໔. ທີຆນຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໐໑. ຂນນໍ ຂຕໍ, ສູກຣສ຺ສ ຂຕໍ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ສູກຣຂຕາ, ສູກຣສ຺ສ ວາ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ປຐມໍ ຂຕໍ ອຸປາທາຍ ສູກຣຂຕາ, ຕາຍ. ເອວໍນາມເກຕິ ເອວໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ລທ຺ຘນາມເກ. ປໍສຸໂຘເຕຕິ ໂຘຕປໍສຸເກ. ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອຠິຣຸຫິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປກຕິຠູມິໂຕ ອເນເກຫິ ໂສປານຜລເກຫິ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ປຸນ ເລຓທ຺ວາຣໍ ກຕິປເຍຫິ ອຠິຣຸຫິຕພ຺ພໍ.

ຐິຕໂກວາຕິ ມາຕຸລສ຺ສ ຐິຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ສຄາຣວສປຕິສ຺ສວເສນ ຐິຕໂກວ. ກິຎ຺ຈາປິ ສພ຺ພ-ສທ຺ໂທ ອວິເສສໂຕ ອນວເສສປຣິຍາທາຍໂກ, ວຕ຺ຖຸອຘິປ຺ປາຍານຸໂຣຘີ ປນ ສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຍາ ໂລເກ ມນຸສ຺ສອຸປປຕ຺ຕິໂຍຕິອາທິກາ ອຸປປຕ຺ຕິໂຍ, ຕາ ອນຕ຺ຖສມຸທາຄຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ສຕ຺ຕານໍ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນໂຕ, ຕສ຺ມາ ສມຍວາທີຫິ ວຸຈ຺ຈມານາ ສພ຺ພາ ອາຍຕິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນອຸປປຕ຺ຕິ ນ ໂຫຕິ. ຊລພຸພ຺ພຸຬກາ ວິຍ ຫິ ອິເມ ສຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ປຏິສນ຺ຘິ ນຕ຺ຖີຕິ ອສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິໂຍ’’ຕິອາທິ. ອສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ເຍນາຘິປ຺ປາເຍນ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ອາຫ, ຕໍ ຕສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຊານນ຺ໂຕປິ ອຊານນ຺ໂຕ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອກ຺ຂເຣ ຕາວ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ປເທສສພ຺ພໍ ສນ຺ຘາຍ ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພສພ຺ພວິສຍໍ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ໂທສໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ. ຍຖາ ໂລເກ ເກນຈິ ‘‘ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ມຸສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຕສ຺ສ ວຈນສ຺ສ ສພ຺ພນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ມຸສາຠາໂວ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວໍ ອິມສ຺ສປິ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ວທໂຕ ຕຖາ ປວຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິປິ ນກ຺ຂມຕີຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນເມວ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ເອສາປິ ເຕ ທິຏ຺ຐິ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ. ຍຖາ ປນ ເກນຈິ ‘‘ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕໍ ມຸສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຘິປ຺ປາຍານຸໂຣຘິນີ ສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ວຈນໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຕທຎ຺ເຎສເມວ ມຸສາຠາໂວ ຎາຍາຄໂຕ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຍສ຺ສາ ທິຏ຺ຐິຍາ ວເສນ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ທິຏ຺ຐິໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຕທຎ຺ຎເມວ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ສພ຺ພໍ ນກ຺ຂມຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຎາຍາຄໂຕ, ຠຄວາ ປນ ວາທີວໂຣ ສຸຂຸມາຍ ອາຓິຍາ ຖູລໍ ອາຓິໍ ນີຫຣນ຺ໂຕ ວິຍ ອຸປາເຍນ ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ນີຫຣິຕຸໍ ຕສ຺ສ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອວຕ຺ວາ ສທ຺ທວເສນ ຕາວ ລພ຺ຠມານໍ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍາປິ ໂຂ ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອກ຺ຂເຣ ຕາວ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ’’ຕິ.

