໓. ປຣິພ຺ພາຊກວຄ຺ໂຄ

໑. ເຕວິຊ຺ຊວຈ຺ຉສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໘໕. ຕຕ຺ຖາຕິ ເອກປຸຓ຺ຑຣີກສຎ຺ຎິເຕ ປຣິພ຺ພາຊກາຣາເມ. ອນາຄຕປຸພ຺ໂພ ໂລກິຍສມຸທາຫາຣວເສນ ‘‘ຈິຣສ຺ສໍ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິນາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອາຄຕປຸພ຺ພຕໍ ອຸປາທາຍ ຕຖາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຠຄວາ ຫິ ເກສຎ຺ຈິ ວິມຸຕ຺ຕິຊນນຕ຺ຖໍ, ເກສຎ຺ຈິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກຕ຺ຖໍ, ເກສຎ຺ຈິ ວິເສສາຘິຄມຕ຺ຖໍ ກທາຈິ ຕິຕ຺ຖິຍາຣາມໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ. ອນນຸຎ຺ຎາຍ ຐຕ຺ວາຕິ ອນນຸຊານິຕພ຺ເພ ຐຕ຺ວາ. ອນຸຊານິຕພ຺ພໍ ສິຍາ ອນຎ຺ຎາຕສ຺ສ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຍາວຕກຎ຺ຫິ ເຎຍ຺ຍໍ, ຕາວຕກໍ ຠຄວໂຕ ຎາຓໍ, ຍາວຕກຎ຺ຈ ຠຄວໂຕ ຎາຓໍ ຕາວຕກໍ ເຎຍ຺ຍໍ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ນ ຕສ຺ສ ອທິຏ຺ຐມິຘຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈິ, ອໂຖ ອວິຎ຺ຎາຕມຊານິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມຫານິ. ໑໕໖; ຈູຬນິ. ໂຘຕກມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໓໒; ປຏິ. ມ. ໑.໑໒໑). ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ຫິ ຠຄວາ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຊານາຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອາວຊ຺ຊນປຏິພທ຺ຘໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ມິ. ປ. ໔.໑.໒). ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຈຣໍ ສມາຫິໂຕ ນາໂຄ, ຕິຏ຺ຐໍ ນາໂຄ ສມາຫິໂຕ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໔໓) ອິທໍ ສຸຕ຺ຕປທໍ ກຖນ຺ຕິ? ວິກ຺ເຂປາຠາວທີປນປທເມຕໍ, ນ ອນາວຊ຺ຊເນນປິ ຎາຓານໍ ປວຕ຺ຕິປຣິທີປນໍ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຸຕ຺ຕເມວ.

໑໘໖. ຍາວເທວາຕິ ອິທໍ ຍຖາຣຸຈິ ປວຕ຺ຕິ ວິຍ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ຕທຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ສກິໍ ຂີຓານໍ ອາສວານໍ ປຸນ ເຂເປຕພ຺ພາຠາວາ’’ຕິ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຊານນຄຸຓນ຺ຕິ ອິທໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓສ຺ສ ປຣິຠຓ຺ຑຎາຓໍ ອນາຄຕໍສຎາຓໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ປນ ວເສນ ອນາຄຕໍສຎາຓຄຸຓໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ.

ຄິຫິປຣິກ຺ຂາເຣສູຕິ ວຕ຺ຖາຠຣຓາທິຘນຘຎ຺ຎາທິຄິຫິປຣິກ຺ຂາເຣສຸ. ຄິຫິລິງ຺ຄໍ ປນ ອປ຺ປມາຓໍ, ຕສ຺ມາ ຄິຫິພນ຺ຘນໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕກຣາ ໂຫນ຺ຕິເຍວ. ສຕິ ປນ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕກິຣິຍາຍ ຄິຫິລິງ຺ເຄ ເຕ ນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິເຍວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຍປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ສຸກ຺ຂາເປຕ຺ວາ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕທິວເສເຍວ ປພ຺ພຊນໍ ວາ ປຣິນິພ຺ພານໍ ວາຕິ ອຍໍ ນໂຍ ນ ສພ຺ພສາຘາຣໂຓຕິ ອາຫ ‘‘ຠູມເທວຕາ ປນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓວຈນໍ ‘‘ນິລີຍໂນກາສສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາຍາ’’ຕິ. ອຣຎ຺ຎປພ຺ພຕາທິປວິເວກຏ຺ຐານໍ ນິລີຍໂນກາໂສ. ເສສກາມຠເວຕິ ກາມໂລເກ. ລຬິຕຊນສ຺ສາຕິ ອາຠຣຓາລງ຺ກາຣນຈ຺ຈຄີຕາທິວເສນ ວິລາສຍຸຕ຺ຕຊນສ຺ສ.

ໂສປີຕິ ‘‘ໂສ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ເອເກນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ໂສປິ. ກຣໂຕ ນ ກຣີຍຕິ ປາປນ຺ຕິ ເອວໍ ນ ກິຣິຍໍ ປຏິພາຫຕິ. ຍທິ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ຄເຫຕ຺ວາ ກເຖຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ມຫາສຕ຺ໂຕ ຕທາ ອາຊີວກປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຸປຄຈ຺ຉີຕິ ອາຫ ‘‘ຕທາ ກິຣາ’’ຕິອາທິ. ຕສ຺ສປີຕິ ນ ເກວລໍ ອຎ຺ເຎສໍ ເອວ ປາສຓ຺ຑານໍ, ຕສ຺ສປິ. ວີຣິຍໍ ນ ຫາເປສີຕິ ຕໂປຊິຄຸຈ຺ຉວາທໍ ສມາທິຍິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ວິຣາຄຕ຺ຖາຍ ຕໍ ສມາທິຓ຺ຓວຕ຺ຕໍ ນ ປຣິຈ຺ຈຊິ, ສຕ຺ຖຸສາສນໍ ນ ຉຑ຺ເຑສິ. ເຕນາຫ – ‘‘ກິຣິຍວາທີ ຫຸຕ຺ວາ ສຄ຺ເຄ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕີ’’ຕິ.

ເຕວິຊ຺ຊວຈ຺ຉສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໒. ອຄ຺ຄິວຈ຺ຉສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໘໗. ໂລກສ຺ສ ສສ຺ສຕຕາປວຕ຺ຕິປຏິກ຺ເຂປວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ວາໂທ ອຸຈ຺ເຉທວາໂທ ເອວ ໂຫຕີຕິ ສສ຺ສຕຄ຺ຄາຫາຠາເວ ອຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາຫຠາວໂຕ ປຸນ ປຣິພ຺ພາຊເກນ ‘‘ອສສ຺ສໂຕ ໂລໂກ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ອຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາໂຫ ປຸຈ຺ຉິໂຕ, ຠຄວຕາປິ ໂສ ເອວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ທຸຕິເຍ ນາຫໍ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໂກ’’ຕິ. ອນ຺ຕານນ຺ຕິກາທິວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອນ຺ຕານນ຺ຕິກຄ຺ຄຫເຓນ ອນ຺ຕວາ ໂລໂກ ອນນ຺ຕວາ ໂລໂກຕິ ອິມໍ ວາທທ຺ວຍມາຫ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ຕໍ ຊີວໍ ຕໍ ສຣີຣ’’ນ຺ຕິອາທິວາທຈຕຸກ຺ກໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ອິຕຣໍ ປນ ທ຺ວຍໍ ສຣູເປເນວ ຄຫິຕນ຺ຕິ. ປຏິກ຺ເຂໂປ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ‘‘ຕຕິເຍ ນາຫໍ ອນ຺ຕວາທິຏ຺ຐິໂກ, ຈຕຸຕ຺ເຖ ນາຫໍ ອນນ຺ຕວາທິຏ຺ຐິໂກ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ປຏິກ຺ເຂໂປ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາ’’ຕິ ອຍມ຺ປິ ສສ຺ສຕວາໂທ, ໂສ ຈ ໂຂ ອປຣນ຺ຕກປ຺ປິກວເສນ, ‘‘ສສ຺ສໂຕ ໂລໂກ’’ຕິ ປນ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິກວເສນາຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ‘‘ນ ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາ’’ຕິ ອຍມ຺ປິ ອຸຈ຺ເຉທວາໂທ, ໂສ ຈ ໂຂ ສຕ຺ຕວເສນ, ‘‘ອສສ຺ສໂຕ ໂລໂກ’’ຕິ ປນ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາຣວເສນາຕິ ວທນ຺ຕິ.

໑໘໙. ສປ຺ປຕິຠຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ສຫ ທຸກ຺ເຂນາຕິ ສທຸກ຺ຂໍ. ເຕນາຫ ‘‘ກິເລສທຸກ຺ເຂນາ’’ຕິອາທິ. ເຕສໍເຍວາຕິ ກິເລສທຸກ຺ຂວິປາກທຸກ຺ຂານໍເຍວ. ສອຸປຆາຕກນ຺ຕິ ສພາຘໍ. ສອຸປາຍາສນ຺ຕິ ສປຣິສ຺ສມໍ ສອຸປຕາປໍ ສປີຬໍ. ສປຣິຬາຫນ຺ຕິ ສທຣຖໍ.

ກິຎ຺ຈິ ທິຏ຺ຐິຄຕນ຺ຕິ ອິມາ ຕາວ ອຏ຺ຐ ທິຏ຺ຐິໂຍ ມາ ໂຫນ຺ຕຸ, ອຕ຺ຖິ ປນ, ໂຠ ໂຄຕມ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ຄຫິຕໍ. ນ ຫິ ຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ວິນາ ກຎ຺ຈິ ສມຍໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອປວິທ຺ຘນ຺ຕິ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານວເສນ ຉຑ຺ຑິຕໍ. ປຎ຺ຎາຍ ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາສຫິຕາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ຠຄວຕາ ປຏິວິທ຺ຘໍ. ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕໍ ສຕ຺ຕໍ ມເຖນ຺ຕິ ສມ຺ມທ຺ທນ຺ຕີຕິ ມຖິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ມຖິຕານນ຺ຕິ ເຕສໍເຍວ ເວວຈນ’’ນ຺ຕິ. ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ຣູປຘມ຺ມໍ ອຣູປຘມ຺ມໍ ວາ. ອນຸປາທິຍິຕ຺ວາຕິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ.

໑໙໐. ນ ອຸເປຕີຕິ ສງ຺ຂໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຍຸຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອນຸຊານິຕພ຺ພໍ ສິຍາ ອນຸປາທາວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ກຎ຺ຈິປິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ. ‘‘ເອວໍ ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ນ ອຸປປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ກາມຎ຺ເຈຕໍ ສຠາວປເວທນໍ ປຣິນິພ຺ພານໍ, ເອເກ ປນ ອຸຈ຺ເຉທວາທິໂນ ‘‘ມຍມ຺ປິ ‘ສຕ຺ໂຕ ອາຍຕິໍ ນ ອຸປປຊ຺ຊຕີ’ຕິ ວທາມ, ສມໂຓ ໂຄຕໂມປິ ຕຖາ ວທຕີ’’ຕິ ອຸຈ຺ເຉທຠາເວເຍວ ປຕິຏ຺ຐຫິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ‘‘ນ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ ໂຂ ວຈ຺ຉ ນ ອຸເປຕີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ອຸປປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ປນ ວຸຕ຺ເຕ ສສ຺ສຕເມວ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ໂຍຊນາ. ເສສທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອປ຺ປຕິຏ຺ໂຐຕິ ອຸຈ຺ເຉທວາທາທິວເສນ ປຕິຏ຺ຐາຣຫິໂຕ. ອນາລມ຺ໂພຕິ ເຕສໍເຍວ ວາທານໍ ໂອລມ຺ພາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຠາເວນ ອນາລມ຺ໂພ. ສຸຂປເວສນຏ຺ຐານນ຺ຕິ ເຕສຎ຺ເຎວ ວາທານໍ ສຸຂປເວສໂນກາສໍ ມາ ລຠຕູຕິ. ອນນຸຎ຺ຎາຍ ຐຕ຺ວາຕິ ‘‘ນ ອຸປປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິນາ ອນຸຊານິຕພ຺ພາຍ ປຏິຎ຺ຎາຍ ຐານເຫຕຸ. ອນຸຎ຺ຎມ຺ປີຕິ ອນຸຊານິຕພ຺ພມ຺ປິ ທຸຕິຍປຎ຺ຫໍ ປຏິກ຺ຂິປິ. ປຣິຍຕ຺ໂຕ ປນ ຘມ຺ໂມ ອຕ຺ຖໂຕ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ຘມ຺ໂມຕິ ປຈ຺ຈຍາກາຣຘມ຺ໂມ’’ຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປໂຍເຄນາຕິ ອິມມ຺ຫາ ນິຍ຺ຍານິກສາສນາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ມິຈ຺ຉາສມເຍ ປວຕ຺ຕປ຺ປໂຍເຄນ, ອນິຍ຺ຍານິກໍ ວິວິຘໍ ມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຎ຺ຎວາທິຍເກນາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ປຈ຺ຈຍາກາຣໂຕ ອຎ຺ຎາກາຣທີປກອາຈຣິຍວາທໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ຕິຏ຺ຐນ຺ເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໙໑. ອປ຺ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອນຸປາທາໂນ, ນິຣິນ຺ຘໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໙໒. ເຍນ ຣູເປນາຕິ ເຍນ ຠູຕຸປາທາທິເຠເທນ ຣູປຘມ຺ເມນ. ຕໍ ຣູປໍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘສໍໂຍຊນປ຺ປຫາເນນ ຂີຓາສວ-ຕຖາຄຕສ຺ສ ປຫີນໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປນ຺ນໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຎ຺ເຎສໍ ຊານນາຍ ອຠາວຄຸຓຕາຍ ຄຸຓຄມ຺ຠີໂຣ. ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ຄຸຓາ’’ຕິ ປມາຓໍ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ນ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍ. ‘‘ອີທິສາ ເອຕສ຺ສ ຄຸຓາ’’ຕິ ປຣິໂຍຄາຫິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ທຸປ຺ປຣິໂຍຄາຬ຺ໂຫຕິ. ທຸຊ຺ຊາໂນຕິ ອຄາຘຕາຍ ຄມ຺ຠີໂຣ ‘‘ເອຕ຺ຕການິ ອຸທກຬ຺ຫກສຕານີ’’ຕິອາທິນາ ປເມຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອປ຺ປເມຍ຺ໂຍ, ຕໂຕ ເອວ ທຸຊ຺ຊາໂນ. ເອວເມວານ຺ຕິ ຍຖາ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ຄມ຺ຠີໂຣ ອປ຺ປເມຍ຺ໂຍ ທຸຊ຺ຊາໂນ, ເອວເມວ ຂີຓາສໂວປິ ຄຸຓວເສນ, ຕສ຺ມາ ອຍໍ ຣູປາທິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຣູປີຕິອາທິໂວຫາໂຣ ຠເວຍ຺ຍ, ປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສ ປນ ຕທຠາວາ ຕຖາ ປຎ຺ຎາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຕໂຕ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິອາທິ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ຍຖາ ປນ ວິຊ຺ຊມາໂນ ເອວ ຊາຕເວໂທ ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ປຸຣິເສນ ນີຍມາໂນ ປຸຣຕ຺ຖິມາທິທິສໍ ຄໂຕຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ນ ນິພ຺ພຸໂຕ, ເອວໍ ຂີຓາສໂວປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວເມວາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ອນິຈ຺ຈຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈຕາຄຫຓໍ ອສາຣນິທສ຺ສນໍ. ເຕນ ຍຖາ ໂສ ສາລຣຸກ຺ໂຂ ສາຂາປລາສາທິອສາຣາປຄເມນ ສຸທ຺ໂຘ ສາເຣ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ, ເອວມຍໍ ຘມ຺ມວິນໂຍ ສາສວສງ຺ຂາຕອສາຣວິຄເມນ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມສາເຣ ປຕິຏ຺ຐິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ອຄ຺ຄິວຈ຺ຉສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓. ມຫາວຈ຺ຉສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໙໓. ສຫ ກຖາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສຫກຖີ, ‘‘ມຍໍ ປຸຈ຺ຉາວເສນ ຕຸມ຺ເຫ ວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນາ’’ຕິ ເອວໍ ສຫປວຕ຺ຕກໂຖຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕສ຺ເສວ ກຖິຕານິ, ຕຕ຺ຖ ປຐເມ ວິຊ຺ຊາຕ຺ຕຍໍ ເທສິຕໍ, ທຸຕິເຍ ອຄ຺ຄິນາ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ເຕວິຊ຺ຊວຈ຺ຉສຸຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິວຈ຺ຉສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນາມໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສີຆໍ ລທ຺ຘິໍ ນ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ຕິ, ຍສ຺ມາ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິຍໂຕຍໍ ວິນາໂສ ອນຎ຺ຎສມຸປ຺ປາໂທ, ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນາປິ ນ ຈິເຣນ ນິຊ຺ຌານໍ ຂມນ຺ຕິ, ນ ລຫຸໍ. ເຕນາຫ ‘‘ວສາເຕລ …ເປ… ສຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ. ປຈ຺ຉິມຄມນໍ ຎາຓສ຺ສ ປຣິປາກໍ ຄຕຕ຺ຕາ. ຍຏ຺ຐິໍ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ ອຸທກໍ ຕຣິຕຸໍ ໂອຕຣນ຺ໂຕ ປຸຣິໂສ ‘‘ຍຏ຺ຐິໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອຸທເກ ປຕມາໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ກມ຺ມປຖວເສນ ວິຕ຺ຖາຣເທສນນ຺ຕິ ສໍຂິຕ຺ຕເທສນໍ ອຸປາທາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ມູລວເສນ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ວິຕ຺ຖາຣສທິສາຕິ ກມ຺ມປຖວເສນ ອິຘ ເທສິຕເທສນາວ ມູລວເສນ ເທສິຕເທສນໍ ອຸປາທາຍ ວິຕ຺ຖາຣສທິສາ. ວິຕ຺ຖາຣເທສນາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ເກວລໍ ອຍເມວ, ອຖ ໂຂ ສພ຺ພາປິ ພຸທ຺ຘານໍ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ອຸຊຸເກນ ນິຣວເສສໂຕ ວິຕ຺ຖາຣເທສນາ ນາມ ນຕ຺ຖິ ເທສນາຎາຓສ຺ສ ມຫາວິສຍຕາຍ ກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ຕຊ຺ຊາຍ ມຫານຸຠາວຕ຺ຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິຕາຍ ຫິ ອວເສສປຏິສມ຺ຠິທານຸຠາວິຕາຍ ອປຣິມິຕກາລສມ຺ຠຕຎາຓສມ຺ຠາຣສມຸທາຄຕາຍ ກທາຈິປິ ປຣິກ຺ຂຍານຣຫາຍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓາຍ ປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາຍ ປຫູຕຊິວ຺ຫາທິຕທນຸຣູປຣູປກາຍສມ຺ປຕ຺ຕິສມ຺ປທາຍ ວິຕ຺ຖາຣິຍມານາ ຠຄວໂຕ ເທສນາ ກຖໍ ປຣິມິຕາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ ຠເວຍ຺ຍ, ມຫາກາຣຸຓິກຕາຍ ປນ ຠຄວາ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຣິມິຕໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ນິຏ຺ຐເປຕິ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ມຫາສີຫນາທສຸຕ຺ເຕນ (ມ. ນິ. ໑.໑໔໖ ອາທໂຍ) ທີເປຕພ຺ໂພ. ສພ຺ພໍ ສໍຂິຕ຺ຕເມວ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍວເສນ ອກເຖຕ຺ວາ ໂພຘເນຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລຊ຺ຌາສຍວເສນ ເທສນາຍ ນິຏ຺ຐາປິຕຕ຺ຕາ. ນ ເຈຕ຺ຖ ຘມ຺ມສາສນວິໂຣໂຘ ປຣິຍາຍໍ ອນິສ຺ສາຍ ຍຖາຘມ຺ມໍ ຘມ຺ມານໍ ໂພຘິຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພລຫຸຕ຺ຕາ ຈາຕິ.

໑໙໔. ສຕ຺ຕ ຘມ຺ມາ ກາມາວຈຣາ ສມ຺ປຕ຺ຕສມາທານວິຣຕີນໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ.

ອນິຍເມຕ຺ວາຕິ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ສາວໂກ’’ຕິ ວາ ນິຍມໍ ວິເສເສນ ອກຕ຺ວາ. ອຕ຺ຕານເມວ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ຫິ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ‘‘ຕິຏ຺ຐຕຸ ຠວໍ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ອາຫ.

໑໙໕. ສຕ຺ຖາວ ອຣຫາ ໂຫຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປາຣິປູຣິຠາວໂຕ. ຕສ຺ມິໍ ພ຺ຍາກເຕຕິ ຕສ຺ມິໍ ‘‘ເອກຠິກ຺ຂຸປິ ສາວໂກ’’ຕິອາທິນາ ສຸຏ຺ຐຸ ປຎ຺ເຫ ກຖິເຕ.

໑໙໖. ສມ຺ປາທໂກຕິ ປຏິປຕ຺ຕິສມ຺ປາທໂກ.

