ ວິຠວສມ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ປາກຏາ ຊາຕາຕິ ອຑ຺ຒຕາປຣິຍາຍຠາເວນ ວທນ຺ໂຕ ‘‘ອຑ຺ໂຒຕິ ອິສ຺ສໂຣ’’ຕິ ອາຫ. ມຫນ຺ຕໍ ຘນມສ຺ສ ຠູມິຄຕຎ຺ເຈວ ເວຫາສຏ຺ຐຎ຺ຈາຕິ ມຫທ຺ຘໂນ. ຕສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ. ວທນ຺ຕິ ‘‘ອນ຺ວຍໂຕ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ອນຸປສງ຺ກມນກາຣຓໍ ກິຕ຺ເຕມາ’’ຕິ.

ອຘິກຣູໂປຕິ ວິສິຏ຺ຐຣູໂປ ອຸຕ຺ຕມສຣີໂຣ. ທສ຺ສນໍ ອຣຫຕີຕິ ທສ຺ສນີໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ທສ຺ສນໂຍຄ຺ໂຄ’’ຕິ. ປສາທໍ ອາວຫຕີຕິ ປາສາທິໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕປສາທຊນນໂຕ’’ຕິ. ວຓ຺ຓສ຺ສາຕິ ວຓ຺ຓຘາຕຸຍາ. ສຣີຣນ຺ຕິ ສນ຺ນິເວສວິສິຏ຺ໂຐ ກຣຈຣຓຄີວາສີສາທິ ອວຍວສມຸທາໂຍ, ໂສ ຈ ສຓ຺ຐານມຸເຂນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ‘‘ປຣມາຍ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາຍາຕິ ປຣມາຍ…ເປ… ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພວຓ຺ເຓສຸ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓວ ອຸຕ຺ຕໂມຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເສຏ຺ເຐນ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ເຓນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ຈ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓາວ ໂຫນ຺ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມວຈ຺ຉສີຕິ ອຸຕ຺ຕມສຣີຣາໂຠ ສຸວຓ຺ຓາໂຠຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມເມວ ຫິ ອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ສຣີຣສທິເສນ ສຣີເຣນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ. ນ ພ຺ຣຫ຺ມຸຊຸຄຕ຺ຕຕໍ. ອຂຸທ຺ທາວກາໂສ ທສ຺ສນາຍາຕິ ອາໂຣຫປຣິຓາຫສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອວຍວປາຣິປູຣິຍາ ຈ ທສ຺ສນາຍ ໂອກາໂສ ນ ຂຸທ຺ທໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພາເນວາ’’ຕິອາທິ.

ຍມນິຍມລກ຺ຂຓໍ ສີລມສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສີລວາ, ຕໍ ປນສ຺ສ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາຍ ວຸທ຺ຘໍ ວຑ຺ຒິຕໍ ສີລໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ວຸທ຺ຘສີລີ, ເຕນ ຈ ສພ຺ພທາ ສມາໂຍຄໂຕ ວຸຑ຺ຒສີເລນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ປຎ຺ຈສີລມຕ຺ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ວທນ຺ຕິ ຕໂຕ ປຣໍ ສີລສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອຠາວໂຕ ເຕສຎ຺ຈ ອຊານນໂຕ.

ຐານກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສິກ຺ຂາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ກຕ຺ຖຈິປິ ອນູນຕາຍ ປຣິມຓ຺ຑລປທານິ ພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ອກ຺ຂຣານິ ເອຕິສ຺ສາຕິ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນາ. ອຖ ວາ ປຊ຺ຊຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕນາຕິ ປທໍ, ນາມາທິ, ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ເຊຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ວາກ຺ຍໍ, ເຕສໍ ປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນາ. ອຕ຺ຖຎາປນສາຘນຕາຍ ວາຈາວ ກຣຓນ຺ຕິ ວາກ຺ກຣຓໍ, ອຸທາຫຣຓໂຆໂສ. ຄຸຓປຣິປຸຓ຺ຓຠາເວນ ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ, ເຕນ ວາ ຠາສິຕພ຺ພອຕ຺ຖສ຺ສ. ປູເຣ ປຸຓ຺ຓຠາເວ. ປູເຣຕິ ຈ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອາຘາເຣ ຠຸມ຺ມໍ, ທຸຕິຍສ຺ມິໍ ວິສເຍ. ສຸຂຸມາລຕ຺ຕເນນາຕິ ອິມິນາ ຕສ຺ສາ ວາຈາຍ ມຸທຸສຓ຺ຫຠາວມາຫ. ອປລິພຸທ຺ຘາຍ ປິຕ຺ຕເສມ຺ຫາທີຫິ. ສນ຺ທິຏ຺ຐໍ ສພ຺ພໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວິຍ ເອກເທສກຖນໍ. ວິລມ຺ພິຕໍ ສຓິກໍ ຈິຣາຍິຕ຺ວາ ກຖນໍ. ‘‘ສນ຺ທິທ຺ຘວິລມ຺ພິຕາທີ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ. ຕຕ຺ຖ ສນ຺ທິທ຺ຘໍ ສນ຺ເທຫຊນກໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຂລິຕານຸກຑ຺ຒິຕາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາຕິ ອິມິນາ ຈສ຺ສ ວາຈາຍ ອຕ຺ຖປາຣິປູຣິໍ ວທນ຺ຕິ.