ປຣິພ຺ພາຊໂກ ປນ ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ມຍາ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ອຍໍ ໂສ’’ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ວຸຈ຺ຈມາເນ ເອສ ໂທໂສ ສພ຺ໂພ ນ ໂຫຕິ, ເອວມ຺ປິ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ມມ ວາເທ ໂທສເມວ ອາໂຣເປຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສຍໍ ນິຄຸຫິຕ຺ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສໍ ປຣິຫຣິຕຸກາໂມ ‘‘ເອສາ ເມ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕມ຺ປສ຺ສ ຕາທິສເມວາຕິ ຍໍ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ຄຫິຕໍ ວຕ຺ຖຸ, ຕມ຺ປິ ຕາທິສເມວ ຠເວຍ຺ຍາຕິ. ອຍຎ຺ຈ ສພ຺ພນ຺ໂຕຄຘທິຏ຺ຐິ ມຍ຺ຫມ຺ປິ ທິຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸ, ຕໍ ເມ ຂເມຍ຺ຍວາຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ເອສາປິ ທິຏ຺ຐິ ຕຸຍ຺ຫໍ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ຍາປິ ທິຏ຺ຐິ ວຸຕ຺ຕາ ຠວຕາ ໂຄຕເມນ, ສາປິ ມຍ຺ຫໍ ນກ຺ຂມຕິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມເຕວາຕິ ປຣິພ຺ພາຊກສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕໍ ປຣິຫຣາມີຕິ ສຎ຺ຎາຍ ວທຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ຈ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຕສ຺ມາປິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ ມຍ຺ຫໍ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ. ‘‘ເອສາ ເມ ທິຏ຺ຐີ’’ຕິ ຍາ ຐິຕິຠູຕາ ທິຏ຺ຐິ, ຕາຍ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ປເນຕ຺ຖ ສພ຺ພຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອາຫ – ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ປນສ຺ສ ເອສາ ທິຏ຺ຐິ ນ ເມ ຂມຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອຍໍ ໂທໂສຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຍສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ. ເອສາຕິ ທິຏ຺ຐິ. ຣຸຈິຕນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິທສ຺ສເນນ ອຠິນິວິສິຕ຺ວາ ໂຣເຈຕ຺ວາ ຄຫິຕໍ. ເຕນ ຫິ ທິຏ຺ຐິອກ຺ຂເມນ ອຣຸຈິເຕນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສຕິ ທິຏ຺ຐິຍາ ອກ຺ຂມຠາເວ ຕໂຕ ຕາຍ ຄຫິຕາຍ ຂເມຍ຺ຍ ຣຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ ຍຖາ, ເອວໍ ສພ຺ພສ຺ສ ອກ຺ຂມຠາເວຕິ ອປຣຠາເຄ ສພ຺ພໍ ຂມຕິ ຣຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ນ ປເນສ ຕໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕີຕິ ເອສ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວທນ຺ໂຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທີ ຕໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສພ຺ພສ຺ສ ຂມນໍ ຣຸຈ຺ຈນໍ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ. ຎາເຍນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ກຖໍ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເກວລໍ ຕສ຺ສາປິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຈ຺ເຉທເມວ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ. ສພ຺ເພສຎ຺ຫິ ຘມ຺ມານໍ ອາຍຕິໍ ອຸປ຺ປາທໍ ອຣຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ອຍໍ ‘‘ສພ຺ພໍ ເມ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ວທຕິ, ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິເກສຸ ຈ ອຸຈ຺ຉິນ຺ເນສຸ ກຸໂຕ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິສຠາໂວຕິ.

