໑. ຈີວຣວຄ຺ໂຄ

໑. ກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໒-໔໖໓) ນິຏ຺ຐິຕຎ຺ຈ ຕໍ ຈີວຣຎ຺ຈາຕິ ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣໍ, ນິຏ຺ຐິເຕ ອານິສໍສມູລເກ ຈີວເຣ, ປຈ຺ຈາສາຈີວເຣ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕໍ ຈີວຣໍ ກຣເຓນປິ ນິຏ຺ຐິຕໍ ໂຫຕິ ນາສນາທີຫິປິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສູຈິກມ຺ມປຣິໂຍສາເນນ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສູຈິຍາ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ປາສກປຏ຺ຏຄຓ຺ຐິກປຏ຺ຏປຣິໂຍສານກມ຺ມໍ, ຕໍ ສູຈິກມ຺ມປຣິໂຍສານໍ ນາມ, ເຕນ. ນຏ຺ຐນ຺ຕິ ໂຈຣາທີຫິ ຫຏໍ. ເອຕມ຺ປິ ຫິ ກຣຓປລິໂພຘສ຺ສ ນິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິນຏ຺ຐນ຺ຕິ ອຸປຈິກາທີຫິ ຂາທິຕໍ. ທຑ຺ຒນ຺ຕິ ອຄ຺ຄິນາ ທຑ຺ຒໍ. ຈີວຣາສາ ວາ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ‘‘ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ກຸເລ ຈີວຣໍ ລຠິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຍາ ຈີວຣາສາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ໂຫຕິ, ສາ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນາ. ເອເຕສມ຺ປິ ກຣຓປລິໂພຘສ຺ເສວ ນິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ນິຏ຺ຐິຕຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ອິເມສຸ ວາ’’ຕິອາທິ. ເອເຕນ ຈີວຣປລິໂພຘາຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຈີວຣສ຺ສ ກຣຓປລິໂພເຘ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ເນຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ກຖເມຕໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຖຕກຖິນສ຺ສ ຫີ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຈານິສໍເສ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄນ຺ຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ສງ຺ຄຓ຺ຫນຏ຺ເຐນ ກຖິນໍ, ຖິຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຕ຺ຖຕໍ ກຖິນໍ ເຍນ ໂສ ອຕ຺ຖຕກຖິໂນ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖຕກຖິນສ຺ສ. ຫີຕິ ກາຣຓຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ຕາວ ກຖິນານິສໍສໍ ລຠຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຍ ອຕ຺ຖຕກຖິໂນ ຠິກ຺ຂູຕິ ອຊ຺ຌາຫຣິຕພ຺ພໍ, ຕາວ ໂສ ອຕ຺ຖຕກຖິໂນ ຠິກ຺ຂູຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ອນາມນ຺ຕຈາຣາທິກໍ ກຖິນານິສໍສໍ ລຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຕ຺ຖຕກຖິນສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ’’ຕິ ອິທໍ ວາ ‘‘ອຕ຺ຖຕກຖິໂນ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາມໍ ກຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຈີວຣປລິໂພໂຘ ອາວາສປລິໂພໂຘຕິ ທ຺ເວ ປລິໂພຘາ. ເຕສຸ ເອກປລິໂພເຘປິ ສຕິ ຍສ຺ມາ ອນາມນ຺ຕຈາຣາທິກໍ ອານິສໍສໍ ລຠຕິ, ນາສຕິ. ກສ຺ມາ? ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ກຣຓປລິໂພເຘ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ເນຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ. ສງ຺ຆສ຺ສາຕິ ສງ຺ເຆນ. ກຕ຺ຕຣິ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ອຸພ຺ຠເຕຕິ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ມາຕິການມຎ຺ຎຕເຣນ, ອນ຺ຕຣຸພ຺ຠາເຣນ ວາ ອຸທ຺ຘເຏ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ກຖິເນ. ອຸພ຺ຠາໂຣ ອຸທ຺ຘຣຓໍ. ປຸຣິມວສ຺ສໍວຸຏ຺ເຐ ຕິໍສມຕ຺ເຕ ປາເວຍ຺ຍເກ ຠິກ຺ຂູ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕຸ’’ນ຺ຕິ ກຖິນກ຺ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໓໐໖) ຠຄວຕາ ກຖິນສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຍຎ຺ຫິ ກຖິນຕ຺ຖາໂຣ ນາມ…ເປ… ອນຸຎ຺ຎາໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວສ຺ສຈ຺ເຉທໍ ອກຕ຺ວາ ປຸຣິມວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ວຸຏ຺ຐວສ຺ສວເສນ ຕາວ ປຸຣິມິກາຍ ວສ຺ສໍ ອຸປຄຕາເຍວ ກຖິນຕ຺ຖາຣໍ ລຠນ຺ຕິ, ນ ປຈ຺ຉິມິກາຍ ອຸປຄຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ວຸຏ຺ຐວສ຺ສວເສນ ຕາວ ເອວໍ ໂຫຕຸ, ຄຓນວເສນ ຕໍ ກິຕ຺ຕກາ ລຠນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂສ’’ຕິອາທິ. ໂສຕິ ກຖິນຕ຺ຖາໂຣ. ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ປຣິຈ຺ເຉເທນາຕິ ຄຓນວເສນ ປຈ຺ຉິມໂກຏິຍາ. ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຊນານໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປຈ຺ຉິມໂກຏິຍາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ກຖິນທຸສ຺ສສ຺ສ ທາຍກາ, ເອໂກ ປຏິຄ຺ຄາຫໂກຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຊນານໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປຎ຺ຈວຄ຺ຄກຣຓີຍຕ຺ຕາ ‘ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຊນານໍ ວຏ຺ຏຕີ’ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ ‘‘ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍ຺ວາຍໍ ຈຕຸວຄ຺ໂຄ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ຐເປຕ຺ວາ ຕີຓິ ກມ຺ມານິ ອຸປສມ຺ປທໍ ປວາຣຓໍ ອພ຺ຠານ’’ນ຺ຕິ ຈມ຺ເປຍ຺ຍກ຺ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໓໘໘) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ວຸຏ຺ຐວສ຺ສວເສນ ປຸຣິມວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐານໍ ອນຎ຺ຎາໂຕ, ຍສ຺ມາ ຈ ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ປຣິຈ຺ເຉເທນ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຊນານໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ. ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ. ອານິສໍເສຕິ ອນາມນ຺ຕຈາຣາທິເກ ກຖິນານິສໍເສ. ອຖ ປນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຠິກ຺ຂູ ວສ຺ສໍ ອຸປຄຕາ, ເອໂກ ປຣິປຸຓ຺ຓວສ຺ໂສ ສາມເຓໂຣ ສເຈ ປຈ຺ຉິມິກາຍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຄຓປູຣໂກ ເຈວ ໂຫຕິ, ອານິສໍສຎ຺ຈ ລຠຕິ. ຕໂຍ ຠິກ຺ຂູ, ທ຺ເວ ສາມເຓຣາ, ທ຺ເວ ຠິກ຺ຂູ, ຕໂຍ ສາມເຓຣາ, ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ສາມເຓຣາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ຂນ຺ຘເກ ວຸຕ຺ຕາຍ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມວາຈາຍາຕິ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ອິທໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ກຖິນທຸສ຺ສໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ. ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິມໍ ກຖິນທຸສ຺ສໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທເທຍ຺ຍ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕຸໍ, ເອສາ ຎຕ຺ຕິ. ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ອິທໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ກຖິນທຸສ຺ສໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ສງ຺ໂຆ ອິມໍ ກຖິນທຸສ຺ສໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເທຕິ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕຸໍ. ຍສ຺ສາຍສ຺ມໂຕ ຂມຕິ ອິມສ຺ສ ກຖິນທຸສ຺ສສ຺ສ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທານໍ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕຸໍ, ໂສ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ. ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕິ, ໂສ ຠາເສຍ຺ຍ. ທິນ຺ນໍ ອິທໍ ສງ຺ເຆນ ກຖິນທຸສ຺ສໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕຸໍ, ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໐໗) –

ເອວໍ ກຖິນກ຺ຂນ຺ຘເກ ວຸຕ຺ຕາຍ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມວາຈາຍ. ກຖິນຕ຺ຖາຣາຣຫສ຺ສາຕິ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕຸໍ ຠພ຺ພສ຺ສ. ໂສ ຈ ໂຂ ປຸພ຺ພກຣຓຊານນາທີຫິ ອຏ຺ຐຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ວິນຍວິນິຈ຺ຉເຍ ‘‘ອຏ຺ຐຘມ຺ມໂກວິໂທ ຠິກ຺ຂຸ, ກຖິນຕ຺ຖາຣມຣຫຕີ’’ຕິ. ປຣິວາເຣປິ (ປຣິ. ໔໐໙) ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ອຏ຺ຐຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຠພ຺ໂພ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕຸໍ. ກຕເມຫິ ອຏ຺ຐຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຠພ຺ໂພ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕຸໍ? ປຸພ຺ພກຣຓໍ ຊານາຕິ, ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາຣໍ ຊານາຕິ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ຊານາຕິ, ອຕ຺ຖາຣໍ ຊານາຕິ, ມາຕິກໍ ຊານາຕິ, ປລິໂພຘໍ ຊານາຕິ, ອຸທ຺ຘາຣໍ ຊານາຕິ, ອານິສໍສໍ ຊານາຕິ, ອິເມຫິ ອຏ຺ຐຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຠພ຺ໂພ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸພ຺ພກຣຓໍ ນາມ ໂຘວນວິຈາຣຓຈ຺ເຉທນພນ຺ຘນສິພ຺ພນຣຊນກປ຺ປກຣຓໍ. ປຈ຺ຈຸທ຺ຘາໂຣ ນາມ ປຸຣາຓສງ຺ຆາຏິອາທີນໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣຓໍ. ອຘິຏ຺ຐານໍ ນາມ ກຖິນຈີວຣາຘິຏ຺ຐານໍ. ອຕ຺ຖາໂຣ ນາມ ກຖິນຕ຺ຖາໂຣ. ມາຕິກາ ນາມ ອຏ຺ຐ ມາຕິກາ. ປລິໂພໂຘ ນາມ ອາວາສປລິໂພໂຘ ຈີວຣປລິໂພໂຘຕິ ທ຺ເວ ປລິໂພຘາ. ອຸທ຺ຘາໂຣ ນາມ ປກ຺ກມນນ຺ຕິກາທໂຍ. ອານິສໍໂສ ນາມ ປຎ຺ຈານິສໍສາ.