໔໒໕. ສທິສາຕິ ເອກເທເສນ ສທິສາ. ນ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ຄຸເຓຫິ ສພ຺ພຖາ ສທິສາ ເກຈິປິ ຄຸຓາ ອຎ຺ເຎສຸ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ອິຕເຣຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸເຓຫິ ອສທິສຄຸເຓ. ອິທນ຺ຕິ ອິທໍ ອຕ຺ຖຊາຕໍ. ໂຄປທກນ຺ຕິ ຄາວິຍາ ປເທ ຐິຕອຸທກໍ. ກຸລປຣິຍາເຍນາຕິ ກຸລານຸກ຺ກເມນ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ມຎ຺ຈເກ. ສີຫເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປສີຕິ ຍຖາ ຣາຫຸ ອສຸຣິນ຺ໂທ ອາຍາມໂຕ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຸພ຺ເພຘໂຕ ຈ ຠຄວໂຕ ຣູປກາຍສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາຣູປໍ ອິທ຺ຘາຠິສງ຺ຂາຣໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣນ຺ໂຕ ສີຫເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປສິ.

ປຣິສຸທ຺ຘຏ຺ເຐນ ອຣິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຣິຍໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ປຣິສຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ອນວຊ຺ຊຏ຺ເຐນ ກຸສລໍ, ນ ສຸຂວິປາກຏ຺ເຐນ. ກຕ຺ຖຈິ ຈຕຸຣາສີຕິ ປາຓສຫສ຺ສານິ ກຕ຺ຖຈິ ອປຣິມາຓາປິ ເທວມນຸສ຺ສາ ຍສ຺ມາ ຈຕຸວີສຕິຍາ ຐາເນສຸ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາ ອປຣິເມຍ຺ຍາ ມຄ຺ຄຜລາມຕໍ ປິວນ຺ຕິ. ໂກຏິສຕສຫສ຺ສາທິປຣິມາເຓນປິ ພຫູ ເອວ. ຕສ຺ມາ ອນຸຕ຺ຕຣາຈາຣສິກ຺ຂາປນວເສເນວ ຠຄວາ ພຫູນໍ ອາຈຣິໂຍ. ເຕຕິ ກາມຣາຄໂຕ ອຎ຺ເຎ ຠຄວຕາ ປຫີນກິເລເສ.

ອປາປປຸເຣກ຺ຂາໂຣຕິ ອປາເປຫິ ປຸຣກ຺ຂຣີຍຕິ, ນ ວາ ປາປໍ ປຸຣໂຕ ກໂຣຕີຕິປິ ອປາປປຸເຣກ຺ຂາໂຣຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປາເປ ນວ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອປາເປຕິ ປາປປປຏິປກ຺ເຂ ປາປຣຫິເຕ ຈ. ພ຺ຣຫ຺ມນິ ຠວາ, ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ວາ ຫິຕາ ຄຣຸກຣຓາທິນາ, ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ວາ ມຄ຺ຄໍ ຊານາຕີຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎາ, ຕສ຺ສາ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎາຍ ປຊາຍ.

ຕິໂຣຣຏ຺ຐາ ຕິໂຣຊນປທາຕິ ເອຕ຺ຖ ຣຊ຺ຊໍ ຣຏ຺ຐໍ ຣາຊນ຺ຕິ ຣາຊາໂນ ເອເຕນາຕິ ກຕ຺ວາ. ຕເທກເທສຠູຕາ ປເທສາ ປນ ຊນປໂທ ຊນາ ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຂຊີວິກໍ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ປຸຈ຺ຉາຍ ໂທສໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຠຄວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ ເຕສໍ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນວກາຕິ ອາຄນ຺ຕຸກຠາເວນ ອມ຺ຫາກໍ ອຠິນວາ.

໔໒໖. ໂອປາເຕຕິ ນິປ຺ປາເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາຠູໂຕ ຈ ຕຕ຺ຖ ເປສິຕາ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປເວເສຕີ’’ຕິ. ສໍປຸຣກ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຣໂຕ ກຕ຺ວາ ວິຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ.