ເຕນາຕິ ເຕນ ກາຣເຓນ, ຍສ຺ມາ ອິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ອີທິສໍ ທິຏ຺ຐິໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຊຫນເກນ ວາ ຈິຕ຺ເຕນ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຊຫນເກຫິ ອປ຺ປຊຫນເກ ນິທ຺ຘາເຣຕຸໍ ຠຄວາ ‘‘ອໂຕ…ເປ… ພຫຸຕຣາ’’ຕິ ອໂວຈາຕິ ອາຫ – ‘‘ປຊຫນເກສຸ ນິສ຺ສກ຺ກ’’ນ຺ຕິ ຍຖາ ‘‘ປຎ຺ຈສີເລຫິ ປຠາວນາ ປຎ຺ຎວນ຺ຕຕຣາ’’ຕິ. ‘‘ພຫູ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ນ ເກວລໍ ພຫູ, ອຖ ໂຂ ອຕິວິຍ ພຫູຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ພຫຸຕຣາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ພຫູ ຫີ’’ຕິ ນຍິທໍ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ, ອຖ ໂຂ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ. ກຖໍ ຫິ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ຫິ-ກາໂຣ ນິປາຕມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ ຕາວ ຕສ຺ສ ປຊຫນການໍ ພຫຸຠາວໂຕ ເຕປິ ປຣໂຕ ‘‘ພຫຸຕຣາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈີຍນ຺ຕິ. ມູລທສ຺ສນນ຺ຕິ ເຍ ຕາທິສໍ ທສ຺ສນໍ ປຐມໍ ອຸປາທິຍນ຺ຕິ, ຕຊ຺ຊາຕິກເມວ ປຈ຺ຉາ ຄຫິຕທສ຺ສນໍ. ວິຊາຕິຍຎ຺ຫິ ປຐມໍ ຄຫິຕທສ຺ສນໍ ອປ຺ປຫາຍ ວິຊາຕິຍສ຺ສ ຄຫຓໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ ວິຣຸທ຺ຘສ຺ສ ອຠິນິເວສສ຺ສ ສຫ ອນວຏ຺ຐານໂຕ. ອວິຣຸທ຺ຘໍ ປນ ມູລທສ຺ສນໍ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິສຍາທິເຠທຠິນ຺ນໍ ອປຣທສ຺ສນໍ ຄເຫຕຸໍ ລພ຺ຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາໂທ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທາຠິນິເວສານໍ ວເສນ ຍຖາກ຺ກມໍ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາຫນຊາຕິໂກ, ອຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາເຫນ ປນ ສສ຺ສຕາຠິນິເວສສ຺ສ ຕໍຄາເຫນ ຈ ອສສ຺ສຕາຠິນິເວສສ຺ສ ວິຣຸຊ຺ຌນໂຕ ອຸຠຍຕ຺ຖປິ ‘‘ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕໍ ວາ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ‘‘ສສ຺ສຕໍ ວາ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວາ ນ ສກ຺ກາ ຄເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ ຈ. ມູລສສ຺ສຕຎ຺ຫິ ປຐມໍ ຄຫິຕໍ. ອາຍຕເນສຸປິ ໂຍເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຐມໍ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ສສ຺ສຕນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອປຣຠາເຄ ນ ເກວລໍ ຈກ຺ຂາຍຕນເມວ ສສ຺ສຕໍ, ໂສຕາຍຕນມ຺ປິ ສສ຺ສຕໍ, ຆານາຍຕນາທິປິ ສສ຺ສຕນ຺ຕິ ຄຓ຺ຫາຕີຕິອາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອາຍຕເນສຸປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ຘາຕູນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານມ຺ປິ ຄາໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິທໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ‘‘ມູເລ ສສ຺ສຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປຐມຄ຺ຄາຫສ຺ສ ສມານຊາຕິຍໍ ອປຣຄ຺ຄາຫໍ ສນ຺ຘາຍ.

ທຸຕິຍວາເຣ ປຐມວາເຣ ວຸຕ຺ຕສທິສໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາຕິ ‘‘ຍທິ ຣູປໍ ສສ຺ສຕໍ ສິຍາ, ນຍິທໍ ອາພາຘາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍ. ຍສ຺ມາ ຈ ໂຂ ອິທໍ ຣູປໍ ອສສ຺ສຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຠິຓ຺ຫປຏິປີຬນຏ຺ເຐນ ອຸທຍວຍວນ຺ຕຕາຍ ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈໍ ສງ຺ຂຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນໍ, ສສ຺ສຕາຠິນິເວໂສ ມິຈ຺ຉາ’’ຕິອາທິນາ ຕຕ຺ຖ ສສ຺ສຕວາເທ ອາທີນວໍ ໂທສໍ ທິສ຺ວາ. ໂອຬາຣິກນ຺ຕິ ຕສ຺ມາ ປຏິປີຬນຏ຺ເຐນ ອຍາຖາວຄ຺ຄາຫຕາຍ ຣູປໍ ນ ສຓ຺ຫໍ ໂອຬາຣິກເມວ. ເວທນາທີນມ຺ປິ ອນິຈ຺ຈາທິຠາວທສ຺ສນໍ ຣູປເວທນາອາທີນໍ ສມານໂຍຄກ຺ຂມຕ຺ຕາ. ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕີຕິ ປຊຫຕິ.