໑໙໗. ເສຂາຍ ວິຊ຺ຊາຍາຕິ ເສຂລກ຺ຂຓປ຺ປຕ຺ຕາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ສາຕິສຍໍ ກຕ຺ວາ ກຣຓວເສນ ວຸຕ຺ຕາ, ຜລປຎ຺ຎາ ປນ ຕາຍ ປຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ກມ຺ມຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຫຏ຺ຐິມຜລຕ຺ຕຍໍ ປຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອິມໍ ປເນຕ຺ຖ ອວິປຣີຕມຕ຺ຖໍ ປາຬິໂຕ ເອວ ວິຎ຺ຎາຍມານໍ ອປ຺ປຏິວິຊ຺ຌນໂຕ ວິຕຓ຺ຑວາທີ ‘‘ຍາວຕກໍ ເສເຂນ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອນຸປ຺ປຕ຺ຕໍ ຕໍ ມຍາ’’ຕິ ວຈນເລສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄປິ ອເນນ ປຕ຺ໂຕເຍວາ’’ຕິ ວທຕິ. ເອວນ຺ຕິ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາຍ ຄາຖາຍ.

ກິເລສານິ ປຫາຍ ປຎ຺ຈາຕິ ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນສງ຺ຂາເຕ ສໍກິເລເສ ປຫາຍ ປຊຫິຕ຺ວາ, ປຫານເຫຕຸ ວາ. ປຣິປຸຓ຺ຓເສໂຂຕິ ສພ຺ພໂສ ວຑ຺ຒິຕເສຂຘມ຺ໂມ. ອປຣິຫານຘມ຺ໂມຕິ ອປຣິຫານສຠາໂວ. ນ ຫິ ຍສ຺ສ ຜາຕິຄເຕຫິ ສີລາທິຘມ຺ເມຫິ ປຣິຫານິ ອຕ຺ຖິ, ສມາຘິມ຺ຫິ ປຣິປູຣກາຣິຕາຍ ເຈໂຕວສິປ຺ປຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສມາຫິຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍ’’ຕິ. ອປຣິຫານຘມ຺ມຕ຺ຕາວ ຐິຕຕ຺ໂຕ.

ອນາຄາມິນາ ຫິ ອເສຂຠາວາວຫາ ຘມ຺ມາ ປຣິປູເຣຕພ຺ພາ, ນ ເສຂຠາວາວຫາຕິ ໂສ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ເຓ ເສໂຂ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອຕໍ ນ ພຸທ຺ຘວຈນນ຺ຕິ ‘‘ມຄ຺ໂຄ ພຫຸຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິໂກ’’ຕິ ເອຕໍ ວຈນໍ ນ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອນນ຺ຕເຣກນ຺ຕວິປາກທານໂຕ, ພຫຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປວຕ຺ຕເນ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ ຈ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລສ຺ສ, ‘‘ສມາຘິມານນ຺ຕຣິກຎ຺ຎມາຫຸ (ຂຸ. ປາ. ໖.໕; ສຸ. ນິ. ໒໒໘), ນ ປາຣໍ ທິຄຸຓໍ ຍນ຺ຕີ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໗໑໙) ເອວມາທີນິ ສຸຕ຺ຕປທານິ ເອຕສ຺ສຕ຺ຖສາຘການິ. ໂອຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນປ຺ປຫາເນນ ເສກ຺ຂຘມ຺ມປຣິປູຣິຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕາຍ ອຕ຺ໂຖ ຕວ ວຈເນນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ. ອສ຺ສ ອາຍສ຺ມໂຕ ວຈ຺ຉສ຺ສ.

໑໙໘. ອຠິຎ຺ຎາ ວາ ກາຣຓນ຺ຕິ ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ຣ ສກ຺ຂິຠພ຺ພຕາສງ຺ຂາຕໍ ອິທ຺ຘິວິຘປຈ຺ຈນຸຠວນາທິ, ຕສ຺ສ ອຠິຎ຺ຎາ ກາຣຓໍ. ອຖ ອິທ຺ຘິວິຘປຈ຺ຈນຸຠວນາທິ ອຠິຎ຺ຎາ, ເອວໍ ສຕິ ອຠິຎ຺ຎາປາທກຊ຺ຌານໍ ກາຣຓໍ. ອວສາເນ ຉຏ຺ຐາຠິຎ຺ຎາຍ ປນ ອຣຫຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ປຐມສຸຕ຺ເຕ ອາສວກ຺ຂໂຍ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອາສວາ ຂີຓາ ເອວ, ນ ປຸນ ເຂເປຕພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ‘‘ຍາວເທວາ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ຜລສມາປຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ສາ ຈ ປຸນປ຺ປຸນໍ ສມາປຊ຺ຊີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຍາວເທວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ເອວ ຫິ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕໍ ວາ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ‘‘ກຸທາສ຺ສຸ ນາມາຫໍ ຕທາຍຕນໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣິສ຺ສາມິ, ຍທຣິຍາ ເອຕຣຫິ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໕; ໓.໓໐໗) ອນຸຕ຺ຕເຣສຸ ວິໂມກ຺ເຂສຸ ປິຫໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຠິຎ຺ຎາ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ກາຣຓໍ, ຕຍິທໍ ສພ຺ພສາຘາຣຓໍ ນ ໂຫຕີຕິ ສາຘາຣຓວເສນ ນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ ວິປສ຺ສນາ ວາ’’ຕິ ອາຫ.

໒໐໐. ປຣິຈຣນ຺ຕິ ນາມ ວິປ຺ປກຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສຕ຺ຕາ. ປຣິຈິຓ຺ໂຓ ໂຫຕິ ສາວເກນ ນາມ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ເມ ກຕ຺ຕພ຺ພາ ປຣິຈຣິຍາ ສມ຺ມເທວ ນິຏ຺ຐາປິຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕິ…ເປ… ເຖໂຣ ເອວມາຫາ’’ຕິ. ເຕສໍ ຄຸຓານນ຺ຕິ ເຕສໍ ອເສກ຺ຂຄຸຓານໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ມຫາວຈ຺ຉສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔. ທີຆນຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໐໑. ຂນນໍ ຂຕໍ, ສູກຣສ຺ສ ຂຕໍ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ສູກຣຂຕາ, ສູກຣສ຺ສ ວາ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ປຐມໍ ຂຕໍ ອຸປາທາຍ ສູກຣຂຕາ, ຕາຍ. ເອວໍນາມເກຕິ ເອວໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ລທ຺ຘນາມເກ. ປໍສຸໂຘເຕຕິ ໂຘຕປໍສຸເກ. ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອຠິຣຸຫິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປກຕິຠູມິໂຕ ອເນເກຫິ ໂສປານຜລເກຫິ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ປຸນ ເລຓທ຺ວາຣໍ ກຕິປເຍຫິ ອຠິຣຸຫິຕພ຺ພໍ.

ຐິຕໂກວາຕິ ມາຕຸລສ຺ສ ຐິຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ສຄາຣວສປຕິສ຺ສວເສນ ຐິຕໂກວ. ກິຎ຺ຈາປິ ສພ຺ພ-ສທ຺ໂທ ອວິເສສໂຕ ອນວເສສປຣິຍາທາຍໂກ, ວຕ຺ຖຸອຘິປ຺ປາຍານຸໂຣຘີ ປນ ສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຍາ ໂລເກ ມນຸສ຺ສອຸປປຕ຺ຕິໂຍຕິອາທິກາ ອຸປປຕ຺ຕິໂຍ, ຕາ ອນຕ຺ຖສມຸທາຄຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ສຕ຺ຕານໍ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນໂຕ, ຕສ຺ມາ ສມຍວາທີຫິ ວຸຈ຺ຈມານາ ສພ຺ພາ ອາຍຕິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນອຸປປຕ຺ຕິ ນ ໂຫຕິ. ຊລພຸພ຺ພຸຬກາ ວິຍ ຫິ ອິເມ ສຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ປຏິສນ຺ຘິ ນຕ຺ຖີຕິ ອສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິໂຍ’’ຕິອາທິ. ອສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ເຍນາຘິປ຺ປາເຍນ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ອາຫ, ຕໍ ຕສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຊານນ຺ໂຕປິ ອຊານນ຺ໂຕ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອກ຺ຂເຣ ຕາວ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ປເທສສພ຺ພໍ ສນ຺ຘາຍ ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພສພ຺ພວິສຍໍ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ໂທສໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ. ຍຖາ ໂລເກ ເກນຈິ ‘‘ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ມຸສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຕສ຺ສ ວຈນສ຺ສ ສພ຺ພນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ມຸສາຠາໂວ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວໍ ອິມສ຺ສປິ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ວທໂຕ ຕຖາ ປວຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິປິ ນກ຺ຂມຕີຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນເມວ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ເອສາປິ ເຕ ທິຏ຺ຐິ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ. ຍຖາ ປນ ເກນຈິ ‘‘ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕໍ ມຸສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຘິປ຺ປາຍານຸໂຣຘິນີ ສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ວຈນໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຕທຎ຺ເຎສເມວ ມຸສາຠາໂວ ຎາຍາຄໂຕ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຍສ຺ສາ ທິຏ຺ຐິຍາ ວເສນ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ທິຏ຺ຐິໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຕທຎ຺ຎເມວ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ສພ຺ພໍ ນກ຺ຂມຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຎາຍາຄໂຕ, ຠຄວາ ປນ ວາທີວໂຣ ສຸຂຸມາຍ ອາຓິຍາ ຖູລໍ ອາຓິໍ ນີຫຣນ຺ໂຕ ວິຍ ອຸປາເຍນ ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ນີຫຣິຕຸໍ ຕສ຺ສ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອວຕ຺ວາ ສທ຺ທວເສນ ຕາວ ລພ຺ຠມານໍ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍາປິ ໂຂ ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອກ຺ຂເຣ ຕາວ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ’’ຕິ.

ປຣິພ຺ພາຊໂກ ປນ ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ມຍາ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ອຍໍ ໂສ’’ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ວຸຈ຺ຈມາເນ ເອສ ໂທໂສ ສພ຺ໂພ ນ ໂຫຕິ, ເອວມ຺ປິ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ມມ ວາເທ ໂທສເມວ ອາໂຣເປຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສຍໍ ນິຄຸຫິຕ຺ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສໍ ປຣິຫຣິຕຸກາໂມ ‘‘ເອສາ ເມ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕມ຺ປສ຺ສ ຕາທິສເມວາຕິ ຍໍ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ຄຫິຕໍ ວຕ຺ຖຸ, ຕມ຺ປິ ຕາທິສເມວ ຠເວຍ຺ຍາຕິ. ອຍຎ຺ຈ ສພ຺ພນ຺ໂຕຄຘທິຏ຺ຐິ ມຍ຺ຫມ຺ປິ ທິຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸ, ຕໍ ເມ ຂເມຍ຺ຍວາຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ເອສາປິ ທິຏ຺ຐິ ຕຸຍ຺ຫໍ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ຍາປິ ທິຏ຺ຐິ ວຸຕ຺ຕາ ຠວຕາ ໂຄຕເມນ, ສາປິ ມຍ຺ຫໍ ນກ຺ຂມຕິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມເຕວາຕິ ປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕໍ ປຣິຫຣາມີຕິ ສຎ຺ຎາຍ ວທຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຈ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຕສ຺ມາປິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ ມຍ຺ຫໍ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ. ‘‘ເອສາ ເມ ທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ຍາ ຐິຕິຠູຕາ ທິຏ຺ຐິ, ຕາຍ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ປເນຕ຺ຖ ສພ຺ພຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອາຫ – ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ປນສ຺ສ ເອສາ ທິຏ຺ຐິ ນ ເມ ຂມຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອຍໍ ໂທໂສຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຍສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເອສາຕິ ທິຏ຺ຐິ. ຣຸຈິຕນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິທສ຺ສເນນ ອຠິນິວິສິຕ຺ວາ ໂຣເຈຕ຺ວາ ຄຫິຕໍ. ເຕນ ຫິ ທິຏ຺ຐິອກ຺ຂເມນ ອຣຸຈິເຕນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສຕິ ທິຏ຺ຐິຍາ ອກ຺ຂມຠາເວ ຕໂຕ ຕາຍ ຄຫິຕາຍ ຂເມຍ຺ຍ ຣຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ ຍຖາ, ເອວໍ ສພ຺ພສ຺ສ ອກ຺ຂມຠາເວຕິ ອປຣຠາເຄ ສພ຺ພໍ ຂມຕິ ຣຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ນ ປເນສ ຕໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕີຕິ ເອສ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວທນ຺ໂຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທີ ຕໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສພ຺ພສ຺ສ ຂມນໍ ຣຸຈ຺ຈນໍ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ. ຎາເຍນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ກຖໍ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເກວລໍ ຕສ຺ສາປິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຈ຺ເຉທເມວ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ. ສພ຺ເພສຎ຺ຫິ ຘມ຺ມານໍ ອາຍຕິໍ ອຸປ຺ປາທໍ ອຣຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ອຍໍ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ວທຕິ, ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິເກສຸ ຈ ອຸຈ຺ຉິນ຺ເນສຸ ກຸໂຕ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິສຠາໂວຕິ.

ເຕນາຕິ ເຕນ ກາຣເຓນ, ຍສ຺ມາ ອິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ອີທິສໍ ທິຏ຺ຐິໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຊຫນເກນ ວາ ຈິຕ຺ເຕນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຊຫນເກຫິ ອປ຺ປຊຫນເກ ນິທ຺ຘາເຣຕຸໍ ຠຄວາ ‘‘ອໂຕ…ເປ… ພຫຸຕຣາ’’ຕິ ອໂວຈາຕິ ອາຫ – ‘‘ປຊຫນເກສຸ ນິສ຺ສກ຺ກ’’ນ຺ຕິ ຍຖາ ‘‘ປຎ຺ຈສີເລຫິ ປຠາວນາ ປຎ຺ຎວນ຺ຕຕຣາ’’ຕິ. ‘‘ພຫູ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ນ ເກວລໍ ພຫູ, ອຖ ໂຂ ອຕິວິຍ ພຫູຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ພຫຸຕຣາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ພຫູ ຫີ’’ຕິ ນຍິທໍ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ, ອຖ ໂຂ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ. ກຖໍ ຫິ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ຫິ-ກາໂຣ ນິປາຕມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ ຕາວ ຕສ຺ສ ປຊຫນການໍ ພຫຸຠາວໂຕ ເຕປິ ປຣໂຕ ‘‘ພຫຸຕຣາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈີຍນ຺ຕິ. ມູລທສ຺ສນນ຺ຕິ ເຍ ຕາທິສໍ ທສ຺ສນໍ ປຐມໍ ອຸປາທິຍນ຺ຕິ, ຕຊ຺ຊາຕິກເມວ ປຈ຺ຉາ ຄຫິຕທສ຺ສນໍ. ວິຊາຕິຍຎ຺ຫິ ປຐມໍ ຄຫິຕທສ຺ສນໍ ອປ຺ປຫາຍ ວິຊາຕິຍສ຺ສ ຄຫຓໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ ວິຣຸທ຺ຘສ຺ສ ອຠິນິເວສສ຺ສ ສຫ ອນວຏ຺ຐານໂຕ. ອວິຣຸທ຺ຘໍ ປນ ມູລທສ຺ສນໍ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິສຍາທິເຠທຠິນ຺ນໍ ອປຣທສ຺ສນໍ ຄເຫຕຸໍ ລພ຺ຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາໂທ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທາຠິນິເວສານໍ ວເສນ ຍຖາກ຺ກມໍ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາຫນຊາຕິໂກ, ອຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາເຫນ ປນ ສສ຺ສຕາຠິນິເວສສ຺ສ ຕໍຄາເຫນ ຈ ອສສ຺ສຕາຠິນິເວສສ຺ສ ວິຣຸຊ຺ຌນໂຕ ອຸຠຍຕ຺ຖປິ ‘‘ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕໍ ວາ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ‘‘ສສ຺ສຕໍ ວາ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວາ ນ ສກ຺ກາ ຄເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ ຈ. ມູລສສ຺ສຕຎ຺ຫິ ປຐມໍ ຄຫິຕໍ. ອາຍຕເນສຸປິ ໂຍເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຐມໍ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ສສ຺ສຕນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອປຣຠາເຄ ນ ເກວລໍ ຈກ຺ຂາຍຕນເມວ ສສ຺ສຕໍ, ໂສຕາຍຕນມ຺ປິ ສສ຺ສຕໍ, ຆານາຍຕນາທິປິ ສສ຺ສຕນ຺ຕິ ຄຓ຺ຫາຕີຕິອາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອາຍຕເນສຸປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ຘາຕູນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານມ຺ປິ ຄາໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິທໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ‘‘ມູເລ ສສ຺ສຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປຐມຄ຺ຄາຫສ຺ສ ສມານຊາຕິຍໍ ອປຣຄ຺ຄາຫໍ ສນ຺ຘາຍ.

ທຸຕິຍວາເຣ ປຐມວາເຣ ວຸຕ຺ຕສທິສໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາຕິ ‘‘ຍທິ ຣູປໍ ສສ຺ສຕໍ ສິຍາ, ນຍິທໍ ອາພາຘາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍ. ຍສ຺ມາ ຈ ໂຂ ອິທໍ ຣູປໍ ອສສ຺ສຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຠິຓ຺ຫປຏິປີຬນຏ຺ເຐນ ອຸທຍວຍວນ຺ຕຕາຍ ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈໍ ສງ຺ຂຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນໍ, ສສ຺ສຕາຠິນິເວໂສ ມິຈ຺ຉາ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ສສ຺ສຕວາເທ ອາທີນວໍ ໂທສໍ ທິສ຺ວາ. ໂອຬາຣິກນ຺ຕິ ຕສ຺ມາ ປຏິປີຬນຏ຺ເຐນ ອຍາຖາວຄ຺ຄາຫຕາຍ ຣູປໍ ນ ສຓ຺ຫໍ ໂອຬາຣິກເມວ. ເວທນາທີນມ຺ປິ ອນິຈ຺ຈາທິຠາວທສ຺ສນໍ ຣູປເວທນາອາທີນໍ ສມານໂຍຄກ຺ຂມຕ຺ຕາ. ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕີຕິ ປຊຫຕິ.

ຕິສ຺ໂສ ລທ຺ຘິໂຍຕິ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິໂຍ. ຍສ຺ມາ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິກາ ວຏ຺ເຏ ຣຊ຺ຊນສ຺ສ ອາສນ຺ນາ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ໂອລີຍນ຺ຕີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຠວາຠວທິຏ຺ຐີນໍ ວເສນ ອິເມສໍ ສຕ຺ຕານໍ ສໍສາຣໂຕ ສີສຸກ຺ຂິປນໍ ນຕ຺ຖີຕິ ເອຕາວ ຕິສ຺ໂສ ວິເສສໂຕ ຄເຫຕພ຺ພາ.

