ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ມຊ຺ຌິມນິກາເຍ

ມຊ຺ຌິມປຓ຺ຓາສຏີກາ

໑. ຄຫປຕິວຄ຺ໂຄ

໑. ກນ຺ທຣກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑. ອາຣາມໂປກ຺ຂຣຓີອາທີສູຕິ ອາຣາມໂປກ຺ຂຣຓີອຸຍ຺ຍານເຈຕິຍຏ຺ຐານາທີສຸ. ອຸສ຺ສນ຺ນາຕິ ພຫຸລາ. ອໂສກກຓິກາຣໂກວິຬາຣກຸມ຺ຠີຣາຊຣຸກ຺ເຂຫິ ສມ຺ມິສ຺ສຕາຍ ຕໍ ຈມ຺ປກວນໍ ນີລາທິປຎ຺ຈວຓ຺ຓກຸສຸມປຏິມຓ຺ຑິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນ ຈມ຺ປກຣຸກ຺ຂານໍເຍວ ນີລາທິປຎ຺ຈວຓ຺ຓກຸສຸມຕາຍາຕິ ວທນ຺ຕິ. ຠຄວາ ກຸສຸມຄນ຺ຘສຸຄນ຺ເຘ ຈມ຺ປກວເນ ວິຫຣຕີຕິ ອິມິນາ ນ ມາປນກາເລ ເອວ ຕສ຺ມິໍ ນຄເຣ ຈມ຺ປກຣຸກ຺ຂາ ອຸສ຺ສນ຺ນາ, ອຖ ໂຂ ອປຣຠາເຄປີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ປຎ຺ຈສຕມຕ຺ເຕຫິ ອຑ຺ຒເຕຬເສຫີ’’ຕິ ເອວໍ ອທສ຺ສິຕປຣິຈ຺ເຉເທນ. ຫຕ຺ຖິໂນ ຈາເຣຕິ ສິກ຺ຂາເປຕີຕິ ຫຕ຺ຖາຈຣິໂຍ ຫຕ຺ຖີນໍ ສິກ຺ຂາປໂກ, ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຫຕ຺ຖາຈຣິຍສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕທາ ຠຄວາ ເຕສໍ ປສາທຊນນຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຕໂນ ພຸທ຺ຘານຸຠາວໍ ອນິຄຸຫິຕ຺ວາວ ນິສິນ຺ໂນຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຉພ຺ພຓ຺ຓານໍ ຆນພຸທ຺ຘຣສ຺ມີນ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຠຄວໂຕ ເຈວ ຄາຣເວນາຕິ ຠຄວໂຕ ຄຣຸຠາເວນ, ຠຄວຕິ ຄາຣເວນາຕິ ວາ ປາໂຐ.

ນິຈ຺ຈໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຠິຓ຺ຫໍ ນ ໂຫຕິ, ກທາຈິເທວ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິຓ຺ຫນິຈ຺ຈຕາ ຫິ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ກູຏຏ຺ຐນິຈ຺ຈຕາ. ໂລເກ ກິຎ຺ຈິ ວິມ຺ຫຍາວຫໍ ທິສ຺ວາ ຫຕ຺ຖວິກາຣມ຺ປິ ກໂຣນ຺ຕິ, ອງ຺ຄຸລິໍ ວາ ໂຜຏຍນ຺ຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຈ຺ຉຣໍ ປຫຣິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຠູຕປຸພ຺ພໍ ຠູຕນ຺ຕິ ອຍໍ ນິຣຸຕ຺ຕິນໂຍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຸປາທາຍ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ປາຬິຍໍ ‘‘ເຍປິ ເຕ, ໂຠ ໂຄຕມ, ອເຫສຸໍ ອຕີຕມທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິຎ຺ຈິ ອກຕ຺ຕພ຺ພມ຺ປິ ກຣິຍມານໍ ທຸກ຺ກຣຠາເວນ ວິມ຺ຫຍາວຫໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ປຸຣິມໍ ຄຣຫຈ຺ຉຣິຍໍ, ປຈ຺ຉິມໍ ປສໍສຈ຺ຉຣິຍໍ, ຕທຸຠຍໍ ສຸຕ຺ຕປທໂສ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສມ຺ມາ ປຏິປາທິໂຕຕິ ສມ຺ມາປຏິປທາຍໍ ຐປິໂຕ. ເອສາ ປຏິປທາ ປຣມາຕິ ເອຕປຣມໍ, ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສຍໍ ຍຖາ ‘‘ວິສມໍ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໗໐). ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຠຄວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ປຏິປທາຍ ຕຸມ຺ເຫຫິ ປຏິປາທິໂຕ, ອຕີເຕປິ ກາເລ ພຸທ຺ຘາ ເອຕປຣມໍເຍວ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສມ຺ມາ ປຏິປາເທສຸໍ, ອນາຄເຕປິ ກາເລ ເອຕປຣມໍເຍວ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສມ຺ມາ ປຏິປາເທສ຺ສນ຺ຕີຕິ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ນຍຄ຺ຄາເຫນ ທິຏ຺ເຐນ ອທິຏ຺ຐໍ ອນຸມິນນ຺ໂຕ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສເນ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ມຊ຺ເຌ ຠິນ຺ນສຸວຓ຺ຓໍ ວິຍ ສມສມໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ, ເອວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຈ ເຕສໍ ສຸຘມ຺ມຕຎ຺ຈ ຕຖາ ທສ຺ເສຕິ ເອວາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕາ ປນ ເນສໍ ສຣູເປເນວ ທສ຺ສິຕາຕິ. ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍຕິ ອິມິນາ ປາຬິຍໍ ເອຕປຣມໍເຍວາຕິ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕໍ ທສ຺ເສຕິ ສີລປທຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ສມາຘິສ຺ສ, ສມາຘິປທຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ຈ ປຎ຺ຎາຍ ສີເລປິ ຈ ອຠິສມາຈາຣິກປຸພ຺ພກຕ຺ຕາ ອາທິພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍກສ຺ສ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຠິສມາຈາຣິກວຕ຺ຕໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ.

໒. ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິອາທີສຸ ອນນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ‘‘ປາຏິເອກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກາຕຸໍ ‘‘ຠຄວາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປສນ຺ຕກາຣຓນ຺ຕິ ອຸປສນ຺ຕຠາວກາຣຓໍ. ຕຎ຺ຫິ ອຣິຍານໍເຍວ ວິສໂຍ, ຕຕ຺ຖາປິ ຈ ພຸທ຺ຘານໍ ເອວ ອນວເສສໂຕ ວິສໂຍຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ອນ຺ວຍໂຕ ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ນ ຫິ ຕ຺ວນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຎາຕຕ຺ຖຈຣິຍາ ກາກຊາຕກາທິວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ, ໂລກຕ຺ຖຈຣິຍາ ຕໍຕໍປາຣມິປູຣຓວເສນ, ພຸທ຺ຘຕ຺ຖຈຣິຍາ ມຫາໂພຘິຊາຕກາທິວເສນ. ອຈ຺ຉຣິຍໍ ໂຠ ໂຄຕມາຕິອາທິນາ ກນ຺ທຣເກນ ກຕໍ ປສາທປເວທນໍ ທສ຺ເສຕິ.

ເຍປິ ເຕຕິອາທິນາ ເຕນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປຈ຺ຈນຸຠາສນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ຈຣິຕຕ຺ຕາ ອາຫ – ‘‘ສນ຺ຕິ ຫິ ກນ຺ທຣກາຕິ ອຍມ຺ປິ ປາຏິເຍກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘີ’’ຕິ. ໂຍ ຫິ ກນ຺ທຣເກນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອຸປສນ຺ຕຠາໂວ ກິຕ຺ຕິໂຕ, ຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕປິ ເຕນ ອປຸຈ຺ຉິໂຕເຍວ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍນ ຠຄວາ ‘‘ສນ຺ຕິ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ເທສນໍ ອາຣຠິ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຄວໂຕ ກິຣ ເອຕທໂຫສີ’’ ຕິອາທິ. ກປ຺ເປຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ຎຖາ ສນ຺ຕເມວ ອຕ຺ຕານໍ ອຎ຺ຎຖາ ວິຘາຍ. ປກປ຺ເປຕ຺ວາຕິ ສນິທສ຺ສນວເສນ ຄເຫຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ກຸຫກຠາເວນາ’’ຕິອາທິ. ປຏິປທໍ ປູຣຍມານາຕິ ກາມໍ ອວິເສເສນ ເສກ຺ຂາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕ ປນ ອຘິຄຕມຄ຺ຄວເສນ ‘‘ປູຣຍມານາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ນິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ມຄ຺ໂຄ ຫິ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິໂກຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປຣິມຄ຺ຄສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຍ ອຸປສນ຺ຕາ’’ຕິ. ອິໂຕ ມຸຕ຺ຕາຕິ ມຄ຺ເຄນາຄຕູປສມໂຕ ມຸຕ຺ຕາ. ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊເນ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕູຫິ ສຕິປຏ຺ຐາເນຫິ ອຸປສນ຺ຕາ’’ຕິ.

ສຕຕສີລາຕິ ອວິຈ຺ຉິນ຺ນສີລາ. ສາຕິສໂຍ ຫິ ເອເຕສໍ ສີລສ຺ສ ອຂຓ຺ຑາທິຠາໂວ. ສຸປຣິສຸທ຺ຘສີລຕາວເສນ ສນ຺ຕຕາ ວຸຕ຺ຕິ ເອເຕສນ຺ຕິ ສນ຺ຕຕວຸຕ຺ຕິໂນຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ເສວ ເວວຈນ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ສີລວຸຕ຺ຕິວເສນ ‘‘ສນ຺ຕຕວຸຕ຺ຕິໂນ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຊີວິຕວຸຕ຺ຕິວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສນ຺ຕຕຊີວິກາວາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ. ສາສນສ຺ສ ຊີວິຕວຸຕ຺ຕິ ສີລສນ຺ນິສ຺ສິຕາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ນິປຍຕິ ວິໂສເສຕິ ຣາຄາທິສໍກິເລສໍ, ຕໂຕ ວາ ອຕ຺ຕານໍ ນິປາຕີຕິ ນິປໂກ, ປຎ຺ຎວາ. ເຕນາຫ ‘‘ປຎ຺ຎວນ຺ໂຕ’’ຕິ. ປຎ຺ຎາຍ ຐຕ຺ວາ ຊີວິກາກປ຺ປນໍ ນາມ ພຸທ຺ຘປຏິກຸຏ຺ຐມິຈ຺ຉາຊີວໍ ປຫາຍ ສມ຺ມາຊີເວນ ຊີວນນ຺ຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາ ເອກຈ຺ໂຈ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔) ຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍຎ຺ຈ (ວິສຸທ຺ຘິ. ມຫາຏີ. ໑.໑໔) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຣຖວິນີຕປຏິປທາທໂຍ ເຕສຸ ເຕສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ມຫາໂຄປາລກສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໔໖ ອາທໂຍ) ໂລກຸຕ຺ຕຣສຕິປຏ຺ຐານາ ກຖິຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ອິຘ ປນ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກາ ສຕິປຏ຺ຐານາ ກຖິຕາ’’ຕິ, ສຕິປຏ຺ຐານສຸຕ຺ເຕປິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓-໓໗໔; ມ. ນິ. ໑.໑໐໖ ອາທໂຍ) ໂວມິສ຺ສກາວ ກຖິຕາຕິ. ເອຕ຺ຕເກນາຕິ ເອຕ຺ຕກາຍ ເທສນາຍ.

໓. ກາຣກຠາວນ຺ຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ປຏິປຊ຺ຊນກຠາວໍ. ມຍມ຺ປິ ນາມ ຄິຫີ ພຫຸກິຈ຺ຈາ ສມານາ ກາເລນ ກາລໍ ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຈິຕ຺ຕາ ວິຫຣາມ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ວິເວກວາສິໂນຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກາຣກຠາວໍ ປເວເທນ຺ໂຕ ເອວໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈ ອຸກ຺ຂິປຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິອາທິ. ນານາຣມ຺ມເຓສຸ ອປຣາປຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ຣາຄາທິກິເລສານໍ ຆນຊຏິຕສງ຺ຂາຕາກາເຣນ ປວຕ຺ຕິ ກິເລສຄຫເນນ ຄຫນຕາ, ເຕນາຫ ‘‘ອນ຺ໂຕ ຊຏາ ພຫິ ຊຏາ, ຊຏາຍ ຊຏິຕາ ປຊາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓, ໑໙໒). ມນຸສ຺ສານໍ ອຊ຺ຌາສຍຄຫເຓນ ສາເຐຍ຺ຍມ຺ປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ກສຏສາເຐຍ຺ເຍສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ. ຍຖາ ສປ຺ປິມຘຸຜາຓິຕາທີສຸ ກຈວຣຠາໂວ, ໂສ ກສໂຏຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ສນ຺ຕາເນ ອປຣິສຸທ຺ໂຘ ສໍກິເລສຠາໂວ ກສຏນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອປຣິສຸທ຺ຘຏ຺ເຐນ ກສຏຕາ’’ຕິ. ອຕ຺ຕນິ ອສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນໍ ເກຣາຏິຍຏ຺ໂຐ. ຊານາຕີຕິ ‘‘ອິທໍ ອຫິຕໍ ນ ເສວິຕພ຺ພໍ, ອິທໍ ຫິຕໍ ເສວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວິຈາເຣຕິ ເທເສຕິ. ວິຈາຣຓຕ຺ໂຖປິ ຫິ ໂຫຕິ ຊານາຕິ-ສທ຺ໂທ ຍຖາ ‘‘ອາຍສ຺ມາ ຊານາຕີ’’ຕິ. ສພ຺ພາປິ…ເປ… ອຘິປ຺ເປຕາ ‘‘ປສຸປາລກາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ອິຘ ອນ຺ຕຣ-ສທ຺ໂທ ‘‘ວິຊ຺ຊນ຺ຕຣິກາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໔໙) ວິຍ ຂຓຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ຍຕ຺ຕເກນ ຂເຓນາ’’ຕິ. ເຕນາຕິ ຫຕ຺ຖິນາ. ຕານີຕິ ສາເຐຍ຺ຍາທີນິ.

ອຕ຺ຖໂຕ ກາຍຈິຕ຺ຕຸຊຸກຕາປຏິປກ຺ຂຠູຕາວ ໂລຠສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສສາຕິ ຕານິ ປວຕ຺ຕິອາກາເຣນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສາຕິ ປາຓຠູຕສ຺ສ ອສ຺ສສ຺ສ ວາ ຫຕ຺ຖິໂນ ວາ. ຐສ຺ສາມີຕິ ຕຕ຺ເຖວ ສປ຺ປຏິຠເຍ ຐາເນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຐສ຺ສາມີຕິ ນ ໂຫຕິ. ອິມສ຺ສ ສາເຐຍ຺ຍຕາຍ ປາກຏກຣຓໍ ວຎ຺ຈນາຘິປ຺ປາຍຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຈຕູສຸ ຐາເນສຸ ‘‘ວຎ຺ເຈຕ຺ວາ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນິຄຸຫນ຺ໂຕ ປນ ຕຕ຺ເຖວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ປຏິມຄ຺ຄໍ ອາໂຣຫິຕຸກາມສ຺ສາຕິ ອາຄຕມຄ຺ຄເມວ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸກາມສ຺ສ. ເລຓ຺ຑວິສ຺ສຊ຺ຊນາທີສຸ ກາລນ຺ຕຣາເປກ຺ຂາຠາວໍ ‘‘ຕຖາ’’ຕິ ອິມິນາ ອຸປສໍຫຣຕິ.

ອນ຺ໂຕຊາຕກາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ທາສິຍາ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ຊາຕາ. ຘນກ຺ກີຕາຕິ ຘນໍ ທຕ຺ວາ ທາສຠາເວນ ຄຫິຕາ. ກຣມຣານີຕາຕິ ທາສຠາເວນ ກຣມຣຄ຺ຄາຫຄຫິຕາ. ທາສພ຺ຍນ຺ຕິ ທາສຠາວໍ. ເປສ຺ສາຕິ ອທາສາ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣາ. ອິມໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ອິມໍ ອຕ຺ຕໂນ ຫຕ຺ຖຄຕໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ. ອິມໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕາຕິ ອິມໍ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖຄຕໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ. ສມ຺ມຸຂໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ປຣມ຺ມຸຂກາເລ ກາຍວາຈາສມຸທາຈາຣທສ຺ສເນເນວ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ເນສໍ ອຎ຺ຎຖາ ຐິຕຠາໂວ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໔. ອຍມ຺ປິ ປາຏິເຍກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອນນ຺ຕເຣ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອນຸສນ຺ຘິໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຫິຕປຏິປທໍ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ໂຍຊນາ. ປຸຄ຺ຄລສີເສນ ປຸຄ຺ຄລປຏິປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຸຄ຺ຄເລ ປຫາຍາ’’ຕິ ອາຫ. ປຏິປຕ຺ຕິ ຫິ ອິຘ ປຫາຕພ຺ພາ, ນ ປຸຄ຺ຄລາ. ຍຖາ ອສ຺ສທ຺ຘາທິປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊເນນ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທິຠາວນາ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ເອວໍ ມິຈ຺ຉາປຏິປນ຺ນປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊເນນ ມິຈ຺ຉາປຏິປທາ ວຊ຺ຊິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ – ‘‘ປຸຣິເມ ຕໂຍ ປຸຄ຺ຄເລ ປຫາຍາ’’ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຈຕຸກ຺ເກ ວຸຕ຺ຕຈຕຸຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຍໍເຍວ ປຏິປາເທມິ ປວຕ຺ເຕມີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ. ສນ຺ຕາຕິ ສມໍ ວິນາສໍ ນິໂຣຘໍ ປຕ຺ຕາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ນິຣຸທ຺ຘາ ສນ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ປຸນ ສນ຺ຕາຕິ ຠາວນາວເສນ ກິເລສປຣິຬາຫວິຄມໂຕ ສນ຺ຕາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ນິພ຺ພຸຕາ’’ຕິ. ສນ຺ຕາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍຊນາ. ສນ຺ໂຕ ຫເວຕິ ເອຕ຺ຖ ສມຠາວກເຣນ ສາຘຸຠາວສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈຍຠູເຕນ ປຓ຺ຑິຈ຺ເຈນ ສມນ຺ນາຄຕາ ອຣິຍາ ‘‘ສນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ສນ຺ໂຕ ຫເວ…ເປ… ປຓ຺ຑິຕາ’’ຕິ.

ອາຫິໂຕ ອຫໍມາໂນ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຕ຺ຕາ (ອ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໑໙໘) ອຕ຺ຕຠາໂວ, ອິຘ ປນ ໂຍ ປໂຣ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ອຕ຺ຕາ, ຕໍ ອຕ຺ຕານໍ. ປຣນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ. ຉາຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕຓ຺ຫາ ຊິຆຈ຺ຉາເຫຕຸຕາຍ. ອນ຺ໂຕ ຕາປນກິເລສານນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ອຕ຺ຕປຣິຬາຫຊນນສນ຺ຕປ຺ປນກິເລສານໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣາເຘຕີຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທຕິ, ສມ຺ປຫໍເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕຖາຠູໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ປາເທນ຺ໂຕ ອຊ຺ຌາສຍໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ປາເທຕີ’’ຕິອາທິ.

໕. ທຸກ຺ຂໍ ປຏິກ຺ກູລໍ ເຊຄຸຈ຺ຉໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ທຸກ຺ຂປຏິກ຺ກູໂລ ຕໍ ທຸກ຺ຂປຏິກ຺ກູລໍ. ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຕາ ຫິ ກາມຈາຣາ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ວິເສສິຕພ຺ພຕໍ ສນ຺ຘາຍ ພາຫິຣຕ຺ຖສມາສໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຏິກ຺ກູລ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຍນ ຫິ ຠາເຄນ ປຸຣິສສ຺ສ ທຸກ຺ຂໍ ປຏິກ຺ກູລໍ, ເຕນ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຸຣິໂສປີຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຈ຺ຈນີກສຓ຺ຐິຕ’’ນ຺ຕິ.