ຕິສ຺ໂສ ລທ຺ຘິໂຍຕິ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິໂຍ. ຍສ຺ມາ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິກາ ວຏ຺ເຏ ຣຊ຺ຊນສ຺ສ ອາສນ຺ນາ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ໂອລີຍນ຺ຕີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຠວາຠວທິຏ຺ຐີນໍ ວເສນ ອິເມສໍ ສຕ຺ຕານໍ ສໍສາຣໂຕ ສີສຸກ຺ຂິປນໍ ນຕ຺ຖີຕິ ເອຕາວ ຕິສ຺ໂສ ວິເສສໂຕ ຄເຫຕພ຺ພາ.

ອິຘໂລກໍ ປຣໂລກຎ຺ຈ ອຕ຺ຖີຕິ ຊານາຕີຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ສສ຺ສຕທສ຺ສນສ຺ສ ອປ຺ປສາວຊ຺ຊຕາກາຣຓມາຫ, ວຏ຺ຏໍ ອສ຺ສາເທຕິ, ອຠິນນ຺ທຕີຕິ ອິມິນາ ທນ຺ຘວິຣາຄຕາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ອິຘໂລກໍ ປຣໂລກຎ຺ຈ ອຕ຺ຖີຕິ ຊານາຕີຕິ ອິມິນາ ຕາສຸ ຕາສຸ ຄຕີສຸ ສຕ຺ຕານໍ ສໍສຣຓໍ ປຏິກ຺ຂິປຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ, ສຸກຕທຸກ຺ກຏານໍ ກມ຺ມານໍ ຜລໍ ອຕ຺ຖີຕິ ຊານາຕີຕິ ອິມິນາ ກມ຺ມຜລໍ. ກຸສລໍ ນ ກໂຣຕີຕິ ອິມິນາ ກມ຺ມໍ, ອກຸສລໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ນ ຠາຍຕີຕິ ອິມິນາ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎານິ ສຠາວໂຕ ຊາຍນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ວຏ຺ຏໍ ອສ຺ສາເທຕິ ອຠິນນ຺ທຕິ ຕນ຺ນິນ຺ນຠາວໂຕ. ສີຆໍ ລທ຺ຘິໍ ຊຫິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ວຏ຺ຏຸປຈ຺ເຉທສ຺ສ ອຣຸຈ຺ຈນໂຕ. ອຸຈ຺ເຉທວາທີ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ຠເວ ອຸຈ຺ເຉທໍ ມຎ຺ຎຕິ. ຕໂຕ ປຣໍ ອິຘໂລກໍ ປຣໂລກຎ຺ຈ ອຕ຺ຖີຕິ ຊານາຕິ ສຸກຕທຸກ຺ກຏານໍ ຜລໍ ອຕ຺ຖີຕິ ຊານາຕິ ກມ຺ມຜລວາທີຠາວໂຕ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ ອຸຈ຺ເຉທວາທີ ສຠາວນິຍຕິຍທິຈ຺ຉາຠິນິເວເສສຸ ອຎ຺ຎຕ຺ຣາຠິນິເວໂສ ໂຫຕິ. ສີຆໍ ທສ຺ສນໍ ປຊຫຕິ ວຏ຺ຏາຠິຣຕິຍາ ອຠາວໂຕ. ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ, ໂລກໂວຫາຣມຕ຺ເຕເນວ ໂສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕຕິ ພຸທ຺ໂຘ ໂຫຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ. ອຠິນີຫາຣໍ ກຕ຺ວາ ອຄ຺ຄສາວກາທິຠາວສ຺ສ ອຠິນີຫາຣໍ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ. ສາວໂກ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຄ຺ຄສາວໂກ ມຫາສາວໂກ ຫຸຕ຺ວາ, ຕຕ຺ຖາປິ ເຕວິຊ຺ໂຊ ຉຬຠິຎ຺ໂຎ ປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ໂຕ ວາ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສໂກ ເອວ ວາ ພຸທ຺ຘສາວໂກ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ. ສພ຺ພມິທໍ ອຸຈ຺ເຉທວາທິໂນ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕນິສ຺ສເຍນ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມກ຺ກມເນ ຂິປ຺ປວິຣາຄຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອາຄຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ.