ອິຘໂລກໍ ປຣໂລກຎ຺ຈ ອຕ຺ຖີຕິ ຊານາຕີຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ສສ຺ສຕທສ຺ສນສ຺ສ ອປ຺ປສາວຊ຺ຊຕາກາຣຓມາຫ, ວຏ຺ຏໍ ອສ຺ສາເທຕິ, ອຠິນນ຺ທຕີຕິ ອິມິນາ ທນ຺ຘວິຣາຄຕາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ອິຘໂລກໍ ປຣໂລກຎ຺ຈ ອຕ຺ຖີຕິ ຊານາຕີຕິ ອິມິນາ ຕາສຸ ຕາສຸ ຄຕີສຸ ສຕ຺ຕານໍ ສໍສຣຓໍ ປຏິກ຺ຂິປຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ, ສຸກຕທຸກ຺ກຏານໍ ກມ຺ມານໍ ຜລໍ ອຕ຺ຖີຕິ ຊານາຕີຕິ ອິມິນາ ກມ຺ມຜລໍ. ກຸສລໍ ນ ກໂຣຕີຕິ ອິມິນາ ກມ຺ມໍ, ອກຸສລໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ນ ຠາຍຕີຕິ ອິມິນາ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎານິ ສຠາວໂຕ ຊາຍນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ວຏ຺ຏໍ ອສ຺ສາເທຕິ ອຠິນນ຺ທຕິ ຕນ຺ນິນ຺ນຠາວໂຕ. ສີຆໍ ລທ຺ຘິໍ ຊຫິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ວຏ຺ຏຸປຈ຺ເຉທສ຺ສ ອຣຸຈ຺ຈນໂຕ. ອຸຈ຺ເຉທວາທີ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ຠເວ ອຸຈ຺ເຉທໍ ມຎ຺ຎຕິ. ຕໂຕ ປຣໍ ອິຘໂລກໍ ປຣໂລກຎ຺ຈ ອຕ຺ຖີຕິ ຊານາຕິ ສຸກຕທຸກ຺ກຏານໍ ຜລໍ ອຕ຺ຖີຕິ ຊານາຕິ ກມ຺ມຜລວາທີຠາວໂຕ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ ອຸຈ຺ເຉທວາທີ ສຠາວນິຍຕິຍທິຈ຺ຉາຠິນິເວເສສຸ ອຎ຺ຎຕ຺ຣາຠິນິເວໂສ ໂຫຕິ. ສີຆໍ ທສ຺ສນໍ ປຊຫຕິ ວຏ຺ຏາຠິຣຕິຍາ ອຠາວໂຕ. ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ, ໂລກໂວຫາຣມຕ຺ເຕເນວ ໂສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕຕິ ພຸທ຺ໂຘ ໂຫຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ. ອຠິນີຫາຣໍ ກຕ຺ວາ ອຄ຺ຄສາວກາທິຠາວສ຺ສ ອຠິນີຫາຣໍ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ. ສາວໂກ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຄ຺ຄສາວໂກ ມຫາສາວໂກ ຫຸຕ຺ວາ, ຕຕ຺ຖາປິ ເຕວິຊ຺ໂຊ ຉຬຠິຎ຺ໂຎ ປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ໂຕ ວາ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສໂກ ເອວ ວາ ພຸທ຺ຘສາວໂກ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ. ສພ຺ພມິທໍ ອຸຈ຺ເຉທວາທິໂນ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕນິສ຺ສເຍນ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມກ຺ກມເນ ຂິປ຺ປວິຣາຄຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອາຄຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

໒໐໒. ກຎ຺ຊິເຍເນວາຕິ ອາຣນາເຬນ. ກຎ຺ຊິຍສທິເສນ ອຸຈ຺ເຉທທສ຺ສເນນ. ປູຣິໂຕຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓຊ຺ຌາສໂຍ. ໂສຕິ ປຣິພ຺ພາຊໂກ. ອປ຺ປຫາຍາຕິ ອຠິນ຺ທິຕ຺ວາ. ວິຄ຺ຄໂຫຕິ ກລໂຫ ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ, ໂມຆມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິຣຸທ຺ຘຄ຺ຄາໂຫຕິ ກຕ຺ວາ. ວິວາທນ຺ຕິ ວິຣຸທ຺ຘວາທໍ. ວິຆາຕນ຺ຕິ ວິໂຣຘເຫຕຸກໍ ຈິຕ຺ຕວິຆາຕໍ. ວິເຫສນ຺ຕິ ວິຄ຺ຄຫວິວາທນິມິຕ຺ຕໍ ກາຍິກໍ ເຈຕສິກຎ຺ຈ ກິລມຖໍ. ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາຕິ ເອຕາສໍ ທິຏ຺ຐີນໍ ເອວຣູໂປ ອາທີນໂວ, ອນິຍ຺ຍານິກຠາວຕາຍ ປນ ສມ຺ປຕິ ອາຍຕິຎ຺ຈ ມຫາທີນໂວຕິ ເອວໍ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ.

໒໐໕. ‘‘ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑; ສໍ. ນິ. ໓.໘) ກາຍໍ ອນ຺ເວຕີຕິ ກາຍນ຺ວໂຍ, ໂສເຍວ, ຕສ຺ສ ວາ ສມູໂຫ ກາຍນ຺ວຍຕາ, ກາຍປຏິພທ຺ໂຘ ກິເລໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ກາຍໍ…ເປ… ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ອສມ຺ມິສ຺ສຠາວນ຺ຕິ ອສງ຺ກຣໂຕ ວວຕ຺ຖິຕຠາວໍ. ເຕນ ຕາສໍ ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິຄມໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ຕາສໍ ກທາຈິປິ ສງ຺ກໂຣ ນຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຣາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ’’ຕິອາທິ. ສຣູປໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຎ຺ຎາ ເວທນາ’’ຕິ ອນິຍເມນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕເມວ ວິຄມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາວ ໂຫນ຺ຕິ ອນ຺ຕຣຫິຕາ ວາ’’ຕິ ອາຫ. ສຣູປໂຕ ນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມາເນ ກາຈິ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ວາ ໂຫຕິ, ກາຈິ ອນ຺ຕຣຫິຕາ ວາຕິ. ຈຸຓ຺ຓວິຈຸຓ຺ຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຂເຓ ຂເຓ ຠິຊ຺ຊມານຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ.

ນ ເກນຈິ ສໍວທຕີຕິ ເກນຈິ ປຸຄ຺ຄເລນ ສທ຺ຘິໍ ທິຏ຺ຐິຣາຄວເສນ ສໍກິລິຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ນ ວທຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສສ຺ສຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ນ ວິວທຕີຕິ ວິຣຸທ຺ຘຠາໂວ ຫຸຕ຺ວາ ນ ວິວທຕິ. ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ອຸຈ຺ເຉທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຕໂຍປິ ວາທາ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ເຕນ ໂວຫຣຕີຕິ ເຕນ ໂລກໂວຫາເຣນ ໂລກສມຎ຺ຎໍ ອນຕິຘາວນ຺ໂຕ ສຕ຺ໂຕ ປຸຣິໂສ ປຸຄ຺ຄໂລຕິອາທິນາ ໂວຫຣຕິ, ນ ປນ ອິໂຕ ພາຫິຣກາ ວິຍ ອຠິນິວິສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອປຣາມສນ຺ໂຕ’’ຕິ. ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ຣູປາທີສຸ ເອກໍ ຘມ຺ມມ຺ປິ. ປຣາມາສຄ຺ຄາເຫນ ອຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕຕິ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ, ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິອາທິນາ ຈ ຘມ຺ມສຠາວໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຣໂຕ ອາມສິຕ຺ວາ ຄຫເຓນ ອຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ.

ກຕາວີຕິ ກຕກິຈ຺ໂຈ. ໂສ ວເທຍ຺ຍາຕິ ຂີຓາສໂວ ຠິກ຺ຂຸ ອຫງ຺ກາຣມມງ຺ກາເຣສຸ ສພ຺ພໂສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ເນສຸປິ ອຫໍ ວທາມີຕິ ວເທຍ຺ຍ. ຕຕ຺ຖ ອຫນ຺ຕິ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສນ຺ຕາເນ. ມມນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກຠູເຕ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ໂລກນິຣຸຬ຺ເຫ. ສມຎ຺ຎນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ສຸກຸສລຕາຍ ໂລເກ ສມຎ຺ຎາ ກຸສໂລ ວິທິຕ຺ວາ. ໂວຫາຣມຕ຺ເຕນາຕິ ເກວລໍ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ມຫາໂພຘິປາຣມິໂຍ ປູເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ສາວໂກ ຫຸຕ຺ວາ ເທສໂວຫາຣມຕ຺ເຕນ ນ ອປ຺ປຫີນຕຓ຺ໂຫ ວິຍ ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຠິນິເວສນວເສນ.

໒໐໖. ສສ຺ສຕາທີສູຕິ ສສ຺ສຕາຠິນິເວສາທີສຸ. ເຕສໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ສາມິວຈນໍ. ສສ຺ສຕໍ ອຠິຎ຺ຎາຍາຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິໍ ສມຸທຍໂຕ ອຕ຺ຖງ຺ຄມໂຕ ອສ຺ສາທໂຕ ນິສ຺ສຣຓໂຕ ອຠິວິສິຏ຺ຐາຍ ປຎ຺ຎາຍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ. ປຫານນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານໍ ສມຸຈ຺ເຉທໍ. ຣູປສ຺ສ ປຫານນ຺ຕິ ຣູປສ຺ສ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘສຎ຺ໂຎຊນປ຺ປຫາເນນ ປຫານໍ. ອນຸປ຺ປາທນິໂຣເຘນ ນິຣຸທ຺ເຘຫິ ອາສເວຫິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາວ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈິ. ‘‘ອາສເວຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິປິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອເສເສຕ຺ວາ. ໂສຬສ ປຎ຺ຎາຕິ ມຫາປຎ຺ຎາທິກາ ໂສຬສ ປຎ຺ຎາ. ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ປຸຓ຺ຓອຸໂປສຖທິວສຕາ, ເກນຈິ ອນາມນ຺ຕິຕເມວ ອເນກສຕານໍເຍວ ອເນກສຫສ຺ສານໍ ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ນິປຕິຕຕາ, ສພ຺ເພສໍ ເອຫິຠິກ຺ຂຸຠາເວນ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຕາ, ຉຬຠິຎ຺ຎຕາ ຈາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຣິມານິ ອງ຺ຄານີ’’ຕິອາທິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ທີຆນຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໕. ມາຄຓ຺ຑິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໐໗. ທ຺ເວ ມາຄຓ຺ຑິຍາຕິ ທ຺ເວ ມາຄຓ຺ຑິຍນາມກາ. ເທວຄພ຺ຠສທິສນ຺ຕິ ເທວານໍ ວສນໂອວຣກສທິສໍ. ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ຠາຣທ຺ວາຊໂຄຕ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອຄ຺ຍາຄາເຣ ຕິຓສນ຺ຖາຣເກ’’ຕິ ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ເກວລໍ ຕໍ ທິວສເມວາຕິ ຍໍ ທິວສໍ ມາຄຓ຺ຑິໂຍ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ຕິຓສນ຺ຖາຣກໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ນ ເກວລໍ ຕໍ ທິວສເມວ ຠຄວາ ເຍນຎ຺ຎຕໂຣ ວນສຓ຺ໂຑ, ເຕນຸປສງ຺ກມີຕິ ໂຍຊນາ. ຄາມູປຈາເຣຕິ ຄາມສມີເປ. ສຎ຺ຎາຓໍ ກຕ຺ວາຕິ ສຎ຺ຎາຓໍ ກຕ຺ວາ ວິຍ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ຕສ຺ສ ສຎ຺ຎາຓກຣເຓ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖິ.

ສມຓເສຍ຺ຍານຸຣູປນ຺ຕິ ສມຓສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິກາ ເສຍ຺ຍາ. ປາສໍສຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ຣູປ-ສທ຺ໂທ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມໍ ຕິຓສນ຺ຖາຣກ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອນາກິຓ຺ໂຓຕິ ວິລຸຬິໂຕ ອຆຏ຺ຏິໂຕ. ຫຕ຺ຖປາທສີເສຫິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຫເຏນ ນ ຈລິໂຕ ອຠິນ຺ໂນ, ອຈລິຕຕ຺ຕາ ເອວ ອຠິນ຺ນໍ ອຕ຺ຖຣຓໍ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ວິຍາຕິ ອຍໍ ເຉເກນ ຈິຕ຺ຕກາເຣນ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຕຸລິກາຍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນເລຂາຍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ລິຂິຕາ ຈິຕ຺ຕກຕເສຍ຺ຍາ ວິຍ. ຠູນໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ວຑ຺ຒິຕໍ, ຕໍ ຫນ຺ຕີຕິ ຠູນຫຸໂນ. ເຕນາຫ ‘‘ຫຕວຑ຺ຒິໂນ’’ຕິ. ຕໍ ປນາຍໍ ຈກ຺ຂາທີສຸ ສໍວຣວິຘານໍ ວຑ຺ຒິຫນນໍ ມຎ຺ຎຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ມຣິຍາທກາຣກສ຺ສາ’’ຕິ. ພ຺ຣູເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຸຬາຣວິສຍູປຫາເຣນ ວຑ຺ເຒຕພ຺ພໍ ປີເຓຕພ຺ພໍ. ຕໍ ປນ ອນນຸຠູຕານຸຠວເນນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອທິຏ຺ຐໍ ທກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອນຸຠູຕໍ ປນ ອປຓີຕໍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ສມຕິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເສສວາເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຣມທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາທີ ກິເຣສ ປຣິພ຺ພາຊໂກ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ວຑ຺ຒິໍ ປຎ຺ຎເປຕິ. ຍສ຺ມາ ຍໍ ຉນ຺ນມ຺ປິ ຈກ຺ຂາທີນໍ ຍຖາສກໍ ວິສຍຄ຺ຄຫຓໍ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ໂລກສ຺ສ ອວຑ຺ຒິຕໍ ວິນາສເມວ ປຎ຺ຎເປຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ສຍມ຺ປິ ວຑ຺ຒິຫໂຕ ຫຕວຑ຺ຒິໂຕ.

ສໍກິເລສໂຕ ອາຣກຕ຺ຕາ ອຣິໂຍ ນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ມຠາວໂຕ ຎາໂຍ ຘມ຺ໂມ. ວຊ຺ຊເລສສ຺ສປິ ອຠາວໂຕ ກຸສໂລ. ເຕນາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ເຘ ກາຣຓຘມ຺ເມ ອນວຊ຺ເຊ’’ຕິ. ອຸຄ຺ຄຕສ຺ສາຕິ ອຸຈ຺ຈກຸລີນຕາທິນາ ອຸຬາຣສ຺ສ. ມຸເຂ ອາຣກ຺ຂໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ມຸເຂນ ສໍຍໂຕ ຫຸຕ຺ວາ. ອມ຺ພຊມ຺ພູອາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຍ ອປູຣຍມາໂນຕິ ອມ຺ພຊມ຺ພູອາທີນິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິສທິສານິ ວິຍ ປູຣຓກຖານເຍນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອກເຖຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ມຍາ ກຖິຕນິຍາເມນາ’’ຕິ.

໒໐໘. ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ວຸຏ຺ຐິໂຕຕິ ທິວາວິຫາຣໂຕ ວຸຏ຺ຐິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທິວາວິຫາໂຣປິ ຫິ ‘‘ປຏິສລ຺ລານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ຣໂຫຄຕສ຺ສ ປຏິສລ຺ລີນສ຺ສ ເອວໍ ເຈຕໂສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທີ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໘). ຠຄວາ ຫິ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐານຸຕ຺ຕຣກາລໍ ເຕສໍ ກຖາສລ຺ລາປໍ ສຸຕ຺ວາ ທິວາວິຫາຣໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ຕຕ຺ຖ ຄໂຕ. ສໍເວໂຄ ນາມ ສໂຫຕ຺ຕປ຺ປຎາຓໍ, ຕໍ ນິພ຺ພິນ຺ທນວເສນປິ ໂຫຕິ, ສໍເວຄນິສ຺ສິຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປີຕິສໍເວເຄນ ສໍວິຄ຺ໂຄ’’ຕິ. ໂສ ປນ ຍສ຺ມາ ປຸຣິມາວຕ຺ຖາຍ ຈລນໍ ໂຫຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ຈລິໂຕ ກມ຺ປິໂຕ’’ຕິ. ຕິຂິຓໂສເຕນ ປຸຣິເສນາຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ.

໒໐໙. ຘມ຺ມເທສນໍ ອາຣຠິ ຍຖາ ວິເນຍ຺ຍທມນກຸສໂລ ວສນຏ຺ຐານຏ຺ເຐນາຕິ ອິທໍ ອາຣມິຕພ຺ພຠາວສ຺ສ ຠາວລກ຺ຂຓວຈນໍ. ອາຣມຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອາຣາໂມ, ຣູປໍ ອາຣາໂມ ເອຕສ຺ສາຕິ ຣູປາຣາມໍ, ຕໂຕ ເອວ ຕນ຺ນິນ຺ນຠາເວນ ຣູເປ ຣຕນ຺ຕິ ຣູປຣຕໍ, ເຕນ ສມ຺ໂມ ທຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຣູເປນ ສມ຺ມຸທິຕນ຺ຕິ ຣູປສມ຺ມຸທິຕໍ, ຕເທຕໍ ຕທຠິຫຕຊວນກິຈ຺ຈໍ ຕຕ຺ຖ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ທນ຺ຕນ຺ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ທນ຺ຕໍ ທມິຕໍ. ນິພ຺ພິເສວນນ຺ຕິ ວິຄຕວິສຸກາຍິກໍ. ຄຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຕິຍາ ຄຸຕ຺ຕໍ. ຣກ຺ຂິຕນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ສໍວຸຕນ຺ຕິ ອປນີຕໍ ປເວສນິວາຣເຓນ. ເຕນາຫ ‘‘ປິຫິຕ’’ນ຺ຕິ.

໒໑໐. ອຸປ຺ປຊ຺ຊນປຣິຬາຫນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກິເລສປຣິຬາຫໍ. ກິໍ ວຈນໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອສ຺ສາຕິ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ສມຸທຍາທິປຫານໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພິນ຺ທິຕ຺ວາ ວິຣຊ຺ຊິຕ຺ວາ ໂຍ ວິມຸຕ຺ໂຕ, ຕຕ຺ຖ ກິໍ ວຸທ຺ຘິຫຕປຣິຍາໂຍ ອວສ຺ສໍ ລຠຕິ ນ ລຠຕີຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ປຣິພ຺ພາຊໂກ ຕາທິເສ ສາຣພທ຺ຘວິມຸຕ຺ຕິເກ ວຸທ຺ຘິຫໂຕຕິ ນ ວເທຍ຺ຍາຕິ ອາຫ ‘‘ນ ກິຎ຺ຈິ, ໂຠ, ໂຄຕມາ’’ຕິ.

໒໑໑. ເຕຕິ ຕຍາ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ວສ຺ສໍ ວາໂສ ວສ຺ສໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ວສ຺ສິຕຸໍ ອຣຫຕີຕິ ວສ຺ສິໂກ, ວສ຺ສກາເລ ນິວາສານຸຈ຺ຉວິໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ນາຕິອຸຈ຺ໂຈ ໂຫຕິ ນາຕິນີໂຈຕິ ຄິມ຺ຫິໂກ ວິຍ ອຸຈ຺ໂຈ, ເຫມນ຺ຕິໂກ ວິຍ ນີໂຈ ນ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ຕທຸຠຍເວມຊ຺ຌລກ຺ຂຓຕາຍ ນາຕິອຸຈ຺ໂຈ ໂຫຕິ ນາຕິນີໂຈ. ນາຕິຕນູນີຕິ ເຫມນ຺ຕິກສ຺ສ ວິຍ ນ ຂຸທ຺ທການິ. ນາຕິພຫູນີຕິ ຄິມ຺ຫິກສ຺ສ ວິຍ ນ ອຕິພຫູນິ. ມິສ຺ສກາເນວາຕິ ເຫມນ຺ຕິກຄິມ຺ຫິເກສຸ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓໂວມິສ຺ສການິ. ອຸຓ຺ຫປເວສນຕ຺ຖາຍາຕິ ນິຍູເຫສຸ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕຎ຺ຈ ປຕິຕສູຣິໂຍຠາສວເສນ ອຸຓ຺ຫສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕຣປເວສນຕ຺ຖາຍ. ຠິຕ຺ຕິນິຍູຫານິ ນີຫຣີຍນ຺ຕີຕິ ທກ຺ຂິຓປສ຺ເສ ຠິຕ຺ຕີສຸ ນິຍູຫານິ ນີຫຣິຕ຺ວາ ກຣີຍນ຺ຕິ. ວິປຸລຊາລານີຕິ ປຸຖຸລຉິທ຺ທານິ. ອຸທກຍນ຺ຕານີຕິ ອຸທກວາຫກຍນ຺ຕານິ.

ນີລຸປ຺ປລຄຈ຺ຉເກ ກຕ຺ວາຕິ ວິກສິເຕຫິ ນີລຸປ຺ປເລຫິ ຄຈ຺ຉເກ ນຬິນິເກ ກຕ຺ວາ. ຄນ຺ຘກລລນ຺ຕິ ຄນ຺ຘມິສ຺ສກກທ຺ທມໍ. ຍມກຠິຕ຺ຕີຕິ ຍຸຄຬຠິຕ຺ຕິ, ຕສ຺ສາ ອນ຺ຕເຣ ນາຬິ, ຍໂຕ ອຸທກໍ ອຠິຣຸຫຕິ. ໂລຫນາຬິນ຺ຕິ ໂລຫມຍຍນ຺ຕນາຬິໍ. ຊາລນ຺ຕິ ຕມ຺ພໂລຫມຍໍ ຊາລໍ. ເຫຏ຺ຐາ ຍນ຺ຕໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ເຫຏ຺ຐາຠາເຄ ອຸທກຍນ຺ຕໍ ຄເມນ຺ຕິ. ອຸທກຜຸສິເຕ ເຕເມນ຺ເຕ ວິວຓ຺ຓຕາ ມາໂຫສີຕິ ນີລປຏໍ ນິວາເສຕິ. ທິວາກາເລຕິ ທິວສເວລາຍ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວູປສນ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ວິຫຣາມີຕິ ເອເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສມາປຕ຺ຕິວິຫາໂຣ ຠຄວຕາ ທສ຺ສິໂຕຕິ ອາຫ – ‘‘ຕາຍ ຣຕິຍາ ຣມມາໂນຕິ ອິທໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກຜລສມາປຕ຺ຕິຣຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

໒໑໒. ມຫາຈ ເນສໍ ປປຎ຺ໂຈຕິ ເນສໍ ຣາຊູນໍ ມຫາປປຎ຺ໂຈ ຣາຊິທ຺ຘິວເສນ ສພ຺ພທາ ສມ຺ປຕ຺ຕິວິສໂຍ ຈ, ອນຸຠວິຕຸໍ ນ ລຠນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມນ຺ເຕ ຄເວສນ຺ຕາ ວິຈຣນ຺ຕິ, ນ ໂຠຄສຸຂໍ. ຄຓນາ ນາມ ອຈ຺ຉິນ຺ນຄຓນາ, ນ ວິຄຓຄຓນາ ນ ປຓຄຓນາ. ອາວຏ຺ໂຏຕິ ຍຖາຘິຄເຕ ທິພ຺ເພ ກາເມ ປຫາຍ ກາມເຫຕຸ ອາວຏ຺ໂຏ ນິວຕ຺ໂຕ ປຣິວຕ຺ຕິໂຕ ຠເວຍ຺ຍ. ເອວໍ ມານຸສກາ ກາມາຕິ ຍຖາ ໂກຈິ ກຸສຄ຺ເຄນ ອຸທກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມຫາສມຸທ຺ເທ ອຸທກໍ ມິເນຍ຺ຍ. ຕຕ຺ຖ ມຫາສມຸທ຺ເທ ອຸທກເມວ ມຫນ຺ຕໍ ວິປຸລໍ ປຓີຕຎ຺ຈ, ເອວໍ ທິພ຺ພານໍ ກາມານໍ ສມີເປ ອຸປນິຘາຍ ມານຸສກາ ກາມາ ອປ຺ປມຕ຺ຕກາ ໂອຣມຕ຺ຕກາ ນິຫີນາ, ທິພ຺ພາວ ກາມາ ມຫນ຺ຕາ ວິປຸລາ ອຸຬາຣາ ປຓີຕາ. ສມຘິຄຍ຺ຫາຕິ ສມ຺ມາ ອຘິຄມນວເສນ ນິຄ຺ຄຍ຺ຫ ທິພ຺ພມ຺ປິ ສຸຂໍ ຫີນໍ ກຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ.

