໗. ມຫາສກຸລຸທາຍິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓໗. ອຠິຎ຺ຎາຕາຕິ ເອທິໂສ ເອທິໂສ ຈາຕິ ອຠິລກ຺ຂຓວເສນ ຎາຕາ. ອປ຺ປສທ຺ທສ຺ສ ວິນີໂຕ, ອປ຺ປສທ຺ທຕາຍ ມນ຺ທຠາຓິຕາຍ ວິນີໂຕຕິ ຈ ອປ຺ປສທ຺ທວິນີໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອຎ຺ເຎນ ວິນີຕຠາໂວ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ, ຠຄວາ ປນ ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ສຍເມວ ວິນີໂຕ. ຕສ຺ມາ ປາຬິຍໍ ‘‘ອປ຺ປສທ຺ທວິນີໂຕ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຫິ ຠຄວາ ອຎ຺ເຎນ ວິນີໂຕ’’ຕິ.

໒໓໘. ຫິຍ຺ໂຍທິວສໍ ອຸປາທາຍ ຕໂຕ ອາສນ຺ນານິ ກຕິປຍານິ ທິວສານິ ປຸຣິມານິ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ປຸຣິມານີຕິ ຈ ປຸພ຺ພການິ, ອຕີຕານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ຍຖາ ວຸຕ຺ຕອຕີຕທິວສໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ປຣໍ ປຸຣິມຕຣໍ ອຕິສເຍນ ປຸຣິມຕ຺ຕາ. ອິຕິ ອິເມສຸ ທ຺ວີສຸ ປວຕ຺ຕິໂຕ ຍຖາກ຺ກມໍ ປຸຣິມປຸຣິມຕຣຠາໂວ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຍເທຕ຺ຖ ‘‘ປຸຣິມຕຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ຍໍ ຍໍ ໂອຣໍ, ຕໍ ຕໍ ປຣໍ, ຍໍ ຍໍ ປຣໍ, ຕໍ ຕໍ ‘‘ປຸຣິມຕຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກຸຕູຫລຍຸຕ຺ຕາ ສາລາ ກຸຕູຫລສາລາ ຍຖາ ‘‘ອາຊຎ຺ຎຣໂຖ’’ຕິ. ອິເມ ທສ຺ສນາທໂຍ.

ອຍຖາຠູຕຄຸເຓຫີຕິ ອຍຖາຠູຕໍ ມິຈ຺ຉາທີປິຕອຕ຺ຖມຕ຺ເຕເນວ ອຸຄ຺ໂຆສິຕຄຸເຓຫິ ສມຸຄ຺ຄໂຕ ໂຆສິໂຕ. ຕຣນ຺ຕິ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ຕິຕ຺ຖໍ, ອຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ. ທິຏ຺ຐິຄຕິກມຄ຺ໂຄ ປນ ອຍຖາຠູໂຕປິ ເຕສໍ ຕຖາ ວິຕຣຓໍ ອຸປາທາຍ ຕິຕ຺ຖນ຺ຕິ ໂວຫຣີຍຕີຕິ ຕໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຕິຕ຺ຖກຣາ. ໂອສຣຕີຕິ ປວິສຕິ.

໒໓໙. ສຫິຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ພາປຣາວິຣຸທ຺ຘໍ. ນ ກິຎ຺ຈິ ຊາຕນ຺ຕິ ປຏິຎ຺ຎາໂທສເຫຕຸໂທສອຸທາຫຣຓໂທສທຸຏ຺ຐໂທສຕາຍ ນ ກິຎ຺ຈິ ຊາຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາໂຣປິໂຕ ເຕ ວາໂທ’’ຕິ. ວທນ຺ຕິ ເຕນ ປຣິຠາສນ຺ຕີຕິ ວາໂທ ໂທໂສ. ສຠາວກ຺ໂກເສນາຕິ ສຠາວໂຕ ປວຕ຺ຕໂກຏ຺ຐາເສນ.

໒໔໐. ປີເຬຍ຺ຍາຕິ ມຘຸຠຓ຺ເຑນ ສຫ ຠາຊເນ ປີເຬຕ຺ວາ ທເທຍ຺ຍ. ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີຫິ ສມ຺ປໂຍເຊຕ຺ວາຕິ ສຫຘມ຺ມິເກຫິ ວິເຫຐນປໂຍຄໍ ກຕ຺ວາ, ເຕນາຫ ‘‘ວິວາທໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ.

໒໔໑. ອິຕຣີຕເຣນາຕິ ປຓີຕໂຕ ອິຕເຣນ. ເຕນາຫ ‘‘ລາມກລາມເກນາ’’ຕິ.

໒໔໒. ຠຕ຺ຕໂກສເກນາຕິ ໂກສກຠຕ຺ເຕນ, ຂຸທ຺ທກສຣາວຠຕ຺ຕເກນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເພລຸວມຕ຺ຕຠຕ຺ຕາຫາຣາຕິ ພິລ຺ລປມາຓຠຕ຺ຕໂຠຊນາ. ໂອຏ຺ຐວຏ຺ຏິຍາຕິ ມຸຂວຏ຺ຏິຍາ. ສພ຺ພາກາເຣເນວາຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣເນວ. ອນປ຺ປາຫາໂຣຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ກທາຈິ ອປ຺ປາຫາໂຣຕິ ກຕ຺ວາ. ຕຕ຺ຖ ອຕິວິຍ ອຎ຺ເຎຫິ ອວິສຍ຺ຫໍ ອປ຺ປາຫາຣຕໍ ຠຄວໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຘານຠູມິຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຍາຕິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ. ວິເສສຕຣາຕິ ເຕນ ຘມ຺ເມນ ວິເສສວນ຺ຕຕຣາ.

ວຕສມາທານວເສເນວ ປໍສຸກູລໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ປໍສຸກູລິກາຕິ ອາຫ – ‘‘ສມາທິນ຺ນປໍສຸກູລິກງ຺ຄາ’’ຕິ, ສທ຺ທຕ຺ໂຖ ປນ ‘‘ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ’’ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໔) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປິຓ຺ຑປາຕິກາ ສປທານຈາຣິໂນຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ເຖນ ຉິນ຺ທິຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ຖລູຂານິ. ຍໍ ຍໍ ສປ຺ປາຍໍ, ຕສ຺ເສວ ຄຫຓໍ ອຸຈ຺ຈິນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ…ເປ… ຖິຣຏ຺ຐານເມວ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ອລາພຸໂລມສານີຕິ ອລາພຸໂລມານິ ວິຍ ສຸຂຸມຕຣານິ ຈີວຣສຸຕ຺ຕໍສູນິ ເອເຕສໍ ສນ຺ຕີຕິ ອລາພຸໂລມສານິ. ປາຕິຕສາຓປໍສຸກູລນ຺ຕິ ກເຬວເຣນ ສທ຺ຘິໍ ຉຑ຺ຑິຕສາຓມຍໍ ປໍສຸກູລໍ, ຍໍ ຕຸມ຺ພມຕ຺ເຕ ປຸຬເວ ໂອຘຸນິຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາ ຄຓ຺ຫິ.