໒໐໒. ກຎ຺ຊິເຍເນວາຕິ ອາຣນາເຬນ. ກຎ຺ຊິຍສທິເສນ ອຸຈ຺ເຉທທສ຺ສເນນ. ປູຣິໂຕຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓຊ຺ຌາສໂຍ. ໂສຕິ ປຣິພ຺ພາຊໂກ. ອປ຺ປຫາຍາຕິ ອຠິນ຺ທິຕ຺ວາ. ວິຄ຺ຄໂຫຕິ ກລໂຫ ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ, ໂມຆມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິຣຸທ຺ຘຄ຺ຄາໂຫຕິ ກຕ຺ວາ. ວິວາທນ຺ຕິ ວິຣຸທ຺ຘວາທໍ. ວິຆາຕນ຺ຕິ ວິໂຣຘເຫຕຸກໍ ຈິຕ຺ຕວິຆາຕໍ. ວິເຫສນ຺ຕິ ວິຄ຺ຄຫວິວາທນິມິຕ຺ຕໍ ກາຍິກໍ ເຈຕສິກຎ຺ຈ ກິລມຖໍ. ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາຕິ ເອຕາສໍ ທິຏ຺ຐີນໍ ເອວຣູໂປ ອາທີນໂວ, ອນິຍ຺ຍານິກຠາວຕາຍ ປນ ສມ຺ປຕິ ອາຍຕິຎ຺ຈ ມຫາທີນໂວຕິ ເອວໍ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ.

໒໐໕. ‘‘ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑; ສໍ. ນິ. ໓.໘) ກາຍໍ ອນ຺ເວຕີຕິ ກາຍນ຺ວໂຍ, ໂສເຍວ, ຕສ຺ສ ວາ ສມູໂຫ ກາຍນ຺ວຍຕາ, ກາຍປຏິພທ຺ໂຘ ກິເລໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ກາຍໍ…ເປ… ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ອສມ຺ມິສ຺ສຠາວນ຺ຕິ ອສງ຺ກຣໂຕ ວວຕ຺ຖິຕຠາວໍ. ເຕນ ຕາສໍ ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິຄມໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ຕາສໍ ກທາຈິປິ ສງ຺ກໂຣ ນຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຣາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ’’ຕິອາທິ. ສຣູປໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຎ຺ຎາ ເວທນາ’’ຕິ ອນິຍເມນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕເມວ ວິຄມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາວ ໂຫນ຺ຕິ ອນ຺ຕຣຫິຕາ ວາ’’ຕິ ອາຫ. ສຣູປໂຕ ນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມາເນ ກາຈິ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ວາ ໂຫຕິ, ກາຈິ ອນ຺ຕຣຫິຕາ ວາຕິ. ຈຸຓ຺ຓວິຈຸຓ຺ຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຂເຓ ຂເຓ ຠິຊ຺ຊມານຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ.