໒໑໓. ອາໂຣຄ຺ຍເຫຕຸກໍ ສຸຂໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສຸຂີ, ຕໍ ປນສ຺ສ ໂຣຄວິຄມໂຕວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມໍ ທຸກ຺ຂິໂຕ ປຈ຺ຉາ ສຸຂິໂຕ’’ຕິ. ເສຣີ ນາມ ອຕ຺ຕາຘີນວຸຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເສຣີ ເອກໂກ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ວໂສ ສຍໍວໂສ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສຍໍວສີ. ອງ຺ຄາຣກປລ຺ລໍ ວິຍ ກາມວຕ຺ຖຸປຣິຬາຫເຫຕຸໂຕ. ຕຈ຺ເຉຕ຺ວາຕິ ຆຏ຺ເຏຕ຺ວາ, ກຓ຺ຑູຍິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒໑໔. ເຍນ ກາໂຍ ມຘຸຣກຊາໂຕ ໂຫຕິ, ຕໍ ກິຣ ກຸຏ຺ຐໍ ຉວິໍ ວິນາເສຕິ, ຈມ຺ມໍ ຉິທ຺ທຊາຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຸປຫຕກາຍປ຺ປສາໂທ’’ຕິ. ປຈ຺ຈລຕ຺ຖາຕິ ປຏິລຠິ. ອວິຊ຺ຊາຠິຠູຕຕາຍ ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສມາໂຍເຄນ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຸປຫຕຕ຺ຕາ. ອາຍຕິໍ ທຸກ຺ຂຜລຕາຍ ເອຕຣຫິ ຈ ກິເລສທຸກ຺ຂພຫຸລຕາຍ ກາມານໍ ທຸກ຺ຂສມ຺ຜສ຺ສຕາ, ຕທຸຠຍສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ເຕສຸ ຈ ຕໍ ອສລ຺ລກ຺ຂິຕ຺ວາ ເອກນ຺ຕສຸຂາຠິນິເວໂສ ວິປຣີຕສຎ຺ຎາຍ, ນ ເກວລາຍ ສຸຂເວທນາຍ ສຸຂາຕິ ປວຕ຺ຕສຎ຺ຎີ.

໒໑໕. ຕານີຕິ ກຸຏ຺ຐສຣີເຣ ວຓມຸຂານິ. ອສຸຈີນີຕິ ອສຸຠານິ. ທຸຄ຺ຄນ຺ຘານີຕິ ວິສ຺ສຄນ຺ຘານິ. ປູຕີນີຕິ ກຸຓປຠູຕານິ. ອິທານີຕິ ເອຕຣຫິ. ນເຂຫິ ວິປ຺ປຕຈ຺ຉນອຄ຺ຄິປຣິຕາປເນຫິ ອຕິນິປ຺ປີຬນກາເລ ປາຓກາ…ເປ… ປຄ຺ຆຣນ຺ຕິ, ເຕນ ເວທນາ ຕນຸກາ ໂຫຕິ. ເອວນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທນາຍ ຕນຸກຠາວໂຕ.

ອາໂຣຄ຺ຍຠາເວ ຘນລາຠາທິລາຠຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ອສຕິ ຈ ອາໂຣຄ຺ເຍ ລາຠສ຺ສ ນິຣຕ຺ຖກຠາວໂຕ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ລາຠສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຠາວໂຕ ຈ ອາໂຣຄ຺ຍປຣມາ ລາຠາ. ນິພ຺ພາເນ ສຸຂຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ອສຕິ ຈ ນິພ຺ພານາຘິຄເມ ຕາທິສສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ ອນຸປລພ຺ຠນໂຕ, ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິວິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ສພ຺ພໂສ ຈ ສໍສາຣທຸກ຺ຂາຠາວໂຕ, ອຘິຄເຕ ຈ ຕສ຺ມິໍ ສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂາຠາວໂຕ ຈ ນິພ຺ພານໍ ປຣມໍ ສຸຂໍ. ປຸພ຺ພຠາຄມຄ຺ຄານນ຺ຕິ ກາຍານຸປສ຺ສນາທິເຠທຠິນ຺ນານໍ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄິຍານໍ ມຄ຺ຄານໍ. ເຕສຎ຺ຈ ອມຕຄາມິຕາ ນາມ ຕນ຺ນິນ຺ນຕາວເສເນວ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ປຸພ຺ພຠາຄຄມເນເນວ ອມຕຄາມິນ’’ນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ເຂໂມ ສພ຺ພປຣິສ຺ສຍສມຸຄ຺ຆາຕເນນ ອນຸປທ຺ທຸຕຕ຺ຕາ, ຕໍສມງ຺ຄີນໍ ສພ຺ພໂສ ອນຸປທ຺ທຸຕຕ຺ຕາ ຕໍສມງ຺ຄີນໍ ສພ຺ພໂສ ອນຸປທ຺ທວເຫຕຸໂຕ ຈ. ລທ຺ຘິວເສນ ຄຫິຕາຕິ ສສ຺ສຕວາທາທີຫິ ເກວລໍ ເຕສໍ ລທ຺ຘິວເສນ ຕຖາ ຄຫິຕາ. ເຂມອມຕຄາມິນນ຺ຕິ ອິມິນາ ຫິ ‘‘ເຂມໍອມຕຄາມິນ’’ນ຺ຕິ ວິຠຕ຺ຕິອໂລເປນ ນິທ຺ເທໂສ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ວິຠຕ຺ຕິໂລເປນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໒໑໖. ອໂນມຊ຺ຊຕີຕິ ອນຸ ອນຸ ໂອມຊ຺ຊຕິ. ອປຣາປຣໍ ຫຕ຺ຖໍ ເຫຏ຺ຐາ ໂອຕາເຣນ຺ໂຕ ມຊ຺ຊຕິ.

໒໑໗. ເຉກນ຺ຕິ ຆນຠາເວນ ວີຕໍ. ຆນມຏ຺ຐຠາເວນ ສຸນ຺ທຣໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ສາຘູຫິ ປຣມປ຺ປິຈ຺ຉສນ຺ຕຸຏ຺ເຐຫິ ລາໂຕ ຄຫິໂຕຕິ ສາຫຸຬິ. ສງ຺ກາຣໂຈຬກໍ ນິຈ຺ຈກາຬກໍ.

໒໑໘. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຣຸຊນຏ຺ເຐນ ວິພາຘນຏ຺ເຐນ ໂຣໂຄວ ຠູໂຕ. ວິປສ຺ສນາຎາເຓນປິ ສິຂາປ຺ປຕ຺ເຕນ ອາໂຣຄ຺ຍໍ ເອກເທເສນ ປສ຺ສຕິ, ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ວຏ຺ຏປຏິປກ຺ຂໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ວິປສ຺ສນາຎາຓຎ຺ເຈວາ’’ຕິ.

໒໑໙. ອນ຺ຕຣາຕິ ປຐມຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຊຣາມຣຓານໍ ເວມຊ຺ເຌ. ອຸປຫໂຕຕິ ປິຕ຺ຕເສມ຺ຫາທິໂທເສຫິ ທູສິຕຠາເວນ ກຖິໂຕ. ປິຕ຺ຕາທິໂທເສ ປນ ເຠສຊ຺ຊເສວນາຍ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ອຸປຫຕໍ ປຏິປາກຕິກໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຈກ຺ຂູນິ ອຸປ຺ປາເທຕິ ນາມ. ວິນຏ຺ຐານີຕິ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປນ຺ນານິ.

໒໒໐. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ເຕ ສາຫຸຬິຍຈີເຣ. ວຏ຺ເຏ ອນຸຄຕຈິຕ຺ເຕນາຕິ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາຣວຏ຺ເຏ ອນາທີນວທສ຺ສິຕາຍ ອນຸຄາມິຈິຕ຺ເຕນ.

໒໒໑. ຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ນິພ຺ພານສ຺ສ. ອນຸຘມ຺ມນ຺ຕິ ອນຸຣູປໍ ນິຍ຺ຍານຘມ຺ມໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອນຸຈ຺ຉວິກໍ ປຏິປທ’’ນ຺ຕິ. ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ເຘຕິ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ທີຆຣຕ຺ຕໍ ວຕ, ໂຠ’’ຕິອາທິນາ ປາຬິຍໍ ວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ສິຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸປາທານນິໂຣຘາຕິ ວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ’’ຕິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ມາຄຓ຺ຑິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໖. ສນ຺ທກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໒໓. ເທເວນ ວສ຺ເສນ ກໂຕ ໂສພ຺ໂຠ ເທວກຕໂສພ຺ໂຠ. ເຕນາຫ ‘‘ວສ຺ໂສ…ເປ… ຣຫໂທ’’ຕິ. ຄຸຫາຕິ ປໍສຸຄຸຫາ ປາສາຓຄຸຫາ ມິສ຺ສກຄຸຫາຕິ ຕິສ຺ໂສ ຄຸຫາ. ຕຕ຺ຖ ປໍສຸຄຸຫາ ອຸທກມຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ອໂຫສິ ນິນ຺ນຏ຺ຐານໍ ປນ ອຸທເກນ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຕໍ. ອຸມງ຺ຄໍ ກຕ຺ວາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ສຸທຸຄ຺ຄໍ ກຕ຺ວາ. ອນມຕຄ຺ຄິຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ‘‘ນ ໂຂ ໂສ ສຕ຺ຕາວາໂສ ສຸລຠຣູໂປ, ໂຍ ອິມິນາ ທີເຆນ ອທ຺ຘຸນາ ອນາວຸຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໖໐) ອິທຎ຺ຈ ຕຬາກໍ ມຍາ ວຸຕ຺ຖປຸພ຺ພໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕມ຺ປິ ຐານໍ ໂສ ຈ ອຕ຺ຕຠາໂວ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕິກຠາວໍ ຄໂຕຕິ ເອວໍ ອນມຕຄ຺ຄິຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕາທິສໍ ຐານໍ ຄນ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ສມຸທ຺ທປພ຺ພຕທສ຺ສນາທີສຸປິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາວິຘິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຸຈ຺ຈໍ ນທມານາຍາຕິ ອຸຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາ ສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕິຍາ ກາມສ຺ສາທຠວສ຺ສາທາທິວຕ຺ຖຸນ຺ຕິ ‘‘ອຍຎ຺ຈ ອຍຎ຺ຈ ກາໂມ ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ ມນາໂປ, ອສຸໂກ ຠໂວ ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ ມນາໂປ, ເອວມຍໍ ໂລໂກ ປິເຍຫິ ປິຍຕໂຣ’’ຕິ ເອວໍ ກາມສ຺ສາທຠວສ຺ສາທໂລກສ຺ສາທາທິສງ຺ຂາຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ. ທຸຄ຺ຄຕິໂຕ ສໍສາຣໂຕ ຈ ນິຍ຺ຍາຕິ ເອເຕນາຕິ ນິຍ຺ຍານໍ, ສຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ ໂມກ຺ຂມຄ຺ໂຄ ຈ, ຕໍ ນິຍ຺ຍານໍ ອຣຫຕິ, ນິຍ຺ຍາເນ ວາ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ນິຍ຺ຍານິກາ, ນິຍ຺ຍານໍ ວາ ຜລໍ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ນິຍ຺ຍານິກາ, ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕາທິສໍກິເລສໂຕ ນິຍ຺ຍາຕີຕິ ວາ ນິຍ຺ຍານີຍາ, ອີ-ກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ ຍ-ກາຣສ຺ສ ຈ ກ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິຍ຺ຍານິກາ, ເຈຕນາຍ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ຜປ຺ປລາປາ ເວຣມຓິ. ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອນິຍ຺ຍານິກາ, ຕສ຺ສາ ຠາໂວ ອນິຍ຺ຍານິກຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອນິຍ຺ຍານິກຕ຺ຕາ. ຕິຣຈ຺ຉານຠູຕາຕິ ຕິໂຣກຣຓຠູຕາ. ເຄຫສ຺ສິຕກຖາຕິ ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ຕກຖາ. ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາເວຕິ ອນິຈ຺ຈຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານຠາເວ. ສຫ ອຕ຺ເຖນາຕິ ສາຕ຺ຖກໍ, ຫິຕປຏິສໍຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິສິຂາຕິ ຆຣສນ຺ນິເວໂສ, ວິສິຂາຄຫເຓນ ຈ ຕນ຺ນິວາສິໂນ ຄຫິຕາ ‘‘ຄາໂມ ອາຄໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໑.ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣກຖາວຓ຺ຓນາ) ວິຍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສູຣາ ສມຕ຺ຖາ’’ຕິ ‘‘ສທ຺ຘາ ປສນ຺ນາ’’ຕິ ຈ. ກຸມ຺ຠຏ຺ຐານປ຺ປເທເສນ ກຸມ຺ຠທາສິໂຍ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ກຸມ຺ຠທາສິກຖາ ວາ’’ຕິ.

໒໒໘. ໂວຫາໂຣ ວິຍ ເຕສໍ ຕຖາ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາເສ’’ຕິ. ອກຕາຕິ ສເມນ, ວິສເມນ ວາ ເກນຈິ ເຫຕຸນາ ນ ກຕາ ນ ວິຫິຕາ. ກຕວິໂຘ ກຣຓວິຘິ ນຕ຺ຖິ ເອເຕສນ຺ຕິ ອກຏວິຘາ. ປທທ຺ວເຍນປິ ໂລເກ ເກນຈິ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ເນສໍ ອນິພ຺ພຕ຺ຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ອິທ຺ຘິຍາປິ ນ ນິມ຺ມິຕາຕິ ກສ຺ສຈິ ອິທ຺ຘິມໂຕ ເຈໂຕວສິປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ເທວສ຺ສ, ອິສ຺ສຣາທິໂນ ວາ ອິທ຺ຘິຍາປິ ນ ນິມ຺ມິຕາ. ອນິມ຺ມາຕາຕິ ກສ຺ສຈິ ອນິມ຺ມາປິຕາ. ຣູປາທິຊນກຠາວນ຺ຕິ ຣູປສທ຺ທາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ, ຣູປາທໂຍປິ ປຖວິຍາທີຫິ ອປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິກາຕິ ຕສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຖາ ປພ຺ພຕກູຏໍ ເກນຈິ ອນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ ກສ຺ສຈິ ຈ ອນິພ຺ພຕ຺ຕນກໍ, ເອວເມເຕປີຕິ ອາຫ ‘‘ປພ຺ພຕກູຏາ ວິຍ ຐິຕາຕິ ກູຏຏ຺ຐາ’’ຕິ. ຍມິທໍ ພີຊໂຕ ອງ຺ກຸຣາທິ ຊາຍຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ວິຊ຺ຊມານເມວ ຕໂຕ ນິກ຺ຂມຕິ ນາວິຊ຺ຊມານໍ, ອຎ຺ຎຖາ ອຎ຺ຎໂຕປິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຸປລທ຺ຘິ ສິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອວໍ ຐິຕາຕິ ເອວໍ ນິພ຺ພິກາຣາ ຐິຕາ. ອຸຠເຍນປີຕິ ອຕ຺ຖທ຺ວເຍນປີຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ກູຏຏ຺ຐາ ເອສິກຏ຺ຐາຍິຏ຺ຐິຕາ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍນປິ. ເຕສໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ກາຍານໍ. ຐິຕຕ຺ຕາຕິ ນິພ຺ພິກາຣາຠາເວນ ຐິຕຕ຺ຕາ. ນ ຈລນ຺ຕີຕິ ວິກາຣໍ ນາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ວິກາຣາຠາວໂຕ ຫິ ເຕສໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ກາຍານໍ ເອສິກຏ຺ຐາຍິຏ຺ຐິຕຕາ. ອນິຎ຺ຊນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ປກຕິຍາ ອວຏ຺ຐານເມວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ວິປຣິຓາເມນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ອວິປຣິຓາມຘມ຺ມຕ຺ຕາ ເອວ ເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນ ພ຺ຍາພາເຘນ຺ຕິ. ສຕິ ຫິ ວິກາຣໍ ອາປາເທຕພ຺ພຕາຍ ພ຺ຍາພາຘກຕາປິ ສິຍາ, ຕຖາ ອນຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຕາຍ ອນຸຄ຺ຄາຫກຕາຕິ ຕທຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ນາລ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຖວີ ເອວ ກາເຍກເທສຕ຺ຕາ ປຖວີກາໂຍ. ຫນ຺ຕຸໍ ວາ ຆາເຕຕຸໍ ວາ ສມຕ຺ໂຖ ນາມ ນຕ຺ຖິ ຊີວສຕ຺ຕມານໍ ກາຍານໍ ນິຈ຺ຈຕາຍ ນິພ຺ພິກາຣຠາວໂຕ, ເອເຕເນວ ເນສມຫນ຺ຕພ຺ພຕາ ອຆາເຕຕພ຺ພຕາ ອຕ຺ຖໂຕ ວຸຕ຺ຕາເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຕ຺ຕນ຺ນໍຕ຺ເວວ ກາຍານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ໂສຕຸໍ ວາ ສາເວຕຸໍ ວາ ສມຕ຺ໂຖ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ເນສໍ ສວເນສຸ ອສມຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຕເທກເທສາທີສຸປິ ອສມຕ຺ຖຕໍ ທີເປຕິ. ຍທິ ໂກຈິ ຫນ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ, ກຖໍ ສຕ຺ຖປ຺ປຫາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາ ມຸຄ຺ຄຣາສິອາທີສູ’’ຕິອາທິ. ເກວລໍ ສຎ຺ຎາມຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ, ຫນນຆາຕນາທິ ປນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນຕ຺ເຖວ ກາຍານໍ ອວິໂກປນີຍຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເກວລໍ ຕກ຺ກມຕ຺ເຕນ ນິຣຕ຺ຖກໍ ທິຏ຺ຐິໍ ທີເປຕີຕິ ເອເຕນ ຍສ຺ມາ ຕກ຺ກິກາ ນິຣງ຺ກຸສຕາຍ ປຣິກປ຺ປນສ຺ສ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕນາ ປຣິກປ຺ປິຕໍ ສາຣໂຕ ມຎ຺ຎມານາ ຕເຖວ ອຠິນິວິສ຺ສ ຕກ຺ກທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ວິຎ຺ຎູຫິ ວິຈາຣຓາ ກຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເກຈີຕິ ສາຣສມາສາຈຣິຍາ. ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນາຕິ ປຎ຺ຈຣູປິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນ. ກມ຺ມນ຺ຕິ ລທ຺ຘິ ກມ຺ມຠາເວນ ສຸປາກຏຕ຺ຕາ. ອວງ຺ກກຖາຕາຣຓາທິກາ ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ປຏິປທາ. ເອກສ຺ມິໍ ກປ຺ເປຕິ ເອກສ຺ມິໍ ມຫາກປ຺ເປ.

ປຸຣິສຠູມິໂຍຕິ ປຘານປຸຄ຺ຄເລນ ນິທ຺ເທໂສ, ອິຕ຺ຖີນມ຺ເປຕາ ຠູມິໂຍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕວ. ຠິກ຺ຂຸ ຈ ປນ຺ນໂກຕິອາທິ ເຕສໍ ປາຬິເຍວ. ຕຕ຺ຖ ປນ຺ນໂກຕິ ຠິກ຺ຂາຍ ວິຈຣຓໂກຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວາ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຏິປນ຺ນໂກ. ຊິໂນຕິ ຊິຓ຺ໂຓ, ຊຣາວເສນ ນິຫີນຘາຕຸໂກຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຏິປກ຺ຂໍ ຊິນິຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ໂສ ກິຣ ຕຖາຠູໂຕ ກສ຺ສຈິປິ ຘມ຺ມໍ ນ ກເຖຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ນ ກິຎ຺ຈິ ອາຫາ’’ຕິ. ອລາຠິນ຺ຕິ ‘‘ໂສ ນ ກຸມ຺ຠິມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໓໙໔) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕອລາຠເຫຕຸສມາໂຍເຄນ ອລາຠິໍ. ຕໂຕ ເອວ ຊິຆຈ຺ຉາທຸພ຺ພລປເຣຕຕາຍ ສຍນປຣາຍຓໍ ສມຓໍ ປນ຺ນຠູມີຕິ ວທຕິ.