໖. ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫີຕິ ຘາຕຸກຸສລຕາທີຫິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ. ກມ຺ມໍ ກໂຣຕີຕິ ໂຍຄກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ຍສ຺ມາ ສມ຺ພຸທ຺ຘາ ປເຣສໍ ມຄ຺ຄຜລາຘິຄມາຍ ອຸສ຺ສາຫຊາຕາ, ຕຕ຺ຖ ນິຣນ຺ຕຣໍ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ປຏິຈ຺ຈ ເຕສໍ ອນ຺ຕຣາໂຍ ນ ໂຫຕິເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ນ ປນ ພຸທ຺ເຘ ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິ. ກິຣິຍປຣິຫານິຍາ ເທສກສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຕຊ຺ຊປໂຍຄາຠາວໂຕ. ‘‘ເທສກສ຺ສ ວາ’’ຕິ ອິທໍ ສາວການໍ ວເສນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ມຫຕາ ອຕ຺ເຖນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖ-ສທ຺ໂທ ອານິສໍສປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ວີຫິ ອານິສໍເສຫີ’’ຕິ. ປສາທໍ ປຏິລຠຕິ ‘‘ອຣຫນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສຸຕຕ຺ຕາ. ອຠິນໂວ ນໂຍ ອຸທປາທິ ສນ຺ຕຕສີລຕາທິວເສນ ອນຕ຺ຕນ຺ຕປຕາທິວເສນ, ໂສປິ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ທາສາທີສຸ ສວິເສສໍ ລຊ຺ຊີ ທຍາປນ຺ໂນ ຫິຕານຸກມ຺ປີ ຫຸຕ຺ວາ ເສກ຺ຂປຏິປທໍ ສີລໍ ສາເຘນ຺ໂຕ ອນຸກ຺ກເມນ ສຕິປຏ຺ຐານຠາວນໍ ປຣິພ຺ຣູເຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ມຫຕາ ອຕ຺ເຖນ ສໍຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ.

໘. ປເຣສໍ ຫນນຆາຕນາທິນາ ໂຣທາປນໂຕ ລຸທ຺ໂທ, ຕຖາ ວິຆາຕກຠາເວນ ກາຍຈິຕ຺ຕານໍ ວິທາຣຓໂຕ ທາຣຸໂຓ, ວິຣຸທ຺ຘວາທຕາຍ ກກ຺ຂໂຬ, ພນ຺ຘນາຄາເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ພນ຺ຘນາຄາຣິໂກ.

໙. ຂຕ຺ຕິຍາຠິເສເກນາຕິ ຂຕ຺ຕິຍານໍ ກຕ຺ຕພ຺ພອຠິເສເກນ. ສນ຺ຖາຄາຣນ຺ຕິ ສນ຺ຖາຣວເສນ ກຕໍ ອຄາຣໍ ຍຎ຺ຎາວາຏໍ. ສປ຺ປິເຕເລນາຕິ ສປ຺ປິມເຍນ ເຕເລນ, ຍມກສ຺ເນເຫນ ຫິ ຕທາ ກາຍໍ ອພ຺ຠຎ຺ຊຕິ. ວຈ຺ຉຠາວໍ ຕຣິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ວຈ຺ຉຕໂຣ. ປຣິກ຺ເຂປກຣຓຕ຺ຖາຍາຕິ ວນມາລາຫິ ສທ຺ຘິໍ ທພ຺ເຠຫິ ເວທິຍາ ປຣິກ຺ເຂປນຕ຺ຖາຍ. ຍຎ຺ຎຠູມິຍນ຺ຕິ ອວເສສຍຎ຺ຎຏ຺ຐາເນ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິຠຕ຺ຕໍ ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ກນ຺ທຣກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ອຏ຺ຐກນາຄຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໗. ອວິທູເຣຕິ ອິມິນາ ປາຬິຍໍ ‘‘ເວສາລິຍ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ສມີເປ ຠຸມ຺ມວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສາຣປ຺ປຕ຺ຕກຸລຄຓນາຍາຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໑.໑໖) ມຫາສາຣມຫປ຺ປຕ຺ຕກຸລຄຓນາຍ. ທສເມ ຐາເນຕິ ອຎ຺ເຎ ອຎ຺ເຎຕິ ທສຄຓນຏ຺ຐາເນ. ອຏ຺ຐກນຄເຣ ຊາໂຕ ຠໂວ ອຏ຺ຐກນາຄໂຣ. ກຸກ຺ກຸຏາຣາໂມຕິ ປາຏລິປຸຕ຺ເຕ ກຸກ຺ກຸຏາຣາໂມ, ນ ໂກສມ຺ພິຍໍ.

໑໘. ປກຕຕ຺ຖນິທ຺ເທໂສ ຕ-ສທ຺ໂທຕິ ຕສ຺ສ ‘‘ຠຄວຕາ’’ຕິອາທີຫິ ປເທຫິ ສມານາຘິກຣຓຠາເວນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ເຍນ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຠາເວນ ຠຄວາ ປກໂຕ ອຘິຄໂຕ ສຸປາກໂຏ ຈ, ຕໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວໍ ສທ຺ຘິໍ ອາຄມນີຍປຏິປທາຍ ອຕ຺ຖຠາເວນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ໂສ…ເປ… ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ອາຫ. ສຕິປິ ຎາຓທສ຺ສນ-ສທ຺ທານໍ ອິຘ ປຎ຺ຎາເວວຈນຠາເວ ເຕນ ເຕນ ວິເສເສນ ເຕສໍ ວິສຍວິເສເສ ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອສາຘາຣຓຎາຓວິເສສວເສນ ວິຊ຺ຊາຕ຺ຕຍວເສນ ວິຊ຺ຊາອຠິຎ຺ຎານາວຣຓຎາຓວເສນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎາຓມໍສຈກ຺ຂຸວເສນ ປຏິເວຘເທສນາຎາຓວເສນ ຈ ຕທຕ຺ຖໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຕສໍ ເຕສ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອາສຍານຸສຍໍ ຊານຕາ ອາສຍານຸສຍຎາເຓນ ສພ຺ພໍ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ປສ຺ສຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕານາວຣຓຎາເຓຫິ. ປຸພ຺ເພນິວາສາທີຫີຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສາສວກ຺ຂຍຎາເຓຫິ. ປຏິເວຘປຎ຺ຎາຍາຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ. ເທສນາປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕາຕິ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ມານໍ ເທເສຕພ຺ພປ຺ປກາຣໍ ໂພຘເນຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລານຎ຺ຈ ອາສຍານຸສຍຈຣິຕາຘິມຸຕ຺ຕິອາທິເຠທໍ ຘມ຺ມເທສນາປຎ຺ຎາຍ ຍາຖາວໂຕ ປສ຺ສຕາ. ອຣີນນ຺ຕິ ກິເລສາຣີນໍ, ປຎ຺ຈວິຘມາຣານໍ ວາ, ສາສນສ຺ສ ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິການໍ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍານໍ ເຕສໍ ປນ ຫນນໍ ປາຏິຫາຣິເຍຫິ ອຠິຠວນໍ ອປ຺ປຏິຠານຕາກຣຓໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນເມວ ວາ, ເກສິວິນຍສຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ.

ຕຖາ ຐານາຏ຺ຐານາທິວິຠາຄໍ ຊານຕາ ຍຖາກມ຺ມູປຄສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕາ, ສວາສນານໍ ອາສວານໍ ຂີຓຕ຺ຕາ ອຣຫຕາ, ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິເຠເທ ຘມ຺ເມ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິໂຕ ອວິປຣີຕາວໂພຘໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ. ອຖ ວາ ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຕາຍ ຊານຕາ, ກາຍກມ຺ມາທິວເສນ ຕິຓ຺ຓໍ ກມ຺ມານໍ ຎາຓານຸປຣິວຕ຺ຕິໂຕ ນິສມ຺ມກາຣິຕາຍ ປສ຺ສຕາ, ທວາທີນໍ ອຠາວສາຘິກາຍ ປຫານສມ຺ປທາຍ ອຣຫຕາ, ຉນ຺ທາທີນໍ ອຫານິເຫຕຸຠູຕາຍ ອກ຺ຂຍປຏິຠານສາຘິກາຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນາຕິ ເອວໍ ທສພລອຏ຺ຐາຣສອາເວຓິກພຸທ຺ຘຘມ຺ມວເສນປິ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ.

໑໙. ອຠິສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຠິສມ຺ມຸຂຠາເວນ ສເມຈ຺ຈ ສມ຺ຠູຍ຺ຍ ກຕໍ, ສ຺ວສ຺ສ ກຕຠາໂວ ອຸປ຺ປາທເນນ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ປຏິສງ຺ຂຣເຓນາຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປ຺ປາທິຕ’’ນ຺ຕິ. ເຕ ຈສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາ ເຈຕນາປຘານາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ອຠິສງ຺ຂຕໍ ອຠິສຎ຺ເຈຕຍິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ເຈຕຍິຕໍ ປກປ຺ປິຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຖມາຫ. ອຠິສງ຺ຂຕໍ ອຠິສຎ຺ເຈຕຍິຕນ຺ຕິ ຈ ຌານສ຺ສ ປາຕຸຠາວທສ຺ສນມຸເຂນ ວິທ຺ຘໍສນຠາວໍ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄຕິ ຍຎ຺ຫິ ອຫຸຕ຺ວາ ສມ຺ຠວຕິ, ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປຏິເວຕິ. ເຕນາຫ ປາຬິຍໍ ‘ອຠິສງ຺ຂຕ’ນ຺ຕິອາທິ. ສມຖວິປສ຺ສນາຘມ຺ເມ ຐິໂຕຕິ ສມຖຘມ຺ເມ ຐິຕຕ຺ຕາ ສມາຫິໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທີຫິ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທໂຍ ປຊຫນ຺ໂຕ ອນຸກ຺ກເມນ ຕໍ ອນຸໂລມຎາຓໍ ປາເປຕາ ຫຸຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາຘມ຺ເມ ຐິໂຕ. ສມຖວິປສ຺ສນາສງ຺ຂາເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຣາໂຄ, ນນ຺ທນຏ຺ເຐນ ນນ຺ທີຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຸຂຸມາ ອເປກ຺ຂາ ວຸຕ຺ຕາ, ຍາ ‘‘ນິກນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ເອວໍ ຍຖາຣຸຕວເສນ ຈ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕປທສ຺ສ ອຕ຺ເຖ ຄເຫຕພ຺ເພ ສຕິ. ສມຖວິປສ຺ສນາສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ກຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ອນາຄາມິຜລໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕທຕ຺ຖາຍ ສມຖວິປສ຺ສນາປິ ອນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ເກວລໍ ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ທຣາໂຄ ກຕ຺ຕພ຺ໂພ ຠວິສ຺ສຕິ. ກສ຺ມາ? ເຕສຸ ສມຖວິປສ຺ສນາສງ຺ຂາເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຉນ຺ທຣາຄມຕ຺ເຕນ ອນາຄາມິນາ ລທ຺ຘພ຺ພສ຺ສ ອລທ຺ຘານາຄາມິຜເລນ ລທ຺ຘພ຺ພຕ຺ຕາ ຕຖາ ສຕິ ເຕນ ອນາຄາມິຜລມ຺ປິ ລທ຺ຘພ຺ພເມວ ນາມ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ – ‘‘ອນາຄາມິຜລໍ ປຏິວິທ຺ຘໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ສຠາວໂຕ ຣສິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອວິປຣີໂຕ ອຕ຺ໂຖ ເອວ ອຕ຺ຖຣໂສ. ອຎ຺ຎາປິ ກາຈິ ສຸຄຕິໂຍຕິ ວິນິປາຕິເກ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອຎ຺ຎາປິ ກາຈິ ທຸຄ຺ຄຕິໂຍຕິ ອສຸຣກາຍມາຫ.

ສມຖຘຸຣເມວ ຘຸຣໍ ສມຖຍານິກສ຺ສ ວເສນ ເທສນາຍ ອາຄຕຕ຺ຕາ. ມຫາມາລຸກ຺ໂຍວາເທ ‘‘ວິວິຈ຺ຈ ອກຸສເລຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສວິຕກ຺ກໍ ສວິຈາຣ’’ນ຺ຕິ ປາທກຊ຺ຌານໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂສ ຍເທວ ຕຕ຺ຖ ໂຫຕິ ຣູປຄຕໍ ເວທນາຄຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິປສ຺ສນໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ‘‘ໂສ ຕຕ຺ຖ ຐິໂຕ ອາສວານໍ ຂຍໍ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໓) ອາຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ມຫາມາລຸກ຺ໂຍວາເທ ວິປສ຺ສນາວ ຘຸຣ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ມຫາສຕິປຏ຺ຐານສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓ ອາທໂຍ; ມ. ນິ. ໑.໑໐໖ ອາທໂຍ) ສພ຺ພຕ຺ຖກເມວ ຕິກ຺ຂຕຣາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິປສ຺ສນຸຕ຺ຕຣໍ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ. ກາຍຄຕາສຕິສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໓.໑໕໓-໑໕໔) ອານາປານຊ຺ຌານາທິວເສນ ສວິເສສໍ ສມຖວິປສ຺ສນາຍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມຖຸຕ຺ຕຣໍ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ.

ອປ຺ປໍ ຍາຈິເຕນ ພຫຸໍ ເທນ຺ເຕນ ອຸຬາຣປຸຣິເສນ ວິຍ ເອກໍ ຘມ຺ມໍ ປຸຈ຺ຉິເຕນ ‘‘ອຍມ຺ປິ ເອກຘມ຺ໂມ’’ຕິ ກຖິຕຕ຺ຕາ ເອກາທສປິ ຘມ຺ມາ ປຸຈ຺ຉາວເສນ ເອກຘມ຺ໂມ ນາມ ຊາໂຕ ປຈ຺ເຈກໍ ວາກ຺ຍປຣິສມາປນຎາເຍນ. ເອກວີສຕິ ປພ຺ພານິ ເຕຫິ ໂພຘິຍມານາຍ ປຏິປທາຍ ເອກຣູປຕ຺ຕາ ປຏິປທາວເສນ ເອກຘມ຺ໂມ ນາມ ຊາໂຕຕິ. ອິຘ ອິມສ຺ມິໍ ອຏ຺ຐກນາຄຣສຸຕ຺ເຕ. ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຘມ຺ມານໍ ສງ຺ຂາຣາວເສສສຸຂຸມຠາວປ຺ປຕ຺ຕຕາຍ ຕຕ຺ຖ ສາວການໍ ທຸກ຺ກຣນ຺ຕິ ນ ຈຕຸຕ຺ຖາຣຸປ຺ປວເສເນຕ຺ຖ ເທສນາ ອາຄຕາຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣານໍ, ເຫຏ຺ຐິມານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອາຣຸປ຺ປານຎ຺ຈ ວເສນ ເອກາທສ. ປຸຈ຺ຉາວເສນາຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ ອານນ຺ທ, ເຕນ…ເປ… ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ເອກຘມ຺ໂມ ອກ຺ຂາໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໘) ເອວໍ ປວຕ຺ຕປຸຈ຺ຉາວເສນ. ອມຕຸປ຺ປຕ຺ຕິຍຕ຺ເຖນາຕິ ອມຕຠາວສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ, ສພ຺ພານິປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານານິ ເອກຣສມ຺ປິ ອມຕາຘິຄມປຏິປຕ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເອວເມຕ຺ຖ ອຄ຺ຄຜລຠູມິ ອນາຄາມິຜລຠູມີຕິ ທ຺ເວວ ຠູມິໂຍ ສຣູປໂຕ ອາຄຕາ, ນານນ຺ຕຣິຍຕາຍ ປນ ເຫຏ຺ຐິມາປິ ທ຺ເວ ຠູມິໂຍ ອຕ຺ຖໂຕ ອາຄຕາ ເອວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

໒໑. ປຎ຺ຈ ສຕານິ ອຄ຺ໂຆ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຈສຕໍ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ອຏ຺ຐກນາຄຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ເສຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໒. ສນ຺ຖາຄາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ຖານຸສາສນາຄາຣໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຸຍ຺ໂຍຄກາລາທີສູ’’ຕິອາທິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ມງ຺ຄລມຫາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສນ຺ຖມ຺ຠນ຺ຕີຕິ ວິສ຺ສມນ຺ຕິ, ປຣິສ຺ສມໍ ວິໂນເທນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຫາຕິ ສນ຺ນິເວສວເສນ ເອກຊ຺ຌໍ. ສຫ ອຕ຺ຖານຸສາສນໍ ອຄາຣນ຺ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ຕ຺ຖ-ກາຣສ຺ສ ນ຺ຖ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ສນ຺ຖາຄາຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສນ຺ຖຣນ຺ຕີຕິ ສມ຺ມນ຺ຕນວເສນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ.

ເຕປິຏກໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອາຄຕເມວ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ພຸທ຺ຘວຈນສ຺ສ ອາຄມນສີເສນ ອຣິຍຜລຘມ຺ມານມ຺ປິ ອາຄມນໍ ວຸຕ຺ຕເມວ, ຕິຍາມຣຕ຺ຕິໍ ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ຕານໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິວຬຎ຺ຊນໍ ໂຫຕີຕິ. ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນາ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປນ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເຈ? ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ຕຕ຺ຖ ອາຄມນໍ ໂຫຕິເຍວ.

ອລ຺ລໂຄມເຍນາຕິ ອຈ຺ເຉນ ອລ຺ລໂຄມຍຣເສນ. ໂອປຸຎ຺ຉາເປຕ຺ວາຕິ ວິລິມ຺ປິຕ຺ວາ. ຈຕຸຊ຺ຊາຕິຍຄນ຺ເຘຫີຕິ ຕຄຣກຸງ຺ກຸມຍວນປຸປ຺ຜຕມາລປຕ຺ຕານິ ປິສິຕ຺ວາ ກຕຄນ຺ເຘຫິ ນານາວຓ຺ເຓຕິ ນີລາທິວເສນ ນານາວຓ຺ເຓ, ນ ຠິຕ຺ຕິວິເສສວເສນ. ຠິຕ຺ຕິວິເສສວເສນ ປນ ນານາສຓ຺ຐານຣູປເມວ. ມຫາປິຏ຺ຐິກໂກຊວເກຕິ ຫຕ຺ຖິປິຏ຺ຐີສຸ ອຕ຺ຖຣິຕພ຺ພຕາຍ ມຫາປິຏ຺ຐິກາຕິ ລທ຺ຘສມຎ຺ເຎ ໂກຊເວຕິ ວທນ຺ຕິ. ກຸຕ຺ຕເກ ປນ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຫຕ຺ຖຕ຺ຖຣຓາ ຫຕ຺ຖິຣູປວິຈິຕ຺ຕາ. ອສ຺ສຕ຺ຖຣກສີຫຕ຺ຖຣກາທໂຍປິ ອສ຺ສສີຫຣູປາທິວິຈິຕ຺ຕາ ເອວ ອຕ຺ຖຣກາ, ຈິຕ຺ຕຕ຺ຖຣກໍ ນານາຣູເປຫິ ເຈວ ນານາວິຘມາລາກມ຺ມາທີຫິ ຈ ວິຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖຣກໍ.

ອຸປຘານນ຺ຕິ ອປສ຺ສຍນໍ ອຸປທຫິຕ຺ວາຕິ ອປສ຺ສຍໂຍຄ຺ຄຠາເວນ ຐເປຕ຺ວາ ຄນ຺ເຘຫິ ກຕມາລາ ຄນ຺ຘທາມໍ, ຕມາລປຕ຺ຕາທີຫິ ກຕໍ ປຕ຺ຕທາມໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຫິງ຺ຄຸລຕກ຺ໂກລຊາຕິຜລຊາຕິປຸປ຺ຜາທີຫິ ກຕທາມໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປລ຺ລງ຺ກາກາເຣນ ກຕປີຐໍ ປລ຺ລງ຺ກປີຐໍ, ຕີສຸ ປສ຺ເສສຸ, ເອກປສ຺ເສ ເອວ ວາ ສອຸປສ຺ສຍໍ ອປສ຺ສຍປີຐໍ, ອນປສ຺ສຍໍ ມຸຓ຺ຑປີຐໍ ໂຍຊນາວຏ຺ເຏຕິ ໂຍຊນປຣິກ຺ເຂເປ.