ຍໍ ປນ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໐໖) ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກຖິນໍ ປນ ເກນ ອຕ຺ຖຣິຕພ຺ພໍ? ຍສ຺ສ ສງ຺ໂຆ ກຖິນຈີວຣໍ ເທຕິ, ສງ຺ເຆນ ປນ ກສ຺ສ ທາຕພ຺ພໍ? ໂຍ ຊິຓ຺ຓຈີວໂຣ ໂຫຕິ, ສເຈ ພຫູ ຊິຓ຺ຓຈີວຣາ ໂຫນ຺ຕິ, ວຸຑ຺ຒສ຺ສ ທາຕພ຺ພໍ. ວຸຑ຺ເຒສຸປິ ໂຍ ມຫາປຣິໂສ ຕທເຫວ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຖຣິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ສ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈ ວຸຑ຺ໂຒ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ນວກຕໂຣ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ສ ທາຕພ຺ພໍ. ອປິຈ ສງ຺ເຆນ ມຫາເຖຣສ຺ສ ສງ຺ຄຫໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ‘ຕຸມ຺ເຫ, ຠນ຺ເຕ, ຄຓ຺ຫຖ, ມຍໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສາມາ’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ, ຕມ຺ປິ ກຖິນຕ຺ຖາຣາຣຫໍເຍວ ຄເຫຕ຺ວາວ ທາຕພ຺ພໍ. ເທນ຺ເຕນ ປນ ຕີສຸ ຈີວເຣສຸ ຍໍ ຍໍ ຊິຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ຕທຕ຺ຖາຍ ທາຕພ຺ພໍ. ປກຕິຍາ ທຸປຏ຺ຏຈີວຣສ຺ສ ທຸປຏ຺ຏຕ຺ຖາເຍວ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈປິສ຺ສ ເອກປຏ຺ຏຈີວຣໍ ຆນໍ ໂຫຕິ, ກຖິນສາຏໂກ ຈ ເປລໂວ, ສາຣຸປ຺ປຕ຺ຖາຍ ທຸປຏ຺ຏປ຺ປໂຫນກເມວ ທາຕພ຺ພໍ. ‘‘ອຫໍ ອລຠນ຺ໂຕ ເອກປຏ຺ຏໍ ປາຣຸປາມີ’’ຕິ ວທນ຺ຕສ຺ສາປິ ທຸປຏ຺ຏໍ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ໂຍ ປນ ໂລຠປກຕິໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນ ທາຕພ຺ພໍ. ເຕນາປິ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ສິພ຺ເພຕ຺ວາ ‘‘ທ຺ເວ ຈີວຣານິ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ເຕນາຕິ ກຖິນຕ຺ຖາຣເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ. ຕທເຫວາຕິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ທິວເສ. ປຎ຺ຈ ວາ ອຕິເຣການິ ວາ ຂຓ຺ຑານິ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ປຎ຺ຈຂຓ຺ຑິກາທີນໍ ສງ຺ຆາຏິອາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຈີວຣານໍ ອຎ຺ຎຕຣປ຺ປໂຫນການິ ມຫາມຓ຺ຑລອຑ຺ຒມຓ຺ຑລາທິວເສນ ປຎ຺ຈ ຂຓ຺ຑານິ ວາ ອຕິເຣການິ ວາ ສຕ຺ຕາທິຂຓ຺ຑານິ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ກຖິນຈີວເຣ ກຣິຍມາເນ ‘‘ອຫໍ ເຖໂຣ’’ຕິ ວາ ‘‘ພຫຸສ຺ສຸໂຕ’’ຕິ ວາ ເອເກນາປິ ອກາຕຸໍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ອນາທຣິເຍນ ອກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ຕສ຺ມາ ສພ຺ເພເຫວ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ໂຘວນເຉທນສິພ຺ພນຣຊນານິ ນິຏ຺ຐາເປຕພ຺ພານິ. ເຕນາຫ ‘‘ເສສຠິກ຺ຂູຫິປິ ຕສ຺ສ ສຫາເຍຫິ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ກຕຈີວຣເມວາຕິ ນິຏ຺ຐິຕປຣິກມ຺ມເມວ ກຖິນທຸສ຺ສໍ. ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ປຣິຈ຺ເຉເທນ ອນ຺ຕຣວາສໂກປິ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາວ ກາຕພ຺ໂພ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖາຣວິປຕ຺ຕິໂຕ. ຍຖາຫ –

‘‘ກຖຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຕ຺ຖຕໍ ໂຫຕິ ກຖິນໍ? ນ ອຸລ຺ລິຂິຕມຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຖຕໍ ໂຫຕິ ກຖິນໍ…ເປ… ນ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປຎ຺ຈເກນ ວາ ອຕິເຣກປຎ຺ຈເກນ ວາ ຕທເຫວ ສຎ຺ຉິນ຺ເນນາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໐໘).