ອາຊີວວຸຕ຺ຕິສຕານີຕິ ສຕ຺ຕານໍ ອາຊີວຠູຕານິ ຊີວິກາວຸຕ຺ຕິສຕານິ. ປສຸຄ຺ຄຫເຓນ ເອຬກຊາຕິ ຄຫິຕາ, ມິຄຄ຺ຄຫເຓນ ຣຸຣຸຄວຍາທິສພ຺ພມິຄຊາຕິ. ພຫູ ເທວາຕິ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທິພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາທິວເສນ ເນສໍ ອນ຺ຕຣເຠທວເສນ ພຫູ ເທວາ. ຕຕ຺ຖ ຈາຕຸມຫາຣາຊິການໍ ເອກຈ຺ໂຈ ອນ຺ຕຣເຠໂທ ‘‘ມຫາສມຍສຸຕ຺ເຕນ’’ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໑ ອາທໂຍ) ທີເປຕພ຺ໂພ. ມານຸສາປິ ອນນ຺ຕາຕິ ທີປເທສກຸລວໍສາຊີວາທິວິຠາຄວເສນ ມານຸສາປິ ອນນ຺ຕເຠທາ. ປິສາຈາ ເອວ ເປສາຈາ, ເຕ ອປຣເປຕາທໂຍ ມຫນ຺ຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຉທ຺ທນ຺ຕທຫມນ຺ທາກິນິໂຍ ກຸຬີຣມຸຈລິນ຺ທນາເມນ ວທຕິ. ຄຓ຺ຐິກາຕິ ປພ຺ພຄຓ຺ຐິກາ. ປຓ຺ຑິໂຕປິ…ເປ… ອຸທ຺ຘໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ, ກສ຺ມາ? ສຕ຺ຕານໍ ສໍສຣຓກາລສ຺ສ ນິຍຕຠາວໂຕ.

ອປຣິປກ຺ກໍ ສໍສຣຓນິມິຕ຺ຕໍ ສີລາທິນາ ປຣິປາເຈຕິ ນາມ ສີຆໍເຍວ ວິສຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ປຣິປກ຺ກໍ ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສ ປຕ຺ວາ ປຕ຺ວາ ປຣິປກ຺ກຠາວາປາທເນນ ພ຺ຍນ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ ນາມ. ສຸຕ຺ຕຄຸເຬຕິ ສຸຕ຺ຕວຏ຺ຏິຍໍ. ນິພ຺ເພຐິຍມານເມວ ປເລຕີຕິ ອຸປມາຍ ສຕ຺ຕານໍ ສໍສາໂຣ ອນຸກ຺ກເມນ ຂີຍເຕວ, ນ ຕສ຺ສ ວທ຺ຘີຕິ ທສ຺ເສຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຣູປຕ຺ຕາ.

໒໒໙. ນິຍຕິວາເທ ປກ຺ຂິປນ຺ໂຕຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຏິຊານິຕ຺ວາປິ ປເທສຎ຺ຎຸຕາຍ ອສມ຺ປາຍມາໂນ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ອຎ຺ຎາຓກິຣິຍໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຈ ‘‘ເອວເມສາ ນິຍຕີ’’ຕິ ນິຍຕິວາເທ ປກ຺ຂິປນ຺ໂຕ.

໒໓໐. ຘມ຺ມກຖາຍ ອປສ຺ສຍຠູໂຕ ອນຸສ຺ສໂວ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອນຸສ຺ສວີ, ເຕເນວສ຺ສ ອປສ຺ສຍວາທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນຸສ຺ສວນິສ຺ສິໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ສວນໍ ສຈ຺ຈໂຕຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອນຸສ຺ສວໍ, ຕໍ ສວນໍ ສຈ຺ຈນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຐິໂຕ. ປິຏກສມ຺ປທາຍາຕິ ຄນ຺ຖສມ຺ປາທເນນ, ຕາທິສໍ ຄນ຺ຖໍ ປຄຸຓໍ ວາຈຸຄ຺ຄຕໍ ກຕ຺ວາ ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ຘມ຺ມໍ ກເຖຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ວຄ຺ຄປຓ຺ຓາສກາຍາ’’ຕິອາທິ.

໒໓໒. ມນ຺ທປຎ຺ໂຎຕິ ປຣິຕ຺ຕປຎ຺ໂຎ. ໂມມູໂຫຕິ ສມ຺ມຸຍ຺ຫໂກ. ‘‘ເອວນ຺ຕິປິ ເມ ໂນ’’ຕິອາທິນາ ວິວິໂຘ ນານປ຺ປກາໂຣ ເຂໂປ ວາຈາຍ ປຣວາທານໍ ຂີປນໍ ວາຈາວິກ຺ເຂໂປ, ຕໍ ວາຈາວິກ຺ເຂປໍ, ນ ມຣຕິ ນ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ວາທວິກ຺ເຂໂປ ເອຕາຍາຕິ ອມຣາ, ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິ ອມຣາວິກ຺ເຂໂປ, ຕໍ ອມຣາວິກ຺ເຂປໍ. ອປຣິຍນ຺ຕວິກ຺ເຂປນ຺ຕິ ‘‘ເອວມ຺ປິ ເມ ໂນ’’ຕິອາທິນາ ປຸຈ຺ຉິຕສ຺ສ ອປຣິໂຍສາປນວເສນ ວິກ຺ເຂປໍ. ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສນ຺ຘາວຕິ ເອກສ຺ມິໍ ສຠາເວ ອນວຏ຺ຐານໂຕ. ຄາຫໍ ນ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ມິຈ຺ຉາຄາຫຕາຍ ອຸຕ຺ຕຣວິຘານາຍ ປຸຣິມປກ຺ຂໍ ຐເປຕ຺ວາ ຄາຫໍ ນ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ. ອມຣາສທິສາຍ ອມຣາຍ ວິກ຺ເຂໂປຕິ ອມຣາວິກ຺ເຂໂປ.

ອິທໍ ກຸສລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ປກາຣຕ຺ໂຖ, ອິມິນາ ປກາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອມຣາວິກ຺ເຂປິໂກ ຍຖາ ກຸສເລ, ເອວໍ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເກນຈິ ປຸຈ຺ຉິຕໍ ອຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຣຸຈ຺ຈນຕາຍ ‘‘ເອວນ຺ຕິປິ ເມ ໂນ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິກ຺ເຂປຎ຺ເຎວ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເອວນ຺ຕິປິ ເມ ໂນ’’ຕິອາທິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຸຈ຺ຉິຕາກາຣປຏິເສຘນວເສນ ວິກ຺ຂິປນາກາຣທສ຺ສນໍ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ວິກ຺ເຂປວາທິໂນ ວິກ຺ເຂປປກ຺ຂສ຺ສ ອນນຸຊານນໍ ວິກ຺ເຂປປກ຺ເຂ ອວຏ຺ຐານໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ນ, ຕຕ຺ຖາປິ ຕສ຺ສ ສມ຺ມູຬ຺ຫສ຺ສ ປຏິກ຺ເຂປວເສເນວ ວິກ຺ເຂປວາທສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂນ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ສຎ຺ຈໂຍ ເພລຏ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຣຎ຺ຎາ ອຊາຕສຕ຺ຕຸນາ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ປຸຏ຺ໂຐ ປຣໂລກຕ຺ຕິກາທີນໍ ປຏິເສຘນມຸເຂນ ວິກ຺ເຂປໍ ພ຺ຍາກາສິ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ນນຸ ຈາຍໍ ສພ຺ໂພປິ ອມຣາວິກ຺ເຂປິໂກ ກຸສລາທໂຍ ຘມ຺ເມ ປຣໂລກຕ຺ຕິກາທີນິ ຈ ຍຖາຠູຕໍ ອນວພຸຊ຺ຌມາໂນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ໂຐ ສມາໂນ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິກ຺ເຂປມຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ກຖໍ ທິຏ຺ຐິຄຕຠາໂວ. ນ ຫິ ອວຕ຺ຕຸກາມສ຺ສ ວິຍ ປຸຈ຺ຉິຕມຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ຕສ຺ສ ວິກ຺ເຂປກຣຓມຕ຺ເຕນ ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕິກຕາ ຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ນ ເຫວ ໂຂ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິກ຺ເຂປກຣຓມຕ຺ເຕນ ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕິກຕາ, ອຖ ໂຂ ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສວເສນ. ສສ຺ສຕາຠິນິເວເສນ ມິຈ຺ຉາຠິນິວິຏ຺ໂຐເຍວ ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລ ມນ຺ທພຸທ຺ຘິຕາຍ ກຸສລາທິຘມ຺ເມ ປຣໂລກຕ຺ຕິກາທີນິ ຈ ຍາຖາວໂຕ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ອຕ຺ຕນາ ອວິຎ຺ຎາຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຣໍ ວິຎ຺ຎາເປຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ມຸສາວາທຠເຍນ ຈ ວິກ຺ເຂປໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ. ອຖ ວາ ປຸຎ຺ຎປາປານໍ ຕພ຺ພິປາການຎ຺ຈ ອນວໂພເຘນ ອສທ຺ທຫເນນ ຈ ຕພ຺ພິສຍາຍ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິກ຺ເຂປກຣຓໍເຍວ ສຸນ຺ທຣນ຺ຕິ ຂນ຺ຕິໍ ຣຸຈິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ອຠິນິວິສນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ວິສຸໍເຍວ ສາ ເອກາ ທິຏ຺ຐິ ສຕ຺ຕຠງ຺ຄທິຏ຺ຐິ ວິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘໂຕ ຈ ຕຕິຍຏ຺ຐານຠາເວ ທສ຺ສິໂຕ.

໒໓໔. ສນ຺ນິຘິກາຣກໍ ກາເມຕິ ເອຕ຺ຖ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘານິ ອຘິປ຺ເປຕານີຕິ ຕິລຕຓ຺ຑຸລາທິຄ຺ຄຫຓໍ, ຕສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ອປ຺ປສາທປຣິຫາຣຕ຺ຖໍ ກທາຈິ ຕຓ຺ຑຸລນາຬິອາທິສງ຺ຄຫຓກຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕິລຕຓ຺ຑຸລາທໂຍ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕີ’’ຕິ.

໒໓໖. ອາຊີວກາ ມຕາ ນາມາຕິ ອິເມ ອາຊີວກາ ສພ຺ພໂສ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຣຫິຕາ ມິຈ຺ຉາ ເອວ ຈ ປຏິປຊ຺ຊມານາ ອຘິສີລສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສີລຊີວິຕສ຺ສ ອຠາເວນ ມຕາ ນາມ. ປຸຕ຺ຕມຕາຕິ ມຕປຸຕ຺ຕາ. ສມເຓ ໂຄຕເມ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາໂສ ອຕ຺ຖີຕິ ສມຓໍ ເອວ ໂຄຕມໍ ປຣິສຸທ຺ໂຘ ສຸປຣິປຸຓ຺ໂຓ ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາວໂຫ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາໂສ ອຕ຺ຖິ. ເອເຕເນຕ຺ຖ ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕາທິທີປເນນ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕຎ຺ຈ ທີເປຕິ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມິນາ ພາຫິຣເກສຸ ຕສ຺ສ ອຠາວໍ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ສນ຺ທກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໗. ມຫາສກຸລຸທາຍິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓໗. ອຠິຎ຺ຎາຕາຕິ ເອທິໂສ ເອທິໂສ ຈາຕິ ອຠິລກ຺ຂຓວເສນ ຎາຕາ. ອປ຺ປສທ຺ທສ຺ສ ວິນີໂຕ, ອປ຺ປສທ຺ທຕາຍ ມນ຺ທຠາຓິຕາຍ ວິນີໂຕຕິ ຈ ອປ຺ປສທ຺ທວິນີໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອຎ຺ເຎນ ວິນີຕຠາໂວ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ, ຠຄວາ ປນ ສຍມ຺ຠຸຎາເຓນ ສຍເມວ ວິນີໂຕ. ຕສ຺ມາ ປາຬິຍໍ ‘‘ອປ຺ປສທ຺ທວິນີໂຕ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຫິ ຠຄວາ ອຎ຺ເຎນ ວິນີໂຕ’’ຕິ.

໒໓໘. ຫິຍ຺ໂຍທິວສໍ ອຸປາທາຍ ຕໂຕ ອາສນ຺ນານິ ກຕິປຍານິ ທິວສານິ ປຸຣິມານິ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ປຸຣິມານີຕິ ຈ ປຸພ຺ພການິ, ອຕີຕານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ຍຖາ ວຸຕ຺ຕອຕີຕທິວສໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ປຣໍ ປຸຣິມຕຣໍ ອຕິສເຍນ ປຸຣິມຕ຺ຕາ. ອິຕິ ອິເມສຸ ທ຺ວີສຸ ປວຕ຺ຕິໂຕ ຍຖາກ຺ກມໍ ປຸຣິມປຸຣິມຕຣຠາໂວ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຍເທຕ຺ຖ ‘‘ປຸຣິມຕຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ຍໍ ຍໍ ໂອຣໍ, ຕໍ ຕໍ ປຣໍ, ຍໍ ຍໍ ປຣໍ, ຕໍ ຕໍ ‘‘ປຸຣິມຕຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກຸຕູຫລຍຸຕ຺ຕາ ສາລາ ກຸຕູຫລສາລາ ຍຖາ ‘‘ອາຊຎ຺ຎຣໂຖ’’ຕິ. ອິເມ ທສ຺ສນາທໂຍ.

ອຍຖາຠູຕຄຸເຓຫີຕິ ອຍຖາຠູຕໍ ມິຈ຺ຉາທີປິຕອຕ຺ຖມຕ຺ເຕເນວ ອຸຄ຺ໂຆສິຕຄຸເຓຫິ ສມຸຄ຺ຄໂຕ ໂຆສິໂຕ. ຕຣນ຺ຕິ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ຕິຕ຺ຖໍ, ອຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ. ທິຏ຺ຐິຄຕິກມຄ຺ໂຄ ປນ ອຍຖາຠູໂຕປິ ເຕສໍ ຕຖາ ວິຕຣຓໍ ອຸປາທາຍ ຕິຕ຺ຖນ຺ຕິ ໂວຫຣີຍຕີຕິ ຕໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຕິຕ຺ຖກຣາ. ໂອສຣຕີຕິ ປວິສຕິ.

໒໓໙. ສຫິຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ພາປຣາວິຣຸທ຺ຘໍ. ນ ກິຎ຺ຈິ ຊາຕນ຺ຕິ ປຏິຎ຺ຎາໂທສເຫຕຸໂທສອຸທາຫຣຓໂທສທຸຏ຺ຐໂທສຕາຍ ນ ກິຎ຺ຈິ ຊາຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາໂຣປິໂຕ ເຕ ວາໂທ’’ຕິ. ວທນ຺ຕິ ເຕນ ປຣິຠາສນ຺ຕີຕິ ວາໂທ ໂທໂສ. ສຠາວກ຺ໂກເສນາຕິ ສຠາວໂຕ ປວຕ຺ຕໂກຏ຺ຐາເສນ.

໒໔໐. ປີເຬຍ຺ຍາຕິ ມຘຸຠຓ຺ເຑນ ສຫ ຠາຊເນ ປີເຬຕ຺ວາ ທເທຍ຺ຍ. ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີຫິ ສມ຺ປໂຍເຊຕ຺ວາຕິ ສຫຘມ຺ມິເກຫິ ວິເຫຐນປໂຍຄໍ ກຕ຺ວາ, ເຕນາຫ ‘‘ວິວາທໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ.

໒໔໑. ອິຕຣີຕເຣນາຕິ ປຓີຕໂຕ ອິຕເຣນ. ເຕນາຫ ‘‘ລາມກລາມເກນາ’’ຕິ.

໒໔໒. ຠຕ຺ຕໂກສເກນາຕິ ໂກສກຠຕ຺ເຕນ, ຂຸທ຺ທກສຣາວຠຕ຺ຕເກນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເພລຸວມຕ຺ຕຠຕ຺ຕາຫາຣາຕິ ພິລ຺ລປມາຓຠຕ຺ຕໂຠຊນາ. ໂອຏ຺ຐວຏ຺ຏິຍາຕິ ມຸຂວຏ຺ຏິຍາ. ສພ຺ພາກາເຣເນວາຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣເນວ. ອນປ຺ປາຫາໂຣຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ກທາຈິ ອປ຺ປາຫາໂຣຕິ ກຕ຺ວາ. ຕຕ຺ຖ ອຕິວິຍ ອຎ຺ເຎຫິ ອວິສຍ຺ຫໍ ອປ຺ປາຫາຣຕໍ ຠຄວໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຘານຠູມິຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຍາຕິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ. ວິເສສຕຣາຕິ ເຕນ ຘມ຺ເມນ ວິເສສວນ຺ຕຕຣາ.

ວຕສມາທານວເສເນວ ປໍສຸກູລໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ປໍສຸກູລິກາຕິ ອາຫ – ‘‘ສມາທິນ຺ນປໍສຸກູລິກງ຺ຄາ’’ຕິ, ສທ຺ທຕ຺ໂຖ ປນ ‘‘ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ’’ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໔) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປິຓ຺ຑປາຕິກາ ສປທານຈາຣິໂນຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ເຖນ ຉິນ຺ທິຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ຖລູຂານິ. ຍໍ ຍໍ ສປ຺ປາຍໍ, ຕສ຺ເສວ ຄຫຓໍ ອຸຈ຺ຈິນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ…ເປ… ຖິຣຏ຺ຐານເມວ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ອລາພຸໂລມສານີຕິ ອລາພຸໂລມານິ ວິຍ ສຸຂຸມຕຣານິ ຈີວຣສຸຕ຺ຕໍສູນິ ເອເຕສໍ ສນ຺ຕີຕິ ອລາພຸໂລມສານິ. ປາຕິຕສາຓປໍສຸກູລນ຺ຕິ ກເຬວເຣນ ສທ຺ຘິໍ ຉຑ຺ຑິຕສາຓມຍໍ ປໍສຸກູລໍ, ຍໍ ຕຸມ຺ພມຕ຺ເຕ ປຸຬເວ ໂອຘຸນິຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາ ຄຓ຺ຫິ.

‘‘ຍຖາປິ ຠມໂຣ ປຸປ຺ຜ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ປ. ໔໙) ວຸຕ຺ຕໍ ມຘຸກຣຠິກ຺ຂາຈາຣວຕໍ ‘‘ປິຓ຺ຑິຍາໂລປໂຠຊນໍ ນິສ຺ສາຍ ປພ຺ພຊ຺ຊາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໗໓, ໑໒໘) ວຈນໂຕ ຠິກ຺ຂູນໍ ປກຕິຠູຕໍ ວຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຎ຺ຉາສເກ ວເຕ ຣຕາ’’ຕິ. ວຕ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ປກຕິວຕສງ຺ຂາຕໍ ສກວຕໍ ວທຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຎ຺ຉາຈຣິຍສງ຺ຂາເຕ ຠິກ຺ຂູນໍ ປກຕິວເຕ’’ຕິ. ອຸຈ຺ຈນີຈຆຣທ຺ວາຣຏ຺ຐາຍິໂນຕິ ມຫນ຺ຕຂຸທ຺ທກເຄຫານໍ ພຫິທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກຏ຺ຐາຍິໂນ. ກພຣມິສ຺ສກໍ ຠຕ຺ຕໍ ສໍຫຣິຕ຺ວາຕິ ກຓາຊກມິສ຺ສກໍ ຠຕ຺ຕໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕ຺ວາ. ອຸມ຺ມາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ຆຣຸມ຺ມາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ.

ຈີວຣານຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ຈີວຣານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ຘາ ນາມ ສເທວເກ ໂລເກ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ, ສາ ຈສ຺ສ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕຕາ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕາ, ຕສ຺ມາ ສຕ຺ຕານໍ ຕາທິສໍ ອຸປກາຣໍ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ເຕ ຈ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ສາທິຍນ຺ຕິ, ຈຕຸປຈ຺ຈຍສນ຺ໂຕເສ ປນ ເນ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕາ ເອວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໒໔໔. ສປ຺ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ສເຫຕຸກໍ ສກາຣຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ໂຈທໂກ ປນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ອຊານນ຺ໂຕ ‘‘ກິໍ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິຕໂຣ ‘‘ໂນ ນ ເທເສຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວິວຣຕິ. ນິທານນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ຎາປກໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ ‘‘ສປ຺ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຣິມສ຺ເສເວຕໍ ເວວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຣາຄາທີນໍ ວາ ປຏິຫຣຓໍ ປຏິຫາຣິຍໍ, ຕເທວ ປາຏິຫາຣິຍໍ, ສຫ ປາຏິຫາຣິເຍນາຕິ ສປ຺ປາຏິຫາຣິຍໍ. ຣາຄາທິປຏິເສຘວເສເນວ ຫິ ສຕ຺ຖາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ.