໔໒໗. ສຸທ຺ເທ ພຫິ ກຕ຺ວາ ຣໂຫ ສາສິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ມນ຺ຕາ ເອວ ຕໍຕໍອຕ຺ຖປຏິປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ປທນ຺ຕິ ມນ຺ຕປທໍ ເວທໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເວໂທ’’ຕິ. ເອວໍ ກິຣາຕິ ປຣມ຺ປຣຠາເວນ ອາຠຕນ຺ຕິ ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາຍ ອາຠຕໍ. ປາວຈນສງ຺ຂາຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ປມຸຂວຈນມ຺ຫິ ອຸທຕ຺ຕາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ສາວິຕ຺ຕິອາທີຫິ ຉນ຺ທພນ຺ເຘຫິ ວຄ຺ຄພນ຺ເຘຫິ ຈາຕິ ຄາຍຕ຺ຕີອາທີຫິ ອຊ຺ຌາຍານຸວາກາທີຫິ ຉນ຺ທພນ຺ເຘຫິ ຈ ວຄ຺ຄພນ຺ເຘຫິ ຈ. ສມ຺ປາເທຕ຺ວາຕິ ປທສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອຫາເປຕ຺ວາ. ປວຕ຺ຕາໂຣຕິ ວາ ປາວຈນວເສນ ວຕ຺ຕາໂຣ. ສຊ຺ຌາຍິຕນ຺ຕິ ຄາຍນວເສນ ສຊ຺ຌາຍິຕໍ, ຕໍ ປນ ປເທເນວ ອິຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປທສມ຺ປຕ຺ຕິວເສນາ’’ຕິ. ອຎ຺ເຎສໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປາວຈນວເສນ ອຎ຺ເຎສໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣາສິກຕນ຺ຕິ ອິຣຸເວທຍຊຸເວທສາມເວທາທິວເສນ, ຕຕ຺ຖາປິ ປຈ຺ເຈກໍ ມນ຺ຕພ຺ຣຫ຺ມາທິວເສນ ອຊ຺ຌາຍານຸວາກາທິວເສນ ຣາສິກຕໍ. ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ໂອໂລເກຕ຺ວາຕິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປຣິຠຓ຺ເຑນ ຍຖາກມ຺ມູປຄຎາເຓນ ສຕ຺ຕານໍ ກມ຺ມສ຺ສກຕໍ, ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສທິເສນ ປຸພ຺ເພນິວາສຎາເຓນ ອຕີຕກປ຺ເປ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ມນ຺ຕຊ຺ເຌນວິຘິຎ຺ຈ ໂອໂລເກຕ຺ວາ. ປາວຈເນນ ສຫ ສໍສນ຺ເທຕ຺ວາຕິ ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຍໍ ວຈນໍ ວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ, ເຕນ ສຫ ອວິຣຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ. ນ ຫິ ເຕສໍ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສິໂຕ ອຕ຺ໂຖ ປຈ຺ຈກ຺ໂຂ ໂຫຕິ. ອປຣາປເຣຕິ ອຏ຺ຐກາທີຫິ ອປຣາປເຣ, ປຈ຺ຉິມາ ໂອກ຺ກາກຣາຊກາລາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ອຏ຺ຐກາທີຫິ ຄນ຺ຖິຕມນ຺ຕປເທສຸ ກິເລສສນ຺ນິສ຺ສິຕປທານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປເທ ປກ຺ຂິປນໍ ກຕ຺ວາ. ວິຣຸທ຺ເຘ ອກໍສູຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຘມ຺ມິກສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ຂຸ. ນິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓຘມ຺ມິກສຸຕ຺ຕໍ) ອາຄຕນເຍເນວ ສໍກິເລສິກຕ຺ຖທີປນໂຕ ປຈ຺ຈນີກຠູເຕ ອກໍສຸ.

໔໒໘. ປຏິປາຏິຍາ ຆຏິຕາຕິ ປຏິປາຏິຍາ ສມ຺ພທ຺ຘາ. ປຣມ຺ປຣສໍສຕ຺ຕາຕິ ອາທານິຍາຍ ຍຏ຺ຐິຍາ ສໍສຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫເກນ ຈກ຺ຂຸມຕາ’’ຕິ. ປຸຣິມສ຺ສາຕິ ມຓ຺ຑລາກາເຣນ ຐິຕາຍ ອນ຺ຘເວຓິຍາ ສພ຺ພປຸຣິມສ຺ສ ຫຕ຺ເຖນ ສພ຺ພປຈ຺ຉິມສ຺ສ ກຈ຺ຉໍ ຄຓ຺ຫາເປຕ຺ວາ. ທິວສມ຺ປີຕິ ອເນກທິວສມ຺ປິ. ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອນາຄຕຠວໍ ຎຕ຺ວາ ຍຖາອກ຺ກນ຺ຕຏ຺ຐາເນເຍວ ອນຸປຕິຕ຺ວາ ອກ຺ກມນໍວ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ກຫໍ ຈກ຺ຂຸມາ ກຫໍ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ປຣິເວທິຕ຺ວາ.

ປາຬິອາຄເຕສຸ ທ຺ວີສູຕິ ສທ຺ຘາ ອນຸສ຺ສໂວຕິ ອິເມສຸ ທ຺ວີສຸ. ເອວຣູເປຕິ ຍຖາ ສທ຺ຘານຸສ຺ສວາ, ເອວຣູເປ ເອວ ປຈ຺ຈກ຺ຂຄາຫິໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຍຕິ ຣຸຈິອາກາຣປຣິວິຕກ຺ກທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິໂຍ. ຠູຕວິປາກາຕິ ຠູຕຕ຺ຖນິຏ຺ຐາຍກາ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສາຘກາ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອຠູຕຕ຺ຖວິປາກາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ສທ຺ຘາຍິຕາທິວຕ຺ຖູສຸ. ເອກໍເສເນວ ນິຏ຺ຐໍ ຄນ຺ຕຸໍ ນາລໍ ອເນກນ຺ຕິກຕ຺ຕາ ສທ຺ຘາທິຄ຺ຄາຫສ຺ສ. ອຸປຣິ ປຸຈ຺ຉາຍ ມຄ຺ຄໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ຐເປສິ ສຈ຺ຈານຸຣກ຺ຂາຍ ຎາຕຸກາມຕາຍ ອຸປ຺ປາທິຕຕ຺ຕາ. ປສ຺ສຕິ ຫິ ຠຄວາ – ມຍາ ‘‘ສຈ຺ຈມນຸຣກ຺ຂຕາ…ເປ… ນິຏ຺ຐໍ ຄນ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສຈ຺ຈານຸຣກ຺ຂຓໍ ຎາຕຸກາໂມ ມາຓໂວ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິອາທິນາ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສຈ຺ຈານຸໂພເຘ ປຸຈ຺ຉາຍ ອວສຣໍ ທຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສເຍ ອຸປກາຣຘມ຺ເມ ກເຖສ຺ສາມີຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸປຣິ ປຸຈ຺ຉາຍ ມຄ຺ຄໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ຐເປສີ’’ຕິ.