ສໍວິຘາຍາຕິ ອນ຺ຕຣວາສກສ຺ສ ໂກຓປເທສຎ຺ຈ ອິຕຣປເທສຎ຺ຈ ສມໍ ກຕ຺ວາ ວິຘາຍ. ເຕນາຫ – ‘‘ກຕ຺ຕຣິຍາ ປທຸມໍ ກນ຺ຕນ຺ໂຕ ວິຍາ’’ຕິ ຕິມຓ຺ຑລໍ ປຏິຈ຺ຉາເທນ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ຘານໍ ຣູປສມ຺ປທາ ວິຍ ອາກປ຺ປສມ຺ປທາປິ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕາ, ຕສ຺ມາ ຕທາ ຠຄວາ ເອວໍ ໂສຠຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຸວຓ຺ຓປາມງ຺ເຄນາ’’ຕິອາທິມາຫ, ຕຕ຺ຖ ອສເມນ ພຸທ຺ຘເວເສນາຕິອາທິນາ ຕທາ ຠຄວາ ພຸທ຺ຘານຸຠາວສ຺ສ ນິຄຸຫເຓ ກາຣຓາຠາວໂຕ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິປຕິຕເທວມນຸສ຺ສນາຄຍກ຺ຂຄນ຺ຘພ຺ພາທີນໍ ປສາທຊນນຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວປກຕິກິຣິຍາເຍວ ກປິລວຕ຺ຖຸໍ ປາວິສີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ພຸທ຺ຘານໍ ກາຍປ຺ປຠາ ນາມ ປກຕິຍາ ອສີຕິຫຕ຺ຖມຕ຺ຕເມວ ປເທສໍ ຜຣຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອສີຕິຫຕ຺ຖຏ຺ຐານໍ ອຄ຺ຄເຫສີ’’ຕິ ນີລປີຕໂລຫິໂຕທາຕມຎ຺ຊິຏ຺ຐປຠສ຺ສຣານໍ ວເສນ ຉພ຺ພຓ຺ຓາ ພຸທ຺ຘຣສ຺ມິໂຍ.

ສພ຺ພປາລິຜຸລ຺ໂລຕິ ມູລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຄ຺ຄາ ຜຸລ຺ໂລ ວິກສິໂຕ. ປຏິປາຏິຍາ ຐປິຕານນ຺ຕິອາທິ ປຣິກປ຺ປູປມາ. ຍຖາ ຕໍ…ເປ… ອລງ຺ກຕໍ ອຎ຺ໂຎ ວິໂຣຈຕິ, ເອວໍ ວິໂຣຈິຕ຺ຖ, ສມຕິໍສາຍ ປາຣມິຕາຫິ ອຠິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ ເອວໍ ວິໂຣຈິຕ຺ຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຎ຺ຈວີສຕິຍາ ນທີນນ຺ຕິ ຄງ຺ຄາທີນໍ ຈນ຺ທຠາຄາປຣິໂຍສານານໍ ປຎ຺ຈວີສຕິຍາ ມຫານທີນໍ. ສມ຺ຠິຊ຺ຊາຕິ ສມ຺ເຠທໍ ມິສ຺ສີຠາວໍ ປຕ຺ວາ ມຸຂທ຺ວາເຣຕິ ສມຸທ຺ທໍ ປວິຏ຺ຐຏ຺ຐາເນ.

ເທວມນຸສ຺ສນາຄສຸປຓ຺ຓຄນ຺ຘພ຺ພຍກ຺ຂາທີນໍ ອກ຺ຂີນີຕິ ເຈຕໍ ປຣິກປ຺ປນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຫສ຺ເສນາຕິ ປທສຫສ຺ເສນ, ຠາຓວາຣປ຺ປມາເຓນ ຄນ຺ເຖນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກມ຺ປຍນ຺ໂຕ ວສຸນ຺ຘຣນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓວິເສເສຫິ ປຖວີກມ຺ປໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ, ເອວໍຠູໂຕປິ ອເຫຐຍນ຺ໂຕ ປາຓານິ. ສພ຺ພທກ຺ຂິຓຕ຺ຕາ ພຸທ຺ຘານໍ ທກ຺ຂິຓໍ ປຐມໍ ປາທໍ ອຸທ຺ຘຣນ຺ໂຕ. ສມໍ ສມ຺ຜຸສເຕ ຠູມິໍ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕປາທຕາຍ. ຍທິປິ ຠູມິໍ ສມໍ ຜຸສຕິ, ຣຊສານຸປລິປ຺ປຕິ ສຸຂຸມຕ຺ຕາ ຉວິຍາ. ນິນ຺ນຏ຺ຐານໍ ອຸນ຺ນມຕີຕິອາທິ ພຸທ຺ຘານໍ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕປາທສງ຺ຂາຕສ຺ສ ມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓປຏິລາຠສ຺ສ ນິສ຺ສນ຺ທຜລໍ. ນາຕິທູເຣ ອຸທ຺ຘຣຕີຕິ ອຕິທູເຣ ຐເປຕຸໍ ນ ອຸທ຺ຘຣຕິ. ນຈ຺ຈາສນ຺ເນ ຈ ນິກ຺ຂິປນ຺ຕິ ອຈ຺ຈາສນ຺ເນ ຈ ຐາເນ ອນິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ນິຍ຺ຍາຕິ. ຫາສຍນ຺ໂຕ ສເທວເກ ໂລເກ ໂຕສຍນ຺ໂຕ. ຈຕູຫິ ປາເທຫິ ຈຣຕີຕິ ຈຕຸຈາຣີ.

ພຸທ຺ຘານຸຠາວສ຺ສ ປກາສນວເສນ ຄຕຕ຺ຕາ ວຓ຺ຓກາໂລ ນາມ ກິເຣສ. ສຣີຣວຓ຺ເຓ ວາ ຄຸຓວຓ຺ເຓ ວາ ກຖິຍມາເນ ທຸກ຺ກຖິຕນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ອປຣິມາຓວຓ຺ຓາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ, ພຸທ຺ຘຄຸຓສໍວຓ຺ຓນາ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ຍຖາຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນໍເຍວ ອນຸປວິສຕີຕິ.

ທຸກູລຈຸມ຺ພຏເກນາຕິ ຄນ຺ຖິຕ຺ວາ ຄຫິຕທຸກູລວຕ຺ເຖນ, ນາຄວິກ຺ກນ຺ຕຈຣໂຓຕິ ຫຕ຺ຖິນາຄສທິສປທນິກ຺ເຂໂປ. ສຕປຸຎ຺ຎລກ຺ຂໂຓຕິ ອເນກສຕປຸຎ຺ຎນິມ຺ມິຕມຫາປຸຣິສລກ຺ຂໂຓ ມຓິເວໂຣຈໂນ ຍຖາຕິ ອຕິວິຍ ວິໂຣຈມາໂນ ມຓິ ວິຍ ເວໂຣຈໂນ ນາມ ເອໂກ ມຓິວິເສໂສຕິ ເກຈິ ມຫາສາໂລວາຕິ ມຫນ຺ໂຕ ສາລຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ, ໂກວິຬາຣາທິມຫາຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ວາ ປທຸໂມ ໂກກນໂທ ຍຖາຕິ ໂກກນທສງ຺ຂາຕໍ ມຫາປທຸມໍ ວິຍ, ວິກສມານປທຸມໍ ວິຍ ວາ.

ອາກາສຄງ຺ຄໍ ໂອຕາເຣນ຺ໂຕ ວິຍາຕິອາທິ ຕສ຺ສາ ປກິຓ຺ຓກກຖາຍ ອຎ຺ເຎສໍ ທຸກ຺ກຣຠາວທສ຺ສນຎ຺ເຈວ ສຸຓນ຺ຕານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂາວຫຠາວທສ຺ສນຎ຺ຈ ປຖວີຊໍ ອາກຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ນາຬິຍນ຺ຕໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ມຫາປຖວິຍາ ເຫຏ຺ຐິມຕເລ ປປ຺ປຏໂກຊໍ ອຸທ຺ຘໍມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ອາກຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຍຊນິກນ຺ຕິ ໂຍຊນປ຺ປມາຓໍ ມຘຸຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ມຘຸປຏລໍ.

ມຫນ຺ຕນ຺ຕິ ອຸຬາຣໍ. ສພ຺ພທານໍ ທິນ຺ນເມວ ໂຫຕີຕິ ສພ຺ພເມວ ປຈ຺ຈຍຊາຕໍ ອາວາສທາຍເກນ ທິນ຺ນເມວ ໂຫຕິ. ຕຖາຫິ ທ຺ເວ ຕໂຍ ຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ອລທ຺ຘາ ອາຄຕສ຺ສປິ ຉາຍູທກສມ຺ປນ຺ນໍ ອາຣາມໍ ປວິສິຕ຺ວາ ນ຺ຫາຍິຕ຺ວາ ປຏິສ຺ສເຍ ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ນິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ກາເຍ ພລໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ປກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ພຫິ ວິຈຣນ຺ຕສ຺ສ ຈ ກາເຍ ວຓ຺ຓຘາຕຸ ວາຕາຕເປຫິ ກິລມຕິ, ປຏິສ຺ສຍໍ ປວິສິຕ຺ວາ ທ຺ວາຣໍ ປິຘາຍ ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ວິສຠາຄສນ຺ຕຕິ ວູປສມ຺ມຕິ, ສຠາຄສນ຺ຕຕິ ປຕິຏ຺ຐາຕິ, ວຓ຺ຓຘາຕຸ ອາຫຣິຕ຺ວາ ປກ຺ຂິຕ຺ຕາ ວິຍ ໂຫຕິ, ພຫິ ວິຈຣນ຺ຕສ຺ສ ຈ ປາເທ ກຓ຺ຏໂກ ວິຊ຺ຌຕິ, ຂາຓຸ ປຫຣຕິ, ສຣີສປາທິປຣິສ຺ສໂຍ ເຈວ ໂຈຣຠຍຎ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປຏິສ຺ສຍໍ ປວິສິຕ຺ວາ ທ຺ວາຣໍ ປິຘາຍ ນິປນ຺ນສ຺ສ ປນ ສພ຺ເພ ປຣິສ຺ສຍາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ອຊ຺ຌຍນ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມປີຕິສຸຂໍ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອຸປສມສຸຂໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ພຫິທ຺ຘາ ວິກ຺ເຂປາຠາວໂຕ, ພຫິ ວິຈຣນ຺ຕສ຺ສ ຈ ກາເຍ ເສທາ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ອກ຺ຂີນິ ຜນ຺ທນ຺ຕິ, ເສນາສນໍ ປວິສນກ຺ຂເຓ ມຎ຺ຈປີຐາທີນິ ນ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ, ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ປນ ອກ຺ຂິປສາໂທ ອາຫຣິຕ຺ວາ ປກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ, ທ຺ວາຣວາຕປານມຎ຺ຈປີຐາທີນິ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ, ເອຕສ຺ມິມ຺ປິ ຈ ອາວາເສ ວສນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ມນຸສ຺ສາ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອາວາສທານສ຺ມິໍ ທິນ຺ເນ ສພ຺ພໍ ທານໍ ທິນ຺ນເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຠູມຏ຺ຐກ…ເປ… ນ ສກ຺ກາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ມຫາສຸທສ຺ສນວຕ຺ຖຸນາ (ທີ. ນິ. ໒.໒໔໑ ອາທໂຍ) ທີເປຕພ຺ໂພ.

ສີຕນ຺ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ຈູຬວຄ຺ຄ ໓.໒໙໕; ສໍ. ນິ. ຏີ. ໒.໔.໒໔໓) ອຊ຺ຌຕ຺ຕຘາຕຸກ຺ໂຂຠວເສນ ວາ ພຫິທ຺ຘອຸຕຸວິປຣິຓາມວເສນ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສີຕໍ. ອຸຓ຺ຫນ຺ຕິ ອຄ຺ຄິສນ຺ຕາປໍ. ຕສ຺ສ ປນ ທວທາຫາທີສຸ ສມ຺ຠໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຏິຫນ຺ຕີຕິ ປຏິພາຫຕິ. ຍຖາ ຕທຸຠຍວເສນ ກາຍຈິຕ຺ຕານໍ ພາຘນານິ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ກໂຣຕິ. ສີຕຸຓ຺ຫພ຺ຠາຫເຕ ຫິ ສຣີເຣ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ໂຍນິໂສ ປທຫິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ວາຬມິຄານີຕິ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທິວາຬມິເຄ. ຄຸຕ຺ຕເສນາສນຎ຺ຫິ ປວິສິຕ຺ວາ ທ຺ວາຣໍ ປິຘາຍ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ເຕ ປຣິສ຺ສຍາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ສຣີສເປຕິ ເຍ ເກຈິ ສຣນ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ທີຆຊາຕິເກ. ມກເສຕິ ນິທສ຺ສນເມຕໍ, ຑໍສາທີນໍ ເອເຕເນວ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສິສິເຣຕິ ສີຕກາລວເສນ ສຕ຺ຕາຫວທ຺ທລິກາທິວເສນ ຈ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ສິສິຣສມ຺ຜສ຺ເສ. ວຸຏ຺ຐິໂຍຕິ ຍທາ ຕທາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ວສ຺ສວຸຏ຺ຐິໂຍ ປຏິຫນຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ວາຕາຕໂປ ໂຆໂຣຕິ ຣຸກ຺ຂຄຈ຺ຉາທີນໍ ອຸມ຺ມູລຠຎ຺ຊນວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ໂຆໂຣ ສຣຊອຣຊາທິເຠໂທ ວາໂຕ ເຈວ ຄິມ຺ຫປຣິຬາຫສມເຍສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂຆໂຣ ສູຣິຍາຕໂປ ຈ. ປຏິຫຎ຺ຎຕີຕິ ປຏິພາຫີຍຕິ. ເລຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ນານາຣມ຺ມຓໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລານາຣາມຕ຺ຖໍ. ສຸຂຕ຺ຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປຣິສ຺ສຍາຠາເວນ ຜາສຸວິຫາຣຕ຺ຖໍ. ຌາຍິຕຸນ຺ຕິ ອຏ຺ຐຕິໍສາຣມ຺ມເຓສຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປນິຊ຺ຌາຍິຕຸໍ. ວິປສ຺ສິຕຸນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈາທິໂຕ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສິຕຸໍ.

ວິຫາເຣຕິ ປຏິສ຺ສເຍ. ກາຣເຍຕິ ກາຣາເປຍ຺ຍ. ຣມ຺ເມຕິ ມໂນຣເມ ນິວາສສຸເຂ. ວາສເຍຕ຺ຖ ພຫຸສ຺ສຸເຕຕິ ກາເຣຕ຺ວາ ປນ ເອຕ຺ຖ ວິຫາເຣສຸ ພຫຸສ຺ສຸເຕ ສີລວນ຺ເຕ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ເມ ນິວາເສຍ຺ຍ. ເຕ ນິວາເສນ຺ໂຕ ປນ ເຕສໍ ພຫຸສ຺ສຸຕານໍ ຍຖາ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກິລມໂຖ ນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອນ຺ນຎ຺ຈ ປານຎ຺ຈ ວຕ຺ຖເສນາສນານິ ຈ ທເທຍ຺ຍ ອຸຊຸຠູເຕສຸ ອຊ຺ຌາສຍສມ຺ປນ຺ເນສຸ ກມ຺ມຜລານໍ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓານຎ຺ຈ ສທ຺ທຫເນນ ວິປ຺ປສນ຺ເນນ ເຈຕສາ.

ອິທານິ ຄຫຏ຺ຐປພ຺ພຊິຕານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎູປກາຣຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕ ຕສ຺ສາ’’ຕິ ຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຕຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ຕສ຺ສາຕິ ອຸປາສກສ຺ສ. ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕີຕິ ສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂປນຸທນໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕິ. ຍໍ ໂສ ຘມ຺ມໍ ອິຘຎ຺ຎາຍາຕິ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍໍ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ ສມ຺ມາປຏິປຊ຺ຊເນນ ຊານິຕ຺ວາ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄາຘິຄເມນ ອນາສໂວ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ.

ປູຊາສກ຺ກາຣວເສເນວ ປຐມຍາໂມ ເຂປິໂຕ, ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ອປ຺ປາວເສໂສ ມຊ຺ຌິມຍາໂມ ຄໂຕຕິ ປາຬິຍໍ ‘‘ພຫຸເທວ ຣຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຕິເຣກຕຣໍ ທິຍຑ຺ຒຍາມ’’ນ຺ຕິ. ສນ຺ທສ຺ເສສີຕິ ອານິສໍສໍ ທສ຺ເສສິ, ອາວາສທານປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ, ‘‘ມຫາຣາຊ, ອິຕິປິ ສີລໍ, ອິຕິປິ ສມາຘິ, ອິຕິປິ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ສີລາທິຄຸເຓ ເຕສໍ ສມ຺ມາ ທສ຺ເສສິ, ຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປກາເສສິ. ສມາທເປສີຕິ ‘‘ເອວໍ ສີລໍ ສມາທາຕພ຺ພໍ, ສີເລ ປຕິຏ຺ຐິເຕນ ເອວໍ ສມາຘິ, ເອວໍ ປຎ຺ຎາ ຠາເວຕພ຺ພາ’’ຕິ ຍຖາ ເຕ ສີລາທິຄຸເຓ ອາທິຍນ຺ຕິ, ຕຖາ ຄຓ຺ຫາເປສິ. ສມຸຕ຺ເຕເຊສີຕິ ຍຖາ ສມາທິນ຺ນໍ ສີລໍ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ ໂຫຕິ, ສມຖວິປສ຺ສນາ ຈ ຠາວິຍມານາ ຍຖາ ສຸຏ຺ຐຸ ວິໂສຘິຕາ ອຸປຣິວິເສສາວຫາ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ນິສາມນວເສນ ໂວທາເປສິ. ສມ຺ປຫໍເສສີຕິ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ຐິຕສີລາທິຄຸເຓຫິ ສມ຺ປຕິ ລທ຺ຘຄຸຓານິສໍເສຫິ ເຈວ ອຸປຣິ ລທ຺ຘພ຺ພຜລວິເສເສຫິ ຈ ອຸປຣິຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ມາ ປຫໍເສສິ, ລທ຺ຘສ຺ສາສວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ໂຕເສສິ. ເອວເມເຕສໍ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສມຸທາຍວຈໂນປິ ອສີຕິມຫາເຖຣ-ສທ຺ໂທ ຕເທກເທເສປິ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ອາຫ ‘‘ອສີຕິມຫາເຖເຣສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສູ’’ຕິ. ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣປິ ຫິ ອນ຺ໂຕຄໂຘ ເອວາຕິ. ສາກິຍມຓ຺ຑເລຕິ ສາກິຍຣາຊສມູເຫ.

ປຏິປທາຍ ນິຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປາຏິປໂທ. ເຕນາຫ – ‘‘ປຏິປນ຺ນໂກ’’ຕິ. ສິກ຺ຂນສີລຕາທິນາ ເສໂຂ, ໂອຘິໂສ ສມິຕປາປຕາຍ ສມໂຓ. ເສໂຂ ປາຏິປໂທ ປຏິປຊ຺ຊນປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ປຏິປທາເທສນໍ ນິຍເມນ຺ໂຕ ປຏິປທາຍ ປຸຄ຺ຄລໍ ນິຍເມຕິ ນາມາຕິ ‘‘ປຏິປທາຍ ປຸຄ຺ຄລໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ເສຂປ຺ປຏິປທາ ສາສເນ ມງ຺ຄລປຏິປທາ ສມ຺ມເທວ ອເສວິຕພ຺ພປຣິວຊ຺ຊເນນ ເສວິຕພ຺ພສມາທາເນນ ອຸກ຺ກໍສວຕ຺ຖູສຸ ຈ ຠາວໂຕ ອເສຂຘມ຺ມປາຣິປູຣິຍາ ອາວຫຕ຺ຕາ ຈ ວຑ຺ຒມານກປຏິປທາ. ອກິລມນ຺ຕາວ ສລ຺ລກ຺ເຂສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອິທໍ ຕທາ ເຕສໍ ອເສຂຠູມິອຘິຄມາຍ ອໂຍຄ຺ຍຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອກິລມນ຺ຕາວາຕິ ອິມິນາ ປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສປິ ອນຘິຄຕມຄ຺ຄສຎ຺ຎາປນາ ຠາຣິຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ໂອສຏາຕິ ອນຸປ຺ປວິຏ຺ຐາ. ສກລໍ ວິນຍປິຏກໍ ກຖິຕເມວ ໂຫຕິ ຕສ຺ສ ສີລກຖາພາຫຸລ຺ລໂຕ ເສສທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕີຫິ ປິຏເກຫີຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ. ເຕນ ຕໍຕໍປິຏການໍ ຕສ຺ສາ ຕສ຺ສາ ສິກ຺ຂາຍ ສາຘກຕມຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ປິຏ຺ຐິວາໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຸປາທິນ຺ນກສຣີຣສ຺ສ ຕຖາຣູປຕ຺ຕາ ສງ຺ຂາຣານຎ຺ຈ ອນິຈ຺ຈຕາຍ ທຸກ຺ຂານຸພນ຺ຘຕ຺ຕາ. ອກາຣຓໍ ວາ ເອຕນ຺ຕິ ເຍນາຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕເມວ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ປໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຕູຫິ ອິຣິຍາປເຖຫິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸກາໂມ ອໂຫສິ ສກ຺ຍຣາຊູນໍ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ສຕ຺ຖາປິ ຕເທວ ສນ຺ຘາຍ ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຆາຏິໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊີຕີ’’ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ປິຏ຺ຐິ ເມ ອາຄິລາຍຕີ’’ຕິ ອິທໍ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປາທິນ຺ນກສຣີຣຎ຺ຈ ນາມາ’’ຕິອາທິ.