໒໔໕. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສາຕິ ຍໍ ຍໍ ປຎ຺ຫໍ ປໂຣ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ. ອຸປຣິ ອາຄມນວາທປຖນ຺ຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ກເຕ ຕໂຕ ອຸປຣິ ອາຄຈ຺ຉນກໍ ວາທມຄ຺ຄໍ. ວິເສເສຕ຺ວາ ວທນ຺ໂຕຕິ ວຕ຺ຕຕິ, ‘‘ໂຠ ໂຄຕມ, ວຕ຺ຕຸມຣຫຕີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວາທເຠທນຕ຺ຖໍ ອາຫຕໍ ກາຣຓໍ ອຕ຺ຕໂນ ມາຣຓຕ຺ຖໍ ອາວຸຘໍ ນິທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວິຍ ວິເສເສຕ຺ວາ ວທນ຺ໂຕ ປຫາຣເກນ ວຈເນນ. ອນ຺ຕຣນ຺ຕເຣຕິ ມຍາ ວຸຈ຺ຈມານກຖາປພນ຺ຘສ຺ສ ອນ຺ຕຣນ຺ຕເຣ. ທເທຍ຺ຍ ວເທຍ຺ຍ. ເອວຣູເປສຸ ຐາເນສູຕິ ປຣວາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ວາທປຏິວາທຏ຺ຐາເນສຸ. ເຕ ນິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ມຍາ ເທສິຕໍ ສຸຕ຺ຕປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ມມເຍວ ອນຸສາສນິໍ ໂອວາທໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕິ.

໒໔໖. ສມ຺ປາເທມີຕິ ມໂນຣຖໍ ສມ຺ປາເທມິ. ປຣິປູເຣມີຕິ ອຊ຺ຌາສຍໍ ປຣິປູເຣມິ. ອຘິສີເລຕິ ອຘິເກ ອຸຕ຺ຕມສີເລ. ສາວກສີລໂຕ ຈ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສີລໂຕ ຈ ພຸທ຺ຘານໍ ສີລໍ ອຘິກໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐໍ ປຣມຸກ຺ກໍສໂຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘສີລໍ ນາມ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ. ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກປຎ຺ຎາຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຐານໂສ ອຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎາ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ. ອວເສສາ ປຎ຺ຎາຕິ ອິຘ ປາຬິຍໍ ອາຄຕາ ອນາຄຕາ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕຎາຓທ຺ວຍວິນິມຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ.

໒໔໗. ວິເສສາຘິຄມານນ຺ຕິ ສຕິປຏ຺ຐານາທີນໍ ອຘິຄນ຺ຘພ຺ພວິເສສານໍ. ອຠິຎ຺ຎາ ນາມ ຉ ອຠິຎ຺ຎາ, ຕາສຸ ອຸກ຺ກຏ຺ຐນິທ຺ເທເສນ ຉຬຠິຎ຺ຎາຣຫໂຕວ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ອິຘ ອຠິຎ຺ຎາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ຕສ຺ສ ໂວສານໍ ປຣິໂຍສານໍ ປາຣມີ ປຣມຸກ຺ກໍສາຕິ ອວກໍສາຕິ ຈ ອຄ຺ຄຜລໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາ…ເປ… ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ອຸປາຍປຘາເນຕິ ອຣິຍຜລາຘິຄມນສ຺ສ ອຸປາຍຠູເຕ ປຘາເນ. ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນປາປການຸປ຺ປາທາທິອຕ຺ຖາ’’ຕິ ຄຫິຕາ ຕເຖວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ສາເຘນ຺ຕິເຍວາຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປໂກ ສມ຺ມາ-ສທ຺ໂທຕິ ຍຖາອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສ຺ສ ອນຸປ຺ປນ຺ນປາປການຸປ຺ປາທາທິໂນ ອຸປາຍຠູເຕ, ປຘານອຸປາຍຠູເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ມາ-ສທ຺ທສ຺ສ ວາ ໂຍນິໂສ ອຕ຺ຖທີປກຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ໂຍນິໂສ ປຘາເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉນ຺ທໍ ຊເນຕີຕິ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາກຸສລຈ຺ຉນ຺ທໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ ວາ. ວາຍມຕີຕິ ປໂຍຄປຣກ຺ກມໍ ກໂຣຕິ. ວີຣິຍໍ ອາຣຠຕີຕິ ກາຍິກເຈຕສິກວີຣິຍໍ ກໂຣຕິ. ຈິຕ຺ຕໍ ອຸກ຺ຂິປຕີຕິ ເຕເນວ ສຫຊາຕວີຣິເຍນ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸກ຺ຂິປຕິ. ປທຫຕີຕິ ສມ຺ມປ຺ປຘານຠູຕໍ ວີຣິຍໍ ປວຕ຺ເຕຕິ. ປຏິປາຏິຍາ ປເນຕານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປທານິ ອາເສວນາຠາວນາພຫຸລີກມ຺ມສາຕຈ຺ຈກິຣິຍາຫິ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ. ‘‘ປທຫຕີ’’ຕິ ວາ ອິມິນາ ອາເສວນາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ສິຂາປຕ຺ຕໍ ອຸສ຺ໂສຬ຺ຫິວີຣິຍໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ວຑ຺ຒິຍາ ປຣິປູຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ຍາວຕາ ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາ ປຣິປູຣຓຕ຺ຖໍ. ຍາ ຐິຕີຕິ ຍາ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຏິປກ຺ຂວິຄເມນ ອວຏ຺ຐິຕິ. ໂສ ອສມ຺ໂມໂສຕິ ໂສ ອວິນາໂສ. ຍໍ ເວປຸລ຺ລນ຺ຕິ ໂຍ ສພ຺ພໂສ ວິປຸລຠາໂວ ມຫນ຺ຕຕາ. ຠາວນາປາຣິປູຣີຕິ ຠາວນາຍ ປຣິປູຣິຕາ. ອຕ຺ໂຖຕິປິ ເວທິຕພ຺ພໍ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມປທານໍ ສມານຕ຺ຖຠາວໂຕ.

ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາ ກຖິຕາຕໍຕໍວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ປຏິປທາວິຠາວນາຍ ອາຣທ຺ຘຕ຺ຕາ. ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊເນນ ອນຕ຺ຖາວຫຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ’’ຕິ ວຈນໍ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ຣາສນ຺ຕຣຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເນນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມານາຕິ ວຈນໍ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ຣາສນ຺ຕຣຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ນິຣຸຊ຺ຌມານາຕິ ປຏິປກ຺ຂສມາໂຍເຄນ ວິນສ຺ສມານາ, ນ ຂຓນິໂຣຘວເສນ ນິຣຸຊ຺ຌມານາ.

ໂລຠາທໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ, ເຍ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສການໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫາ. ສກິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ສຠາວກຖນມຕ຺ຕເມຕໍ. ເອກວາຣເມວ ຫິ ມຄ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ນິຣຸຊ຺ຌມາໂນຕິ ສຣເສເນວ ນິຣຸຊ຺ຌມາໂນ. ນ ຫິ ຕສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂສມາໂຍໂຄ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ຜລສ຺ສາຕິ ອນນ຺ຕຣກາເລວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກຜລສ຺ສ. ປຈ຺ຈຍໍ ທຕ຺ວາວ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອິມິນາ ມຄ຺ໂຄ ສມ຺ປຕິ ອາຍຕິຎ຺ຈ ເອກນ຺ເຕເນວ ອຕ຺ຖາວໂຫຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຸຣິມສ຺ມິມ຺ປີຕິ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ເມ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອນຕ຺ຖາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ຕຕິຍວາເຣປິ. ‘‘ສມຖວິປສ຺ສນາ ຄເຫຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ, ຕໍ ປນ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອນຸປ຺ປນ຺ນຕາຍ ສພ຺ຠາວໂຕ, ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນ ຈ ຕສ຺ມິໍ ວຏ຺ຏານຕ຺ຖສພ຺ຠາວໂຕຕິ ມຄ຺ຄສ຺ສປິ ສາຘາຣຓຠາວໂຕ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຍທິ ສມຖວິປສ຺ສນານມ຺ປິ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອນຕ຺ຖາວຫາ, ມຄ຺ຄສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີຕິ.

ມຫນ຺ຕໍ, ຄາຣວໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສງ຺ຆຄາຣເວນ ຍຖາຣຸຈິ ວນ຺ທິຕຸໍ ນ ລຠາມີ’’ຕິ ສງ຺ເຆນ ສຫ ນ ນິກ຺ຂມິ. ເອຕ຺ຕກໍ ຘາຕູນໍ ນິຘານໍ ນາມ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ນຕ຺ຖິ, ມຫາຘາຕຸນິຘານໂຕ ຫິ ນີຫຣິຕ຺ວາ ກຕິປຍາ ຘາຕຸໂຍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເຈຕິເຍ ອຸປນີຕາ, ອິຘ ປນ ຣາມຄາມຖູເປ ວິນຏ຺ເຐ ນາຄຠວນໍ ປວິຏ຺ຐາ ໂທຓມຕ຺ຕາ ຘາຕຸໂຍ ອຸປນີຕາ. ອຕິມນ຺ທານິ ໂນຕິ ນນຸ ອຕິວິຍ ມນ຺ທານິ.

ສໍວິຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ມາທິໂສ ອີທິສໍ ອນຕ຺ຖໍ ປາປຸຓິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສໍເວຄໍ ຊເນຕ຺ວາ. ອີທິສໍ ນາມ ມາທິສໍ ອາຣພ຺ຠ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ກິໍ ວທຕີຕິ ຕໍ ວຈນໍ ອນາທິຍນ຺ໂຕ.

ສນ຺ຕສມາປຕ຺ຕິໂຕ ອຎ຺ຎໍ ສນ຺ຖມ຺ຠນກາຣຓໍ ພລວໍ ນຕ຺ຖີຕິ ຕໂຕ ປຣິຫີໂນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາ ກຖໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສນ຺ຕາຍ…ເປ… ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ. ນ ຫິ ມຫາຣຊ຺ຊຸຍາ ຉິນ຺ນາຍ ສຸຕ຺ຕຕນ຺ຕູ ສນ຺ຖມ຺ເຠຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕີຕິ. ສມເຖ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເຕນ ສມານຄຕິກາ ອິມສ຺ມິໍ ວິສເຍ ວິປສ຺ສນາປີຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ເອວໍ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສມຖວິປສ຺ສນາ…ເປ… ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ.

ກາສາວນ຺ຕິ ກາສາວວຕ຺ຖໍ. ກຈ຺ຉໍ ປີເຬຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຖນ຺ຕິ ປຈ຺ຉິມໍ ໂອວຏ຺ຏິກໍ ປີເຬນ຺ໂຕ ວິຍ ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຖໍ ອທ຺ທສໍສູຕິ ໂຍຊນາ.

ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ (ອ. ນິ. ຏີ. ໑.໑.໓໙໔) ‘‘ກາມາ ນາເມເຕ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ວຕ຺ຖຸກາມກິເລສກາເມສຸ ອາທີນວທສ຺ສນປຸພ຺ພກເນກ຺ຂມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຉນ຺ທຣາຄໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠຍໂຕ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ຈ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ກາມາສໂວ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິນາ ເຫຏ຺ຐາ ສພ຺ພາສວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໕ ອາທໂຍ; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໕ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘວິປາໂກຕິ ຕທາຣມ຺ມຓມາຫ. ອນຸຠວິຕ຺ວາ ຠວິຕ຺ວາ ຈ ວິຄຕໍ ຠູຕວິຄຕໍ. ອນຸຠູຕຠູຕາ ຫິ ຠູຕຕາສາມຎ຺ເຎນ ຠູຕ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ຕາ. ສາມຎ຺ຎເມວ ຫິ ອຸປສຄ຺ເຄນ ວິເສສີຍຕີຕິ. ອນຸຠູຕສທ຺ໂທ ຈ ກມ຺ມວຈນິຈ຺ຉາຍ ອຠາວໂຕ ອນຸຠວກວາຈໂກ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ວິປາໂກ ອາຣມ຺ມເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ໂຘ ຠຸຕ຺ວາວິຄໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ, ວິກປ຺ປຄາຫວເສນ ຣາຄາທີຫິ ຕພ຺ພິປກ຺ເຂຫິ ຈ ອກຸສລໍ ກຸສລຎ຺ຈ ກມ຺ມໍ ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ວິຄຕນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ປນ ວິປາໂກ ເກວລໍ ອາຣມ຺ມຓຣສານຸຠວນວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ວິຄຕຕ຺ຕາ ນິປ຺ປຣິຍາເຍເນວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ຈ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກມ຺ມໍ ຠວິຕ຺ວາ ວິຄຕປຣິຍາເຍນ, ຍໍ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຫານາຍ, ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ຐິຕິຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍສທິສານໍ ປຫານໍ, ວຸທ຺ຘິ ຈ ວຸຕ຺ຕາ. ວິປຈ຺ຈິຕຸໍ ໂອກາສກຣຓວເສນ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ອຕີຕກມ຺ມຎ຺ຈ ຕໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ ອນາຄໂຕ ວິປາໂກ ຈ ‘‘ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ເທນ ວິນາປິ ວິຎ຺ຎາຍມານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຎ຺ເຈຕນິການ’’ນ຺ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໑໐.໒໑໗, ໒໑໙) ວຸຕ຺ຕໍ.

ເຕສູຕິ ວິປສ຺ສນາຍ ຠູມິຠູເຕສຸ ຂນ຺ເຘສຸ. ອນຸສຍິຕກິເລສາຕິ ອນຸສຍວເສນ ປວຕ຺ຕາ ອປ຺ປຫີນາ ມຄ຺ເຄນ ປຫາຕພ຺ພາ ກິເລສາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕີຕາ…ເປ… ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ. ເຕສຎ຺ຫິ ອມ຺ພຣຸກ຺ໂຂປມາຍ ວຕ຺ຕມານາທິຕາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ມຄ຺ເຄນ ປຫາຕພ຺ພານໍ ຕາທິສສ຺ສ ວິຠາຄສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ອປ຺ປຫີນາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ອນຸສຍຏ຺ໂຐຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິທໍ ຠູມິລທ຺ຘຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາຕິ ອິທໍ ເຕສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຣຫກິເລສຊາຕໍ ຕາຍ ເອວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຣຫຕາຍ ຠູມິລທ຺ຘຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ, ເຕຠູມກຠູມິລທ຺ຘາ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາສຸ ຕາສຸ ຠູມີສູຕິ ມນຸສ຺ສເທວາທິອຕ຺ຕຠາວສງ຺ຂາເຕສຸ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ. ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິອນາປາທິຕຕາຍ ອສມຸຄ຺ຆາຕິຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ລທ຺ຘຠູມິກໍ ຠູມິລທ຺ຘນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິອາຫິໂຕ ວິຍ.

ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນ-ສທ຺ເທປິ ຈ ໂອກາໂສ ກໂຕ ເອເຕນາຕິ ໂອກາໂສ ກໂຕ ເອຕສ຺ສາຕິ ຈ ອຕ຺ຖທ຺ວເຍປິ ກຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຣນິປາໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຫຕຂີຣຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫວເສນ ອຘິຄ຺ຄຫິຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ, ອນາຫຕຂີຣຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຕາຍ ອນ຺ໂຕຄຘກິເລສໍ ອາຣມ຺ມຓໍ. ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກາວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລສາ ວາ ປຸຄ຺ຄລາ ອາຫຕານາຫຕຂີຣຣຸກ຺ຂສທິສາ. ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຸປ຺ປນ຺ເນ ວິຍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ນາມ ຐາເນ ນຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ກສ຺ມາ? ອສມຸຄ຺ຆາຕິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ.

ວຸຕ຺ຕໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ. ຕຕ຺ຖ ຈ ມຄ຺ເຄນ ປຫີນກິເລສານເມວ ຕິຘາ ນວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອປາກຏໍ ສຸປາກຏໍ ກາຕຸໍ ອຊາຕຜລຣຸກ຺ໂຂ ອຸປມາຠາເວນ ອາຄໂຕ. ອຕີຕາທີນໍ ອປ຺ປຫີນຕາ ທສ຺ສນຕ຺ຖມ຺ປິ ‘‘ຊາຕຜລຣຸກ຺ເຂນ ທີເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອຈ຺ຉິນ຺ເນ ຣຸກ຺ເຂ ນິພ຺ພຕ຺ຕາຣຫານິ ຜລານິ ຉິນ຺ເນ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມານານິ ນ ກທາຈິ ສສຠາວານິ ອເຫສຸໍ ໂຫນ຺ຕິ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ຈາຕິ ຕານິ ອຕີຕາທິຠາເວນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພານິ, ເອວໍ ມຄ຺ເຄນ ປຫີນກິເລສາ ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍຖາ ເຉເທ ອສຕິ ຜລານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ, ສຕິ ຈ ນຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ເຉທສ຺ສ ສາຕ຺ຖກຕາ, ເອວໍ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ຈ ສາຕ຺ຖກຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ.

ເຕປິ ປຊຫຕິເຍວ ກິເລສປ຺ປຫາເນເນວ ເຕສມ຺ປິ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນໂຕ. ອຠິສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓສ຺ສາຕິ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ. ອຸປາທິນ຺ນອນຸປາທິນ຺ນໂຕຕິ ອຸປາທິນ຺ນຂນ຺ຘໂຕ ເຈວ ກິເລສໂຕ ຈ. ອຸປປຕ຺ຕິວເສນ ວຸຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕຸມາຫ – ‘‘ຠວວເສນ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເຍ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ສຕ຺ຕ ຠວາ ອປ຺ປຫີນາ, ຕໂຕ ປຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອິຕເຣ ທ຺ເວ ‘‘ສຸຄຕິຠເວກເທສາ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ສຸຄຕິກາມຠວໂຕຕິ ສຸຄຕິຠເວກເທສຠູຕກາມຠວໂຕ. ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ຣູປາຣູປຠວໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕິ ອຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນສມຸຄ຺ຆາຕຠາວໂຕ. ຍທິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ເອວ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ສິຍາ, ໂສ ເອວ ສພ຺ພກິເລເສ ປຊເຫຍ຺ຍ, ສພ຺ພຠເວຫິປິ ວຸຏ຺ຐເຫຍ຺ຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ໂອຘິໂສວ ກິເລສາ ປຫີຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຫຏ຺ຐິມເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ເຄຫິ ປຫີນາວເສເສ ກິເລເສ ໂສ ປຊຫຕິ, ອິຕິ ອິມໍ ສາມຕ຺ຖິຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສພ຺ພຠເວຫິ ວຸຏ຺ຐາຕິເຍວາຕິປິ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ເອວ ‘‘ວຊິຣູປໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ໂຫຕຸ ຕາວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອກຸສລານໍ ອນຸປ຺ປາທາຍ, ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນສທິສານໍ ປຫານາຍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນາຍ ມຄ຺ຄຠາວນາ, ອຖ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ກຖໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ກຸສລານໍ ອຸປ຺ປາທາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນານຎ຺ຈ ຐິຕິຍາ ຠາວນາ ໂຫຕິ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາຕິ ໂຈເທຕິ, ອິຕໂຣ ‘‘ມຄ຺ຄປ຺ປວຕ຺ຕິຍາເຍວາ’’ຕິ ປຣິຫາຣມາຫ. ມຄ຺ໂຄ ຫິ ກາມຎ຺ເຈກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິໂກ, ຕຖາຣູໂປ ປນສ຺ສ ປວຕ຺ຕິວິເສໂສ, ຍໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສາຕິສຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຈ ສວິເສສໍ ປາຣິປູຣິໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ມຄ຺ໂຄ ຫີ’’ຕິອາທິ. ກິຎ຺ຈາປິ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ວຕ຺ຕມານກ຺ຂເຓ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ອນຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພຕໍ ອຸປາທາຍ ອຸປຈາຣວເສນ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນາຄຕປຸພ຺ພໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍເມວາຕິ ອຍໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ຍຖາປຈ຺ຈຍປວຕ຺ຕິ ເອວ ຐິຕິ ນາມາຕິ, ມຄ຺ຄສມງ຺ຄີ ປຸຄ຺ຄໂລ ມຄ຺ຄມ຺ປິ ຠາເວນ຺ໂຕ ເອວ ຕສ຺ສ ຐິຕິຍາ ຠາເວຕີຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ອຸປສມມານໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ກິເລເສ ອຸປສເມນ຺ຕໍ ວຕ຺ຕຕິ. ປຸພ຺ພຠາຄິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ເອວ ວາ ອຘິປ຺ເປຕານິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ກິເລສູປສມຕ຺ຖໍ ວາ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

໒໔໘. ອຘິມຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນາຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໑໒໙; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໘.໖໖) ອຘິກໍ ສວິເສສໍ ມຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນ, ເຕນາຫ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ ມຸຈ຺ຈນຏ຺ໂຐ’’ຕິ. ເອເຕນ ສຕິປິ ສພ຺ພສ຺ສປິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານສ຺ສ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ວິມຸຕ຺ຕຠາເວ ເຍນ ຠາວນາວິເສເສນ ຕໍ ຌານໍ ສາຕິສຍໍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ວິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ, ໂສ ຠາວນາວິເສໂສ ທີປິໂຕ. ຠວຕິ ຫິ ສມານຊາຕິຍຸຕ຺ໂຕປິ ຠາວນາວິເສເສນ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສໂສ. ຍຖາ ຕໍ ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ຕໂຕ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ, ຕຖາ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິມຸຕ຺ຕຕາຍ ເອວ ອນິຄ຺ຄຫິຕຠາເວນ ນິຣາສງ຺ກຕາຍ ອຠິຣຕິວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ອຘິມຸຈ຺ຈນຏ຺ເຐນປິ ວິໂມກ຺ໂຂ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຣມ຺ມເຓ ຈາ’’ຕິອາທິ. ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖຕິ ອຍໍ ອຘິມຸຈ຺ຈນຕ຺ໂຖ ປຈ຺ຉິມວິໂມກ຺ເຂ ນິໂຣເຘ ນຕ຺ຖິ. ເກວໂລ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖ ເອວ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕິ, ຕໍ ສຍເມວ ປຣໂຕ ວກ຺ຂຕິ.