໔໓໐. ອຕ຺ຕານຎ຺ເຎວ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ, ຍໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ປາຬິຍໍ – ‘‘ຍໍ ໂຂ ປນາຍມາຍສ຺ມາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ຄມ຺ຠີໂຣ ໂສ ຘມ຺ໂມ ທຸທ຺ທໂສ ທຸຣນຸໂພໂຘ’’ຕິອາທິ. ລຸພ຺ຠນ຺ຕີຕິ ໂລຠນີຍາ ຍຖາ ‘‘ອປາຍຄມນີຍາ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ໂລຠນີເຍສຸ ຘມ຺ເມສູຕິ ໂລຠຘມ຺ເມສູ’’ຕິ. ຍຖາ ວາ ຣູປາທິຘມ຺ມາ ໂລຠນີຍາ, ເອວໍ ໂລໂຠຕິ ອາຫ ‘‘ໂລຠນີເຍສຸ ຘມ຺ເມສູຕິ ໂລຠຘມ຺ເມສູ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ຍໍ ໂລເກ ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປໍ, ເອຕ຺ເຖສາ ຕຓ຺ຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອຕ຺ຖ ນິວິສມານາ ນິວິສຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໐; ມ. ນິ. ໑.໑໓໓; ວິຠ. ໒໐໓). ເອເສ ນໂຍ ເສສປທທ຺ວເຍປິ.

໔໓໒. ນິເວເສຕີຕິ ຐເປຕິ ປຏ຺ຐເປຕິ. ປຍິຣຸປາສຕີຕິ ອຸປຏ຺ຐານວເສນ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສີທຕິ. ສຸຍ຺ຍຕິ ເອເຕນາຕິ ໂສຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປສາທໂສຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ສວນາຍ ໂອທຫິຕພ຺ພນ຺ຕິ. ຘາເຣຕິ ສນ຺ຘາເຣຕິ ຕຕ຺ເຖວ ມນໍ ຐເປຕິ. ອຕ຺ຖໂຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຖໂຕ. ກາຣຓໂຕຕິ ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ເຫຕຸທາຫຣເຓຫິ ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ. ໂອໂລກນນ຺ຕິ ເອວເມຕນ຺ຕິ ຍຖາສຠາວໂຕ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ທຏ຺ຐພ຺ພຕໍ ຂມນ຺ຕິ, ຕຎ຺ຈ ມຫນ຺ຕສ຺ສ ມຓິໂນ ປຊ຺ຊລນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ອາວິກຕ຺ວາ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິຘາ’’ຕິອາທິ. ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ໂທຕິ ກຕ຺ຕຸກາມຕາສງ຺ຂາໂຕ ກຸສລຈ຺ຉນ຺ໂທ. ວາຍມຕີຕິອາທິໂຕ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ວີຣິຍານໍ ວເສນ ວາຍາມໍ ປຣກ຺ກມໍ ກໂຣຕິ. ມຄ຺ຄປຘານໍ ປທຫຕີຕິ ມຄ຺ຄາວຫໍ ມຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນຎ຺ຈ ສມ຺ມປ຺ປຘານໍ ປທຫຕິ, ປທຫນວເສນ ຕໍ ປຣິປູເຣຕິ. ປຣມສຈ຺ຈນ຺ຕິ ອໂມຆຘມ຺ມຕ຺ຕາ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈໍ. ສຫຊາຕນາມກາເຍນາຕິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາສຫຊາຕນາມກາເຍນ. ຕເທວາຕິ ຕເທວ ປຣມສຈ຺ຈໍ ນິພ຺ພານໍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມເຍນ ວິຠູຕໍ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ.