໒໓. ‘‘ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ…ເປ… ສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໕໑໑) ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ໂຖ ສມ຺ປນ຺ນ-ສທ຺ໂທ, ອິຘ ປນ ປາຣິປູຣິອຕ຺ໂຖຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓສີໂລຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍ ປນ ສມ຺ປນ຺ນສີໂລເຍວ, ໂສ ປຣິປຸຓ຺ຓສີໂລ. ປຣິສຸທ຺ຘຎ຺ຫິ ສີລໍ ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ສພລໍ ກມ຺ມາສໍ ວາ. ສຸນ຺ທຣຘມ຺ເມຫີຕິ ໂສຠນຘມ຺ເມຫິ. ຍສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຕສ຺ສ ໂສຠນຠາວໂຕ. ເຕຫິ ສປ຺ປຸຣິສຠາວສາຘນໂຕ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ຘມ຺ເມຫິ.

໒໔. ອິມິນາ ເອຕ຺ຕເກນ ຐາເນນາຕິ ‘‘ອິຘ, ມຫານາມ, ອຣິຍສາວໂກ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຍາວ ‘‘ອກສິຣລາຠີ’’ຕິ ປທໍ ອິມິນາ ເອຕ຺ຕເກນ ອຸທ຺ເທສປເທນ ມາຕິກໍ ຐເປຕ຺ວາ. ປຏິປາຏິຍາຕິ ອຸທ຺ເທສປຏິປາຏິຍາ. ເອວມາຫາຕິ ‘‘ເອວໍ ກຖຎ຺ຈ, ມຫານາມາ’’ຕິອາທິນາ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມາເນນ ທສ຺ສິຕາກາເຣນ ອາຫ.

໒໕. ຫິຣີຍຕີຕິ ລຊ຺ຊີຍຕິ ປີຬີຍຕິ. ຍສ຺ມາ ຫິຣີ ປາປຊິຄຸຈ຺ຉນລກ຺ຂຓາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຊິຄຸຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອຕ຺ຕປ຺ປຕີຕິ ອຸຕ຺ຕປ຺ປຕິ. ປາປຸຕ຺ຣາສລກ຺ຂຓຎ຺ຫິ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ. ປຄ຺ຄຫິຕວີຣິໂຍຕິ ສງ຺ໂກຈໍ ອນາປນ຺ນວີຣິໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອໂນສກ຺ກິຕມານໂສ’’ຕິ. ປຫານຕ຺ຖາຍາຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນຕ຺ຖາຍ. ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປສມ຺ປທາ ນາມ ອຘິຄໂມ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິລາຠຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ. ສຕິເນປກ຺ເກນາຕິ ສຕິຍາ ເນປກ຺ເກນ ຕິກ຺ຂວິສທສູຣຠາເວນ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ເນປກ຺ກໍ ນາມ ປຎ຺ຎາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ສຕິຍາ ຈ ນິປກຠາເວນ ຈາ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ສຕິ ອຎ຺ໂຎ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ນາມ ໂຫຕິ. ສຕິມາຕິ ຈ ອິມິນາວ ວິເສສາ ສຕິ ຄຫິຕາ, ປຣໂຕ ‘‘ຈິຣກຕມ຺ປິ ຈິຣຠາສິຕມ຺ປິ ສຣິຕາ ອນຸສ຺ສຣິຕາ’’ຕິ ສຕິກິຈ຺ຈເມວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ນ ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ມາ ສຕິເນປກ຺ເກນາຕິ ສຕິຍາ ເນປກ຺ກຠາເວນາຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ເຕເນວ ຫິ ປຈ຺ຈຍວິເສສວເສນ ອຎ຺ຎຘມ຺ມນິຣເປກ຺ໂຂ ສຕິຍາ ພລວຠາໂວ. ຕຖາ ຫິ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນປິ ອຊ຺ຌຍນສມ຺ມສນານິ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ.

ເຈຕິຍງ຺ຄຓວຕ຺ຕາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ໂພຘິຍງ຺ຄຓວຕ຺ຕາທີນິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອສີຕິມຫາວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິປູຣຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອສີຕິວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິປູຣຓໍ ມຫາວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິປູຣຓນ຺ຕິ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິປູຣຓ-ສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ມຫາວຕ຺ຕານິ (ວິຠ. ມູລຏີ. ໔໐໖) ນາມ ວຕ຺ຕຂນ຺ຘເກ (ຈູຬວ. ໓໕໖ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕານິ ອາຄນ຺ຕຸກວຕ຺ຕໍ ອາວາສິກໍ ຄມິກໍ ອນຸໂມທນໍ ຠຕ຺ຕຄ຺ຄໍ ປິຓ຺ຑຈາຣິກໍ ອາຣຎ຺ຎິກໍ ເສນາສນໍ ຊນ຺ຕາຆຣໍ ວຈ຺ຈກຸຏິ ອຸປຊ຺ຌາຍໍ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກໍ ອາຈຣິຍໍ ອນ຺ເຕວາສິກວຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈຸທ຺ທສ. ຕໂຕ ອຎ຺ຎານິ ປນ ກທາຈິ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມກຕາທິກາເລ ປາຣິວາສິກາທິກາເລ ຈ ຈຣິຕພ຺ພານິ ອສີຕິ ຂຸທ຺ທກວຕ຺ຕານິ ສພ຺ພາສຸ ອວຕ຺ຖາສຸ ນ ຈຣິຕພ຺ພານິ, ຕສ຺ມາ ມຫາວຕ຺ເຕສຸ, ອຄ຺ຄຫິຕານິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ປາຣິວາສິການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ວຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ‘‘ນ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພໍ…ເປ… ນ ຉມາຍໍ ຈງ຺ກມນ຺ເຕ ຈງ຺ກເມ ຈງ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໘໑) ວຸຕ຺ຕານິ ປກຠຕ຺ເຕ ຈຣິຕພ຺ພວຕ຺ຕາວສານານິ ຉສຏ຺ຐິ, ຕໂຕ ປຣໍ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ປາຣິວາສິເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປາຣິວາສິກວຸຑ຺ຒຕເຣນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ມູລາຍປຏິກສ຺ສນາຣເຫນ ມານຕ຺ຕາຣເຫນ ມານຕ຺ຕຈາຣິເກນ ອພ຺ຠານາຣເຫນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ເອກຈ຺ຉນ຺ເນ ອາວາເສ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທີນິ (ຈູຬວ. ໘໒) ປກຕຕ຺ເຕ ຈຣິຕພ຺ເພຫິ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕາ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອຄເຓຕ຺ວາ ປາຣິວາສິກວຸຑ຺ຒຕຣາທີສຸ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕເຣສຸ ຈຣິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວເສນ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ເອເກກໍ ກຕ຺ວາ ຄຓິຕພ຺ພານິ ປຎ຺ຈາຕິ ເອກສຕ຺ຕຕິວຕ຺ຕານິ, ອຸກ຺ເຂປນິຍກມ຺ມກຕວຕ຺ເຕສຸ ວຕ຺ຕປຎ຺ຎາປນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ນ ປກຕຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຠິວາທນໍ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານໍ…ເປ… ນ຺ຫາເນ ປິຏ຺ຐິປຣິກມ຺ມໍ ສາທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໕໑) ອິທໍ ອຠິວາທນາທີນໍ ອສາທິຍນໍ ເອກໍ, ‘‘ນ ປກຕຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ສີລວິປຕ຺ຕິຍາ ອນຸທ຺ຘໍສິຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທີນິ ຈ ທສາຕິ ເອວເມຕານິ ທ຺ວາສີຕິ. ເອເຕສ຺ເວວ ປນ ການິຈິ ຕຊ຺ຊນີຍກມ຺ມາທິວຕ຺ຕານິ ການິຈິ ປາຣິວາສິກາທິວຕ຺ຕານີຕິ ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນ ທ຺ວາສີຕິ, ເອວໍ ອປ຺ປກໍ ປນ ອູນມຘິກໍ ວາ ຄຓນຸປຄໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອິຘ ‘‘ອສີຕິ’’ຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປນ ອຏ຺ຐກຖາປເທເສ ‘‘ທ຺ວາສີຕິ ຂນ຺ຘກວຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ອຸທ຺ທິສນໍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ອຸທ຺ທິສາປນນ຺ຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ-ສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ອຸທ຺ທິສນໍ ອຸທ຺ເທສຄ຺ຄຫຓໍ. ຘມ຺ໂມສາຣຓໍ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຸຈ຺ຈາຣຓໍ. ຘມ຺ມເທສນາ –

‘‘ອາທິມ຺ຫິ ສີລໍ ເທເສຍ຺ຍ, ມຊ຺ເຌ ຌານໍ ວິປສ຺ສນໍ;

ປຣິໂຍສາເນ ຈ ນິພ຺ພານໍ, ເອສາ ກຖິກສຓ຺ຐິຕີ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໙໐; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໔.໒໔໖) –

ເອວໍ ກຖິຕລກ຺ຂຓາ ຘມ຺ມກຖາ. ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຄຫຏ຺ຐສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ວາ ຕງ຺ຂຓານຸຣູປາ ຘມ຺ມີ ກຖາ ອຸປນິສິນ຺ນກຖາ. ຠຕ຺ຕານຸໂມທນກຖາ ອນຸໂມທນິຍາ. ສຣິຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ເກວລໍ ຈິຣກຕຈິຣຠາສິຕານໍ ສຣຓມນຸສ຺ສຣຓມຕ຺ຕໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ອຖ ໂຂ ຕຖາປວຕ຺ຕຣູປາຣູປຘມ຺ມານໍ ປຣິຄ຺ຄຫມຸເຂນ ປວຕ຺ຕວິປສ຺ສນາຈາເຣ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສມຸຏ຺ຐາປນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ກາເຍນ ຈິຣກເຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສກິມ຺ປິ ສຣເຓນາຕິ ເອກວາຣໍ ສຣເຓນ. ປຸນປ຺ປຸນໍ ສຣເຓນາຕິ ອນຸ ອນຸ ສຣເຓນ. ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄມ຺ປິ ວິເວກນິສ຺ສິຕໍ ວິຣາຄນິສ຺ສິຕໍ ນິໂຣຘນິສ຺ສິຕໍ ໂວສຄ຺ຄປຣິຓາມິຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ສຣນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຊວນວາເຣ ສຣຓຊວນວາເຣ ປຣິຕ຺ຕຊວນວເສນ ອນຸສ຺ສຣິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຄຕິອຕ຺ຖາ ຘາຕຸສທ຺ທາ ພຸທ຺ຘິອຕ຺ຖາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ອຸທຍຎ຺ຈ ວຍຎ຺ຈ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ. ມິສ຺ສກນເຍນາຍໍ ເທສນາ ອາຄຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ຈ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ຈາ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ເຈວາ’’ຕິອາທິ. ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ນິພ຺ເພຘິກປຣິຍາຍໂຕ. ສາ ຈ ໂຂ ປເທສິກາຕິ ນິປ຺ປເທສິກໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ປຏິລາຠສໍວຕ຺ຕນໂຕ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍຄາມິນິຠາເວປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສມ຺ມາຕິ ຍາຖາວໂຕ. ອກຸປ຺ປຘມ຺ມຕາຍ ຫິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ເຂປິຕເຂປນາຍ ນ ປຸນ ກິຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອຸປາເຍນ ຎາເຍນ ຍາ ປວຕ຺ຕິ ສາ ເອວາຕິ ອາຫ – ‘‘ເຫຕຸນາ ນເຍນາ’’ຕິ.

໒໖. ອຘິກໍ ເຈໂຕ ອຠິເຈໂຕ, ມຫຄ຺ຄຕຈິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ປນ ອຘິກຕາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິປຏິປກ຺ຂວິຄເມນ ວິສິຏ຺ຐຠາວປ຺ປຕ຺ຕິ, ຕນ຺ນິສ຺ສິຕານິ ອາຠິເຈຕສິການິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຠິຈິຕ຺ຕໍ ເສຏ຺ຐຈິຕ຺ຕໍ ສິຕານ’’ນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣານນ຺ຕິ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ຜາສຸວິຫາຣຠູຕານໍ. ເຕຫິ ປນ ສມງ຺ຄິຕກ຺ຂເຓ ຍສ຺ມາ ວິເວກຊໍ ປີຕິສຸຂໍ ສມາຘິຊໍ ປີຕິສຸຂໍ ອປີຕິຊໍ ສຕິປາຣິສຸທ຺ຘິຎາຓສຸຂຎ຺ຈ ປຏິລຠຕິ ວິນ຺ທຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ – ‘‘ອປ຺ປິຕປ຺ປິຕກ຺ຂເຓ ສຸຂປຏິລາຠເຫຕູນ’’ນ຺ຕິ. ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕກ຺ຂເຓ ສມາປຊ຺ຊິຕາຕິ ອິມິນາ ເຕສຸ ຌາເນສຸ ສມາປຊ຺ຊນວສີຠາວມາຫ, ‘‘ນິກາມລາຠີ’’ຕິ ປນ ວຈນໂຕ ອາວຊ຺ຊນາຘິຏ຺ຐານາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວສິໂຍ ຈ ວຸຕ຺ຕາ ເອວາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ນິທຸກ຺ຂລາຠີຕິ ອິມິນາ ເຕສໍ ຌານານໍ ສຸຂປຏິປທາຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ວິປຸລລາຠີຕິ ອິມິນາ ປຄຸຓຕໍ ຕປ຺ປມາຓທສ຺ສິຕຠາວທີປນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ປຄຸຓຠາເວນາ’’ຕິອາທິ. ສມາປຊ຺ຊິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ ສມາປຊ຺ຊນວສີຠາວຕາຍ ສາຘິຕຕ຺ຕາ. ສມາຘິປາຣິປນ຺ຖິກຘມ຺ເມຕິ ວສີຠາວສ຺ສ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມ. ຌານາຘິຄມສ຺ສ ປນ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມາ ປເຄວ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ, ອຎ຺ຎຖາ ຌານາຘິຄໂມ ເອວ ນ ສິຍາ. ອກິລມນ຺ໂຕ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ກິຈ຺ເຉນ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕິ ວິໂສເຘຕິ, ກາມາທີນວປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທີຫິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ອຎ຺ເຎສໍ ສມາຘິປາຣິປນ຺ຖິການໍ ທູຣສມຸສ຺ສາຣຓໍ ອິຘ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໍ ວິໂສຘນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໒໗. ວິປສ຺ສນາຫິຕາຍ ອຸປຣູປຣິວິເສສາວຫຕ຺ຕາ ວຑ຺ຒມານາຍ ປຸພ຺ພຠາຄສີລາທິປຏິປທາຍ. ສາ ເອວ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາ ຍຖາຠາວິຕຕາຍ ອວສ຺ສໍ ຠາວິນໍ ວິເສສໍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອຓ຺ຑໍ ວິຍາຕິ ອຓ຺ຑໍ, ກິເລເສຫິ ອທູສິຕຕາຍ ອປູຕິ ອຓ຺ຑໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອປຸຈ຺ຈຓ຺ໂຑ, ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ຐິຕປຸຄ຺ຄໂລ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ອປຸຈ຺ຈຓ຺ຑຕາ. ວິປສ຺ສນາທິຎາຓປ຺ປເຠທາຍາຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສຎາຓາທິຎາຓປເຠທາຍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຈໂຕຂິລສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໑.໑໘໕) ‘‘ສ ໂຂ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ອຸສ຺ໂສຬ຺ຫິປນ຺ນຣສງ຺ຄສມນ຺ນາຄໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຠພ຺ໂພ ອຠິນິພ຺ພິທາຍາ’’ຕິ ອາຄຕຕ຺ຕາ ອຸສ຺ໂສຬ຺ຫິປນ຺ນຣເສຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕຠາໂວຕິ ເອວໍ ຍໍ ໂອປມ຺ມສໍສນ຺ທນໍ ອາຄຕໍ, ຕໍ ໂອປມ຺ມສໍສນ຺ທນໍ ອິຘ ອິມສ຺ມິໍ ເສຂສຸຕ຺ເຕ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໒໘. ມຫຄ຺ຄຕາທິຠາເວນ ເຫຏ຺ຐິມານໍ ຌານານໍ ອນຸຣູປມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ວິເສເສນ ເຕ ອຸຕ຺ຕຣິຕ຺ວາ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວານ ຐິຕນ຺ຕິ ອນຸຕ຺ຕຣໍ, ເຕນາຫ – ‘‘ປຐມາທິຊ຺ຌາເນຫິ ອສທິສໍ ອຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ. ທຸຕິຍາທີສຸປິ ອຠິນິພ຺ຠິທາສຸ. ປຸພ຺ເພນິວາສຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຍຖາ ອຕ຺ຕໂນ ວິສຍປຏິຈ຺ຉາທກໍ ກິເລສນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມນ຺ຕເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ກຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ກໂຣນ຺ຕເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ປຸພ຺ເພນິວາສຎາເຓນ ປຐມໍ ຊາຍຕີ’’ຕິ, ເສສຎາຓທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ.

໒໙. ຈຣຓສ຺ມິນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ຠຸມ຺ມວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຣຓໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ເຕນາຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ ອຄຕປຸພ຺ພທິສາຄມເນ ເຕສໍ ສາຘກຕມຠາວໂຕ.

ອຏ຺ຐ ຎາຓານີຕິ ອິຘ ອາຄຕານິ ຈ ອນາຄຕານິ ຈ ອມ຺ພຏ຺ຐສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໕໔ ອາທໂຍ) ອາຄຕານິ ຄເຫຕ຺ວາ ວທຕິ. ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສປຏິຈ຺ຉາທກາທິກິເລສຕມໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ປທາເລຕ຺ວາ.

໓໐. ສນງ຺ກຸມາເຣນາຕິ ສນນ຺ຕນກຸມາເຣນ. ຕເທວ ຫິ ຕສ຺ສ ສນນ຺ຕນກຸມາຣຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈິຣກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ອຕ຺ຕຠາໂວຕິ ເຍນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ມນຸສ຺ສປເຖ ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສິ, ໂສ ກຸມາຣຕ຺ຕຠາໂວ, ຕສ຺ມາ ພ຺ຣຫ຺ມຠູໂຕປິ ຕາທິເສນ ກຸມາຣຕ຺ຕຠາເວນ ຈຣຕິ.