‘‘ຍຖາປິ ຠມໂຣ ປຸປ຺ຜ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ປ. ໔໙) ວຸຕ຺ຕໍ ມຘຸກຣຠິກ຺ຂາຈາຣວຕໍ ‘‘ປິຓ຺ຑິຍາໂລປໂຠຊນໍ ນິສ຺ສາຍ ປພ຺ພຊ຺ຊາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໗໓, ໑໒໘) ວຈນໂຕ ຠິກ຺ຂູນໍ ປກຕິຠູຕໍ ວຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຎ຺ຉາສເກ ວເຕ ຣຕາ’’ຕິ. ວຕ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ປກຕິວຕສງ຺ຂາຕໍ ສກວຕໍ ວທຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຎ຺ຉາຈຣິຍສງ຺ຂາເຕ ຠິກ຺ຂູນໍ ປກຕິວເຕ’’ຕິ. ອຸຈ຺ຈນີຈຆຣທ຺ວາຣຏ຺ຐາຍິໂນຕິ ມຫນ຺ຕຂຸທ຺ທກເຄຫານໍ ພຫິທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກຏ຺ຐາຍິໂນ. ກພຣມິສ຺ສກໍ ຠຕ຺ຕໍ ສໍຫຣິຕ຺ວາຕິ ກຓາຊກມິສ຺ສກໍ ຠຕ຺ຕໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕ຺ວາ. ອຸມ຺ມາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ຆຣຸມ຺ມາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ.

ຈີວຣານຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ຈີວຣານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ຘາ ນາມ ສເທວເກ ໂລເກ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ, ສາ ຈສ຺ສ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕຕາ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕາ, ຕສ຺ມາ ສຕ຺ຕານໍ ຕາທິສໍ ອຸປກາຣໍ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ເຕ ຈ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ສາທິຍນ຺ຕິ, ຈຕຸປຈ຺ຈຍສນ຺ໂຕເສ ປນ ເນ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕາ ເອວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໒໔໔. ສປ຺ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ສເຫຕຸກໍ ສກາຣຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ໂຈທໂກ ປນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ອຊານນ຺ໂຕ ‘‘ກິໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິຕໂຣ ‘‘ໂນ ນ ເທເສຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວິວຣຕິ. ນິທານນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ຎາປກໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ ‘‘ສປ຺ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຣິມສ຺ເສເວຕໍ ເວວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຣາຄາທີນໍ ວາ ປຏິຫຣຓໍ ປຏິຫາຣິຍໍ, ຕເທວ ປາຏິຫາຣິຍໍ, ສຫ ປາຏິຫາຣິເຍນາຕິ ສປ຺ປາຏິຫາຣິຍໍ. ຣາຄາທິປຏິເສຘວເສເນວ ຫິ ສຕ຺ຖາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ.

໒໔໕. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສາຕິ ຍໍ ຍໍ ປຎ຺ຫໍ ປໂຣ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ. ອຸປຣິ ອາຄມນວາທປຖນ຺ຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ກເຕ ຕໂຕ ອຸປຣິ ອາຄຈ຺ຉນກໍ ວາທມຄ຺ຄໍ. ວິເສເສຕ຺ວາ ວທນ຺ໂຕຕິ ວຕ຺ຕຕິ, ‘‘ໂຠ ໂຄຕມ, ວຕ຺ຕຸມຣຫຕີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວາທເຠທນຕ຺ຖໍ ອາຫຕໍ ກາຣຓໍ ອຕ຺ຕໂນ ມາຣຓຕ຺ຖໍ ອາວຸຘໍ ນິທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວິຍ ວິເສເສຕ຺ວາ ວທນ຺ໂຕ ປຫາຣເກນ ວຈເນນ. ອນ຺ຕຣນ຺ຕເຣຕິ ມຍາ ວຸຈ຺ຈມານກຖາປພນ຺ຘສ຺ສ ອນ຺ຕຣນ຺ຕເຣ. ທເທຍ຺ຍ ວເທຍ຺ຍ. ເອວຣູເປສຸ ຐາເນສູຕິ ປຣວາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ວາທປຏິວາທຏ຺ຐາເນສຸ. ເຕ ນິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ມຍາ ເທສິຕໍ ສຸຕ຺ຕປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ມມເຍວ ອນຸສາສນິໍ ໂອວາທໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕິ.

໒໔໖. ສມ຺ປາເທມີຕິ ມໂນຣຖໍ ສມ຺ປາເທມິ. ປຣິປູເຣມີຕິ ອຊ຺ຌາສຍໍ ປຣິປູເຣມິ. ອຘິສີເລຕິ ອຘິເກ ອຸຕ຺ຕມສີເລ. ສາວກສີລໂຕ ຈ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສີລໂຕ ຈ ພຸທ຺ຘານໍ ສີລໍ ອຘິກໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐໍ ປຣມຸກ຺ກໍສໂຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘສີລໍ ນາມ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ. ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກປຎ຺ຎາຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຐານໂສ ອຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ອວເສສາ ປຎ຺ຎາຕິ ອິຘ ປາຬິຍໍ ອາຄຕາ ອນາຄຕາ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕຎາຓທ຺ວຍວິນິມຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ.

໒໔໗. ວິເສສາຘິຄມານນ຺ຕິ ສຕິປຏ຺ຐານາທີນໍ ອຘິຄນ຺ຘພ຺ພວິເສສານໍ. ອຠິຎ຺ຎາ ນາມ ຉ ອຠິຎ຺ຎາ, ຕາສຸ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ຉຬຠິຎ຺ຎາຣຫໂຕວ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ອິຘ ອຠິຎ຺ຎາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ຕສ຺ສ ໂວສານໍ ປຣິໂຍສານໍ ປາຣມີ ປຣມຸກ຺ກໍສາຕິ ອວກໍສາຕິ ຈ ອຄ຺ຄຜລໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາ…ເປ… ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ອຸປາຍປຘາເນຕິ ອຣິຍຜລາຘິຄມນສ຺ສ ອຸປາຍຠູເຕ ປຘາເນ. ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນປາປການຸປ຺ປາທາທິອຕ຺ຖາ’’ຕິ ຄຫິຕາ ຕເຖວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ສາເຘນ຺ຕິເຍວາຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປໂກ ສມ຺ມາ-ສທ຺ໂທຕິ ຍຖາອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສ຺ສ ອນຸປ຺ປນ຺ນປາປການຸປ຺ປາທາທິໂນ ອຸປາຍຠູເຕ, ປຘານອຸປາຍຠູເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ມາ-ສທ຺ທສ຺ສ ວາ ໂຍນິໂສ ອຕ຺ຖທີປກຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ໂຍນິໂສ ປຘາເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉນ຺ທໍ ຊເນຕີຕິ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາກຸສລຈ຺ຉນ຺ທໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ ວາ. ວາຍມຕີຕິ ປໂຍຄປຣກ຺ກມໍ ກໂຣຕິ. ວີຣິຍໍ ອາຣຠຕີຕິ ກາຍິກເຈຕສິກວີຣິຍໍ ກໂຣຕິ. ຈິຕ຺ຕໍ ອຸກ຺ຂິປຕີຕິ ເຕເນວ ສຫຊາຕວີຣິເຍນ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸກ຺ຂິປຕິ. ປທຫຕີຕິ ສມ຺ມປ຺ປຘານຠູຕໍ ວີຣິຍໍ ປວຕ຺ເຕຕິ. ປຏິປາຏິຍາ ປເນຕານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປທານິ ອາເສວນາຠາວນາພຫຸລີກມ຺ມສາຕຈ຺ຈກິຣິຍາຫິ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ. ‘‘ປທຫຕີ’’ຕິ ວາ ອິມິນາ ອາເສວນາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ສິຂາປຕ຺ຕໍ ອຸສ຺ໂສຬ຺ຫິວີຣິຍໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ວຑ຺ຒິຍາ ປຣິປູຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ຍາວຕາ ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາ ປຣິປູຣຓຕ຺ຖໍ. ຍາ ຐິຕີຕິ ຍາ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຏິປກ຺ຂວິຄເມນ ອວຏ຺ຐິຕິ. ໂສ ອສມ຺ໂມໂສຕິ ໂສ ອວິນາໂສ. ຍໍ ເວປຸລ຺ລນ຺ຕິ ໂຍ ສພ຺ພໂສ ວິປຸລຠາໂວ ມຫນ຺ຕຕາ. ຠາວນາປາຣິປູຣີຕິ ຠາວນາຍ ປຣິປູຣິຕາ. ອຕ຺ໂຖຕິປິ ເວທິຕພ຺ພໍ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມປທານໍ ສມານຕ຺ຖຠາວໂຕ.

ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາ ກຖິຕາຕໍຕໍວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ປຏິປທາວິຠາວນາຍ ອາຣທ຺ຘຕ຺ຕາ. ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊເນນ ອນຕ຺ຖາວຫຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ’’ຕິ ວຈນໍ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ຣາສນ຺ຕຣຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເນນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມານາຕິ ວຈນໍ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ຣາສນ຺ຕຣຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ນິຣຸຊ຺ຌມານາຕິ ປຏິປກ຺ຂສມາໂຍເຄນ ວິນສ຺ສມານາ, ນ ຂຓນິໂຣຘວເສນ ນິຣຸຊ຺ຌມານາ.

ໂລຠາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ, ເຍ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສການໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫາ. ສກິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ສຠາວກຖນມຕ຺ຕເມຕໍ. ເອກວາຣເມວ ຫິ ມຄ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ນິຣຸຊ຺ຌມາໂນຕິ ສຣເສເນວ ນິຣຸຊ຺ຌມາໂນ. ນ ຫິ ຕສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂສມາໂຍໂຄ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ຜລສ຺ສາຕິ ອນນ຺ຕຣກາເລວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກຜລສ຺ສ. ປຈ຺ຈຍໍ ທຕ຺ວາວ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອິມິນາ ມຄ຺ໂຄ ສມ຺ປຕິ ອາຍຕິຎ຺ຈ ເອກນ຺ເຕເນວ ອຕ຺ຖາວໂຫຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຸຣິມສ຺ມິມ຺ປີຕິ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ເມ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອນຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ຕຕິຍວາເຣປິ. ‘‘ສມຖວິປສ຺ສນາ ຄເຫຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ, ຕໍ ປນ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອນຸປ຺ປນ຺ນຕາຍ ສພ຺ຠາວໂຕ, ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນ ຈ ຕສ຺ມິໍ ວຏ຺ຏານຕ຺ຖສພ຺ຠາວໂຕຕິ ມຄ຺ຄສ຺ສປິ ສາຘາຣຓຠາວໂຕ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຍທິ ສມຖວິປສ຺ສນານມ຺ປິ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອນຕ຺ຖາວຫາ, ມຄ຺ຄສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີຕິ.

ມຫນ຺ຕໍ, ຄາຣວໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສງ຺ຆຄາຣເວນ ຍຖາຣຸຈິ ວນ຺ທິຕຸໍ ນ ລຠາມີ’’ຕິ ສງ຺ເຆນ ສຫ ນ ນິກ຺ຂມິ. ເອຕ຺ຕກໍ ຘາຕູນໍ ນິຘານໍ ນາມ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ນຕ຺ຖິ, ມຫາຘາຕຸນິຘານໂຕ ຫິ ນີຫຣິຕ຺ວາ ກຕິປຍາ ຘາຕຸໂຍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເຈຕິເຍ ອຸປນີຕາ, ອິຘ ປນ ຣາມຄາມຖູເປ ວິນຏ຺ເຐ ນາຄຠວນໍ ປວິຏ຺ຐາ ໂທຓມຕ຺ຕາ ຘາຕຸໂຍ ອຸປນີຕາ. ອຕິມນ຺ທານິ ໂນຕິ ນນຸ ອຕິວິຍ ມນ຺ທານິ.

ສໍວິຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ມາທິໂສ ອີທິສໍ ອນຕ຺ຖໍ ປາປຸຓິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສໍເວຄໍ ຊເນຕ຺ວາ. ອີທິສໍ ນາມ ມາທິສໍ ອາຣພ຺ຠ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ກິໍ ວທຕີຕິ ຕໍ ວຈນໍ ອນາທິຍນ຺ໂຕ.

ສນ຺ຕສມາປຕ຺ຕິໂຕ ອຎ຺ຎໍ ສນ຺ຖມ຺ຠນກາຣຓໍ ພລວໍ ນຕ຺ຖີຕິ ຕໂຕ ປຣິຫີໂນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາ ກຖໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສນ຺ຕາຍ…ເປ… ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ. ນ ຫິ ມຫາຣຊ຺ຊຸຍາ ຉິນ຺ນາຍ ສຸຕ຺ຕຕນ຺ຕູ ສນ຺ຖມ຺ເຠຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕີຕິ. ສມເຖ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເຕນ ສມານຄຕິກາ ອິມສ຺ມິໍ ວິສເຍ ວິປສ຺ສນາປີຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ເອວໍ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສມຖວິປສ຺ສນາ…ເປ… ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ.

ກາສາວນ຺ຕິ ກາສາວວຕ຺ຖໍ. ກຈ຺ຉໍ ປີເຬຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຖນ຺ຕິ ປຈ຺ຉິມໍ ໂອວຏ຺ຏິກໍ ປີເຬນ຺ໂຕ ວິຍ ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຖໍ ອທ຺ທສໍສູຕິ ໂຍຊນາ.

ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໓໙໔) ‘‘ກາມາ ນາເມເຕ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ວຕ຺ຖຸກາມກິເລສກາເມສຸ ອາທີນວທສ຺ສນປຸພ຺ພກເນກ຺ຂມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຉນ຺ທຣາຄໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠຍໂຕ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ຈ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ກາມາສໂວ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິນາ ເຫຏ຺ຐາ ສພ຺ພາສວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໕ ອາທໂຍ; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໕ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘວິປາໂກຕິ ຕທາຣມ຺ມຓມາຫ. ອນຸຠວິຕ຺ວາ ຠວິຕ຺ວາ ຈ ວິຄຕໍ ຠູຕວິຄຕໍ. ອນຸຠູຕຠູຕາ ຫິ ຠູຕຕາສາມຎ຺ເຎນ ຠູຕ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາ. ສາມຎ຺ຎເມວ ຫິ ອຸປສຄ຺ເຄນ ວິເສສີຍຕີຕິ. ອນຸຠູຕສທ຺ໂທ ຈ ກມ຺ມວຈນິຈ຺ຉາຍ ອຠາວໂຕ ອນຸຠວກວາຈໂກ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ວິປາໂກ ອາຣມ຺ມເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ໂຘ ຠຸຕ຺ວາວິຄໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ, ວິກປ຺ປຄາຫວເສນ ຣາຄາທີຫິ ຕພ຺ພິປກ຺ເຂຫິ ຈ ອກຸສລໍ ກຸສລຎ຺ຈ ກມ຺ມໍ ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ວິຄຕນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ປນ ວິປາໂກ ເກວລໍ ອາຣມ຺ມຓຣສານຸຠວນວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ວິຄຕຕ຺ຕາ ນິປ຺ປຣິຍາເຍເນວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ຈ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກມ຺ມໍ ຠວິຕ຺ວາ ວິຄຕປຣິຍາເຍນ, ຍໍ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຫານາຍ, ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ຐິຕິຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍສທິສານໍ ປຫານໍ, ວຸທ຺ຘິ ຈ ວຸຕ຺ຕາ. ວິປຈ຺ຈິຕຸໍ ໂອກາສກຣຓວເສນ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ອຕີຕກມ຺ມຎ຺ຈ ຕໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ ອນາຄໂຕ ວິປາໂກ ຈ ‘‘ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ເທນ ວິນາປິ ວິຎ຺ຎາຍມານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຎ຺ເຈຕນິການ’’ນ຺ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໑໐.໒໑໗, ໒໑໙) ວຸຕ຺ຕໍ.