ຣູປີຕິ ເຍນາຍໍ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ເນນ ຣູເປນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ຕໍ ຍສ຺ສ ຌານສ຺ສ ເຫຕຸຠາເວນ ວິສິຏ຺ຐໍ ຣູປໍ ໂຫຕິ. ເຍນ ວິສິຏ຺ເຐນ ຣູເປນ ‘‘ຣູປີ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ ຣູປີ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕິສຍຕ຺ຖທີປນໂຕ, ຕເທວ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຣູປນິມິຕ຺ຕໍ ຌານມິວ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຣູປີຠາວສາຘກນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຣູປຊ຺ຌານໍ ຣູປໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ຣູປານີຕິ ປເນຕ຺ຖ ປຸຣິມປທໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນີລກສິຓາທີນິ ຣູປານີ’’ຕິ.

ອນ຺ໂຕອປ຺ປນາຍໍ ສຸຠນ຺ຕິ ອາໂຠໂຄ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມິນາ ປຸພ຺ພາໂຠຄວເສນ ອຘິມຸຕ຺ຕິ ສິຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອວຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຕຖາວຕ຺ຕພ຺ພຕາປຕ຺ຕິໂຈທນາ ອນວກາສາ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ສຸວິສຸທ຺ເຘສຸ ນີລາທີສຸ ວຓ຺ຓກສິເຓສຸ ຕຕ຺ຖ ກຕາຘິກາຣານໍ ອຠິຣຕິວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ອຘິມຸຕ຺ຕິ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ຕຖາ ຕຕິໂຍ ວິໂມກ຺ໂຂ ສໍວຓ຺ຓິໂຕ. ຍສ຺ມາ ປນ ເມຕ຺ຕາທິວເສນ ປວຕ຺ຕມານາ ຠາວນາ ສຕ຺ເຕ ອປ຺ປຏິກູລໂຕ ທຫຕິ, ເຕ ສຸຠໂຕ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາວ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໑໒) ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຠາວນາ ‘‘ສຸຠວິໂມກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຍິທໍ ອຸຠຍມ຺ປິ ເຕນ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສພ຺ພໂສຕິ ອນວເສສໂຕ. ນ ຫິ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘານໍ ເອກເທໂສປິ ຕຕ຺ຖ ອວສິຏ຺ໂຐຕິ. ວິສ຺ສຏ຺ຐຕ຺ຕາຕິ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນ ກາເລ ນິໂຣຘິຕຕ຺ຕາ. ອຸຕ຺ຕໂມ ວິໂມກ຺ໂຂ ນາມ ອຣິເຍເຫວ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ, ອຣິຍຜລປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຈ.

໒໔໙. ອຠິຠວຕີຕິ ອຠິຠຸ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໒.໑໗໓; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໖.໖໑-໖໕) ປຣິກມ຺ມໍ, ຎາຓໍ ວາ. ອຠິຠຸ ອາຍຕນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຠິຠາຍຕນໍ, ຌານໍ. ອຠິຠວິຕພ຺ພໍ ວາ ອາຣມ຺ມຓສງ຺ຂາຕໍ ອາຍຕນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຠິຠາຍຕນໍ, ຌານໍ. ອາຣມ຺ມຓາຠິຠວນໂຕ ອຠິຠຸ ຈ ຕໍ ອາຍຕນຎ຺ຈ ໂຍຄິໂນ ສຸຂວິເສສານໍ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ມນາຍຕນຘມ຺ມາຍຕນຠາວໂຕ ຈາຕິປິ ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຌານໍ ອຠິຠາຍຕນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຠິຠວນກາຣຓານີ’’ຕິອາທິ. ຕານີຕິ ອຠິຠາຍຕນສຎ຺ຎິຕານິ ຌານານິ. ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອາໂຠໂຄ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາວເສນ ຌານກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕໍ ອຠິຠວນາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຣິກມ຺ມວເສນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ, ນ ອປ຺ປນາວເສນ. ນ ຫິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາ ອປ຺ປນາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕວິສຍາ ສມ຺ຠວຕິ. ຕໍ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕ ປຣິກມ຺ມວເສນ ລທ຺ຘໍ ກສິຓນິມິຕ຺ຕໍ ອສຸວິສຸທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ, ນ ພຫິທ຺ຘາ ປຣິກມ຺ມວເສນ ລທ຺ຘໍ ວິຍ ວິສຸທ຺ຘໍ.

ປຣິຕ຺ຕານີຕິ ຍຖາລທ຺ຘານິ ສຸປ຺ປສຣາວມຕ຺ຕານິ. ເຕນາຫ ‘‘ອວຑ຺ຒິຕານີ’’ຕິ. ປຣິຕ຺ຕວເສເນວາຕິ ວຓ຺ຓວເສນ ອາໂຠເຄ ວິຊ຺ຊມາເນປິ ປຣິຕ຺ຕວເສເນວ ອິທມຠິຠາຍຕນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິຕ຺ຕຕາ ເຫຕ຺ຖ ອຠິຠວນສ຺ສ ກາຣຓໍ. ວຓ຺ຓາໂຠເຄ ສຕິປິ ອສຕິປິ ອຠິຠາຍຕນຠາວນາ ນາມ ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ເສວ ສມ຺ຠວຕິ, ນ ອິຕຣສ຺ສາຕິ ‘‘ຎາຓຸຕ຺ຕຣິໂກ ປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ. ອຠິຠວິຕ຺ວາ ສມາປຊ຺ຊຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິຠວນໍ ສມາປຊ຺ຊນຎ຺ຈ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານາຘິຄມສມນນ຺ຕຣເມວ ອປ຺ປນາຌານຸປ຺ປາທນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນເວຕ຺ຖ ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີ’’ຕິ. ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນາຕິ ຈ ອປ຺ປນາປຣິວາສາຠາວສ຺ສ ລກ຺ຂຓວຈນເມຕໍ. ໂຍ ‘‘ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ໂຎ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໂຕປິ ຎາຓຸຕ຺ຕຣສ຺ເສວ ອຠິຠາຍຕນຠາວນາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ນິມິຕ຺ເຕ. ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີຕິ ຠາວນາ ອປ຺ປນໍ ເນຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເກຈິ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ເນ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ເຍ ເຫຏ຺ຐິມນ຺ເຕນ ທ຺ເວ ຕໂຍ ຊວນວາຣາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເຕ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານ ປກ຺ຂິກາ ເອວ, ຕທນນ຺ຕຣຎ຺ຈ ຠວງ຺ຄປຣິວາເສນ ອຸປຈາຣາເສວນາຍ ຈ ວິນາ ອປ຺ປນາ ໂຫຕິ, ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນວ ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ປາຣິວາສິກປຣິກມ຺ເມນ ອປ຺ປນາວາໂຣ ອິຈ຺ຉິໂຕ, ນາປິ ມຫຄ຺ຄຕປ຺ປມາຓຊ຺ຌາເນສຸ ວິຍ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນ ເອກນ຺ຕໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານາຘິຄມໂຕ ປຣໍ ກຕິປຍຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕາວສາເນ ອປ຺ປນໍ ປາປຸຓນ຺ໂຕ ‘‘ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທເນເວຕ຺ຖ ອປ຺ປນໍ ປາເປຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ສຫ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນາ’’ຕິ ຈ ອຘິປ຺ປາຍິກມິທໍ ວຈນໍ, ນ ນີຕຕ຺ຖໍ, ອຘິປ຺ປາໂຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ນ ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍໍ ຕທາ ຕຖາຣູປສ຺ສ ອາໂຠຄສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ, ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອາໂຠໂຄ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາວເສນ ຌານກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕໍ ອຠິຠວນາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໒໐໔) ປນ ‘‘ອິມິນາ ປນສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາໂຄ ກຖິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ໂຕສມາປຕ຺ຕິຍໍ ຕຖາ ອາໂຠຄາຠາເວ ກສ຺ມາ ‘‘ຌານສຎ຺ຎາຍປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຠິຠວ…ເປ… ອຕ຺ຖີ’’ຕິ.

ວຑ຺ຒິຕປ຺ປມາຓານີຕິ ວິປຸລປ຺ປມາຓານີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ເອກງ຺ຄຸລທ຺ວງ຺ຄຸລາທິວເສນ ວຑ຺ຒິຕປ຺ປມາຓານີຕິ ຕຖາ ວຑ຺ຒນສ຺ເສເວຕ຺ຖ ອສມ຺ຠວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ມຫນ຺ຕານີ’’ຕິ.

ຣູເປ ສຎ຺ຎາ ຣູປສຎ຺ຎາ, ສາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຣູປສຎ຺ຎີ, ນ ຣູປສຎ຺ຎີ ອຣູປສຎ຺ຎີ. ສຎ຺ຎາສີເສນ ຌານໍ ວທຕິ. ຣູປສຎ຺ຎາຍ ອນຸປ຺ປາທນເມເວຕ຺ຖ ອລາຠິຕາ. ພຫິທ຺ຘາວ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ພຫິທ຺ຘາວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ. ອຠິຘມ຺ເມ ປນ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎີ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ປຣິຕ຺ຕານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານິ, ອປ຺ປມາຓານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານີ’’ຕິ ເອວໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຠິຠາຍຕນານໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໒໐໔) ‘‘ກສ຺ມາ ປນ ຍຖາ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ – ‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ ເອໂກ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕິ ປຣິຕ຺ຕານີ’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ອວຕ຺ວາ ອິຘ ຈຕູສຸປິ ອຠິຠາຍຕເນສຸ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎິຕາວ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ໂຈທນໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປານໍ ອນຠິຠວນີຍໂຕ’’ຕິ ກາຣຓໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕຕ຺ຖ ວາ ຫິ ອິຘ ວາ ພຫິທ຺ຘາຣູປາເນວ ອຠິຠວິຕພ຺ພານິ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ນິຍມໂຕ ວຕ຺ຕພ຺ພານີຕິ ຕຕ຺ຣາປິ ອິຘາປິ ວຸຕ຺ຕານິ. ‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎີ’ຕິ ອິທໍ ປນ ສຕ຺ຖຸ ເທສນາວິລາສມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ວຓ຺ຓາໂຠຄຣຫິຕານິ ສຫິຕານິ ຈ ສພ຺ພານິ ‘‘ປຣິຕ຺ຕານິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕຖາ ‘‘ອປ຺ປມາຓານີ’’ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພານິ. ອຕ຺ຖິ ຫິ ເອໂສ ປຣິຍາໂຍ ‘‘ປຣິຕ຺ຕານິ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ຕານິ ເຈ ກທາຈິ ວຓ຺ຓວເສນ ອາຠຸຊິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານິ ອຠິຠຸຍ຺ຍາ’’ຕິ. ປຣິຍາຍກຖາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຕິ. ອຠິຘມ຺ເມ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕາ ວຓ຺ຓາໂຠຄຣຫິຕານິ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕຖາ ສຫິຕານິ. ອຕ຺ຖິ ຫິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ອຠິຠວນປຣິຍາໂຍຕິ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ’’ຕິອາທິນາ ປຐມທຸຕິຍອຠິຠາຍຕເນສຸ ປຐມວິໂມກ຺ໂຂ, ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖາຠິຠາຍຕເນສຸ ທຸຕິຍວິໂມກ຺ໂຂ, ວຓ຺ຓາຠິຠາຍຕເນສຸ ຕຕິຍວິໂມກ຺ໂຂ ຈ ອຠິຠວນປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ສງ຺ຄຫິໂຕ, ອຠິຘມ຺ເມ ປນ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນຕ຺ຕາ ວິໂມກ຺ຂາຠິຠາຍຕນານິ ອສງ຺ກຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ວິໂມກ຺ເຂ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຠິຠາຍຕນານິ ກຖິຕານິ, ສພ຺ພານິ ຈ ວິໂມກ຺ຂກິຈ຺ຈານິ ຌານານິ ວິໂມກ຺ຂເທສນາຍໍ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕເທຕໍ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປສຎ຺ຎີ’’ຕິ ອາຄຕສ຺ສ ອຠິຠາຍຕນທ຺ວຍສ຺ສ ອຠິຘມ຺ເມ ອຠິຠາຍຕເນສຸ ອວຈນໂຕ ‘‘ຣູປີ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີນຎ຺ຈ ສພ຺ພວິໂມກ຺ຂກິຈ຺ຈສາຘາຣຓວຈນຠາວໂຕ ວວຕ຺ຖານໍ ກຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ.

‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປານໍ ອນຠິຠວນີຍໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ອຠິຘມ຺ເມ ກຕ຺ຖຈິປິ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພຫິທ຺ຘາຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ. ເຕນ ຍໍ ອຎ຺ຎເຫຕຸກໍ, ຕໍ ເຕນ ເຫຕຸນາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍໍ ປນ ເທສນາວິລາສເຫຕຸກໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຣູປສຎ຺ຎິຕາຍ ເອວ ອຠິຘມ຺ເມ ວຈນໍ, ນ ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎໍ ກາຣຓໍ ມຄ຺ຄິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປານໍ ອນຠິຠວນີຍຕາ ຈ ເຕສໍ ພຫິທ຺ຘາຣູປານໍ ວິຍ ອວິຠູຕຕ຺ຕາ, ເທສນາວິລາໂສ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕວວຕ຺ຖານວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ, ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ ວິຊ຺ຊມານປຣິຍາຍກຖນຠາວໂຕ. ‘‘ສຸວຓ຺ຓທຸພ຺ພຓ຺ຓານີ’’ຕິ ເອເຕເນວ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ນີລາທິອຠິຠາຍຕນານິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພານີຕິ ເຈ? ນ, ນີລາທີສຸ ກຕາຘິກາຣານໍ ນີລາທິຠາວສ຺ເສວ ອຠິຠວນກາຣຓຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ເຕສໍ ປຣິສຸທ຺ຘາປຣິສຸທ຺ຘວຓ຺ຓານໍ ປຣິຕ຺ຕຕາ ຕທປ຺ປມາຓຕາ ວາ ອຠິຠວນກາຣຓໍ, ອຖ ໂຂ ນີລາທິຠາໂວ ເອວາຕິ. ເອເຕສຸ ຈ ປຣິຕ຺ຕາທິກສິຓຣູເປສຸ ຍໍ ຈຣິຕສ຺ສ ອິມານິ ອຠິຠາຍຕນານິ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິເມສຸ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກວເສນາຕິ ສກລນີລວຓ຺ຓນີລນິທສ຺ສນນີລນິຠາສານໍ ສາຘາຣຓວເສນ. ວຓ຺ຓວເສນາຕິ ສຠາວວຓ຺ຓວເສນ. ນິທສ຺ສນວເສນາຕິ ປສ຺ສິຕພ຺ພຕາວເສນ. ໂອຠາສວເສນາຕິ ສປ຺ປຠາສຕາຍ ອວຠາສນວເສນ. ອຸມາປຸປ຺ຜນ຺ຕິ ອຕສິປຸປ຺ຜໍ. ນີລເມວ ໂຫຕິ ວຓ຺ຓສງ຺ກຣາຠາວໂຕ. ພາຣາຓສິຍໍ ຠວນ຺ຕິ ພາຣາຓສິຍໍ ສມຸຏ຺ຐິຕໍ.

ເຕ ຘມ຺ເມຕິ ເຕ ສຕິປຏ຺ຐານາທິຘມ຺ເມ ເຈວ ອຏ຺ຐວິໂມກ຺ຂຘມ຺ເມ ຈ. ຈິຓ຺ຓວສີຠາວາເຍວ ຕຕ຺ຖ ອຠິວິສິຏ຺ຐາຍ ປຎ຺ຎາຍ ປຣິໂຍສານຸຕ຺ຕຣໍ ສຕໍ ຄຕາ ອຠິຎ຺ຎາໂວສານປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕາ.

໒໕໐. ສກລຏ຺ເຐນາຕິ (ທີ. ນິ. ຏີ. ໓.໓໔໖; ອ. ນິ. ຏີ. ໓.໑໐.໒໕) ສກລຠາເວນ, ອສຸຠນິມິຕ຺ຕາທີສຸ ວິຍ ເອກເທເສ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ອນວເສສໂຕ ຄເຫຕພ຺ພຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ເຂຕ຺ຕໍ ສສ຺ສານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ວຑ຺ຒິຏ຺ຐານຎ຺ຈ, ເອວເມວ ຕໍຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຂຕ຺ຕຏ຺ເຐນາ’’ຕິ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ອຸທ຺ຘໍ ອໂຘ ຕິຣິຍນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ເອວ ຫິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ກສິຓໍ ວຑ຺ເຒຕພ຺ພໍ. ເຕນ ເຕນ ກາຣເຓນາຕິ ອຸປຣິອາທີສຸ ເຕນ ເຕນ ກສິເຓນ. ຍຖາ ກິນ຺ຕິ ອາຫ – ‘‘ອາໂລກມິວ ຣູປທສ຺ສນກາໂມ’’ຕິ, ຍຖາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ອຸທ຺ຘໍ ເຈ ຣູປໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ, ອຸທ຺ຘໍ ອາໂລກໍ ປສາເຣຕິ, ອໂຘ ເຈ, ອໂຘ, ສມນ຺ຕໂຕ ເຈ ຣູປໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ, ສມນ຺ຕໂຕ ອາໂລກໍ ປສາເຣຕິ, ເອວໍ ສພ຺ພກສິຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກສ຺ສາຕິ ປຖວີກສິຓາທີສຸ ເອເກກສ຺ສ. ອຎ຺ຎຠາວານຸປຄມນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຎ຺ຎກສິຓຠາວານຸປຄມນທີປນຕ຺ຖໍ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ກສິຓຠາວານຸປຄມນທີປນຕ຺ຖໍ. ນ ຫິ ອຎ຺ເຎນ ປສາຣິຕກສິຓໍ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນ ປສາຣິຕກສິຓຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ເອວມ຺ປິ ເນສໍ ອຎ຺ຎກສິຓສມ຺ເຠທາຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນ ອຎ຺ຎໍ ປຖວີອາທິ. ນ ຫິ ອຸທເກນ ຐິຕຏ຺ຐາເນ ສສມ຺ຠາຣປຖວີ ອຕ຺ຖິ. ອຎ຺ຎກສິຓສມ຺ເຠໂທຕິ ອາໂປກສິຓາທິນາ ສງ຺ກໂຣ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ເສສກສິເຓສຸ. ເອກເທເສ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ອນວເສສຜຣຓໍ ປມາຓສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໂຕ ອປ຺ປມາຓໍ. ເຕເນວ ຫິ ເນສໍ ກສິຓສມຎ຺ຎາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຕຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຈຕສາ ຜຣນ຺ໂຕຕິ ຠາວນາຈິຕ຺ເຕນ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ຠາວນາຈິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ກສິຓໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ວາ ວິປຸລໍ ວາ ສກລເມວ ມນສິ ກໂຣຕິ.

ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ປວຕ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຜຣຓອປ຺ປມາຓວເສນ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓກສິຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກສິຓວເສນາຕິ ອຸຄ຺ຆາຏິຕກສິຓວເສນ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ອຸທ຺ຘໍອໂຘຕິຣິຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຕ຺ຕກຎ຺ຫິ ຐານໍ ກສິຓໍ ປສາຣິຕໍ, ຕຕ຺ຕກໍ ອາກາສຠາວນາວເສນ ອາກາສໍ ໂຫຕີຕິ. ເອວໍ ຍຕ຺ຕກໍ ຐານໍ ອາກາສໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ, ຕຕ຺ຕກໍ ອາກາສເມວ ຫຸຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອາຄມນວເສນ ວິຎ຺ຎາຓກສິເຓປິ ອຸທ຺ຘໍອໂຘຕິຣິຍຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ‘‘ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສວເສນ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕວິຎ຺ຎາເຓ ອຸທ຺ຘໍອໂຘຕິຣິຍຕາ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ອາຫ.