ນ ເກນຈິ ສໍວທຕີຕິ ເກນຈິ ປຸຄ຺ຄເລນ ສທ຺ຘິໍ ທິຏ຺ຐິຣາຄວເສນ ສໍກິລິຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ນ ວທຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສສ຺ສຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ນ ວິວທຕີຕິ ວິຣຸທ຺ຘຠາໂວ ຫຸຕ຺ວາ ນ ວິວທຕິ. ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ອຸຈ຺ເຉທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຕໂຍປິ ວາທາ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ເຕນ ໂວຫຣຕີຕິ ເຕນ ໂລກໂວຫາເຣນ ໂລກສມຎ຺ຎໍ ອນຕິຘາວນ຺ໂຕ ສຕ຺ໂຕ ປຸຣິໂສ ປຸຄ຺ຄໂລຕິອາທິນາ ໂວຫຣຕິ, ນ ປນ ອິໂຕ ພາຫິຣກາ ວິຍ ອຠິນິວິສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອປຣາມສນ຺ໂຕ’’ຕິ. ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ຣູປາທີສຸ ເອກໍ ຘມ຺ມມ຺ປິ. ປຣາມາສຄ຺ຄາເຫນ ອຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕຕິ ‘‘ນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ, ‘‘ເອຕໍ ມມາ’’ຕິອາທິນາ ຈ ຘມ຺ມສຠາວໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປຣໂຕ ອາມສິຕ຺ວາ ຄຫເຓນ ອຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ.

ກຕາວີຕິ ກຕກິຈ຺ໂຈ. ໂສ ວເທຍ຺ຍາຕິ ຂີຓາສໂວ ຠິກ຺ຂຸ ອຫງ຺ກາຣມມງ຺ກາເຣສຸ ສພ຺ພໂສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ເນສຸປິ ອຫໍ ວທາມີຕິ ວເທຍ຺ຍ. ຕຕ຺ຖ ອຫນ຺ຕິ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສນ຺ຕາເນ. ມມນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກຠູເຕ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ໂລກນິຣຸຬ຺ເຫ. ສມຎ຺ຎນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ສຸກຸສລຕາຍ ໂລເກ ສມຎ຺ຎາ ກຸສໂລ ວິທິຕ຺ວາ. ໂວຫາຣມຕ຺ເຕນາຕິ ເກວລໍ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ມຫາໂພຘິປາຣມິໂຍ ປູເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ສາວໂກ ຫຸຕ຺ວາ ເທສໂວຫາຣມຕ຺ເຕນ ນ ອປ຺ປຫີນຕຓ຺ໂຫ ວິຍ ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຠິນິເວສນວເສນ.

໒໐໖. ສສ຺ສຕາທີສູຕິ ສສ຺ສຕາຠິນິເວສາທີສຸ. ເຕສໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ສາມິວຈນໍ. ສສ຺ສຕໍ ອຠິຎ຺ຎາຍາຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິໍ ສມຸທຍໂຕ ອຕ຺ຖງ຺ຄມໂຕ ອສ຺ສາທໂຕ ນິສ຺ສຣຓໂຕ ອຠິວິສິຏ຺ຐາຍ ປຎ຺ຎາຍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ. ປຫານນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕປ຺ປຫານໍ ສມຸຈ຺ເຉທໍ. ຣູປສ຺ສ ປຫານນ຺ຕິ ຣູປສ຺ສ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘສຎ຺ໂຎຊນປ຺ປຫາເນນ ປຫານໍ. ອນຸປ຺ປາທນິໂຣເຘນ ນິຣຸທ຺ເຘຫິ ອາສເວຫິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາວ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈິ. ‘‘ອາສເວຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິປິ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອເສເສຕ຺ວາ. ໂສຬສ ປຎ຺ຎາຕິ ມຫາປຎ຺ຎາທິກາ ໂສຬສ ປຎ຺ຎາ. ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ປຸຓ຺ຓອຸໂປສຖທິວສຕາ, ເກນຈິ ອນາມນ຺ຕິຕເມວ ອເນກສຕານໍເຍວ ອເນກສຫສ຺ສານໍ ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ນິປຕິຕຕາ, ສພ຺ເພສໍ ເອຫິຠິກ຺ຂຸຠາເວນ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຕາ, ຉຬຠິຎ຺ຎຕາ ຈາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ຣິມານິ ອງ຺ຄານີ’’ຕິອາທິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິຠຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ທີຆນຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ ສມຕ຺ຕາ.