ເຕສູຕິ ວິປສ຺ສນາຍ ຠູມິຠູເຕສຸ ຂນ຺ເຘສຸ. ອນຸສຍິຕກິເລສາຕິ ອນຸສຍວເສນ ປວຕ຺ຕາ ອປ຺ປຫີນາ ມຄ຺ເຄນ ປຫາຕພ຺ພາ ກິເລສາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕີຕາ…ເປ… ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ. ເຕສຎ຺ຫິ ອມ຺ພຣຸກ຺ໂຂປມາຍ ວຕ຺ຕມານາທິຕາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ມຄ຺ເຄນ ປຫາຕພ຺ພານໍ ຕາທິສສ຺ສ ວິຠາຄສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ອປ຺ປຫີນາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ອນຸສຍຏ຺ໂຐຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິທໍ ຠູມິລທ຺ຘຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາຕິ ອິທໍ ເຕສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຣຫກິເລສຊາຕໍ ຕາຍ ເອວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຣຫຕາຍ ຠູມິລທ຺ຘຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ, ເຕຠູມກຠູມິລທ຺ຘາ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາສຸ ຕາສຸ ຠູມີສູຕິ ມນຸສ຺ສເທວາທິອຕ຺ຕຠາວສງ຺ຂາເຕສຸ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ. ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິອນາປາທິຕຕາຍ ອສມຸຄ຺ຆາຕິຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ລທ຺ຘຠູມິກໍ ຠູມິລທ຺ຘນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິອາຫິໂຕ ວິຍ.

ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນ-ສທ຺ເທປິ ຈ ໂອກາໂສ ກໂຕ ເອເຕນາຕິ ໂອກາໂສ ກໂຕ ເອຕສ຺ສາຕິ ຈ ອຕ຺ຖທ຺ວເຍປິ ກຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຣນິປາໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຫຕຂີຣຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫວເສນ ອຘິຄ຺ຄຫິຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ, ອນາຫຕຂີຣຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຕາຍ ອນ຺ໂຕຄຘກິເລສໍ ອາຣມ຺ມຓໍ. ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກາວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລສາ ວາ ປຸຄ຺ຄລາ ອາຫຕານາຫຕຂີຣຣຸກ຺ຂສທິສາ. ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຸປ຺ປນ຺ເນ ວິຍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ນາມ ຐາເນ ນຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ກສ຺ມາ? ອສມຸຄ຺ຆາຕິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ.

ວຸຕ຺ຕໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ. ຕຕ຺ຖ ຈ ມຄ຺ເຄນ ປຫີນກິເລສານເມວ ຕິຘາ ນວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອປາກຏໍ ສຸປາກຏໍ ກາຕຸໍ ອຊາຕຜລຣຸກ຺ໂຂ ອຸປມາຠາເວນ ອາຄໂຕ. ອຕີຕາທີນໍ ອປ຺ປຫີນຕາ ທສ຺ສນຕ຺ຖມ຺ປິ ‘‘ຊາຕຜລຣຸກ຺ເຂນ ທີເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອຈ຺ຉິນ຺ເນ ຣຸກ຺ເຂ ນິພ຺ພຕ຺ຕາຣຫານິ ຜລານິ ຉິນ຺ເນ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມານານິ ນ ກທາຈິ ສສຠາວານິ ອເຫສຸໍ ໂຫນ຺ຕິ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ຈາຕິ ຕານິ ອຕີຕາທິຠາເວນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພານິ, ເອວໍ ມຄ຺ເຄນ ປຫີນກິເລສາ ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍຖາ ເຉເທ ອສຕິ ຜລານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ, ສຕິ ຈ ນຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ເຉທສ຺ສ ສາຕ຺ຖກຕາ, ເອວໍ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ຈ ສາຕ຺ຖກຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ.

ເຕປິ ປຊຫຕິເຍວ ກິເລສປ຺ປຫາເນເນວ ເຕສມ຺ປິ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນໂຕ. ອຠິສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓສ຺ສາຕິ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ. ອຸປາທິນ຺ນອນຸປາທິນ຺ນໂຕຕິ ອຸປາທິນ຺ນຂນ຺ຘໂຕ ເຈວ ກິເລສໂຕ ຈ. ອຸປປຕ຺ຕິວເສນ ວຸຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ – ‘‘ຠວວເສນ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເຍ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ສຕ຺ຕ ຠວາ ອປ຺ປຫີນາ, ຕໂຕ ປຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອິຕເຣ ທ຺ເວ ‘‘ສຸຄຕິຠເວກເທສາ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ສຸຄຕິກາມຠວໂຕຕິ ສຸຄຕິຠເວກເທສຠູຕກາມຠວໂຕ. ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ຣູປາຣູປຠວໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕິ ອຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນສມຸຄ຺ຆາຕຠາວໂຕ. ຍທິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ເອວ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ສິຍາ, ໂສ ເອວ ສພ຺ພກິເລເສ ປຊເຫຍ຺ຍ, ສພ຺ພຠເວຫິປິ ວຸຏ຺ຐເຫຍ຺ຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ໂອຘິໂສວ ກິເລສາ ປຫີຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຫຏ຺ຐິມເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ເຄຫິ ປຫີນາວເສເສ ກິເລເສ ໂສ ປຊຫຕິ, ອິຕິ ອິມໍ ສາມຕ຺ຖິຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສພ຺ພຠເວຫິ ວຸຏ຺ຐາຕິເຍວາຕິປິ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ເອວ ‘‘ວຊິຣູປໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ໂຫຕຸ ຕາວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອກຸສລານໍ ອນຸປ຺ປາທາຍ, ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນສທິສານໍ ປຫານາຍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນາຍ ມຄ຺ຄຠາວນາ, ອຖ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ກຖໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ກຸສລານໍ ອຸປ຺ປາທາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນານຎ຺ຈ ຐິຕິຍາ ຠາວນາ ໂຫຕິ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາຕິ ໂຈເທຕິ, ອິຕໂຣ ‘‘ມຄ຺ຄປ຺ປວຕ຺ຕິຍາເຍວາ’’ຕິ ປຣິຫາຣມາຫ. ມຄ຺ໂຄ ຫິ ກາມຎ຺ເຈກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິໂກ, ຕຖາຣູໂປ ປນສ຺ສ ປວຕ຺ຕິວິເສໂສ, ຍໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສາຕິສຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຈ ສວິເສສໍ ປາຣິປູຣິໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ມຄ຺ໂຄ ຫີ’’ຕິອາທິ. ກິຎ຺ຈາປິ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ວຕ຺ຕມານກ຺ຂເຓ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ອນຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພຕໍ ອຸປາທາຍ ອຸປຈາຣວເສນ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນາຄຕປຸພ຺ພໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍເມວາຕິ ອຍໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ຍຖາປຈ຺ຈຍປວຕ຺ຕິ ເອວ ຐິຕິ ນາມາຕິ, ມຄ຺ຄສມງ຺ຄີ ປຸຄ຺ຄໂລ ມຄ຺ຄມ຺ປິ ຠາເວນ຺ໂຕ ເອວ ຕສ຺ສ ຐິຕິຍາ ຠາເວຕີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ອຸປສມມານໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ກິເລເສ ອຸປສເມນ຺ຕໍ ວຕ຺ຕຕິ. ປຸພ຺ພຠາຄິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ເອວ ວາ ອຘິປ຺ເປຕານິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ກິເລສູປສມຕ຺ຖໍ ວາ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