ຊນິຕສ຺ມິໍ-ສທ຺ໂທ ເອວ ອິ-ກາຣສ຺ສ ເອ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ຊເນຕສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຊນິຕສ຺ມິນ຺ຕິ ຈ ຊນສ຺ມິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຊນິຕສ຺ມິນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎຄ຺ຄຫເຓປິ ຍຕ຺ຖ ຈຕຸວຓ຺ຓສມຎ຺ຎາ, ຕຕ຺ເຖວ ມນຸສ຺ສໂລເກ. ຂຕ຺ຕິໂຍ ເສຏ຺ໂຐຕິ ໂລກສມຎ຺ຎາປິ ມນຸສ຺ສໂລເກເຍວ, ນ ເທວກາເຍ ພ຺ຣຫ຺ມກາເຍ ວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍ ໂຄຕ຺ຕປຏິສາຣິໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິສຣນ຺ຕີຕິ ‘‘ອຫໍ ໂຄຕໂມ, ອຫໍ ກສ຺ສໂປ’’ຕິ ປຕິ ປຕິ ອຕ຺ຕໂນ ໂຄຕ຺ຕໍ ອນຸສຣນ຺ຕິ ປຏິຊານນ຺ຕິ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ ອານນ຺ທາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕເກນ ສາຘຸກາຣທາເນນ. ຊິນຠາສິຕໍ ນາມ ຊາຕນ຺ຕິອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຣິໂຍສານາ ເຖຣຠາສິຕໍ ພຸທ຺ຘຠາສິຕເມວ ນາມ ຊາຕໍ. ‘‘ກິມ຺ປນິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ສຕ຺ຖຸເທສນານຸວິຘານໂຕ ຊິນຠາສິຕໍ, ອຸທາຫຸ ສາຘຸກາຣທານມຕ຺ເຕນາ’’ຕິ ເອວຣູປາ ໂຈທນາ ອິຘ ອໂນກາສາ ເຖຣສ຺ສ ເທສນາຍ ຠຄວໂຕ ເທສນານຸວິຘານເຫຕຸກຕ຺ຕາ ສາຘຸກາຣທານສ຺ສາຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເສຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔. ໂປຕລິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໑. ອງ຺ຄາ ນາມ ຊນປທິໂນ ຣາຊກຸມາຣາ, ເຕສໍ ນິວາໂສ ເອໂກປິ ຊນປໂທ ຣຸຬ຺ຫິວເສນ ອງ຺ຄາຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອງ຺ຄາເຍວ ໂສ ຊນປໂທ’’ຕິ. ມຫິຍາ ປນສ຺ສ ອຸຕ຺ຕເຣນ ຍາ ອາໂປຕິ ມຫິຍາ ນທິຍາ ຍາ ອາໂປ ຕສ຺ສ ຊນປທສ຺ສ ອຸຕ຺ຕເຣນ ໂຫນ຺ຕິ. ຕາສໍ ອວິທູຣຕ຺ຕາ ໂສ ຊນປໂທ ອຸຕ຺ຕຣາໂປຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ປນ ມຫີ ກຕ຺ຖຈິ ກຕ຺ຖຈິ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຄຕາຕິ ອາຫ ‘‘ກຕຣມຫິຍາ ອຸຕ຺ຕເຣນ ຍາ ອາໂປ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ສາ ມຫິຍາ ອາຄມນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຍໍ ອາວິຠາວກຖາ. ຍສ຺ມາ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໘.໑໙) ໂລກິຍາ ຊມ຺ພຸທີໂປ ຫິມວາ ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐິຕສມຸທ຺ທທຫປພ຺ພຕນທິໂຍຕິ ເອເຕສຸ ຍໍ ຍໍ ນ ມນຸສ຺ສໂຄຈຣໍ, ຕຕ຺ຖ ສຍໍ ສມ຺ມູຬ຺ຫາ ອຎ຺ເຎປິ ສມ຺ໂມຫຍນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມຫວິຘມນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຍໍ ກິຣ ຊມ຺ພຸທີໂປ’’ຕິອາທິມາຣທ຺ຘໍ. ທສສຫສ຺ສໂຍຊນປຣິມາໂຓ ອາຍາມໂຕ ຈ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ອຸທເກນ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ ຕທຸປໂຠຄິສຕ຺ຕານໍ ປຸຎ຺ຎກ຺ຂເຍນ.

ສຸນ຺ທຣທສ຺ສນໍ ກູຏນ຺ຕິ ສຸທສ຺ສນກູຏໍ, ຍໍ ໂລເກ ‘‘ເຫມກູຏ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມູລຄນ຺ໂຘ ກາຬານຸສາຣິຍາທິ. ສາຣຄນ຺ໂຘ ຈນ຺ທນາທິ. ເຜຄ຺ຄຸຄນ຺ໂຘ ສລລາທິ. ຕຈຄນ຺ໂຘ ລວງ຺ຄາທິ. ປປຏິກຄນ຺ໂຘ ກພິຕ຺ຖາທິ. ຣສຄນ຺ໂຘ ສຊ຺ຊາທິ, ປຕ຺ຕຄນ຺ໂຘ ຕມາລຫິຣິເວຣາທິ. ປຸປ຺ຜຄນ຺ໂຘ ນາຄກຸງ຺ກຸມາທິ. ຜລຄນ຺ໂຘ ຊາຕິຜລາທິ. ຄນ຺ຘຄນ຺ໂຘ ສພ຺ເພສໍ ຄນ຺ຘານໍ ຄນ຺ໂຘ. ຍສ຺ສ ຫິ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ມູລາທີນໍ ຄນ຺ໂຘ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ອິຘ ຄນ຺ໂຘ ນາມ. ຕສ຺ສ ຄນ຺ຘສ຺ສ ຄນ຺ໂຘ ຄນ຺ຘຄນ຺ໂຘ. ສພ຺ພານິ ປຸຖຸລໂຕ ປຎ຺ຎາສໂຍຊນານິ, ອາຍາມໂຕ ປນ ອຸພ຺ເພຘໂຕ ວິຍ ທ຺ວິໂຍຊນສຕາເນວາຕິ ວທນ຺ຕິ.

ມໂນຫຣສິລາຕລານີຕິ ໂອຕຣຓຕ຺ຖາຍ ມນຸຎ຺ຎໂສປານສິລາຕລານິ. ສຸປຏິຍຕ຺ຕານີຕິ ຕທຸປໂຠຄິສຕ຺ຕານໍ ສາຘາຣຓກມ຺ມານຸຠາເວນ ສຸຏ຺ຐຸ ປຏິຍຕ຺ຕານິ ສຸປ຺ປວຕ຺ຕິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ມຈ຺ຉກຈ຺ຉປາທໂຍ ອຸທກໍ ມລິນໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕທຠາວໂຕ ຜລິກສທິສນິມ຺ມລຸທການິ. ຕິຣິຍໂຕ ທີຆໍ ອຸຄ຺ຄຕກູຏນ຺ຕິ ‘‘ຕິຣຈ຺ຉານປພ຺ພຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

ອາປຓານິ ເອວ ໂວຫາຣສ຺ສ ມຸຂຠູຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ອາປຓມຸຂສຫສ຺ສານີ’’ຕິ. ວິຠຕ຺ຕານີຕິ ວວຕ຺ຖິຕານິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາສມ຺ຠິນ຺ນານິ. ວສນຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຍຖາຜາສຸກໍ ວສິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ. ອາສຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອາສນໍ, ນິສີທິຕພ຺ພຏ຺ຐານານິ.

ອສາຣຸປ຺ປໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສ຺ສ ຉາທນໂຕ ຉນ຺ນໍ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ, ຕເທວ ອຊ຺ຌາສຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຕິຣູເປຕິ ປກາເສຕີຕິ ປຕິຣູປໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນປ຺ປຕິຣູປ’’ນ຺ຕິ. ກາຣຓເວວຈນານີຕິ ຎາປກກາຣຓເວວຈນານິ. ຎາປກຎ຺ຫິ ກາຣຓໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ອຕ຺ຖໍ ອາກໂຣຕິ ປກາເສຕີຕິ ອາກາໂຣ, ຕເມວ ລີນໍ ຄຸຬ຺ຫໍ ອຕ຺ຖໍ ຄເມຕີຕິ ລິງ຺ຄໍ, ໂສ ເຕນ ນິມີຍຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິທານິ ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ທີຆທສວຕ຺ຖ…ເປ… ນິມິຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕຕິ ອາກາຣາທໂຍ. ຕຖາ ຫິ ປນ ເມຕິອາທິນາ ໂປຕລິໂຍ ຄຫປຕິ ‘‘ປຣິພ຺ພາຊກນິຍາເມນ ອຫໍ ຊີວາມິ, ຕສ຺ມາ ຄຫປຕິ ນ ໂຫມີຕິ ວທຕິ. ໂອວທນ຺ໂຕຕິ ອນຸສາສນ຺ໂຕ. ອຸປວທນ຺ໂຕຕິ ປຣິຠາສນ຺ໂຕ.

໓໒. ເຄຘຠູໂຕ ໂລໂຠຕິ ຄິຊ຺ຌນສຠາໂວ ໂລໂຠ. ອຄິຊ຺ຌນລກ຺ຂໂຓ ນ ໂລໂຠ, ອນິນ຺ທາຠູຕໍ ອຆຏ຺ຏນນ຺ຕິ ນິນ຺ທາຍ ປຏິປກ຺ຂຠູຕໍ ປເຣສໍ ອຆຏ຺ຏນໍ. ນິນ຺ທາຆຏ຺ຏນາຕິ ນິນ຺ທາວເສນ ປເຣສໍ ຆຏ຺ຏນາ ອກ຺ໂກສນາ. ພ຺ຍວຫາຣໂວຫາໂຣປີຕິ ກຍວິກ຺ກຍລກ຺ຂໂຓ ສພ຺ໂຍຫາໂຣປິ ທານຄ຺ຄຫຓໍ ໂວຫາໂຣ. ‘‘ທຕ຺ໂຕ ຕິສ຺ໂສ’’ ຕິອາທິນາ ໂວຫຣຓໍ ປຎ຺ຎາປນນ຺ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ໂວຫາໂຣ. ຍຖາຘິປ຺ເປຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ໂວຫຣຓໍ ກຖນໍ ໂພຘນນ຺ຕິ ວຈນໍ ໂວຫາໂຣ. ຍາຖາວໂຕ ອຍາຖາວໂຕ ຈ ໂວຫຣຕິ ເອເຕນາຕິ ໂວຫາໂຣ, ເຈຕນາ. ອຍມິຘາຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອຍໍ ເຈຕນາລກ຺ຂໂຓ ໂວຫາໂຣ ອິຘ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ໂສ ຈ ໂຂ ສາວຊ຺ໂຊວ ສມຸຈ຺ເຉທສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ອິທານິ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ໂວຫາຣສ຺ສ ອິຘ ສມ຺ຠວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄິຫີຕິ ເຈຕນາ ນຕ຺ຖີຕິ ອຫໍ ຄິຫີຕິ ເຈຕນາປວຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ. ຄິຫີຕິ ວຈນໍ ນຕ຺ຖີຕິ ຄິຫີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປເຣສຎ຺ຈ ວຈນປ຺ປວຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ. ຄິຫີຕິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ ຄິຫີຕິ ສມຎ຺ຎາ ນຕ຺ຖິ. ຄິຫີຕິ ພ຺ຍວຫາໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ສມຸທາຈາໂຣ ນຕ຺ຖິ.

໓໓. ປາຓາຕິປາໂຕວ ສໍໂຍຊນໍ. ກສ຺ມາ? ພນ຺ຘນຠາເວນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ນິສ຺ສຣິຕຸໍ ອປ຺ປທານໂຕ. ປາຓາຕິປາຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາຍ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ປາຓາຕິປາຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ປາຓາຕິປາຕສ຺ສ…ເປ… ໂຫຕີ’’ຕິ. ຍຎ຺ຫິ ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖິ, ເຕນ ໂສ ອປທິສ຺ສຕີຕິ. ພຫຸຕາຍາຕິ ອຈກ຺ຂຸກາທິເຠເທນ ພຫຸຠາວໂຕ. ປາຓາຕິປາຕສ຺ສ ປຏິປກ຺ໂຂ ອປາຓາຕິປາໂຕ. ໂສ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ກາຍທ຺ວາຣິໂກ ສີລສໍວໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ກາຍິກສີລສໍວເຣນາ’’ຕິ. ອຕ຺ຕາປິ ມໍ ອຸປວເທຍ຺ຍາຕິອາທິ ປາຓາຕິປາເຕ ອາທີນວທສ຺ສນໍ. ອາທີນວທສ຺ສິໂນ ຫິ ຕໂຕ ໂອຣມຓໍ. ເທສນາວເສນາຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ສຸຕ຺ເຕ ອຠິຘມ຺ເມ ຈ ທສສຸ ສໍໂຍຊເນສຸ ປຎ຺ຈສຸ ນີວຣເຓສຸ ເທສນາວເສນ ອປຣິຍາປນ຺ນມ຺ປິ ສໍໂຍຊນນ຺ຕິປິ ນີວຣຓນ຺ຕິປິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ? ຕທຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ. ເຕນາຫ – ‘‘ວຏ຺ຏພນ຺ຘນຏ຺ເຐນ ຫິຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທນຏ຺ເຐນ ຈາ’’ຕິ, ປາຓາຕິປາໂຕ ຫິ ອປາຓາຕິປາຕປຈ຺ຈຍໍ ຫິຕໍ ປຏິຈ຺ຉາເທນ຺ໂຕວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ. ເອໂກ ອວິຊ຺ຊາສໂວຕິ ອິທໍ ສຫຊາຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ປນ ອິຕເຣສມ຺ປິ ອາສວານໍ ຍຖາຣຫໍ ສມ຺ຠໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປາຓາຕິປາຕີ ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ຕປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ອຕ຺ຖໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ກາເມ ປຕ຺ເຖຕິ. ທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຠວວິເສສໍ ປຈ຺ຈາສີສຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ວິຫນຕິ ພາຘຕີຕິ ວິຆາໂຕ, ທຸກ຺ຂໍ, ປຣິຬາຫນໍ ອນຕ຺ຖຸປ຺ປາທວເສນ ອຸປຕາປນໍ ປຣິຬາໂຫ, ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ວາເຣສຸ. ອິມິນາ ອຸປາເຍນາຕິ ອຕິເທເສນ ປນ ປຣິຄ຺ຄຫິໂຕ ອຕ຺ໂຖ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕີຕິ.

໓໔-໔໐. ອິມສ຺ມິໍ ປເທຕິ ເອເຕນ ສຕ຺ຕສຸປິ ວາເຣສຸ ຕຖາ ອາຄຕໍ ປທໍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ຄຫິຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມິນາ’’ຕິອາທິ. ໂຣສນໍ ກາຍິກໍ ວາຈສິກຎ຺ຈາຕິ ຕປ຺ປຏິປກ຺ໂຂ ອໂຣໂສປິ ຕຖາ ທຸວິໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ກາຍິກວາຈສິກສໍວເຣນາ’’ຕິ. ຍຖາ ອຠິຊ຺ຌາ ໂລໂຠ, ອນຠິຊ຺ຌາ ອໂລໂຠ, ເອວໍ ອໂກຘູປາຍາໂສ ອພ຺ຍາປາໂທ, ສໍວເຣ ສຸຂນ຺ຕິ ສໍວໂຣຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ອນຕິໂລໂຠ ປນ ສຕິສໍວເຣ, ອນຕິມາໂນ ຎາຓສໍວເຣ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິເມສຸ ປນ ປເທສຸ ເອວໍ ສພ຺ພວາເຣສຸ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ເອວໍ ອາສວຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕສ຺ສປິ ເອກຊ຺ຌໍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ‘‘ປຸນ ອຍໍ ສງ຺ເຂປວິນິຈ຺ຉໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສມ຺ໂມຫຕ຺ຖໍ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ. ປຸຣິເມສຸ ຕາວ ຈຕູສຸ ວາເຣສຸ ວິຣມິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກມີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ‘‘ອຕ຺ຕາປິ ມໍ ອຸປວເທຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ນ ສກ຺ໂກມີ’’ຕິ, ‘‘ອນຸວິຊ຺ຊາປິ ມໍ ວິຎ຺ຎູ ຄຣເຫຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອິມິນາ ນເຍນ ປຈ຺ຉິເມສຸປິ ຈຕູສຸ ຍຖາຣຫໍ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຕິມາເນ ຠວາສວອວິຊ຺ຊາສວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ມາເນນ ສຫ ທິຏ຺ຐິຍາ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ, ອຕິມາໂນ ປນ ກາມຣາເຄນປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເຕວາຕິ ‘‘ອຕິມາເນ ກາມາສວອວິຊ຺ຊາສວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ສ຺ວາຍໍ ນໂຍ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍຕິ ນ ທສ຺ສິໂຕ. ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີລໍ ກຖິຕໍ ອາທິໂຕ ຈຕູຫິ ຉຏ຺ເຐນ ວາຕິ ປຎ຺ຈຫິ ວາເຣຫິ, ເສເສຫິ ຕີຫິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີເລ ຐິຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປຏິສງ຺ຂາປຫານໍ, ສພ຺ເພຫິປິ ປນ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ຐິຕສ຺ສ ຄິຫິໂວຫາຣສມຸຈ຺ເຉໂທ ກຖິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວຕ຺ຕໍ ‘‘ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ມຍ຺ຫໍ ກາຕຸໍ ນປ຺ປຕິຣູປ’’ນ຺ຕິ ປຏິສງ຺ຂານວເສນ ອກຣຓໍ ປຊຫນຎ຺ຈ ປຏິສງ຺ຂາປຫານໍ.

ກາມາທີນວກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໒. ອຸປສຸມ຺ເຠຍ຺ຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປ-ສທ຺ໂທ ສມີປຕ຺ໂຖ, ສຸມ຺ຠນໍ ວິກ຺ເຂປນໍ. ເຕເນວ ຕເມນນ຺ຕິ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ຕສ຺ສ ສມີເປ ຂິເປຍ຺ຍາ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ກຸກ຺ກຸຣສ຺ສ ສມີເປ ອຏ຺ຐິກງ຺ກລໍ ຂິເປຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິມ຺ມໍສຕ຺ຕາ ກງ຺ກລນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອິມິນາ ວິຄຕມໍສາຍ ອຏ຺ຐິກງ຺ກລິກາຍ ອຸຣຏ຺ຐິມ຺ຫິ ວາ ປິຏ຺ຐິກຓ຺ຏເກ ວາ ສີສຏ຺ຐິມ຺ຫິ ວາ ກງ຺ກລ-ສທ຺ໂທ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຸນິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ນິລ຺ລິຂິຕໍ ກຕ຺ວາວ ນິພ຺ພິເສສໍ ລິຂິຕໍ.

ເອກຕ຺ຕຸປຏ຺ຐານສ຺ສ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ເອກຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຌານຸເປກ຺ຂາ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ເອກສຠາວເມວ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ສາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ໂລກາມິສສງ຺ຂາຕາຕິ ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸນາ ໂລເກນ ອາມສິຕພ຺ພໂຕ, ໂລເກ ວາ ອາມິໂສຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຕາຍ ວເສນ ກາມຄຸຓານໍ ກາມຠາໂວ ຈ ອາມິສຠາໂວ ຈ, ໂສ ເອວ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ອາມິສນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ. ກາມຄຸຓາມິສາຕິ ກາມຄຸເຓ ຉນ຺ທຣາຄາ. ຄຫຓຏ຺ເຐນ ຠຸສໍ ອາທານຏ຺ເຐນ.

໔໓. ຑຍນໍ ອາກາເສນ ຄມນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ. ຄິຊ຺ຌາທີນໍ ວາສິຜຣສຸ ນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ມຸຂຕຸຓ຺ຑເກນ ຑສນ຺ຕາ ຕຈ຺ເຉຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ວິສ຺ສຊ຺ເຊຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ວິສ຺ສຊ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ອາກຑ຺ຒນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕູນໍ, ອາກຑ຺ຒນຎ຺ຈ ອນຸພນ຺ຘິຕ຺ວາ ປາຕນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ມໍສເປສິໍ ນເຂຫິ ກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ປາເຕຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ.

໔໗. ປຸຣິສສ຺ສ ອາໂຣຫນໂຍຄ຺ຍໍ ໂປຣິເສຍ຺ຍໍ.

໔໘. ສມ຺ປນ຺ນໍ ສຸນ຺ທຣໍ ຜລມສ຺ສາຕິ ສມ຺ປນ຺ນຜລໍ. ຜລູປປນ຺ນນ຺ຕິ ຜເລຫິ ອຸເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ພຫຸຜລ’’ນ຺ຕິ.

໕໐. ສຸວິທູຣວິທູເຣຕິ ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ໂວຫາຣສມຸຈ຺ເຉທໂຕ ສຸຏ຺ຐຸ ວິທູຣຠູເຕ ເອວ ວິທູເຣ ອຫໍ ຐິໂຕ. ກສ຺ສຈິ ນາມ ອຕ຺ຖສ຺ສປິ ອຊານນໂຕ ນ ອາຊານນ຺ຕີຕິ ອນາຊານີຍາຕິ ກຕ຺ຕຸສາຘນມສ຺ສ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອຊານນເກຕິ ອຊານນ຺ຕໂຠຊນສີເສນ ເຕສໍ ທາຕພ຺ພປຈ຺ຈເຍ ວທຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ໂປຕລິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໕. ຊີວກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໑. ກຸມາເຣນ ຠໂຕ ໂປສາປິໂຕຕິ ກຸມາຣຠໂຕ, ກຸມາຣຠໂຕ ເອວ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຍຖາ ‘‘ຠິສກ຺ກເມວ ເຠສຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ.

ອາຣຠນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຣຠ-ສທ຺ໂທ ກາມໍ ກາມາຍູຫນຍຎ຺ຎຸຏ຺ຐາປນອາປຕ຺ຕິອາປຊ຺ຊນວິຎ຺ຎາປນາທີສຸປິ ອາຄໂຕ, ອິຘ ປນ ຫິໍສເນ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ – ‘‘ອາຣຠນ຺ຕີຕິ ຆາເຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ກຕນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໘.໑໒; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໓.໒໙໔) ອຕ຺ຕານໍ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ມາຣຓວເສນ ກຕໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ. ປຏິຈ຺ຈກມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ກມ຺ມສາຘໂນ ອຕີຕກາລິໂກຕິ ອາຫ – ‘‘ອຕ຺ຕານໍ ປຏິຈ຺ຈ ກຕ’’ນ຺ຕິ. ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ ‘‘ປຏິຈ຺ຈ ກມ຺ມໍ ຜຸສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໔.໗໕) ວິຍ. ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມສ຺ສາຕິ ນິມິຕ຺ຕຠາເວນ ລທ຺ຘພ຺ພກມ຺ມສ຺ສ, ນ ກຣຓກາຣາປນວເສນ. ປຏິຈ຺ຈກມ຺ມໍ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ມໍສໍ ປຏິຈ຺ຈກມ຺ມໍ ຍຖາ ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ເຕສນ຺ຕິ ນິຄຓ຺ຐານໍ. ອຎ຺ເຎປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາທໂຍ ຕໍລທ຺ຘິກາ ອຕ຺ເຖວ.

ກາຣຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ສາ ເອວ ຈ ຘມ຺ມໂຕ ອນເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ – ‘‘ກາຣຓໍ ນາມ ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘມຈ຺ຉມໍສປຣິໂຠໂຄ’’ຕິ. ອນຸກາຣຓໍ ນາມ ມຫາຊນສ຺ສ ຕຖາ ພ຺ຍາກຣຓໍ ຍຸຕ຺ຕິຍາ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸຣູປຠາວໂຕ ມໍສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ຕເຖວ ກຖນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ຕນ຺ຕິ ‘‘ຊານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ມໍສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນໍ ເນວ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຠາວໂຕ ສຕິ ຈ ອຍຸຕ຺ຕິຍໍ ອຘມ຺ໂມຕິ ກຕ຺ວາ. ຕຖາ ພ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ ‘‘ຊານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ມໍສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ກຖນໍ ຍຸຕ຺ຕິຍາ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນນຸຣູປຠາວໂຕ ນ ອນຸກາຣຓໍ ໂຫຕິ. ປເຣຫິ ວຸຕ຺ຕກາຣເຓນ ສກາຣໂຓ ຫຸຕ຺ວາຕິ ປເຣ ຕິຕ຺ຖິຍາ ‘ຊານ’ນ຺ຕິອາທິນາ ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕນ ກາຣຓຠູເຕນ ສກາຣໂຓ ຫຸຕ຺ວາ. ເຕຫິ ຕຖາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ວາໂທ ວາ ອນຸວາໂທ ວາ ‘‘ມໍສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ກຖາ ວາ ປຣໂຕ ປເຣຫິ ຕຖາ ປວຕ຺ຕິຕາ ຕສ຺ສາ ອນຸກຖາ ວາ. ວິຎ຺ຎູຫິ ຄຣຫິຕພ຺ພກາຣຓນ຺ຕິ ຕິຕ຺ຖິຍາ ຕາວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕຸ, ຕໂຕ ອຎ຺ເຎຫິ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ຄຣຫິຕພ຺ພກາຣຓໍ. ໂກຈິ ນ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ຄຣຫິຕພ຺ພຕໍ ນ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ກເຖນ຺ຕິ, ອຠິຠູເຕນ ອກ຺ໂກສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໒. ກາຣເຓຫີຕິ ປຣິໂຠຄຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອວິສຸທ຺ຘຕາເຫຕູຫິ. ຠິກ຺ຂູ ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕໍ ທິຏ຺ຐໍ. ຕາທິສມໍສຎ຺ຫິ ປຣິໂຠຄານາຣຫຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕອວິສຸທ຺ຘິຍາ ກາຣຓໍ ຈິຕ຺ຕສໍກິເລສາວຫໂຕ. ອິທານິ ທິຏ຺ຐສຸຕປຣິສງ຺ກິຕານິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທິຏ຺ຐາທີສູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕທຸຠຍວິມຸຕ຺ຕປຣິສງ຺ກິຕນ຺ຕິ ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອິມໍ ອຸຠຍໍ ອນິສ຺ສາຍ – ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ອິມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ວຘິຕ຺ວາ ສມ຺ປາທິຕ’’ນ຺ຕິ ເກວລເມວ ປຣິສງ຺ກິຕໍ. ສພ຺ພສງ຺ຄາຫໂກຕິ ສພ຺ເພສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ປຣິສງ຺ກິຕານໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນໂກ.

ມງ຺ຄລາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາຫຸນປາຫຸນາທິກໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ນິພ຺ເພມຕິກາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ປຣິສງ຺ກິຕາຠາວມາຫ. ອິຕເຣສນ຺ຕິ ອຊານນ຺ຕານໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຊານໂຕ ເອເວຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ເຕເຍວາຕິ ເຍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກຕໍ, ເຕເຍວ.

ອຸທ຺ທິສ຺ສກຕມໍສປຣິໂຠຄໂຕ ອກປ຺ປິຍມໍສປຣິໂຠຄສ຺ສ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອກປ຺ປິຍມໍສໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສຈິຕ຺ຕກາ ອາປຕ຺ຕິ, ອິຕຣສ຺ມິໍ ອຈິຕ຺ຕກາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອກປ຺ປິຍມໍສໍ ອຊານິຕ຺ວາ ຠຸຕ຺ຕສ຺ສປິ ອາປຕ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ. ປຣິໂຠຄນ຺ຕິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໓. ຕາທິສສ຺ສາຕິ ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘສ຺ສ ມຈ຺ຉມໍສສ຺ສ ປຣິໂຠເຄ. ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິໂນປີຕິ ອປິ-ສທ຺ເທນ ອເມຕ຺ຕາວິຫາຣິໂນປິ. ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິໂນ ປຣິໂຠເຄ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕາ ອນວຊ຺ຊຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຘ, ຊີວກ, ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນິຍເມຕ຺ວາຕິ ອວິເສເສຕ຺ວາ ສາມຎ຺ຎໂຕ. ຍສ຺ມາ ຠຄວຕາ – ‘‘ຍໂຕ ໂຂ, ວຈ຺ຉ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕຓ຺ຫາ ປຫີນາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ມຫາວຈ຺ຉໂຄຕ຺ຕສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໑໙໔) ອຕ຺ຕາ ອນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຈ຺ຉໂຄຕ຺ໂຕ – ‘‘ຕິຏ຺ຐຕຸ ຠວໍ ໂຄຕໂມ, ອຕ຺ຖິ ປນ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ເອກຠິກ຺ຂຸປິ ສາວໂກ ອາສວານໍ ຂຍາ…ເປ… ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ອາຫ, ‘‘ອິຘ, ຠາຣທ຺ວາຊ, ຠິກ຺ຂຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ ຈງ຺ກີສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໔໓໐) ອຕ຺ຕາ ອນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຕຕ຺ຖ ປຣໂຕ – ‘‘ຍໍ ໂຂ ປນ ອຍມາຍສ຺ມາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ຄມ຺ຠີໂຣ ໂສ ຘມ຺ໂມ ທຸທ຺ທໂສ ທຸຣນຸໂພໂຘ ສນ຺ໂຕ ປຓີໂຕ ອຕກ຺ກາວຈໂຣ ນິປຸໂຓ ປຓ຺ຑິຕເວທນີໂຍ, ນ ໂສ ຘມ຺ໂມ ສຸເທສນີໂຍ ລຸທ຺ເທນາ’’ຕິອາທິນາ ເທສນາ ອາຄຕາ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວຕາ ຫິ ມຫາວຈ຺ຉໂຄຕ຺ຕສຸຕ຺ເຕ, ຈງ຺ກີສຸຕ຺ເຕ ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕຕິ ຕີສຸ ຐາເນສຸ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ເທສນາ ກຕາ’’ຕິ. ມໍສູປເສຈໂນວ ອຘິປ຺ເປໂຕ ມຈ຺ຉມໍສສຫິຕສ຺ສ ອາຫາຣສ຺ສ ປຣິໂຠຄຠາວໂຕ ມຈ຺ຉມໍສສ຺ສ ຈ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ.

ອຄຖິໂຕ ອປ຺ປຏິພທ຺ໂຘ. ຕຓ຺ຫາມຸຈ຺ຉນາຍາຕິ ຕຓ຺ຫາຍນວເສນ ມຸຈ຺ຉາປຕ຺ຕິຍາ. ອນຊ຺ໂຌປນ຺ໂນ ຕຓ຺ຫາຍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ນ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ, ຄິລິຕ຺ວາ ປຣິນິຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ນ ສຓ຺ຐິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ສພ຺ພໍ ອາລຸມ຺ປິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ອິຘ ອາທີນໂວ ອາຫາຣສ຺ສ ປຏິກູລຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ເອກຣຕ຺ຕິວາເສນາ’’ຕິອາທິ. ອຍມຕ຺ໂຖ ອາຫາຣປຣິໂຠໂຄຕິ ອຕ຺ຖສໍໂຍຊນປຣິຈ຺ເຉທິກາ ‘‘ຍາວເທວ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ຐິຕິຍາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໑໘໒; ມ. ນິ. ໑.໒໓; ໒.໒໔; ໓.໗໕; ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໐) ປວຕ຺ຕາ ອາຫາຣປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄນິສ຺ສຣຓຠູຕາ ປຎ຺ຎາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ນິສ຺ສຣຓປຎ຺ໂຎ. ອິທມຕ຺ຖນ຺ຕິ ເອຕມຕ຺ຖາຍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມາຕິ ຈ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິໂນ ສມຎ຺ຎາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ເຍ ຘມ຺ມາ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠູຕາ, ຕຕ຺ຖ ສາວເສສໍ ປຫາສິ ພ຺ຣຫ຺ມາ, ອນວເສສໍ ປຫາສິ ຠຄວາຕິ ສເຈ ເຕ ອິທໍ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຕວ ອິທໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຈນໍ ອນຸຊານາມິ, ນ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິຕາສາມຎ຺ຎມຕ຺ຕໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໕. ‘‘ປາຏິເຍກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ວິສຸໍ ອນຸສນ຺ຘິຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທ຺ວາຣໍ ຖເກຕີຕິ ມຈ຺ຉມໍສປຣິໂຠຄານຸຎ຺ຎາຍ ອຎ຺ເຎສໍ ວຈນທ຺ວາຣໍ ປິທຫຕິ, ໂຈທນາປຖໍ ນິຣຸນ຺ຘຕິ. ກຖໍ ສຕ຺ຕານຸທ຺ທຍໍ ທສ຺ເສຕິ? ສຕ຺ຕານຸທ຺ທຍມຸເຂນ ພາຫິຣການໍ ມຈ຺ຉມໍສປຣິໂຠຄປຏິກ຺ເຂໂປ ຕຍິທໍ ມິຈ຺ຉາ, ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘສ຺ເສວ ມຈ຺ຉມໍສສ຺ສ ປຣິໂຠໂຄ ຠຄວຕາ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘ຕີຫິ ໂຂ ອຫໍ, ຊີວກ, ຐາເນຫິ ມໍສໍ ປຣິໂຠຄນ຺ຕິ ວທາມີ’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໒.໕໒). ວິນເຍປິ (ປາຣາ. ໔໐໙; ຈູຬວ. ໓໔໓) ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘໍ, ເທວທຕ຺ຕ, ມຈ຺ຉມໍສໍ ມຍາ ອນຸຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ. ຕິໂກຏິປຣິສຸທ຺ຘຎ຺ຈ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕານໍ ສຕ຺ເຕສຸ ອນຸທ຺ທຍາ ນິຈ຺ຈລາ. ‘‘ສຕ຺ຕານຸທ຺ທຍໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ສເຈ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ປຐເມນ ກາຣເຓນາຕິ ເທສນາວເສນປິ ປໂຍຄວເສນປິ ປຐເມນ ປຣູປຆາຕເຫຕຸນາ. ກຑ຺ຒິໂຕ ໂສ ປາໂຓ. ຄເລນ ປເວເຘນ຺ເຕນາຕິ ໂຍຕ຺ຕຄເລນ ກຣເຓນ ອສຍ຺ຫມາເນນ. ພຫຸປຸຎ຺ຎເມວ ໂຫຕິ ອາສາທນາເປກ຺ຂາຍ ອຠາວໂຕ, ຫິຕຊ຺ຌາສຍຕ຺ຕາ ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອສາຫໍ, ຠນ຺ເຕຕິອາທິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ສຣຓຄມນວເສເນວ ຄຫິຕສຣໂຓຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ໂອຄາຫນ຺ໂຕຕິອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຣິໂຍສານາ ສຸຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖໍ ອຸປຘາເຣນ຺ໂຕ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຊີວກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໖. ອຸປາລິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໖. ປາວາຣໍ ປາຣຸປຕີຕິ ປາວາຣິໂກ, ອິທໍ ຕສ຺ສ ກຸລສມຸທາຄຕໍ ນາມໍ, ໂສ ປນ ມຫທ຺ຘໂນ ມຫາໂຠໂຄ ນຄເຣ ເສຏ຺ຐິຏ຺ຐາເນ ຐິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸສ຺ສປາວາຣິກເສຏ຺ຐິໂນ’’ຕິ. ທີຆຕ຺ຕາ ທີຆຕມຕ຺ຕາ. ໂສ ກິຣ ປມາຓໂຕ ອຸປວຈ຺ຉຍໂຕ ທິຍຑ຺ຒຣຕນໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ຐິໂຕ. ເອວໍລທ຺ຘນາໂມຕິ ‘‘ທີຆຕປສ຺ສີ’’ຕິ ລທ຺ຘສມຎ຺ໂຎ. ພາຫິຣາຍຕເນຕິ ຕິຕ຺ຖິຍສມເຍ ປິຓ຺ຑປາໂຕຕິ ໂວຫາໂຣ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ສາສນໂວຫາເຣນ ‘‘ປິຓ຺ຑປາຕປ຺ປຏິກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ທສ຺ເສຕີຕິ ເທເສຕິ. ຐເປຕີຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ກຣໂຕ ວວຕ຺ຖເປຕິ. ກິຣິຍາຍາຕິ ກຣເຓນ. ປວຕ຺ຕິຍາຕິ ປວຕ຺ຕເນນ. ທຓ຺ຑານິ ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ກສ຺ມາ ຠຄວຕາ ອາທິໂຕວ ຕຖາ ນ ປຸຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ? ຍສ຺ມາ ສາ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ ນ ໂຫຕິ, ສາສເນ ໂລເກ ສມຍນ຺ຕເຣສຸ ຈ ຕາທິໂສ ສມຸທາຈາໂຣ ນຕ຺ຖິ, ເກວລໍ ປນ ຕສ຺ເສວ ນິຄຓ຺ຐສ຺ສາຍໍ ໂກຏ຺ຐາລກສທິໂສ ສມຸທາຈາໂຣຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກມ຺ມານິ ປຎ຺ຎເປຕິ’’ ອິຈ຺ເຈວາຫ. ອຈິຕ຺ຕກນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕຣຫິຕໍ, ຈິຕ຺ເຕນ ອສມຸຏ຺ຐາປິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຖໍ ປນ ຕທຸຠຍສ຺ສ ຈິຕ຺ເຕນ ວິນາ ສມ຺ຠໂວຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍ ຕຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນມາຫ ‘‘ຍຖາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ. ປຏິວິຠຕ຺ຕານນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ຠິນ຺ນານໍ. ປຏິວິສິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວິເສສນປທວເສນ ສທ຺ທໂຕປິ ຠິນ຺ນານໍ. ວຈນໍ ປຕິຏ຺ຐເປຕຸກາໂມຕິ ທີຆຕປສ຺ສິໂນ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຈນໍ ປຕິຏ຺ຐເປຕຸກາໂມ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ປຕິຏ຺ຐາປິເຕ ເຕນປ຺ປສງ຺ເຄນ ອາຄໂຕ, ອຸປາລິ ຄຫປຕິ ຕສ຺ມິໍ ປເທເສ ຘມ຺ມໍ ທິສ຺ວາ ສາສເນ ອຠິປ຺ປສີທິສ຺ສຕິ.

ກຖາ ເອວ ອຸປຣິ ວາທາໂຣປນສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ ກຖາວຕ຺ຖຸ. ກຖາຍໍ ປຕິຏ຺ຐເປສີຕິ ກຖາວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ, ຕທຕ຺ເຖ ວາ ປຕິຏ຺ຐເປສິ. ຍຖາ ຕໍ ວາທາໂຣປນຠເຍນ ນ ອວຊານາຕິ, ເອວໍ ຕສ຺ສໍ ກຖາຍໍ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ອຕ຺ເຖ ທີຆຕປສ຺ສິໍ ຍາວຕຕິຍໍ ວາເທ ປຕິຏ຺ຐເປສິ. ວາທນ຺ຕິ ໂທສໍ.

໕໗. ອິທານິ ເຈຕນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມມ຺ປິ ຄເຫຕ຺ວາ ກາຍກມ຺ມາທິວເສນ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕິວິຘໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ກາຍກມ຺ມໍ ນາມາຕິອາທິ ‘‘ກມ຺ມສ຺ສ ກິຣິຍາຍາ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ອກຸສລກມ຺ມສ຺ສ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຸພ຺ເພ ປນ ອຏ຺ຐກາມາວຈຣກຸສລເຈຕນາຕິອາທິ ສາວຊ຺ຊໍ ອນວຊ຺ຊຎ຺ຈ ສາມຎ຺ຎໂຕ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ເຈຕນາ ນ ຄຫິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ກມ຺ມໍ ຘຸຣ’’ນ຺ຕິ. ກາຍກມ຺ມາທິເຠທໍ ກມ຺ມເມວ ຘຸຣໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ, ນ ເຈຕນາມຕ຺ຕເມວ. ເອວມາຄເຕປີຕິ ກມ຺ມານີຕິ ເອວໍ ນາເມນ ອາຄເຕປິ ເຈຕນາ ຘຸຣໍ, ຕຕ຺ຖ ເຈຕນໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກຖໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມນ຺ຕິ ວາ ກມ຺ມານີຕິ ວາ ອາຄເຕ ເຕສໍ ເຈຕນາຍ ຘຸຣຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ…ເປ… ລຠຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈີຕິ ຍສ຺ມິໍ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ທ຺ວາເຣ. ສາ ວຸຕ຺ຕາວາຕິ ສາ ເຈຕນາ ວຸຕ຺ຕາວ, ຍາ ກາຍສງ຺ຂາຣາທິປຣິຍາເຍນ (ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ກມ຺ມສ຺ສ ກາຍທ຺ວາຣາທີສຸ ປວຕ຺ຕາປນເຈຕນາ) ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາປິ ຕທຄ຺ເຄນ ໂລກິຍາປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣາປິ ກມ຺ມເມວ, ອຠິຊ຺ຌາທໂຍ ປນ ເຈຕນາປກ຺ຂິກາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ມຫນ຺ຕນ຺ຕິ ກຏຸກຜລໍ. ນ ກິລມຕິ ສປ຺ປາຏິຫາຣິຍຕ຺ຕາ ປຏິຎ຺ຎາຍ. ອິທານິ ເຕສໍ ສປ຺ປາຏິຫາຣິຍຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ອກຸສລໍ ປຕ຺ວາ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ມຫນ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ໂຕ ນ ກິລມຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ຠຄວາ ອິຘ ອກຸສລໍ ມໂນກມ຺ມໍ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ ກເຖສີຕິ ອາຫ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນ’’ຕິອາທິ. ຍາວຕຕິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາປນມຕ຺ເຕນ ຄຕມຄ຺ຄໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕປີ’’ຕິ.