໔໓໓-໔. ມຄ຺ຄານຸໂພໂຘຕິ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ໂພໂຘ ພຸຊ຺ຌນໍ, ເຍສໍ ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນວເສນ ມຄ຺ຄປ຺ປຏິເວໂຘ, ເຕສໍ ປຏິປສ຺ສມ຺ຠນວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ, ມຄ຺ເຄນ ປຏິວິທ຺ຘານິ ສຈ຺ຈານິ, ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈເມວ ວາ ອນຸຣູປພຸຊ຺ຌນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ສຈ຺ຈານຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕາ ສທ຺ຘາປຏິລາຠາທໂຍ ທ຺ວາທສ ຘມ຺ມາ ສຈ຺ຈານຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປກາຣາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕສໍເຍວາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕານໍ ທ຺ວາທສນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ນາຍໍ ‘‘ເຕສໍເຍວາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ສຕິປິ ກຸສລວິປາກາທິຠາເວນ ນານຕ຺ເຕ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓຠູມິກິຈ຺ຈາທິວເສນ ປນ ສທິສາຕິ ອຸປາຍໂຕວ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ອາເສວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ຜລຠູຕາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ ຕໍສທິເສ ຕພ຺ໂພຫາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ເຕສໍ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຫິ ອາເສວນາຄຫຓໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ນ ຫິ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິການໍ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ອາເສວນາ, ພຫຸລີກມ຺ມໍ ວາ ອຕ຺ຖີຕິ. ຕຸລນາຕິ ວິປສ຺ສນາ. ສາ ຫິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຠູຕາ ມຄ຺ຄປ຺ປຘານສ຺ສ ພຫຸກາຣາ ຕສ຺ສ ອຠາເວ ມຄ຺ຄປ຺ປຘານສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ, ເອວໍ ອຸສ຺ສາໂຫ ຕຸລນາຍ ຉນ຺ໂທ ອຸສ຺ສາຫສ຺ສ ພຫຸກາໂຣຕິອາທິນາ ເຫຏ຺ຐິມສ຺ສ ອຸປຣິມູປກາຣຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວາຕິ ອາຫ – ‘‘ອິມິນາ ນເຍນ ສພ຺ພປເທສຸ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຈງ຺ກີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໖. ເອສຸກາຣີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໓໗. ໂກຏ຺ຐາສນ຺ຕິ ມໍສຠາຄໍ. ລຄ຺ຄາເປຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ນ຺ຫາຣຸນາ ວາ ວາເກນ ວາ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ປຸຣິສສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ວາ ວສນເຄເຫ ວາ ໂອລມ຺ພນວເສນ ພນ຺ເຘຍ຺ຍຸໍ. ສຕ຺ຖຘມ຺ມນ຺ຕິ ສຕ຺ຖິເກສຸ ສຕ຺ຖວາເຫນ ປເຓຕພ຺ພໍ ອາຓາຘມ຺ມໍ. ຕສ຺ສ ນິກ຺ຂມນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕໍ ມູລໍ ສຕ຺ຖິເກຫິ ນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖໍ. ປາປໍ ອສ຺ສາຕິ ປຣິຈຣນ຺ຕສ຺ສ ປາຣິຈຣິຍາຍ ອຫິຕໍວ ອສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ເສຍ຺ໂຍ’’ຕິ. ອຸຈ຺ຈກຸລີນາທໂຍ ທຸຕິຍວາຣາທີຫິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ອິຘ ອຸປຘິວິປຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ປາປິຍາທິປເທຫິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ – ‘‘ປາປິໂຍຕິ ປາປໂກ ລາມໂກ ອຕ຺ຕຠາໂວ ອສ຺ສາ’’ຕິ. ເສຍ຺ຍໍໂສຕິ ຫິຕໂກຏ຺ຐາໂສ, ຫິຕສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຈ຺ຈກຸລີນຕາຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຈ຺ຈາກຸລີນຕ຺ເຕນາ’’ຕິ. ‘‘ວຓ຺ໂຓ ນ ຂີເຍຖ ຕຖາຄຕສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໓໐໕; ໓.໑໔໑; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໒໕; ອຸທາ. ໕໓; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໗.໒໐; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໔.໔; ຈຣິຍາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ນິທານກຖາ; ໒.ປກິຓ຺ຓກກຖາ; ທີ. ນິ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໑.໒.໑; ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໑; ວຊິຣ. ຏີ. ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ; ເນຕ຺ຕິ. ຏີ. ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາວຓ຺ຓນາ; ມ. ນິ. ຏີ. ໑.໑) ວິຍ ວຓ຺ຓສທ຺ໂທ ອິຘ ປສໍສາປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ເວສ຺ໂສປິ ຫິ ອຸຬາຣວຓ຺ໂຓ ໂຫຕີ’’ຕິ.

໔໔໐. ‘‘ນິຣໂວ ປທສທ຺ໂທ ໂສຬາຣໂຄຕ຺ຕສ຺ສ ອກິຓ຺ຓມຕ຺ຕິກາປຕ຺ໂຕ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ ອສງ຺ຄຈາຣີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂາ ຈຣິຕພ຺ພາວ, ອຍໍ ເຕສໍ ກຸລຘມ຺ໂມຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຫຣິຕ຺ວາຕິ ອປເນຕ຺ວາ. ສຕ຺ຕຊີໂວ ສຕ຺ຕວາຓິຊໂກ. ໂຄເປຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ໂຄໂປ, ອາຣກ຺ຂາຘິກາເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ. ອສນ຺ຕິ ລູນນ຺ຕິ ເຕນາຕິ ອສິຕໍ, ລວິຕ຺ຕໍ. ວິວິຘໍ ຠາຣໍ ອາຠຎ຺ຊນ຺ຕິ ໂອລມ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ພ຺ຍາຠງ຺ຄີ, ກາຊໍ.