໒໔໘. ອຘິມຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນາຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໑໒໙; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໘.໖໖) ອຘິກໍ ສວິເສສໍ ມຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນ, ເຕນາຫ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ ມຸຈ຺ຈນຏ຺ໂຐ’’ຕິ. ເອເຕນ ສຕິປິ ສພ຺ພສ຺ສປິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານສ຺ສ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ວິມຸຕ຺ຕຠາເວ ເຍນ ຠາວນາວິເສເສນ ຕໍ ຌານໍ ສາຕິສຍໍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ວິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ, ໂສ ຠາວນາວິເສໂສ ທີປິໂຕ. ຠວຕິ ຫິ ສມານຊາຕິຍຸຕ຺ໂຕປິ ຠາວນາວິເສເສນ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສໂສ. ຍຖາ ຕໍ ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ຕໂຕ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ, ຕຖາ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິມຸຕ຺ຕຕາຍ ເອວ ອນິຄ຺ຄຫິຕຠາເວນ ນິຣາສງ຺ກຕາຍ ອຠິຣຕິວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ອຘິມຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນປິ ວິໂມກ຺ໂຂ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຣມ຺ມເຓ ຈາ’’ຕິອາທິ. ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖຕິ ອຍໍ ອຘິມຸຈ຺ຈນຕ຺ໂຖ ປຈ຺ຉິມວິໂມກ຺ເຂ ນິໂຣເຘ ນຕ຺ຖິ. ເກວໂລ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖ ເອວ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕິ, ຕໍ ສຍເມວ ປຣໂຕ ວກ຺ຂຕິ.

ຣູປີຕິ ເຍນາຍໍ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ເນນ ຣູເປນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ຕໍ ຍສ຺ສ ຌານສ຺ສ ເຫຕຸຠາເວນ ວິສິຏ຺ຐໍ ຣູປໍ ໂຫຕິ. ເຍນ ວິສິຏ຺ເຐນ ຣູເປນ ‘‘ຣູປີ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ ຣູປີ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕິສຍຕ຺ຖທີປນໂຕ, ຕເທວ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຣູປນິມິຕ຺ຕໍ ຌານມິວ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຣູປີຠາວສາຘກນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຣູປຊ຺ຌານໍ ຣູປໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ຣູປານີຕິ ປເນຕ຺ຖ ປຸຣິມປທໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນີລກສິຓາທີນິ ຣູປານີ’’ຕິ.

ອນ຺ໂຕອປ຺ປນາຍໍ ສຸຠນ຺ຕິ ອາໂຠໂຄ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມິນາ ປຸພ຺ພາໂຠຄວເສນ ອຘິມຸຕ຺ຕິ ສິຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອວຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຕຖາວຕ຺ຕພ຺ພຕາປຕ຺ຕິໂຈທນາ ອນວກາສາ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ສຸວິສຸທ຺ເຘສຸ ນີລາທີສຸ ວຓ຺ຓກສິເຓສຸ ຕຕ຺ຖ ກຕາຘິກາຣານໍ ອຠິຣຕິວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ອຘິມຸຕ຺ຕິ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕຖາ ຕຕິໂຍ ວິໂມກ຺ໂຂ ສໍວຓ຺ຓິໂຕ. ຍສ຺ມາ ປນ ເມຕ຺ຕາທິວເສນ ປວຕ຺ຕມານາ ຠາວນາ ສຕ຺ເຕ ອປ຺ປຏິກູລໂຕ ທຫຕິ, ເຕ ສຸຠໂຕ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາວ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໑໒) ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຠາວນາ ‘‘ສຸຠວິໂມກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຍິທໍ ອຸຠຍມ຺ປິ ເຕນ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສພ຺ພໂສຕິ ອນວເສສໂຕ. ນ ຫິ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘານໍ ເອກເທໂສປິ ຕຕ຺ຖ ອວສິຏ຺ໂຐຕິ. ວິສ຺ສຏ຺ຐຕ຺ຕາຕິ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນ ກາເລ ນິໂຣຘິຕຕ຺ຕາ. ອຸຕ຺ຕໂມ ວິໂມກ຺ໂຂ ນາມ ອຣິເຍເຫວ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ, ອຣິຍຜລປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຈ.

໒໔໙. ອຠິຠວຕີຕິ ອຠິຠຸ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໑໗໓; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໖.໖໑-໖໕) ປຣິກມ຺ມໍ, ຎາຓໍ ວາ. ອຠິຠຸ ອາຍຕນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຠິຠາຍຕນໍ, ຌານໍ. ອຠິຠວິຕພ຺ພໍ ວາ ອາຣມ຺ມຓສງ຺ຂາຕໍ ອາຍຕນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຠິຠາຍຕນໍ, ຌານໍ. ອາຣມ຺ມຓາຠິຠວນໂຕ ອຠິຠຸ ຈ ຕໍ ອາຍຕນຎ຺ຈ ໂຍຄິໂນ ສຸຂວິເສສານໍ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ມນາຍຕນຘມ຺ມາຍຕນຠາວໂຕ ຈາຕິປິ ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຌານໍ ອຠິຠາຍຕນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຠິຠວນກາຣຓານີ’’ຕິອາທິ. ຕານີຕິ ອຠິຠາຍຕນສຎ຺ຎິຕານິ ຌານານິ. ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອາໂຠໂຄ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາວເສນ ຌານກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕໍ ອຠິຠວນາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຣິກມ຺ມວເສນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ, ນ ອປ຺ປນາວເສນ. ນ ຫິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາ ອປ຺ປນາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕວິສຍາ ສມ຺ຠວຕິ. ຕໍ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕ ປຣິກມ຺ມວເສນ ລທ຺ຘໍ ກສິຓນິມິຕ຺ຕໍ ອສຸວິສຸທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ, ນ ພຫິທ຺ຘາ ປຣິກມ຺ມວເສນ ລທ຺ຘໍ ວິຍ ວິສຸທ຺ຘໍ.