໕໘. ນິວາສຏ຺ຐານຠູໂຕ ພາລໂກ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ພາລກິນີ. ສຕ຺ຖຸປຏິຎ຺ຎາຕຕາຍ ນິຄຓ຺ຐານໍ ມຫາຕິ ສມ຺ຠາວິຕຕ຺ຕາ ມຫານິຄຓ຺ໂຐ.

໖໐. ອາວຏ຺ເຏຕິ ປຸຣິມາກາຣໂຕ ນິວຕ຺ເຕຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ວຕ຺ເຕຕິ ເອຕາຍາຕິ ອາວຏ຺ຏນີ, ມາຍາ. ເຕນາຫ ‘‘ອາວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ຄຫຓມາຍ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຖຸປຏິຎ຺ຎານໍ ພຸທ຺ຘທສ຺ສເນ ຈິຕ຺ຕເມວ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຍເມຕ຺ຖ ຘມ຺ມຕາ. ສເຈ ປນ ໂສ ຕໍ ປຏິຎ຺ຎໍ ອປ຺ປຫາຍ ພຸທ຺ຘານໍ ສມ຺ມຸຂີຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ສຕ຺ຕຘາ ມຸທ຺ຘາ ຜເລຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ‘‘ມາ ອຍໍ ພາໂລ ວິນສ຺ສີ’’ຕິອາທິໂຕວ ຍຖາ ສມ຺ມຸຂີຠາວໍ ນ ລຠຕິ, ຕຖາ ກໂຣຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ປາຖິກປຸຕ຺ຕສມາຄເມນ ທີເປຕພ຺ໂພ. ທສ຺ສນສມ຺ປຕ຺ຕິນິຍາມມາຫ ‘‘ຕຖາຄຕໍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອາຄມາ ນຸ ໂຂ ອິຘ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສນ຺ຕິກໍ.

໖໑. ວຈີສຈ຺ເຈ ປຕິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາຕິ ຍຖາປຏິຎ຺ຎາຕາຍ ປຏິຎ຺ຎາຍ ຐຕ຺ວາ.

໖໒. ສີໂຕທເກ ອມຕາ ປາຓາ ປານກາເລ ປນ ມຣນ຺ຕິ, ເຕປິ ເຕນ ສີໂຕທກປຣິໂຠເຄນ ມາຣິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕປສ຺ສິນາ ນາມ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ສີໂຕທກໍ ນ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຕສໍ ລທ຺ຘິ. ປາກຕິກໍ ວາ ອຸທກໍ ສຕ຺ໂຕຕິ ປຸຣາຕນານໍ ນິຄຓ຺ຐານໍ ລທ຺ຘິ. ເຕນາຫ ‘‘ສຕ຺ຕສຎ຺ຎາຍ ສີໂຕທກໍ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕສໍ ຕໍ ອຘຸນາຕນນິຄຓ຺ຐານໍ ວາເທນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ເຕ ຫິ ປຖວີອາທິນວປທຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ຎເມວ ຊີວິຕໍ ປຏິຊານນ຺ຕິ. ຈິຕ຺ເຕນ ສີໂຕທກໍ ປາຕຸກາໂມ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸກາໂມ ໂຫຕິ ໂຣເຄ ຐຕ຺ວາປິ ສຕ຺ຕານໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຕຖາ ນ ວິຕຕຕາ. ເຕນາຫ – ‘‘ເຕນສ຺ສ ມໂນທຓ຺ໂຑ ຕຕ຺ເຖວ ຠິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ເຕນາຕິ ສີໂຕທກໍ ປາຕຸໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸຎ຺ຈ ອິຈ຺ຉເນນ. ອສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິຄຓ຺ຐສ຺ສ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ຕຖາຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທເນ ເອວ. ຠິຊ຺ຊຕິ ສໍວຣສ຺ສ ວິໂກປິຕຕ຺ຕາ. ຕຖາຠູໂຕ ໂສ ນິຄຓ຺ໂຐ ສີໂຕທກໍ ເຈ ລເຠຍ຺ຍ, ກຕິປຍໍ ກາລໍ ຊີເວຍ຺ຍ, ອລາເຠນ ປນ ປຣິສຸສ຺ສມານກຓ຺ໂຐຏ຺ຐຕາລຸຊິວ຺ຫາອາທິໂກ ສພ຺ພໂສ ປຣິທາຫາຠິຠູໂຕ ມເຣຍ຺ຍ. ເຕນາຫ – ‘‘ສີໂຕທກໍ ອລຠມາໂນ ກາລໍ ກເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ສີໂຕທກໍ ປິວາຍ ສນ຺ນິສ຺ສິຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ມຣຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມໂນທຓ຺ໂຑ ປນ ຠິນ຺ໂນປິ ຈຸຕິມ຺ປິ ອາກຑ຺ຒຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕຖາຠູຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິຄຓ຺ຐສ຺ສ ມໂນສຕ຺ເຕສຸ ນາມ ເທເວສຸ ອຸປປຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ລທ຺ຘິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມໂນທຓ຺ໂຑ ປນ ຠິນ຺ໂນປິ ປຏິສນ຺ຘິມ຺ປິ ອາກຑ຺ຒຕີ’’ຕິ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ‘‘ອິຘາສ຺ສ ນິຄຓ຺ໂຐ’’ຕິອາທິອາກາເຣນ. ນນ຺ຕິ ອຸປາລິໍ ຄຫປຕິໍ. ມຫນ຺ໂຕຕິ ວທາເປສິ ‘‘ມໂນປຏິພທ຺ໂຘ ກາລງ຺ກໂຣຕີ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອຸປາສກສ຺ສາຕິ ອຸປາລິສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ. ມຸຈ຺ຉາວເສນາຕິອາທິນາ ອນ຺ວຍໂຕ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ມໂນທຓ຺ຑສ຺ສ ມຫນ຺ຕຕໍ ວິຠາເວຕິ. ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕຕິປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ເຕເນວາຕິ ວິນາ ກາຍທຓ຺ເຑນ ວຈີທຓ຺ເຑນ ຈ ເກວລໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕຕິປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ເຕນ. ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາປີຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ເທນ ອຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາປິ. ອນິຍ຺ຍານິກາຕິ ອປ຺ປາຏິຫີຣາ, ອຍຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສລ຺ລກ຺ເຂສິ ອຸປາສໂກຕິ ວິຠຕ຺ຕິໍ ວິປຣິຓາເມຕ຺ວາ ໂຍຊນາ. ປຎ຺ຫປຏິຠານານີຕິ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິເຕ ອຕ຺ເຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກປຏິຠານານິ.

‘‘ມໂນປຏິພທ຺ໂຘ ກາລໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ອຕ຺ຖໂຕ ມໂນທຓ຺ຑສ຺ສ ຕທຸຕ຺ຕຣຠາໂວ ປຏິຎ຺ຎາໂຕ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິທານິ ມໂນທຓ຺ໂຑ ມຫນ຺ໂຕຕິ ອິທໍ ວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ມໂນທຓ຺ໂຑວ ພລວາ ມຫນ຺ໂຕຕິ ວທາເປສີ’’ຕິ.

໖໓. ປາຓາຕິປາຕາທິໂຕ ຍມນໍ ຍາໂມ, ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ຍາໂມ ຈຕຸຍາໂມ, ຈຕຸຍາມສງ຺ຂາເຕນ ສໍວເຣນ ສໍວຸໂຕ ຈາຕຸຍາມສໍວຣສໍວຸໂຕ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ຍາມ-ສທ຺ໂທ ໂກຏ຺ຐາສປຣິຍາໂຍຕິ ‘‘ອິມິນາ ຈຕຸໂກຏ຺ຐາເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປິຍຊາຕິກໍ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓໍ ຣາຄວເສນ ພາເລຫິ ຠາວນີຍຕ຺ຕາ ‘‘ຠາວິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຠາວິຕນ຺ຕິ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ’’ຕິ.

ໂຍ ສພ຺ພໍ ປາປໍ ອາສວຎ຺ຈ ວາເຣຕີຕິ ສພ຺ພວາຣີ, ຕສ຺ສ ນວສຸ ປທຕ຺ເຖສຸ ສຕ຺ຕໂມ ປທຕ຺ໂຖ, ເຕນ ສພ຺ພວາຣິນາ ປາປໍ ວາຣິຕ຺ວາ ຐິໂຕຕິ ສພ຺ພວາຣິວາຣິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ເພນ ປາປວາຣເຓນ ວາຣິຕປາໂປ’’ຕິ. ຕໂຕ ເອວ ສພ຺ພສ຺ສ ວາຣິຕພ຺ພສ຺ສ ອາສວສ຺ສ ຘຸນນໂຕ ສພ຺ພວາຣິຘຸໂຕ. ວາຣິຕພ຺ພສ຺ສ ນິວາຣຓວເສນ ສພ຺ພວາຣິໂນ ຜຸໂຏ ຜຸສິໂຕຕິ ສພ຺ພວາຣິຜຸໂຏ. ສງ຺ຆາຕນ຺ຕິ ສຫສາ ຫນນໍ, ອສຎ຺ເຈຕນິກວຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຕຣສ຺ມິໍ ໂກຏ຺ຐາເສຕິ ຕີສຸ ທຓ຺ຑໂກຏ຺ຐາເສສຸ ກຕຣໂກຏ຺ຐາເສ.

໖໔. ຂລິຍຕິ ສມາທິຍຕີຕິ ຂລໍ, ຣາສີຕິ ອາຫ – ‘‘ເອກໍ ມໍສຂລນ຺ຕິ ເອກໍ ມໍສຣາສິ’’ນ຺ຕິ. ວິຊ຺ຊາຘຣອິທ຺ຘິຍາ ອິທ຺ຘິມາ. ສາ ປນ ອິທ຺ຘິ ຍສ຺ມາ ອານຸຠາວສມ຺ປນ຺ນສ຺ເສວ ອິຊ຺ຌຕິ, ນ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ. ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອານຸຠາວສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ. ວິຊ຺ຊານຸຠາວວເສເນວ ອານຸຠາວສມ຺ປນ຺ໂນ. ຈິຕ຺ເຕ ວສີຠາວປ຺ປຕ຺ໂຕ ອານຸຠາວາຍ ເອວ ວິຊ຺ຊາຍ ປຄຸຓຠາວາປາທເນນ. ເອເຕນ ວສີຠາວໍ ໂລກິຍສມຎ຺ຎາວເສນ ຠຄວາ ອຸປາລິໍ ຄຫປຕິໍ ປຎ຺ຎເປຕຸກາໂມ ເອວມາຫ. ໂລກິກາ ຫິ ‘‘ຠາວນາມຍອິທ຺ຘິຍາ ອິທ຺ຘິມາ ເຈໂຕວສີຠາວປ຺ປຕ຺ໂຕ ປຣູປຆາຕໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ອິສໂຍ ປເຣສໍ ສໍວຓ຺ເຓນ຺ຕິ, ອິສີນໍ ອານຸຠາວໍ ກິຕ຺ເຕນ຺ຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕີຕິ.

໖໕. ອຣຎ຺ຎເມວ ຫຸຕ຺ວາຕິ ສພ຺ພໂສ ອຣຎ຺ຎເມວ ຫຸຕ຺ວາ. ອຣຎ຺ຎຠາເວນ ອຣຎ຺ຎໍ ຊາຕໍ, ນ ນາມມຕ຺ເຕນ. ອິສີນໍ ອຕ຺ຖາຍາຕິ ອິສີນໍ ອາສາທນຕ຺ຖາຍ.

ໂຄຘາວຣີຕີຣໂຕ ນາຕິທູເຣ. ອຸສູຍມາໂນຕິ ‘‘ນ ມໍ ເອສ ຊໂນ ປຣິວາເຣຕີ’’ຕິ ອຸສູຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ກິລິຏ຺ໂຐ ວຕາຕິ ປງ຺ກທນ຺ຕຣຊສິຣຕາທີຫິ ກິລິຏ຺ຐສຣີໂຣ. ອນຎ຺ຊິຕມຓ຺ຑິໂຕຕິ ອນຎ຺ຊິຕກ຺ຂິໂກ ສພ຺ເພນ, ສພ຺ພໍ ອມຓ຺ຑິໂຕ ຈ. ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ‘‘ກາລສ຺ເສວ ອກ຺ຂີນໍ ອຎ຺ຊນໍ ມງ຺ຄລ’’ນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສານໍ ລທ຺ຘິ, ຕສ຺ມາ ອນຎ຺ຊນໍ ວິສຸໍ ຄຫິຕໍ.

ຣາຊາ ຕສ຺ສ ວຈນໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ‘‘ເວເທສຸ ອີທິສໍ ອາຄຕໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ຣາຊາ ຕສ຺ສ ປຸໂຣຫິຕສ຺ສ ວຈນໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ອຸສຸມຊາຕຫທໂຍຕິ ອຸຕ຺ຕຕ຺ຕຫທໂຍ. ນາສິການໍ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕ ມຸເຂນ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ.

ວິຊິຕຊເຍຫິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນກ຺ຂຕ຺ຕຍຸຕ຺ຕໍ ອາຄເມນ຺ເຕຫິ ນິສີທິຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ ຊຍຂນ຺ຘາວາຣຏ຺ຐານໍ. ອຸທກວຸຏ຺ຐິປາຕນາທິ ຕສ຺ມິໍ ປາປກມ຺ເມ ອສມງ຺ຄິຠູຕານມ຺ປິ ສມນຸຎ຺ຎຕາຍ ອນ຺ໂຕກຣຓຕ຺ຖໍ ກຕໍ. ກຕຠຓ຺ຑວຸຏ຺ຐີຕິ ອາຠຣຓວສ຺ສໍ. ມຫາຊໂນ ສມນຸຎ຺ໂຎ ຊາໂຕຕິ ໂຍຊນາ. ມາຕຸໂປສກຣາໂມຕິ ມາຕຣິ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ໂນ ຣາໂມ ນາມ ເອໂກ ປຸຣິໂສ. ອສມງ຺ຄິຠູຕານນ຺ຕິ ອສມນຸຎ຺ຎານໍ.

ອວກິຣິຍາຕິ ອສຸສ຺ສູສຕໍ ປຏິຈ຺ຈ. ຜຸລິງ຺ຄານີຕິ ອຄ຺ຄິກຓານິ. ປຕນ຺ຕິ ກາເຍຕິ ກາເຍ ອິໂຕ ຈິໂຕ ນິປຕນ຺ຕິ. ເອເຕ ກິຣ ນິຣຍໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ມຫາຊນສ຺ສ ທສ຺ເສນ຺ຕິ.

ຍຖາຜາສຸກຏ຺ຐານນ຺ຕິ ມຍໍ ກຎ຺ຈິປິ ເທສໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ນ ຄຈ຺ຉາມ, ຍຕ຺ຖ ປນ ວສນ຺ຕສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ຜາສຸ ໂຫຕິ, ຕໍ ຍຖາຜາສຸກຏ຺ຐານໍ ຄຈ຺ຉາມາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສງ຺ຆາຕິ ສໍຫຕາ. ຄຓາຕິ ຕໍຕໍເສຓິຠາເວນ ຄຓິຕພ຺ພຕາຍ ຄຓາ. ຄຓີຠູຕາຕິ ເອກຊ຺ຌາສຍາ ຫຸຕ຺ວາ ຣາສິຠູຕາ. ອທິນ຺ນາທານນ຺ຕິອາທີສຸປິ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈິຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສໂລກໍ ອາຄຕສ຺ສ ວິປາກາວເສເສນາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ປຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີຕິ ສມ຺ຠາວນໍ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສາມິ. ເນສໍ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕສີຕິ ໂຍຊນາ. ກິໍ ຈິນ຺ເຕສິ? ອາຆາຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອນຕ຺ຖກຣຓູປາຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສ ຘມ຺ມກຖາປຣິໂຍສາເນ’’ຕິອາທິ. ນາຄພລປິຈ຺ຉິລ຺ລາທີນນ຺ຕິ ນາຄພລສາສປອງ຺ໂກລເຕລກຓິກາຣນິຍ຺ຍາສາທີນໍ ຈິກ຺ຂລ຺ລານໍ. ວິເຫຐຍິໍສຸ ນິຣຍາທິກຖາຫິ ຆຏ຺ເຏນ຺ຕາ. ຉທ຺ວາຣາຣມ຺ມເຓຕິ ຈກ຺ຂາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ທ຺ວາຣານໍ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕ ຣູປາທິວິສເຍ.

ນວ ວຸຏ຺ຐິໂຍຕິ ອຸທກວຸຏ຺ຐິ ສຸມນປຸປ຺ຜວຸຏ຺ຐິ ມາສກວຸຏ຺ຐິ ກຫາປຓວຸຏ຺ຐິ ອາຠຣຓວຸຏ຺ຐິ ອາວຸຘວຸຏ຺ຐິ ອງ຺ຄາຣວຸຏ຺ຐິ ປາສາຓວຸຏ຺ຐິ ວາລິກາວຸຏ຺ຐີຕິ ອິມາ ນວ ວຸຏ຺ຐິໂຍ. ອວຎ຺ຈຍີຕິ ສກ຺ກາຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ອສກ຺ກາຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອນຕ຺ຖຈຣເຓນ ວຎ຺ຈຍິ. ອທູສເກຕິ ອນປຣາເຘ.

‘‘ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຎ຺ຎາ’’ຕິ ຊາຕກຏ຺ຐກຖາທີສຸ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໔.໑໕.ມາຕງ຺ຄຊາຕກວຓ຺ຓນາ) ອາຄຕໍ, ອິຘ ປນ ‘‘ເສຏ຺ຐິຘີຕາ’’ຕິ. ວາເຣຍ຺ຍຕ຺ຖາຍາຕິ ອາວາຫຕ຺ຖາຍ, ອສ຺ສາຕິ ເປສິຕປຸຄ຺ຄລສ຺ສ. ຕາທິເສນ ນີຈກຸລສໍວຕ຺ຕນິເຍນ ກມ຺ມຸນາ ລທ຺ໂຘກາເສນ ຈຓ຺ຑາລໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ.

ຈມ຺ມເຄເຫຕິ ຈມ຺ເມນ ຉາທິເຕ ເຄເຫ. ມາຕງ຺ໂຄຕ຺ເວວສ຺ສ ນາມໍ ອໂຫສິ ຊາຕິສມຸທາຄຕໍ. ຕນ຺ຕິ ຆຓ຺ຏໍ. ວາເທນ຺ໂຕ ຕາລເນນ ສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ມຫາປຖໍ ປຏິປຊ຺ຊິ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ເຄຫທ຺ວາຣສມີເປນ.

ຕສ຺ສາ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣາ ເຈວ ອຸປຏ຺ຐາກມນຸສ຺ສາ ປຏິພທ຺ຘາ ຈ ສຸຣາໂສຓ຺ຑາທໂຍ ຊາຓຸກປ຺ປຣາທີຫິ ສຸໂກຏ຺ຏິຕໍ ໂກຏ຺ຏິຕຠາເວນ ມຸຈ຺ຉໍ ອາປນ຺ນຕ຺ຕາ ມໂຕຕິ ສຎ຺ຎາຍ ຉຑ຺ເຑສຸໍ.

ອຖ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ອາຍຸອວເສສສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາຍ ມນ຺ທມນ຺ເທ ວາເຕ ວາຍນ຺ເຕ ຈິເຣນ ສຎ຺ຎໍ ປຏິລຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ມຫາປຸຣິໂສ’’ຕິອາທິ. ເຄຫງ຺ຄເຓຕິ ເຄຫສ຺ສ ມຫາທ຺ວາຣໂຕ ພຫິ ວິວຏງ຺ຄເຓ. ປຕິໂຕຕິ ປາຕໍ ກຕ຺ວາ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ອນ຺ຕຣໍ ກຕ຺ວາ ອນຸປ຺ປເວເສນ ນິປນ຺ໂນ. ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍາຕິ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາກາຣເຓນ.

ຍສນ຺ຕິ ວິຠວໍ ກິຕ຺ຕິສທ຺ທຎ຺ຈ. ຈນ຺ທນ຺ຕິ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ, ຈນ຺ທວິມານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຈ຺ຉິຏ຺ຐເຄເຫຕິ ປເຣຫິ ປຣິຠຸຕ຺ຕເຄເຫ. ມຓ຺ຑເປຕິ ນຄຣມຊ຺ເຌ ມຫາມຓ຺ຑເປ.