໔໔໑. ອນຸສ຺ສຣໂຕຕິ ອນຸສ຺ສຣຓເຫຕຸ ກຸລວໍສານຸສ຺ສຣຓກ຺ຂເຓ ຂຕ຺ຕິໂຍຕິອາທິນາ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂປຣາເຓ…ເປ… ອນຸສ຺ສຣິຍມາເນ’’ຕິ. ອຸຈ຺ຈນີຈຕ຺ຕຊານນຕ຺ຖຎ຺ຈ ກຸລວວຕ຺ຖານໍ ກຕໍ ໂຫຕີຕິ ຂຕ຺ຕິຍາທິກຸລກມ຺ມຸນາ ເຕສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ວຓ຺ຓານໍ ສນ຺ຘນໍ ຊີວິກໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ຕຖາຄໂຕ ປນ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມເມວ ປຸຣິສສ຺ສ ສນ຺ຘນໍ ປຎ຺ຎເປຕິ ເຕນ ສຕ຺ຕສ຺ສ ໂລກຄ຺ຄຠາວສິທ຺ຘິໂຕ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເອສຸກາຣີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໗. ຘນຎ຺ຊານິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໔໕. ຣາຊຄຫໍ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຐິຕປພ຺ພຕສ຺ສາຕິ ປຓ຺ຑວປພ຺ພຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຣາຊຄຫນຄຣສ຺ສ ທກ຺ຂິຓທິສາຠາເຄ ປພ຺ພຕສ຺ສ ສມີເປ ຐິໂຕ ຊນປໂທ ທກ຺ຂິຓາຄິຣິ. ຕຓ຺ຑຸລປຸຏການໍ ປາລິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຕຓ຺ຑຸລປາລິ. ຕສ຺ສ ກິຣ ທ຺ວາຣສມີເປ ຕຓ຺ຑຸລວາຓິຊາ ຕຓ຺ຑຸລປສິພ຺ພເກ ວິວຣິຕ຺ວາ ປຏິປາຏິຍາ ຐເປຕ຺ວາ ນິສີທນ຺ຕິ, ເຕນສ຺ສ ‘‘ຕຓ຺ຑຸລປາລິທ຺ວາຣ’’ນ຺ຕິ ສມຎ຺ຎາ ອໂຫສິ. ສພ຺ພເມວ ສສ຺ສໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ທລິທ຺ທກສ຺ສການໍ ທິວສປຣິພ຺ພຍມຕ຺ຕເມວ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສພ຺ພເມວ ອາຍໂຕ ນິປ຺ຜນ຺ນໍ ຘຎ຺ຎໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ມນ຺ທສສ຺ສານີຕິ ມນ຺ທນິປ຺ຜຕ຺ຕິການິ ສສ຺ສານິ.

໔໔໖. ອິມິນາ ນເຍນາຕິ ທາສກມ຺ມກຣສ຺ສ ນິວາສນຠຕ຺ຕເວຕ຺ຕນານຸປ຺ປທາເນນ ມງ຺ຄລທິວເສສຸ ຘນວຕ຺ຖາລງ຺ກາຣານຸປ຺ປທານາທິນາ ຈ ໂປເສຕພ຺ໂພ. ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈານໍ ປິຍວຈນອຕ຺ຖຈຣິຍາສມານຕ຺ຕຕາທິ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈກຣຓີຍໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ຎາຕິສາໂລຫິຕານໍ. ຕຕ຺ຖ ອາວາຫວິວາຫສມ຺ພທ຺ເຘນ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອິເມ’’ຕິ ຎາຍນ຺ຕີຕິ ຎາຕີ, ມາຕາປິຕາທິສມ຺ພທ຺ຘຕາຍ ສມານໂລຫິຕາຕິ ສາໂລຫິຕາ. ສມ຺ມາ ທທນ຺ເຕສຸປິ ອສຊ຺ຊນໂຕ ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ຕິຖີຕິ ອຕິຖິ, ເຕສໍ ອຕ຺ຕນາ ສມານປຣິໂຠຄວເສນ ອຕິຖິກຣຓີຍໍ ກາຕພ຺ພໍ, ອຕິຖິພລີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎາຕກຠູຕປຸພ຺ພາ ເປຕ຺ຕິວິສຍໍ ອຸປຄຕາ ປຸພ຺ພເປຕາ, ທກ຺ຂິເຓຍ຺ເຍສຸ ກາເລນ ກາລໍ ທານໍ ທຕ຺ວາ ເຕສໍ ອຸທ຺ທິສນໍ ປຸພ຺ພເປຕກຣຓີຍໍ, ເປຕພລີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄນ຺ຘປຸປ຺ຜວິເລປນຊາລາຠຕ຺ເຕຫິ ກາເລນ ກາລໍ ເທວຕານໍ ປູຊາ ເທວຕາກຣຓີຍໍ, ເທວຕາພລີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຣາຊກິຈ຺ຈກຣຓໍ ອຸປຏ຺ຐານໍ ຣາຊກຣຓີຍໍ. ອຍມ຺ປິ ກາໂຍຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກາຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

໔໔໗. ປຎ຺ຈ ທຸສ຺ສີລ຺ຍກມ຺ມານີຕິ ນິຈ຺ຈສີລປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມາ. ທສ ອກຸສລກມ຺ມປຖຘມ຺ມາ ທສ ທຸສ຺ສີລ຺ຍກມ຺ມານິ. ອຘມ຺ມຈາຣີ ເອວ ວິສມຈາຣີ ກາຍວິສມາທິຈຣຓໂຕຕິ ວິສມຈາຣີປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວິສຸໍ ນ ວຸຕ຺ໂຕ.