ປຣິຕ຺ຕານີຕິ ຍຖາລທ຺ຘານິ ສຸປ຺ປສຣາວມຕ຺ຕານິ. ເຕນາຫ ‘‘ອວຑ຺ຒິຕານີ’’ຕິ. ປຣິຕ຺ຕວເສເນວາຕິ ວຓ຺ຓວເສນ ອາໂຠເຄ ວິຊ຺ຊມາເນປິ ປຣິຕ຺ຕວເສເນວ ອິທມຠິຠາຍຕນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຕ຺ຕຕາ ເຫຕ຺ຖ ອຠິຠວນສ຺ສ ກາຣຓໍ. ວຓ຺ຓາໂຠເຄ ສຕິປິ ອສຕິປິ ອຠິຠາຍຕນຠາວນາ ນາມ ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ເສວ ສມ຺ຠວຕິ, ນ ອິຕຣສ຺ສາຕິ ‘‘ຎາຓຸຕ຺ຕຣິໂກ ປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ. ອຠິຠວິຕ຺ວາ ສມາປຊ຺ຊຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິຠວນໍ ສມາປຊ຺ຊນຎ຺ຈ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານາຘິຄມສມນນ຺ຕຣເມວ ອປ຺ປນາຌານຸປ຺ປາທນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນເວຕ຺ຖ ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີ’’ຕິ. ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນາຕິ ຈ ອປ຺ປນາປຣິວາສາຠາວສ຺ສ ລກ຺ຂຓວຈນເມຕໍ. ໂຍ ‘‘ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ໂຎ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໂຕປິ ຎາຓຸຕ຺ຕຣສ຺ເສວ ອຠິຠາຍຕນຠາວນາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ນິມິຕ຺ເຕ. ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີຕິ ຠາວນາ ອປ຺ປນໍ ເນຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເກຈິ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ເນ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ເຍ ເຫຏ຺ຐິມນ຺ເຕນ ທ຺ເວ ຕໂຍ ຊວນວາຣາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເຕ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານ ປກ຺ຂິກາ ເອວ, ຕທນນ຺ຕຣຎ຺ຈ ຠວງ຺ຄປຣິວາເສນ ອຸປຈາຣາເສວນາຍ ຈ ວິນາ ອປ຺ປນາ ໂຫຕິ, ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນວ ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ປາຣິວາສິກປຣິກມ຺ເມນ ອປ຺ປນາວາໂຣ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ນາປິ ມຫຄ຺ຄຕປ຺ປມາຓຊ຺ຌາເນສຸ ວິຍ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນ ເອກນ຺ຕໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານາຘິຄມໂຕ ປຣໍ ກຕິປຍຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕາວສາເນ ອປ຺ປນໍ ປາປຸຓນ຺ໂຕ ‘‘ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນເວຕ຺ຖ ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນາ’’ຕິ ຈ ອຘິປ຺ປາຍິກມິທໍ ວຈນໍ, ນ ນີຕຕ຺ຖໍ, ອຘິປ຺ປາໂຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ນ ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍໍ ຕທາ ຕຖາຣູປສ຺ສ ອາໂຠຄສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ, ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອາໂຠໂຄ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາວເສນ ຌານກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕໍ ອຠິຠວນາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໒໐໔) ປນ ‘‘ອິມິນາ ປນສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາໂຄ ກຖິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍໍ ຕຖາ ອາໂຠຄາຠາເວ ກສ຺ມາ ‘‘ຌານສຎ຺ຎາຍປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິຠວ…ເປ… ອຕ຺ຖີ’’ຕິ.

ວຑ຺ຒິຕປ຺ປມາຓານີຕິ ວິປຸລປ຺ປມາຓານີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ເອກງ຺ຄຸລທ຺ວງ຺ຄຸລາທິວເສນ ວຑ຺ຒິຕປ຺ປມາຓານີຕິ ຕຖາ ວຑ຺ຒນສ຺ເສເວຕ຺ຖ ອສມ຺ຠວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ມຫນ຺ຕານີ’’ຕິ.

ຣູເປ ສຎ຺ຎາ ຣູປສຎ຺ຎາ, ສາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປສຎ຺ຎີ, ນ ຣູປສຎ຺ຎີ ອຣູປສຎ຺ຎີ. ສຎ຺ຎາສີເສນ ຌານໍ ວທຕິ. ຣູປສຎ຺ຎາຍ ອນຸປ຺ປາທນເມເວຕ຺ຖ ອລາຠິຕາ. ພຫິທ຺ຘາວ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ພຫິທ຺ຘາວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ. ອຠິຘມ຺ເມ ປນ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎີ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ປຣິຕ຺ຕານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານິ, ອປ຺ປມາຓານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານີ’’ຕິ ເອວໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຠິຠາຍຕນານໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໒໐໔) ‘‘ກສ຺ມາ ປນ ຍຖາ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ – ‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ ເອໂກ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ປຣິຕ຺ຕານີ’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ອວຕ຺ວາ ອິຘ ຈຕູສຸປິ ອຠິຠາຍຕເນສຸ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎິຕາວ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ໂຈທນໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປານໍ ອນຠິຠວນີຍໂຕ’’ຕິ ກາຣຓໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕຕ຺ຖ ວາ ຫິ ອິຘ ວາ ພຫິທ຺ຘາຣູປາເນວ ອຠິຠວິຕພ຺ພານິ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ນິຍມໂຕ ວຕ຺ຕພ຺ພານີຕິ ຕຕ຺ຣາປິ ອິຘາປິ ວຸຕ຺ຕານິ. ‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎີ’ຕິ ອິທໍ ປນ ສຕ຺ຖຸ ເທສນາວິລາສມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ວຓ຺ຓາໂຠຄຣຫິຕານິ ສຫິຕານິ ຈ ສພ຺ພານິ ‘‘ປຣິຕ຺ຕານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕຖາ ‘‘ອປ຺ປມາຓານີ’’ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພານິ. ອຕ຺ຖິ ຫິ ເອໂສ ປຣິຍາໂຍ ‘‘ປຣິຕ຺ຕານິ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ຕານິ ເຈ ກທາຈິ ວຓ຺ຓວເສນ ອາຠຸຊິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານິ ອຠິຠຸຍ຺ຍາ’’ຕິ. ປຣິຍາຍກຖາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຕິ. ອຠິຘມ຺ເມ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕາ ວຓ຺ຓາໂຠຄຣຫິຕານິ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕຖາ ສຫິຕານິ. ອຕ຺ຖິ ຫິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ອຠິຠວນປຣິຍາໂຍຕິ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ’’ຕິອາທິນາ ປຐມທຸຕິຍອຠິຠາຍຕເນສຸ ປຐມວິໂມກ຺ໂຂ, ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖາຠິຠາຍຕເນສຸ ທຸຕິຍວິໂມກ຺ໂຂ, ວຓ຺ຓາຠິຠາຍຕເນສຸ ຕຕິຍວິໂມກ຺ໂຂ ຈ ອຠິຠວນປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ສງ຺ຄຫິໂຕ, ອຠິຘມ຺ເມ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕາ ວິໂມກ຺ຂາຠິຠາຍຕນານິ ອສງ຺ກຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ວິໂມກ຺ເຂ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຠິຠາຍຕນານິ ກຖິຕານິ, ສພ຺ພານິ ຈ ວິໂມກ຺ຂກິຈ຺ຈານິ ຌານານິ ວິໂມກ຺ຂເທສນາຍໍ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕເທຕໍ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ’’ຕິ ອາຄຕສ຺ສ ອຠິຠາຍຕນທ຺ວຍສ຺ສ ອຠິຘມ຺ເມ ອຠິຠາຍຕເນສຸ ອວຈນໂຕ ‘‘ຣູປີ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີນຎ຺ຈ ສພ຺ພວິໂມກ຺ຂກິຈ຺ຈສາຘາຣຓວຈນຠາວໂຕ ວວຕ຺ຖານໍ ກຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປານໍ ອນຠິຠວນີຍໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ອຠິຘມ຺ເມ ກຕ຺ຖຈິປິ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພຫິທ຺ຘາຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ. ເຕນ ຍໍ ອຎ຺ຎເຫຕຸກໍ, ຕໍ ເຕນ ເຫຕຸນາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍໍ ປນ ເທສນາວິລາສເຫຕຸກໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎິຕາຍ ເອວ ອຠິຘມ຺ເມ ວຈນໍ, ນ ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎໍ ກາຣຓໍ ມຄ຺ຄິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປານໍ ອນຠິຠວນີຍຕາ ຈ ເຕສໍ ພຫິທ຺ຘາຣູປານໍ ວິຍ ອວິຠູຕຕ຺ຕາ, ເທສນາວິລາໂສ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕວວຕ຺ຖານວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ, ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ ວິຊ຺ຊມານປຣິຍາຍກຖນຠາວໂຕ. ‘‘ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານີ’’ຕິ ເອເຕເນວ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ນີລາທິອຠິຠາຍຕນານິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພານີຕິ ເຈ? ນ, ນີລາທີສຸ ກຕາຘິກາຣານໍ ນີລາທິຠາວສ຺ເສວ ອຠິຠວນກາຣຓຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ເຕສໍ ປຣິສຸທ຺ຘາປຣິສຸທ຺ຘວຓ຺ຓານໍ ປຣິຕ຺ຕຕາ ຕທປ຺ປມາຓຕາ ວາ ອຠິຠວນກາຣຓໍ, ອຖ ໂຂ ນີລາທິຠາໂວ ເອວາຕິ. ເອເຕສຸ ຈ ປຣິຕ຺ຕາທິກສິຓຣູເປສຸ ຍໍ ຈຣິຕສ຺ສ ອິມານິ ອຠິຠາຍຕນານິ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິເມສຸ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກວເສນາຕິ ສກລນີລວຓ຺ຓນີລນິທສ຺ສນນີລນິຠາສານໍ ສາຘາຣຓວເສນ. ວຓ຺ຓວເສນາຕິ ສຠາວວຓ຺ຓວເສນ. ນິທສ຺ສນວເສນາຕິ ປສ຺ສິຕພ຺ພຕາວເສນ. ໂອຠາສວເສນາຕິ ສປ຺ປຠາສຕາຍ ອວຠາສນວເສນ. ອຸມາປຸປ຺ຜນ຺ຕິ ອຕສິປຸປ຺ຜໍ. ນີລເມວ ໂຫຕິ ວຓ຺ຓສງ຺ກຣາຠາວໂຕ. ພາຣາຓສິຍໍ ຠວນ຺ຕິ ພາຣາຓສິຍໍ ສມຸຏ຺ຐິຕໍ.