໒໕໒. ວຸຕ຺ໂຕເຍວ ວມ຺ມິກສຸຕ຺ເຕ. ນິສ຺ສິຕຎ຺ຈ ຉວຕ຺ຖຸນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາຎາຓສ຺ສ. ປຏິພທ຺ຘຎ຺ຈ ເຕນ ວິນາ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ ກາຍສຎ຺ຎິຕານໍ ຣູປຘມ຺ມານໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໂຕ ຈ. ສຸຏ຺ຐຸ ຠາຕິ ໂອຠາສຕີຕິ ວາ ສຸໂຠ. ກຸຣຸວິນ຺ທຊາຕິອາທິຊາຕິວິເສໂສປິ ມຓິ ອາກຣປາຣິສຸທ຺ຘິມູລໂກ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ສຸປຣິສຸທ຺ຘອາກຣສມຸຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ. ໂທສນີຫຣຓວເສນ ປຣິກມ຺ມນິປ຺ຜຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ ກຕປຣິກມ຺ໂມ ອປນີຕປາສາຓສກ຺ຂໂຣ’’ຕິ. ໂຘວນເວຘນາທີຫີຕິ ຈຕູສຸ ປາສາເຓສຸ ໂຘວເນນ ເຈວ ກາຬກາທິອປຫຣຓຕ຺ຖາຍ ສຸຕ຺ເຕນ ອາວຸນນຕ຺ຖາຍ ຈ ວິຊ຺ຌເນນ. ຕາປສຓ຺ຫກຣຓາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ອາທິ-ສທ຺ເທນ. ວຓ຺ຓສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓສມ຺ປຕ຺ຕິໍ.

ມຓິ ວິຍ ກຣຊກາໂຍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພໂຕ. ອາວຸຕສຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ. ຈກ຺ຂຸມາ ປຸຣິໂສ ວິຍ ວິປສ຺ສນາລາຠີ ຠິກ຺ຂຸ ສມ຺ມເທວ ຕສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕ. ຕທາຣມ຺ມຓານນ຺ຕິ ຣູປຘມ຺ມາຣມ຺ມຓານໍ. ຜສ຺ສປຎ຺ຈມກຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຘມ຺ມາປິ ວິປສ຺ສນາຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຫິ ເຕສໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓຄຕິກຕ຺ຕາ ‘‘ອາວຸຕສຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ວິປສ຺ສນາຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ອວິໂຣຘິຕໍ ໂຫຕິ.

ຎາຓສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓສ຺ສ. ຍທິ ເອວໍ ຎາຓສ຺ສ ວເສນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ. ມຄ຺ຄສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ, ຕສ຺ມາ ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎານໍ ປຣໂຕ ຉຏ຺ຐາຠິຎ຺ຎາຍ ປຸຣໂຕ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ຍທິປາຍໍ ຎາຓານຸປຸພ຺ພຏ຺ຐິຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ເອຕສ຺ສ ອນ຺ຕຣາ ວາໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ປຎ຺ຈສຸ ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎາສຸ ກຖິຕາສຸ ອາກງ຺ເຂຍ຺ຍສຸຕ຺ຕາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໖໔ ອາທໂຍ) ວິຍ ຉຏ຺ຐາຠິຎ຺ຎາ ກເຖຕພ຺ພາຕິ ເອຕສ຺ສ ອນຠິຎ຺ຎາລກ຺ຂຓສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຎາຓສ຺ສ ຕາສໍ ອນ຺ຕຣາ ວາໂຣ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ອວສຣາຠາວໂຕ ອິເຘວ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານານນ຺ຕຣເມວ ທສ຺ສິຕໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ. ຍສ຺ມາ ຈາຕິ ຈ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ. ເຕນ ນ ເກວລໍ ຕເທວ, ອຖ ໂຂ ອິທມ຺ປິ ກາຣຓໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓສ຺ສ ອິເຘວ ທສ຺ສເນຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ເຠຣວຣູປໍ ປສ຺ສໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທ຺ຘິວິຘຎາເຓນ ເຠຣວໍ ຣູປໍ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ຈກ຺ຂຸນາ ປສ຺ສໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ເອວມ຺ປິ ອຠິຎ຺ຎາລາຠິໂນ ອປຣິຎ຺ຎາຓວຕ຺ຖຸກສ຺ສ ຠຍສນ຺ຕາໂສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຸຈ຺ຈວາລິກວາສີມຫານາຄຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິຍ. ອິຘາປີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ວິປສ຺ສນາຎາເຓປິ, ນ ສຕິປຏ຺ຐານາທີສຸ ເອວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໒໕໓. ມໂນມຍິທ຺ຘິຍໍ ຈິຓ຺ຓວສິຕາຍ ອຠິຎ຺ຎາ ໂວສານປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ໂຍຊນາ. ມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຠິຎ຺ຎາມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ. ຕໍ ສທິສຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖເມວາຕິ ສຓ຺ຐານໂຕປິ ວຓ຺ຓໂຕປິ ອວຍວວິເສສໂຕປິ ສທິສຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖເມວ. ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ, ນ ນາຄິທ຺ຘິຍາ ອຎ຺ຎຊາຕິຣູໂປ. ສຸປຣິກມ຺ມກຕມຕ຺ຕິກາທໂຍ ວິຍ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓໍ ວິກຸພ຺ພນກິຣິຍາຍ ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ.

໒໕໕. ອປ຺ປກສິເຣເນວາຕິ ອກິຈ຺ເຉເນວ.

໒໕໖. ມນ຺ໂທ ອຸຕ຺ຕານເສຍ຺ຍກທາຣໂກປິ ‘‘ທຫໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍຸວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຸວາປິ ໂກຈິ ອນິຈ຺ຉນໂຕ ອມຓ຺ຑນສີໂລ ໂຫຕີຕິ ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ມຓ຺ຑນກຊາຕິໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍຸວາປີ’’ຕິອາທິ. ກາຬຕິລປ຺ປມາຓາ ພິນ຺ທໂວ ກາຬຕິລການິ. ນາຕິກມ຺ມາສຕິລປ຺ປມາຓາ ພິນ຺ທໂວ ຕິລການິ. ວງ຺ກໍ ນາມ ປິຍງ຺ຄໍ. ໂຍພ຺ພນປີຬກາທໂຍ ມຸຂທູສິປີຬກາ. ມຸຂຄໂຕ ໂທໂສ ມຸຂໂທໂສ, ລກ຺ຂຓວຈນຎ຺ເຈຕໍ ມຸເຂ ອໂທສສ຺ສປິ ປາກຏຠາວສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ວາ ມຸເຂ ໂທໂສ, ເອວໍ ມຸເຂ ອໂທໂສປິ ມຸຂໂທໂສ ສຣໂລເປນ, ມຸຂໂທໂສ ຈ ມຸຂໂທໂສ ຈ ມຸຂໂທໂສຕິ ເອກເສສນເຍນເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ປເຣສໍ ໂສຬສວິຘໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປາກຏໍ ໂຫຕີຕິ ວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ.

໒໕໙. ປຏິປທາວເສນາຕິ ຍຖາຣຫໍ ສມຖວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄປຏິປທາວເສນ. ອຏ຺ຐສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສູຕິ ສຕິປຏ຺ຐານາທີສຸ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາເສສຸ, ວິໂມກ຺ຂໂກຏ຺ຐາເສສຸ ວາຕິ ອິເມສຸ ອຏ຺ຐສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ. ເສເສສູຕິ ວຸຕ຺ຕາວເສເສສຸ ອຠິຠາຍຕນໂກຏ຺ຐາສາທີສຸ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ມຫາສກຸລຸທາຍິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.

໘. ສມຓມຸຓ຺ຑິກາປຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໖໐. ອຸຄ຺ຄຫິຕຸນ຺ຕິ ສິກ຺ຂິຕຸໍ. ອຸຄ຺ຄາເຫຕຸນ຺ຕິ ສິກ຺ຂາເປຕຸໍ, ປາຐໂຕ ອຕ຺ຕນາ ຍຖາອຸຄ຺ຄຫິຕມຕ຺ຖໍ ຕພ຺ພິຠາວນຕ຺ຖາຍ ອຸຈ຺ຈາຣຓວເສນ ປເຣສໍ ຄາເຫຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມຍນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິໍ. ສາ ຫິ ສໍໂຍຊນຠາວໂຕ ສເມຕິ ສມ຺ພນ຺ຘາ ເອຕິ ປວຕ຺ຕຕິ, ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓຠາວໂຕ ວາ ສໍຍຸຕ຺ຕາ ອຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຕ຺ຕາ ຍຖາຠິນິເວສໍ ເອເຕນາຕິ ສມໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊເນນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອຕິວິຍ ພຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ. ສູຣິຍສ຺ສ ອຸຄ຺ຄມນໂຕ ອຕ຺ຖງ຺ຄມາ ອຍໍ ເອຕ຺ຕໂກ ກາໂລ ຣຕ຺ຕນ຺ຘກາຣວິຘມນໂຕ ທິວາ ນາມ, ຕສ຺ສ ປນ ມຊ຺ຌິມປຫາຣສຎ຺ຎິໂຕ ກາໂລ ສມຸຊ຺ຊລິຕປຠາເຕຊທຫນຠາເວນ ທິວາ ນາມ. ເຕນາຫ ‘‘ທິວສສ຺ສປິ ທິວາຠູເຕ’’ຕິ. ປຏິສໍຫຣິຕ຺ວາຕິ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ. ເອວໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິສໍຫຣຓໍ ນາມ ໂຄຈຣກ຺ເຂຕ຺ເຕ ຐປນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຌານຣຕິເສວນວເສນ ເອກີຠາວໍ ຄໂຕ’’ຕິ. ເອເຕນ ກາຍວິເວກປຸພ຺ພກໍ ຈິຕ຺ຕວິເວກມາຫ. ສີລາທິຄຸຓວິເສສໂຍຄໂຕ ມນສາ ສມ຺ຠາວນີຍາ, ເຕ ປນ ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ວິຎ຺ຎູນໍ ມນາປາ ໂຫນ຺ຕິ (ກິເລສອນິຄ຺ຄຫສ຺ສ ປຎ຺ຈປສາທາຍຕ຺ຕຕ຺ຕາ,) ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ມນວຑ຺ຒນການ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຸນ຺ນມຕີຕິ ອຸທຄ຺ຄໍ ໂຫຕິ. ວຑ຺ຒຕີຕິ ສທ຺ຘາວເສນ ວຑ຺ຒຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ອນຸສ຺ສຣຓມ຺ປຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ພຫູປກາຣໍ ວທາມີ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໑໐໔; ສໍ. ນິ. ໕.໑໘໔).

໒໖໑. ປຎ຺ຎເປມີຕິ ປຊານນຠາເວນ ຎາເປມິ ຕຖາ ວວຕ຺ຖເປມິ. ເຕນາຫ ‘‘ທສ຺ເສມິ ຐເປມີ’’ຕິ. ປຣິປຸຓ຺ຓກຸສລນ຺ຕິ ສພ຺ພໂສ ປຸຓ຺ຓກຸສລຘມ຺ມໍ, ອຸຕ຺ຕມກຸສລນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມຠາວໍ ເສຏ຺ຐຠາວໍ ປຕ຺ຕກຸສລຘມ຺ມໍ. ອໂຍຊ຺ຌນ຺ຕິ ວາທຍຸທ຺ເຘນ ອໂຍຘນີຍໍ, ວາທຍຸທ຺ຘໍ ໂຫຕຸ, ເຕນ ປຣາຊໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ວາທຍຸທ຺ເຘນາ’’ຕິອາທິ. ສໍວຣປ຺ປຫານນ຺ຕິ ປຎ຺ຈສຸ ສໍວເຣສຸ ເຍນ ເກນຈິ ສໍວເຣນ ສໍວຣລກ຺ຂຓໍ ປຫານໍ. ປຏິເສວນປ຺ປຫານໍ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ເທນ ປຣິວຊ຺ຊນປ຺ປຫານາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເສສປເທສູຕິ ‘‘ນ ຠາສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ປເທສຸ. ເອເສວ ນໂຍຕິ ອິມິນາ ‘‘ອຠາສນມຕ຺ຕເມວ ວທຕີ’’ຕິ ເອວມາທິໍ ອຕິທິສຕິ.

ນາຠິນນ຺ທີຕິ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິ. ສາສເນ ຕິຓ຺ຓໍ ທຸຈ຺ຈຣິຕານໍ ມິຈ຺ຉາຊີວສ຺ສ ວິວຊ຺ຊນໍ ວຓ຺ຓີຍຕິ, ອຍຎ຺ຈ ເອວໍ ກເຖຕິ, ຕສ຺ມາ ສາສນສ຺ສ ອນຸໂລມໍ ວິຍ ວທຕິ, ວທນ຺ໂຕ ຈ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ຘມ຺ເມ ຈສ຺ສ ອປ຺ປສາທໍ ນ ທສ຺ເສຕິ, ຕສ຺ມາ ປສນ຺ນກາຣມ຺ປິ ວທຕີຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ຕສ຺ສ ວາທໍ ນ ປຏິເສເຘຕິ.

໒໖໒. ຍຖາ ຕສ຺ສ ວຈນໍ, ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ຍຖາ ຕສ຺ສ ປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ ວຈນໍ, ເອວໍ ສມຓຠາເວ ສນ຺ເຕ ລພ຺ຠມາເນ. ມຍໍ ປນ ເອວໍ ນ ວທາມາຕິ ເອເຕນ ສມຓຠາໂວ ນາມ ເອວໍ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ໂຍ ຫິ ຘມ຺ໂມ ຍາທິໂສ, ຕເຖວ ຕໍ ພຸທ຺ຘາ ທີເປນ຺ຕິ. ວິເສສຎາຓໍ ນ ໂຫຕີຕິ ກາຍວິເສສວິສຍຎາຓໍ ຕສ຺ສ ຕທາ ນຕ຺ຖິ, ຍໂຕ ປຣກາເຍ ອຸປກ຺ກມໍ ກເຣຍ຺ຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ, ຕສ຺ສ ປນ ຕຕ຺ຖ ວິເສສຎາຓມ຺ປິ ນຕ຺ເຖວາຕິ. ຍສ຺ມາ ກາຍປຏິພທ຺ຘໍ ກາຍກມ຺ມໍ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຜນ຺ທິຕມຕ຺ຕາ’’ຕິ. ກິເລສສຫຄຕຈິຕ຺ເຕເນວາຕິ ທຸກ຺ຂສມ຺ຜສ຺ສສ຺ສ ອສຫນນິມິຕ຺ເຕນ ໂທມນສ຺ສສຫຄຕຈິຕ຺ເຕເນວ. ທຸຕິຍວາເຣປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຊິຆຈ຺ຉາປິປາສທຸກ຺ຂສ຺ສ ອສຫນນິມິຕ຺ເຕນ ໂທມນສ຺ເສເນວ. ວິກູຊິຕມຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຣູປໍ ກູຊິຕໍ ວິກູຊິຕໍ ປຸພ຺ເພນິວາສສນ຺ນິສ຺ສຍໍ ອຸປຍໍ, ຕໍ ປເນຕ຺ຖ ໂຣທນຫສນສມຸຏ຺ຐາປກຈິຕ຺ຕສຫຄຕນ຺ຕິ ໂທສສຫຄຕໍ ໂລຠສຫຄຕຎ຺ຈາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ. ອກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ປນ ອຕີຕາຣມ຺ມຓໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ສຣິຕ຺ວາຕິ ຍາວ ນ ສຕິສຓ຺ຐາປນາ ຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕາວ ສຸປິນນ຺ເຕ ອນຸຠູຕໍ ວິຍ ທຸກ຺ຂໍ ສຣິຕ຺ວາ ໂຣທນ຺ຕິ. ຫສນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ເຍ ລທ຺ຘສຸຂາຣມ຺ມຓາ ຫຸຕ຺ວາ ຄຫິຕປຏິສນ຺ຘິກາ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂຕປິ ສຸເຂເນວ ນິກ຺ຂມນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປາຍນ຺ຕິຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຊນປທເທສຣູເປນ ປາຍນ຺ຕິຍາ. ອຍມ຺ປີຕິ ອາຊີໂວປິ ມາຕຸ ອຎ຺ຎວິຫິຕກາເລ ຈ ໂລກສ຺ສາທວເສນ ກິເລສສຫຄຕຈິຕ຺ເຕເນວ ໂຫຕິ.

໒໖໓. ສມຘິຄຍ຺ຫາຕິ ສມ຺ມາ ອຘິຄຕຠາເວນ ຄເຫຕ຺ວາ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ວິເສເສຕ຺ວາ ວິສິຏ຺ໂຐ ຫຸຕ຺ວາ. ຂີຓາສວໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ພ຺ຍຕິເຣກວເສນ ຂີຓາສວໍ ສນ຺ຘາຍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຂີຓາສວມ຺ປິ ໂສຕາປນ຺ນກຸສລໍ ປຎ຺ຎເປຕິ ເສກ຺ຂຠູມິຍໍ ຐິຕຕ຺ຕາ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ຕີຓິ ປທານິ ນິສ຺ສາຍາຕິ ນ ກາເຍນ ປາປກໍ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ນ ປາປກໍ ວາຈໍ ຠາສຕິ, ນ ປາປກໍ ອາຊີວໍ ອາຊີວຕີຕິ ອິມານິ ຕີຓິ ປທານິ ນິສ຺ສາຍ ກຸສລສີລມູລກາ ຈ ອກຸສລສີລມູລກາ ຈາຕິ ທ຺ເວ ປຐມຈຕຸກ຺ກາ ຐປິຕາ. ເອກໍ ປທໍ ນິສ຺ສາຍາຕິ ນ ປາປກໍ ສງ຺ກປ຺ປໍ ສງ຺ກປ຺ເປຕີຕິ ອິມໍ ເອກປທໍ ນິສ຺ສາຍ ກຸສລສງ຺ກປ຺ປມູລກາ ອກຸສລສງ຺ກປ຺ປມູລກາ ຈາຕິ ອິເມ ທ຺ເວ ປຈ຺ຉິມຈຕຸກ຺ກາ ຐປິຕາ.

໒໖໔. ວິຈິກິຈ຺ຉຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕຈິຕ຺ຕທ຺ວຍມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ ພລວຕາ ໂມເຫນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ຕານິ ‘‘ໂມມູຫຈິຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.

ກຸຫິນ຺ຕິ ກິໍນິມິຕ຺ຕໍ. ກຕຣໍຐານໍ ປາປຸຓິຕ຺ວາຕິ ກິໍ ກາຣຓໍ ອາຄມ຺ມ. ເອຕ຺ເຖເຕຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ກາຍວຈີມໂນສຸຈຣິຕຠາວນາສາຊີວນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍໍ. ສາ ປນ ເຫຏ຺ຐິມໂກຏິຍາ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລນ ທີເປຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ຠຸມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ອາຊີວຏ຺ຐມກໍ ອວສິຏ຺ຐຎ຺ຈ ສີລໍ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີລສ຺ສ ຈ ປາຣິສຸທ຺ຘິປາຕິໂມກ຺ຂາຘິຄເມນ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂ…ເປ… ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ‘‘ສຸຂສີໂລ ທຸກ຺ຂສີໂລ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ປກຕິອຕ຺ຖສີລສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອກຸສລສີລ’’ນ຺ຕິອາທິ.

໒໖໕. ກາມາວຈຣກຸສລຈິຕ຺ຕເມວ ວຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ປຕ຺ຕສມາທານວິຣຕິປຸພ຺ພກສ຺ສ ສີລສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອເຕນ ຫິ ກຸສລສີລໍ ສມຸຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ.

ສີລວາຕິ ເອຕ຺ຖ ວາ-ສທ຺ໂທ ປາສໍສຕ຺ໂຖວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ສີລສມ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ. ໂຍ ສີລມຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ, ນ ສມາຘິປຎ຺ຎາສຸ, ໂສ ສີລມຍຘມ຺ມປູຣິຕຕາຍ ສີລມໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອລເມຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິອາທິ. ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ສໍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍໍ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ. ຕທຸຠຍຎ຺ຈ ຍສ຺ມາ ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ສງ຺ຄຫິຕໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ຠຸມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ອເສສໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ສຸຂວິປາກຠາວສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນໂຕ.

໒໖໖. ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາ ກາມສຎ຺ຎາ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິຕຣາ ທ຺ເວຕິ ພ຺ຍາປາທວິຫິໍສາສຎ຺ຎາ.

ອນາຄາມິຜລປຐມຊ຺ຌານນ຺ຕິ ອນາຄາມິຜລສຫຄຕໍ ປຐມຊ຺ຌານໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ປຐມຊ຺ຌາເນ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີເກນ ປຏິປກ຺ຂປ຺ປຫານໍ ສາຕິສຍນ຺ຕິ ປຐມຊ຺ຌານຄ຺ຄຫຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອປຣິເສສາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ. ເນກ຺ຂມ຺ມສຎ຺ຎານໍ ກາມາວຈຣຈິຕ຺ຕສຫຄຕຕາ ຕສ຺ສ ສີລສ຺ສ ສມຸຏ຺ຐານຕາ ຈ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ.

໒໖໗. ກຸສລສງ຺ກປ຺ປນິໂຣຘທຸຕິຍຊ຺ຌານິກອຣຫຕ຺ຕຜລອກຸສລສງ຺ກປ຺ປນິໂຣຘ- ປຐມຊ຺ຌານິກອນາຄາມິຜລຄ຺ຄຫເຓນ ສມໂຓ ທສ຺ສິໂຕ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.