໔໔໘-໔໕໓. ໂອສຣນ຺ຕິ ອປສກ຺ກນ຺ຕິ, ຂີຍນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣິຫາຍນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຠິສຣນ຺ຕີຕິ ອຠິວຑ຺ຒນວເສນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຣາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ. ອສ຺ສາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຘນຎ຺ຊານິສ຺ສ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ຍທາ ຠຄວຕາ ‘‘ເອໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ຈຕຸສຈ຺ຈວິນິມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມາເນຫິ ສຈ຺ເຈຫິ ວິມຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພປິ ສຈ຺ຈວິມຸຕ຺ຕໍ ກຖໍ ນ ກເຖສິເຍວ ສຈ຺ຈວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິຍ຺ຍານສ຺ສ ອຠາວໂຕ.

ຘນຎ຺ຊານິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໘. ວາເສຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔໕໔. ຊາຕິໍ ໂສເຘຕຸກາມາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ສຫວາສີນໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ກິຣິຍາ ປຣາເຘນ ວາ ອສາຣຸປ຺ປຕ຺ເຕນ ວາ ຊາຕິຍາ ອຸປກ຺ກິເລສໍ ອາສງ຺ກາຍ ຕໍ ໂສເຘຕຸກາມາ ໂຫນ຺ຕິ. ມນ຺ເຕ ໂສເຘຕຸກາມາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ມນ຺ຕວຈເນ ອາຈຣິຍມຕິໂຈທນາຍ ອຎ຺ເຎນ ວາກ຺ເຍນ ເກນຈິ ກາຣເຓນ ສໍສເຍ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕໍ ໂສເຘຕຸກາມາ ໂຫນ຺ຕິ. ອນ຺ຕຣາຕິ ເວມຊ຺ເຌ, ອຎ຺ຎຕ຺ເຖວາ ອນ຺ຕຣາສທ຺ໂທຕິ ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎາ ກຖາຕິ ວຈນໍ ອວຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຂນ຺ຕີເມຕ຺ຕານຸທ຺ທຍາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນ ເອວ ‘‘ສີລວາຕິ ຄຸຓວາ’’ຕິອາຫ. ເຕຫິ ສີລສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊນກາເລປິ ‘‘ສີລວາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມ຺ປນ຺ນສີລຕ຺ຕາ ວາ ເຕຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສີລວາຕິ ຄຸຓວາ’’ຕິ. ອາຈາຣສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ສາຘຸ ອາຈາຣວຕ຺ໂຕ.

໔໕໕. ສິກ຺ຂິຕາຕິ ເຕວິຊ຺ຊານໍ ສິກ຺ຂິຕາ ຕຸມ຺ເຫ, ນ ທານິ ຕຸມ຺ເຫຫິ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິຎ຺ຎາຕາຕິ ປຏິຊານິຕ຺ວາ ຐິຕາ.

ເວທຕ຺ຕຍສງ຺ຂາຕາ ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ອຊ຺ຌຍນ຺ຕີຕິ ເຕວິຊ຺ຊາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕິເວທານ’’ນ຺ຕິ. ຕໂຍ ເວເທ ອຓນ຺ຕິ ອຊ຺ຌຍນ຺ຕີຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ເຕສໍ. ຍໍ ເອກໍ ປທມ຺ປິ ອກ຺ຂາຕໍ, ຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ຈ ເກວລິໂນ ອຘິຍິໂນ ອປ຺ປປໂຍເຄນ. ນິຏ຺ຐາຄຕມ຺ຫາຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ຄຕາ ອມ຺ຫາ ເຕວິຊ຺ຊາຍ ສກສມຍສ຺ສ ກຖເນ.

ມໂນກມ຺ມໂຕ ຫິ ວຕ຺ຕສມ຺ປທາຕິກາຣຓູປຈາເຣນາຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ເຕນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຫິ ອາຈາຣສມ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ຂຍາຕີຕນ຺ຕິ ວຑ຺ຒິປກ຺ເຂ ຐິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸກ຺ກປກ຺ຂປາຏິປທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິ ຈນ຺ໂທ ວຑ຺ຒຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ຂີຍຕີຕິ. ວນ຺ທມານາ ຊນາ ນມກ຺ກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ.

ອຕ຺ຖທສ຺ສເນນາຕິ ວິວຣເຓນ ທສ຺ສນປຣິຓາຍກຏ຺ເຐນ ໂລກສ຺ສ ຈກ຺ຂຸ ຫຸຕ຺ວາ ສມຸປ຺ປນ຺ນໍ.

໔໕໖. ຕິຏ຺ຐຕຸ ຕາວ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຈິນ຺ຕາຕິ – ‘‘ກິໍ ຊາຕິຍາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ໂຫຕິ ອຸທາຫຸ ຠວຕິ ກມ຺ມຸນາ’’ຕິ ອຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓວິຈາໂຣ ຕາວ ຕິຏ຺ຐຕຸ. ຊາຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕິຓຣຸກ຺ຂກີຏປຏງ຺ຄໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂລເກ ຊາຕິວິຠງ຺ຄໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ກເຖສ຺ສາມີຕິ ເຕສໍ ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຫໍສນຕ຺ຖໍ ເທເສຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ປຏິຊານາຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາ ຫິ ຊາຕິໂຍຕິ ອິທໍ ກາຣຓວຈນໍ, ຍສ຺ມາ ອິມາ ຊາຕິໂຍ ນາມ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິສິຏ຺ຐາ, ຕສ຺ມາ ຊາຕິວິຠງ຺ຄໍ ພ຺ຍາກຣິສ຺ສາມີຕິ.