ເຕ ຘມ຺ເມຕິ ເຕ ສຕິປຏ຺ຐານາທິຘມ຺ເມ ເຈວ ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ຂຘມ຺ເມ ຈ. ຈິຓ຺ຓວສີຠາວາເຍວ ຕຕ຺ຖ ອຠິວິສິຏ຺ຐາຍ ປຎ຺ຎາຍ ປຣິໂຍສານຸຕ຺ຕຣໍ ສຕໍ ຄຕາ ອຠິຎ຺ຎາໂວສານປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕາ.

໒໕໐. ສກລຏ຺ເຐນາຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໓໔໖; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໐.໒໕) ສກລຠາເວນ, ອສຸຠນິມິຕ຺ຕາທີສຸ ວິຍ ເອກເທເສ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ອນວເສສໂຕ ຄເຫຕພ຺ພຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ເຂຕ຺ຕໍ ສສ຺ສານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ວຑ຺ຒິຏ຺ຐານຎ຺ຈ, ເອວເມວ ຕໍຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຂຕ຺ຕຏ຺ເຐນາ’’ຕິ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ອຸທ຺ຘໍ ອໂຘ ຕິຣິຍນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ເອວ ຫິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ກສິຓໍ ວຑ຺ເຒຕພ຺ພໍ. ເຕນ ເຕນ ກາຣເຓນາຕິ ອຸປຣິອາທີສຸ ເຕນ ເຕນ ກສິເຓນ. ຍຖາ ກິນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອາໂລກມິວ ຣູປທສ຺ສນກາໂມ’’ຕິ, ຍຖາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ອຸທ຺ຘໍ ເຈ ຣູປໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ, ອຸທ຺ຘໍ ອາໂລກໍ ປສາເຣຕິ, ອໂຘ ເຈ, ອໂຘ, ສມນ຺ຕໂຕ ເຈ ຣູປໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ, ສມນ຺ຕໂຕ ອາໂລກໍ ປສາເຣຕິ, ເອວໍ ສພ຺ພກສິຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກສ຺ສາຕິ ປຖວີກສິຓາທີສຸ ເອເກກສ຺ສ. ອຎ຺ຎຠາວານຸປຄມນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຎ຺ຎກສິຓຠາວານຸປຄມນທີປນຕ຺ຖໍ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ກສິຓຠາວານຸປຄມນທີປນຕ຺ຖໍ. ນ ຫິ ອຎ຺ເຎນ ປສາຣິຕກສິຓໍ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນ ປສາຣິຕກສິຓຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ເອວມ຺ປິ ເນສໍ ອຎ຺ຎກສິຓສມ຺ເຠທາຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນ ອຎ຺ຎໍ ປຖວີອາທິ. ນ ຫິ ອຸທເກນ ຐິຕຏ຺ຐາເນ ສສມ຺ຠາຣປຖວີ ອຕ຺ຖິ. ອຎ຺ຎກສິຓສມ຺ເຠໂທຕິ ອາໂປກສິຓາທິນາ ສງ຺ກໂຣ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ເສສກສິເຓສຸ. ເອກເທເສ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ອນວເສສຜຣຓໍ ປມາຓສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໂຕ ອປ຺ປມາຓໍ. ເຕເນວ ຫິ ເນສໍ ກສິຓສມຎ຺ຎາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຕຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຈຕສາ ຜຣນ຺ໂຕຕິ ຠາວນາຈິຕ຺ເຕນ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ຠາວນາຈິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ກສິຓໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ວາ ວິປຸລໍ ວາ ສກລເມວ ມນສິ ກໂຣຕິ.

ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ປວຕ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຜຣຓອປ຺ປມາຓວເສນ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓກສິຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກສິຓວເສນາຕິ ອຸຄ຺ຆາຏິຕກສິຓວເສນ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ອຸທ຺ຘໍອໂຘຕິຣິຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຕ຺ຕກຎ຺ຫິ ຐານໍ ກສິຓໍ ປສາຣິຕໍ, ຕຕ຺ຕກໍ ອາກາສຠາວນາວເສນ ອາກາສໍ ໂຫຕີຕິ. ເອວໍ ຍຕ຺ຕກໍ ຐານໍ ອາກາສໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ, ຕຕ຺ຕກໍ ອາກາສເມວ ຫຸຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອາຄມນວເສນ ວິຎ຺ຎາຓກສິເຓປິ ອຸທ຺ຘໍອໂຘຕິຣິຍຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ‘‘ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສວເສນ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕວິຎ຺ຎາເຓ ອຸທ຺ຘໍອໂຘຕິຣິຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ອາຫ.