ຂີຣມຓິມູລນ຺ຕິ ຂີຣມູລໍ, ປາເທສຸ ພທ຺ຘມຓິມູລຎ຺ຈ. ຍາວຕາ ວາຈຸຄ຺ຄຕາ ປຣິຍຕ຺ຕີຕິ ຍຕ຺ຕໂກ ມນຸສ຺ສວຈີທ຺ວາຣໂຕ ອຸຄ຺ຄໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປວຕ຺ໂຕ, ຍໍກິຎ຺ຈິ ວຈີມຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາກາສງ຺ຄເຓຕິ ວິວຏງ຺ຄເຓ.

ທຸມ຺ມວາສີຕິ ຘູໂມ ຘູສໂຣ, ອນຎ຺ຊິຕາມຓ຺ຑິໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂອຕລ຺ລໂກຕິ ນິຫີນຊ຺ຌາສໂຍ, ອປ຺ປານຸຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິມຸຎ຺ຈ ກຓ຺ເຐຕິ ຍາວ ຄລວາຏກາ ປາຣຸປິຕ຺ວາ. ໂກ ເຣ ຕຸວນ຺ຕິ ອເຣ ໂກ ນາມ ຕ຺ວໍ.

ປກຕນ຺ຕິ ປຏິຍຕ຺ຕໍ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ອຠິສງ຺ຂຕໍ. ອຸຕ຺ຕິຏ຺ຐປິຓ຺ຑນ຺ຕິ ອນ຺ຕຣຆຣໍ ອຸປຄມ຺ມ ຐຕ຺ວາ ລທ຺ຘພ຺ພປິຓ຺ຑໍ, ຠິກ຺ຂາຫາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລຠຕນ຺ຕິ ລຈ຺ຉຕຸ. ສປາໂກຕິ ມຫາສຕ຺ໂຕ ຊາຕິວເສນ ຍຖາຠູຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ອາວິກໂຣຕິ.

ອຕ຺ຖຕ຺ຖິຕໍ ສທ຺ທຫໂຕຕິ ສມ຺ປຣາຍິກສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວໍ ສທ຺ທຫນ຺ຕສ຺ສ. ອເປຫີຕິ ອປຄຈ຺ຉ. ເອຕ຺ໂຕຕິ ອິມສ຺ມາ ຐານາ. ຊມ຺ມາຕິ ລາມກ.

ອນູປເຂຕ຺ເຕຕິ ອຊງ຺ຄເລ ອຸທກສມ຺ປນ຺ເນ ເຂຕ຺ເຕ ຜລວິເສສໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕາ. ເອຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ທທາຫິ ທານນ຺ຕິ ນິນ຺ນໍ ຖລຎ຺ຈ ປູເຣນ຺ໂຕ ເມໂຆ ວິຍ ຄຸຓວນ຺ເຕ ນິຄ຺ຄຸເຓ ຈ ທານໍ ເທຫິ, ເອວໍ ເທນ຺ໂຕ ຈ ອປ຺ເປວ ອາຣາຘເຍ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ເຍຕິ. ທກ຺ຂິເຓຍ຺ເຍຕິ ສີລາທິຄຸຓສມນ຺ນາຄເຕ.

ຕານີຕິ ເຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ. ເວຓຸປທເຣນາຕິ ເວຬຸວິລີເວນ.

ຄິຣິໍ ນເຂນ ຂຓສີຕິ ປພ຺ພຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ນເຂນ ຂຓນ຺ໂຕ ວິຍ ອໂຫສິ. ອໂຍຕິ ກາລໂລຫໍ. ປທຫສີຕິ ອຠິຠວສິ, ອຕ຺ຕໂນ ສຣີເຣນ ອຠິຠວນ຺ໂຕ ວິຍ ອໂຫສິ.

ອາເວຘິຕນ຺ຕິ ຈລິຕໍ ວິປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຐິຕໍ. ປິຏ຺ຐິໂຕຕິ ປິຏ຺ຐິປສ຺ເສນ. ພາຫຸໍ ປສາເຣຕິ ອກມ຺ມເນຍ຺ຍນ຺ຕິ ອກມ຺ມກ຺ຂມໍ ພາຫຸທ຺ວຍໍ ຖທ຺ຘໍ ສຸກ຺ຂທຓ຺ຑກໍ ວິຍ ເກວລໍ ປສາເຣຕິ, ນ ສມິຎ຺ເຊຕິ, ເສຕານິ ອກ຺ຂີນິ ປຣິວຕ຺ຕເນນ ກຓ຺ຫມຓ຺ຑລສ຺ສ ອທິສ຺ສນໂຕ.

ຊີວິຕນ຺ຕິ ຊີວນໍ.

ເວຫາຍສນ຺ຕິ ອາກາເສ. ປຖທ຺ຘຸໂນຕິ ປຖຠູຕທ຺ຘຸໂນ ວິຍ.

ສຎ຺ຎມ຺ປິ ນ ກໂຣຕີຕິ ‘‘ອິເມ ກຸລປ຺ປສຸຕາ’’ຕິ ສຎ຺ຎາມຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ກໂຣຕິ. ທນ຺ຕກຏ຺ຐກຸຈ຺ຉິຏ຺ຐກນ຺ຕິ ຂາທິຕທນ຺ຕກຏ຺ຐຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕສ຺ເສວ ອຸປຣິ ປຕິສ຺ສຕິ ອປ຺ປທຸຏ຺ຐປໂທສຠາວໂຕ, ມຫາສຕ຺ຕສ຺ສ ຕທາ ອຸກ຺ກໍສຄຕເຂຕ຺ຕຠາວໂຕ. ອິທ຺ຘິວິສໂຍ ນາມ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍ, ຕສ຺ມາ ກຖໍ ສູຣິຍສ຺ສ ອຸຄ຺ຄນ຺ຕຸໍ ນາທາສີຕິ ນ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ພໍ. ອຣຸຓຸຄ຺ຄໍ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ປເທເສ ອຣຸຓປຠາ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ອນ຺ຘກາໂຣ ເອວ ໂຫຕິ.

ຍກ຺ຂາວຏ຺ໂຏ ນຸ ໂຂ ອຍໍ ກາລວິປຣິຍາໂຍ. ມຫາປຎ຺ຎນ຺ຕິ ມຫນ຺ຕານໍ ປຎ຺ຎານໍ ອຘິຏ຺ຐານຠູຕໍ. ຊນປທສ຺ສ ມຸຂໍ ປສ຺ສຖາຕິ ອິມສ຺ສ ຊນປທວາສິໂນ ຊນສ຺ສ ອຸປທ຺ທເວນ ມງ຺ກຸຠູຕໍ ມຸຂໍ ປສ຺ສຖ.

ເອຕສ຺ສ ກຖາ ເອຕສ຺ເສວ ອຸປຣິ ປຕິສ຺ສຕີຕິ ຍາຫິ ເຕນ ປາຣມິຕາປຣິຠາວນສມິທ຺ຘາຫິ ນານາສມາປຕ຺ຕິວິຫາຣປຣິປູຣິຕາຫິ ສີລທິຏ຺ຐິສມ຺ປທາຫິ ສຸສງ຺ຂຕສນ຺ຕາເນ ມຫາກຣຸຓາຘິວາເສ ມຫາສຕ຺ເຕ ອຣິຍູປວາທກມ຺ມອຠິສປສງ຺ຂາຕາ ຜຣຸສວາຈາ ປວຕ຺ຕິຕາ, ສາ ອຠິສປິ ຕສ຺ສ ເຂຕ຺ຕວິເສສຠາວໂຕ ຕສ຺ສ ຈ ອຊ຺ຌາສຍຜຣຸສຕາຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນິຍກມ຺ມໍ ຫຸຕ຺ວາ ສເຈ ໂສ ມຫາສຕ຺ຕໍ ນ ຂມາເປຕິ, ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ວິປຈ຺ຈນສຠາວໍ ຊາຕໍ, ຂມາປິເຕ ປນ ມຫາສຕ຺ເຕ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິ ປຏິພາຫິຕຕ຺ຕາ ອວິປາກຘມ຺ມຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ອໂຫສິກມ຺ມຠາວໂຕ. ອຍຎ຺ຫິ ອຣິຍູປວາທປາປສ຺ສ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນິຍສ຺ສ ຘມ຺ມຕາ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘ເອຕສ຺ສ ກຖາ ເອຕສ຺ເສວ ອຸປຣິ ປຕິສ຺ສຕີ’ຕິອາທິ. ມຫາສຕ຺ໂຕ ປນ ຕໍ ຕສ຺ສ ອຸປຣິ ປຕິຕຸໍ ນ ອທາສິ, ອຸປາເຍນ ໂມເຈສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ຈຣິຍາປິຏເກ (ຈຣິຍາ. ໒.໖໔) –

‘‘ຍໍ ໂສ ຕທາ ມໍ ອຠິສປິ, ກຸປິໂຕ ທຸຏ຺ຐມານໂສ;

ຕສ຺ເສວ ມຕ຺ຖເກ ນິປຕິ, ໂຍເຄນ ຕໍ ປໂມຈຍິ’’ນ຺ຕິ.

ຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ໂພຘິສຕ຺ເຕນ ສູຣິຍຸຄ຺ຄມນນິວາຣຓໍ ກຕໍ, ອຍເມຕ຺ຖ ໂຍໂຄຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ໂຍເຄນ ຫິ ອຸພ຺ພຬ຺ຫາ ສຣາຊິກາ ປຣິສາ ນຄຣວາສິໂນ ເນຄມາ ເຈວ ຊານປທາ ຈ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຕາປສໍ ອາເນຕ຺ວາ ຂມາເປສຸໍ. ໂສ ຈ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ຄຸເຓ ຊານິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທສິ. ຍໍ ປນສ຺ສ ມຕ຺ຖເກ ມຕ຺ຕິກາປິຓ຺ຑສ຺ສ ຐປນໍ, ຕສ຺ສ ຈ ສຕ຺ຕຘາ ຜາລນໍ ກຕໍ, ຕໍ ມນຸສ຺ສານໍ ຈິຕ຺ຕານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຫິ – ‘‘ອິເມ ປພ຺ພຊິຕາ ສມານາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວເສ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນ ປນ ຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ວຕ຺ຕາເປນ຺ຕີ’’ຕິ ມຫາສຕ຺ຕມ຺ປິ ເຕນ ສທິສໍ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍຸໍ, ຕທສ຺ສ ເຕສໍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຖສ຺ສາ’’ຕິອາທິ.

ໂລຫກູຏວສ຺ສນ຺ຕິ ອຍຄຸຬວສ຺ສໍ. ຕທາ ຫິ ຣຕນມຕ຺ຕານິ ທິຍຑ຺ຒຣຕນມຕ຺ຕານິປິ ຕິຂິຓໍສານິ ອຍຄຸຬມຓ຺ຑລານິ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ນິປຕນ຺ຕາ ມນຸສ຺ສານໍ ສຣີຣານິ ຂຓ຺ຑຂຓ຺ຑການິ ອກໍສຸ. ກລລວສ຺ສນ຺ຕິ ຕນຸກກທ຺ທມປຏລກທ຺ທມໍ. ອຸປຫຈ຺ຈາຕິ ອາຆາເຏຕ຺ວາ. ຕເທວ ມຊ຺ຌາຣຎ຺ຎໍ.

໖໗. ອນຸວິຈ຺ຈກາຣນ຺ຕິ ອນຸວິຈ຺ຈກຣຓໍ. ກາຣເຓຫິ ທ຺ວີຫິ ອນິຍ຺ຍານິກສາສເນ ຐິຕານໍ ອຕ຺ຕໂນ ສາວກຕ຺ຕໍ ອຸປຄເຕ ປຄ຺ຄຫນິຄ຺ຄຫານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກສ຺ມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໙. ອນຸປຸພ຺ພິໍ ກຖນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໗໕-໗໖; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໘.໑໒) ອນຸປຸພ຺ພິຍາ ອນຸປຸພ຺ພໍ ກເຖຕພ຺ພກຖໍ, ກາ ປນ ສາ? ທານາທິກຖາ. ທານກຖາ ຕາວ ປຈຸຣຊເນສຸປິ ປວຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ສຸກຣຕ຺ຕາ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ອຸປາຍຠາວໂຕ ຈ ອາທິໂຕວ ກຖິຕາ. ປຣິຈ຺ຈາຄສີໂລ ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຣິຄ຺ຄຫວຕ຺ຖູສຸ ນິສ຺ສງ຺ຄຠາວໂຕ ສຸເຂເນວ ສີລານິ ສມາທິຍຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ໂຫຕິ. ສີເລນ ທາຍກປຏິຄ຺ຄຫຓວິສຸທ຺ຘິໂຕ ປຣານຸຄ຺ຄຫໍ ວຕ຺ວາ ປຣປີຬານິວຕ຺ຕິວຈນໂຕ, ກິຣິຍຘມ຺ມໍ ວຕ຺ວາ ອກິຣິຍຘມ຺ມວຈນໂຕ, ໂຠຄຍສສມ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸໍ ວຕ຺ວາ ຠວສມ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸວຈນໂຕ ຈ ທານກຖານນ຺ຕຣໍ ສີລກຖາ ກຖິຕາ. ຕຎ຺ຈ ສີລໍ ວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕໍ, ອຍໍ ຠວສມ຺ປຕ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຜລນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ອິເມຫິ ຈ ທານສີລມເຍຫິ ປຓີຕຈຣິຍເຠທຠິນ຺ເນຫິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູຫິ ເອຕາ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທີສຸ ປຓີຕຕຣາທິເຠທຠິນ຺ນາ ອປຣິເມຍ຺ຍາ ໂຠຄຠວສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕທນນ຺ຕຣໍ ສຄ຺ຄກຖາ. ສ຺ວາຍໍ ສຄ຺ໂຄ ຣາຄາທີຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ໂຐ ສພ຺ພທາ ອນຸປກ຺ກິລິຏ຺ໂຐ ອຣິຍມຄ຺ໂຄຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສຄ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ມຄ຺ໂຄ, ມຄ຺ຄຎ຺ຈ ກເຖນ຺ເຕນ ຕທຘິຄມູປາຍສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນາປິ ປເຄວ ອິຕເຣ ສພ຺ເພປິ ກາມາ ນາມ ພຫ຺ວາທີນວາ ອນິຈ຺ຈາ ອທ຺ຘຸວາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາຕິ ກາມານໍ ອາທີນໂວ. ຫີນາ ຄມ຺ມາ ໂປຖຸຊ຺ຊນິກາ ອນຣິຍາ ອນຕ຺ຖສຎ຺ຫິຕາຕິ ເຕສໍ ໂອກາໂຣ ລາມກຠາໂວ, ສພ຺ເພປິ ຠວາ ກິເລສານໍ ວຕ຺ຖຸຠູຕາຕິ ຕຕ຺ຖ ສໍກິເລໂສ. ສພ຺ພໂສ ກິເລສວິປ຺ປມຸຕ຺ຕໍ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ອານິສໍໂສ ຈ ກເຖຕພ຺ໂພຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ມຄ຺ຄນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ທສ຺ສິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສຸຂານໍ ນິທານນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ນິພ຺ພານສຎ຺ຫິຕານຎ຺ຈາຕິ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ສຸຂານໍ ກາຣຓໍ. ຍຎ຺ຫິ ກິຎ຺ຈິ ໂລເກ ໂຠຄສຸຂໍ ນາມ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ທານນິທານນ຺ຕິ ປາກໂຏ ອຍມຕ຺ໂຖ. ຍໍ ປນ ຌານວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ສຸຂໍ, ຕສ຺ສປິ ທານໍ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິເຍວ. ສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ມູລນ຺ຕິ ຍາ ອິມາ ໂລເກ ປເທສຣຊ຺ຊສິຣິສ຺ສຣິຍສຕ຺ຕຣຕນສມຸຊ຺ຊລຈກ຺ກວຕ຺ຕິສມ຺ປທາຕິ ເອວໍປເຠທາ ມານຸສິກາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ, ຍາ ຈ ຈາຕຸມຫາຣາຊາທິຄຕາ ທິພ຺ພາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ, ຍາ ວາ ປນຎ຺ຎາປິ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ, ຕາສໍ ສພ຺ພາສໍ ອິທໍ ມູລກາຣຓໍ. ໂຠຄານນ຺ຕິ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ‘‘ໂຠໂຄ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມານໍ ມນາປິຍຣູປາທີນໍ, ຕນ຺ນິສ຺ສຍານໍ ວາ ອຸປໂຠຄສຸຂານໍ, ປຕິຏ຺ຐາ ນິຈ຺ຈລາຘິຏ຺ຐານຕາຍ. ວິສມຄຕສ຺ສາຕິ ພ຺ຍສນປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ. ຕາຓນ຺ຕິ ຣກ຺ຂາ ຕໂຕ ປຣິປາລນໂຕ. ເລຓນ຺ຕິ ພ຺ຍສເນຫິ ປຣິປາຕິຍມານສ຺ສ ໂອລີຍນປເທໂສ. ຄຕີຕິ ຄນ຺ຕພ຺ພຏ຺ຐານໍ. ປຣາຍຓນ຺ຕິ ປຏິສຣຓໍ. ອວສ຺ສໂຍຕິ ວິນິປຕິຕຸໍ ອເທນ຺ໂຕ ນິສ຺ສໂຍ. ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ໂອລຸພ຺ຠາຣມ຺ມຓໍ.

ຣຕນມຍສີຫາສນສທິສນ຺ຕິ ສພ຺ພຣຕນມຍສຕ຺ຕງ຺ຄມຫາສີຫາສນສທິສໍ, ມຫຄ຺ຆໍ ຫຸຕ຺ວາ ສພ຺ພໂສ ວິນິປຕິຕຸໍ ອປ຺ປທານໂຕ. ມຫາປຖວິສທິສໍ ຄຕຄຕຏ຺ຐາເນ ປຕິຏ຺ຐາສມ຺ຠວໂຕ. ຍຖາ ທຸພ຺ພລສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ອາລມ຺ພນຣຊ຺ຊຸ ອຸຕ຺ຕິຏ຺ຐໂຕ ຕິຏ຺ຐໂຕ ຈ ອຸປຕ຺ຖມ຺ໂຠ, ເອວໍ ທານໍ ສຕ຺ຕານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວ ອຸປປຕ຺ຕິຍາ ຐິຕິຍາ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອາລມ຺ພນຏ຺ເຐນ ອາລມ຺ພນຣຊ຺ຊຸສທິສ’’ນ຺ຕິ. ທຸກ຺ຂນິຕ຺ຖຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ທຸຄ຺ຄຕິທຸກ຺ຂນິຕ຺ຖຣຓຏ຺ເຐນ. ສມສ຺ສາສນຏ຺ເຐນາຕິ ໂລຠມຈ຺ຉຣິຍາທິປຏິສຕ຺ຕຸປທ຺ທວໂຕ ສມ຺ມເທວ ອສ຺ສາສນຏ຺ເຐນ. ຠຍປຣິຕ຺ຕາຓຏ຺ເຐນາຕິ ທາລິທ຺ທິຍຠຍໂຕ ປຣິປາລນຏ຺ເຐນ. ມຈ຺ເຉຣມລາທີຫີຕິ ມຈ຺ເຉຣໂລຠໂທສອິສ຺ສາມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉາທິ ຈິຕ຺ຕມເລຫິ. ອນຸປລິຕ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ອນຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຕາຍ. ເຕສນ຺ຕິ ມຈ຺ເຉຣມລາທີນໍ. ເອເຕສໍ ເອວ ທຸຣາສທຏ຺ເຐນ. ອສນ຺ຕາສນຏ຺ເຐນາຕິ ອສນ຺ຕາສເຫຕຸຠາເວນ. ໂຍ ຫິ ທາຍໂກ ທານປຕິ, ໂສ ສມ຺ປຕິປິ ນ ກຸໂຕຈິ ສນ຺ຕສຕິ, ປເຄວ ອາຍຕິໍ. ພລວນ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ມຫາພລວຕາຍ. ທາຍໂກ ຫິ ທານປຕິ ສມ຺ປຕິ ປກ຺ຂພເລນ ພລວາ ໂຫຕິ, ອາຍຕິໍ ປນ ກາຍພລາທີຫິ. ອຠິມງ຺ຄລສມ຺ມຕຏ຺ເຐນາຕິ ‘‘ວຸຑ຺ຒິກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ອຠິສມ຺ມຕຠາເວນ. ວິປຕ຺ຕິໂຕ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນຍນໍ ເຂມນ຺ຕຠູມິສມ຺ປາປນໍ.