ຍສ຺ມາ ອິຘ ອຸປາທິນ຺ນກຊາຕິ ພ຺ຍາກາຕພ຺ພຠາເວນ ອາຄຕາ, ຕສ຺ສາ ປນ ນິທສ຺ສນຠາເວນ ອິຕຣາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຊາຕິວິຠງ຺ຄໍ ປາຓານ’’ນ຺ຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສໍ ເຕສໍ ປາຓານໍ ຊາຕິໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນໍ ກເຖຕ຺ວາ ນິທສ຺ສິຕພ຺ເພ ກຖິຍມາເນ. ຕສ຺ສາຕິ ວາເສຏ຺ຐສ຺ສ. ກາມໍ ‘‘ເຕສໍ ໂວຫໍ ພ຺ຍກ຺ຂິສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ອຸໂຠປິ ມາຓເວ ນິສ຺ສາຍ ເທສນາ ອາຄຕາ, ຕຖາປິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ‘‘ເອວໍ, ວາເສຏ຺ຐ, ຊານາຫີ’’ຕິອາທິນາ ວາເສຏ຺ຐເມວ ອາລປນ຺ໂຕ ຠຄວາ ຕເມວ ອິມິນາ ນິຍາເມນ ປມຸຂໍ ອກາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕສ຺ສາຕິ ວາເສຏ຺ຐສ຺ສາ’’ຕິ. ຊາຕິເຠໂທ ຊາຕິວິເສໂສ, ຊາຕິຍາ ເຠໂທ ປາກໂຏ ຠວິສ຺ສຕິ ນິທສ຺ສເນນ ວິຠູຕຠາວໍ ອາປາທິເຕນ ປຏິຎ຺ຎາຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຠູຕຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ. ອາມ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ກມ຺ມນານຕາຍ ເອວ ອຸປາທິນ຺ນນານຕາຍ ປຏິກ຺ເຂປປທເມຕໍ, ນ ພີຊນານຕາຍ ອນຸປາທິນ຺ນນານຕາຍ ປຏິກ຺ເຂປປທນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກມ຺ມໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຕໍຕໍໂຍນິຂິປນມຕ຺ຕໍ ກມ຺ມສ຺ສ ສາມຕ຺ຖິຍໍ, ຕໍຕໍໂຍນິນິຍຕາ ປນ ເຍ ວຓ຺ຓວິເສສາ, ເຕ ຕໍຕໍໂຍນິສິທ຺ຘິຍາວ ສິທ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕໍ ປນ ໂຍນິຂິປນກມ຺ມໍ ຕໍຕໍໂຍນິວິສິຏ຺ຐ-ວິເສສາຠິຠູຕາຍ ປໂຍຄນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ, ອສໍມຸຈ຺ຉິຕາຍ ເອວ ວາ ປຈ຺ຈຍຠູຕາຍ ຠວປຕ຺ຖນາຍ ອຠິສງ຺ຂຕເມວາຕິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ວິນາ ຜລວິເສສາຠາວໂຕ ເອຕໍ ສມີຫິຕກມ຺ມໍ ປຕ຺ຖນາທີຫິ ຈ ຠິນ຺ນສຕ຺ຕິຕໍ ວິສິຏ຺ຐສາມຕ຺ຖິຍໍ ວາ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍາທິວິສິຏ຺ຐຜລນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ ຊາຍຕິ, ເອວໍ ໂຍນິຂິປນຕໍໂຍນິນິຍຕວິເສສາວຫຕາ ໂຫຕີຕິ. ເຖເຣນ ຫິ ພີຊນານຕາ ວິຍ ກມ຺ມນານຕາປິ ອຸປາທິນ຺ນກນານຕາຍ ສິຍາ ນຸ ໂຂ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ໂຈທນໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຍວິເສສວິສິຏ຺ຐາ ກມ຺ມນານຕາ ປນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ນິຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນານາວຓ຺ຓາຕິ ນານປ຺ປກາຣວຓ຺ຓາ. ຕາລນາຬິເກຣາທີນໍ ໂລເກ ອຠິຎ຺ຎາຕຕິຓຊາຕິຠາວໂຕ ວິເສເສນ ຄຍ຺ຫຕິ ອຠິຎ຺ຎາຕໂສຕນເຍນ. ຊາຕິຍາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວາຕິ ອຏ຺ຐານປຍຸຕ຺ໂຕ ເອວ-ສທ຺ໂທ, ຊາຕິຍາວ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ໂຍຊນາ. ນ ຈ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ຕິຓຣຸກ຺ຂາທີສຸ ວິຍ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓສຸ ຊາຕິນິຍຕສ຺ສ ລິງ຺ຄສ຺ສ ອນຸປລພ຺ຠນໂຕ, ປິວນຠຸຎ຺ຊນກຖນຫສນາທິກິຣິຍາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາເວນ ເອກນ຺ຕິກລິງ຺ຄນິຍຕາຍ ມນ຺ຕຊ຺ເຌນາທິໍ ວິນາ ອນຸປລພ຺ຠນໂຕ ຈ. ວຈີເຠເທເນວາຕິ ອາຫຈ຺ຈວຈເນເນວ.