໒໕໒. ວຸຕ຺ໂຕເຍວ ວມ຺ມິກສຸຕ຺ເຕ. ນິສ຺ສິຕຎ຺ຈ ຉວຕ຺ຖຸນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາຎາຓສ຺ສ. ປຏິພທ຺ຘຎ຺ຈ ເຕນ ວິນາ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ ກາຍສຎ຺ຎິຕານໍ ຣູປຘມ຺ມານໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໂຕ ຈ. ສຸຏ຺ຐຸ ຠາຕິ ໂອຠາສຕີຕິ ວາ ສຸໂຠ. ກຸຣຸວິນ຺ທຊາຕິອາທິຊາຕິວິເສໂສປິ ມຓິ ອາກຣປາຣິສຸທ຺ຘິມູລໂກ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ສຸປຣິສຸທ຺ຘອາກຣສມຸຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ. ໂທສນີຫຣຓວເສນ ປຣິກມ຺ມນິປ຺ຜຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ ກຕປຣິກມ຺ໂມ ອປນີຕປາສາຓສກ຺ຂໂຣ’’ຕິ. ໂຘວນເວຘນາທີຫີຕິ ຈຕູສຸ ປາສາເຓສຸ ໂຘວເນນ ເຈວ ກາຬກາທິອປຫຣຓຕ຺ຖາຍ ສຸຕ຺ເຕນ ອາວຸນນຕ຺ຖາຍ ຈ ວິຊ຺ຌເນນ. ຕາປສຓ຺ຫກຣຓາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ອາທິ-ສທ຺ເທນ. ວຓ຺ຓສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓສມ຺ປຕ຺ຕິໍ.

ມຓິ ວິຍ ກຣຊກາໂຍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພໂຕ. ອາວຸຕສຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ. ຈກ຺ຂຸມາ ປຸຣິໂສ ວິຍ ວິປສ຺ສນາລາຠີ ຠິກ຺ຂຸ ສມ຺ມເທວ ຕສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕ. ຕທາຣມ຺ມຓານນ຺ຕິ ຣູປຘມ຺ມາຣມ຺ມຓານໍ. ຜສ຺ສປຎ຺ຈມກຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຘມ຺ມາປິ ວິປສ຺ສນາຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ເຕສໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓຄຕິກຕ຺ຕາ ‘‘ອາວຸຕສຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ວິປສ຺ສນາຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ອວິໂຣຘິຕໍ ໂຫຕິ.

ຎາຓສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓສ຺ສ. ຍທິ ເອວໍ ຎາຓສ຺ສ ວເສນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ. ມຄ຺ຄສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ, ຕສ຺ມາ ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎານໍ ປຣໂຕ ຉຏ຺ຐາຠິຎ຺ຎາຍ ປຸຣໂຕ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ຍທິປາຍໍ ຎາຓານຸປຸພ຺ພຏ຺ຐິຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ເອຕສ຺ສ ອນ຺ຕຣາ ວາໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ປຎ຺ຈສຸ ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎາສຸ ກຖິຕາສຸ ອາກງ຺ເຂຍ຺ຍສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໖໔ ອາທໂຍ) ວິຍ ຉຏ຺ຐາຠິຎ຺ຎາ ກເຖຕພ຺ພາຕິ ເອຕສ຺ສ ອນຠິຎ຺ຎາລກ຺ຂຓສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຎາຓສ຺ສ ຕາສໍ ອນ຺ຕຣາ ວາໂຣ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ອວສຣາຠາວໂຕ ອິເຘວ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານານນ຺ຕຣເມວ ທສ຺ສິຕໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ. ຍສ຺ມາ ຈາຕິ ຈ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ. ເຕນ ນ ເກວລໍ ຕເທວ, ອຖ ໂຂ ອິທມ຺ປິ ກາຣຓໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓສ຺ສ ອິເຘວ ທສ຺ສເນຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ເຠຣວຣູປໍ ປສ຺ສໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທ຺ຘິວິຘຎາເຓນ ເຠຣວໍ ຣູປໍ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ຈກ຺ຂຸນາ ປສ຺ສໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ເອວມ຺ປິ ອຠິຎ຺ຎາລາຠິໂນ ອປຣິຎ຺ຎາຓວຕ຺ຖຸກສ຺ສ ຠຍສນ຺ຕາໂສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຸຈ຺ຈວາລິກວາສີມຫານາຄຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິຍ. ອິຘາປີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ວິປສ຺ສນາຎາເຓປິ, ນ ສຕິປຏ຺ຐານາທີສຸ ເອວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໒໕໓. ມໂນມຍິທ຺ຘິຍໍ ຈິຓ຺ຓວສິຕາຍ ອຠິຎ຺ຎາ ໂວສານປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ໂຍຊນາ. ມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຠິຎ຺ຎາມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ. ຕໍ ສທິສຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖເມວາຕິ ສຓ຺ຐານໂຕປິ ວຓ຺ຓໂຕປິ ອວຍວວິເສສໂຕປິ ສທິສຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖເມວ. ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ, ນ ນາຄິທ຺ຘິຍາ ອຎ຺ຎຊາຕິຣູໂປ. ສຸປຣິກມ຺ມກຕມຕ຺ຕິກາທໂຍ ວິຍ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓໍ ວິກຸພ຺ພນກິຣິຍາຍ ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ.

໒໕໕. ອປ຺ປກສິເຣເນວາຕິ ອກິຈ຺ເຉເນວ.

໒໕໖. ມນ຺ໂທ ອຸຕ຺ຕານເສຍ຺ຍກທາຣໂກປິ ‘‘ທຫໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍຸວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຸວາປິ ໂກຈິ ອນິຈ຺ຉນໂຕ ອມຓ຺ຑນສີໂລ ໂຫຕີຕິ ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ມຓ຺ຑນກຊາຕິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍຸວາປີ’’ຕິອາທິ. ກາຬຕິລປ຺ປມາຓາ ພິນ຺ທໂວ ກາຬຕິລການິ. ນາຕິກມ຺ມາສຕິລປ຺ປມາຓາ ພິນ຺ທໂວ ຕິລການິ. ວງ຺ກໍ ນາມ ປິຍງ຺ຄໍ. ໂຍພ຺ພນປີຬກາທໂຍ ມຸຂທູສິປີຬກາ. ມຸຂຄໂຕ ໂທໂສ ມຸຂໂທໂສ, ລກ຺ຂຓວຈນຎ຺ເຈຕໍ ມຸເຂ ອໂທສສ຺ສປິ ປາກຏຠາວສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ວາ ມຸເຂ ໂທໂສ, ເອວໍ ມຸເຂ ອໂທໂສປິ ມຸຂໂທໂສ ສຣໂລເປນ, ມຸຂໂທໂສ ຈ ມຸຂໂທໂສ ຈ ມຸຂໂທໂສຕິ ເອກເສສນເຍນເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ປເຣສໍ ໂສຬສວິຘໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປາກຏໍ ໂຫຕີຕິ ວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ.

໒໕໙. ປຏິປທາວເສນາຕິ ຍຖາຣຫໍ ສມຖວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄປຏິປທາວເສນ. ອຏ຺ຐສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສູຕິ ສຕິປຏ຺ຐານາທີສຸ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາເສສຸ, ວິໂມກ຺ຂໂກຏ຺ຐາເສສຸ ວາຕິ ອິເມສຸ ອຏ຺ຐສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ. ເສເສສູຕິ ວຸຕ຺ຕາວເສເສສຸ ອຠິຠາຍຕນໂກຏ຺ຐາສາທີສຸ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ມຫາສກຸລຸທາຍິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.