ເຕເນວາຫ ‘‘ອຈ຺ຉິນ຺ນາສິພ຺ພິຕໍ ປນ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາຕິ ອຕ຺ຖາຣເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ. ອຕ຺ຖຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ຖຣຓໍ ກາຕພ຺ພໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຕຖາວຈີເຠທກຣຓເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ສເຈ ສງ຺ຆາຏິຍາ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣິຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ໂປຣາຓິກາ ສງ຺ຆາຏິ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕພ຺ພາ, ນວາ ສງ຺ຆາຏິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ, ‘ອິມາຍ ສງ຺ຆາຏິຍາ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຣາມີ’ຕິ ວາຈາ ຠິນ຺ທິຕພ຺ພາ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໑໓) –

ວິຕ຺ຖາໂຣ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອາວຸໂສ’’ຕິ ຈ ‘‘ອນຸໂມທຖ, ອນຸໂມທາຫີ’’ຕິ ຈ ວຈນເຠທໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຖຣານຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອວໍ ອຕ຺ຖາຣເກນ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພວິຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອນຸໂມທເກຫິ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕຫິປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອນຸໂມທາມາ’’ຕິ ອຕ຺ຕນາວ ອຕ຺ຕນິ ຄາຣວວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ເອກເກນ ‘‘ອນຸໂມທາມາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ‘‘ອນຸໂມທາມິ’’ຈ຺ເຈວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ວີມໍສິຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອິທານິ ກຖິນານິສໍເສ ທສ຺ເສຕຸໍ ຠູມິໍ ວິຈາຣຍນ຺ໂຕ ‘‘ປຸຣິມວສ຺ສໍວຸຏ຺ເຐສຸປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຕສໍເຍວາຕິ ອຕ຺ຖາຣກອນຸໂມທການໍເຍວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ປຣິວາເຣ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຕ຺ຖຕໍ ໂຫຕິ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖາຣກສ຺ສ ຈ ອນຸໂມທກສ຺ສ ຈາ’’ຕິ (ປຣິ. ໔໐໓). ເຕຕິ ອຕ຺ຖາຣກອນຸໂມທກາ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ອຕ຺ຖາຣານຸໂມທນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ຍາວ ກຖິນສ຺ສຸພ຺ຠາຣາຕິ ນ ເກວລໍ ຈີວຣມາເສເຍວ, ອຖ ໂຂ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ມາຕິການໍ ອຎ຺ຎຕເຣນ ວາ ອນ຺ຕຣຸພ຺ຠາເຣນ ວາ ຍາວ ກຖິນສ຺ສຸພ຺ຠາຣາ ປຎ຺ຈານິສໍເສ ລຠນ຺ຕິ, ອຸທ຺ຘເຏ ປນ ນ ລຠນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ເຕ ປຎ຺ຈານິສໍເສ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນາມນ຺ຕຈາໂຣ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອນາມນ຺ຕຈາໂຣ ນາມ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ໂຠຊນານໍ ອຎ຺ຎຕເຣນ ນິມນ຺ຕິຕສ຺ສ ສນ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອນາປຸຈ຺ຉາ ກຸເລສຸ ຈາຣິຕ຺ຕາປຊ຺ຊນໍ. ອສມາທານຈາໂຣ ນາມ ນາເມນາຘິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ອສມາທານຈຣຓໍ, ນາເມນາຘິຏ຺ຐິຕານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຈີວຣານມຎ຺ຎຕຣໍ ຈີວຣໍ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອຣຸຓຸຏ຺ຐາປນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຈີວຣວິປ຺ປວາໂສຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍາວທຕ຺ຖຈີວຣນ຺ຕິ ຍາວຕາ ຈີວເຣນ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ຕາວຕກໍ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ ອວິກປ຺ປິຕໍ ຈີວຣຘາຣຓໍ, ທສາຫມຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຈີວຣສ຺ສ ຐປນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄຓສ຺ສ ໂຠຊນໍ ຄຓໂຠຊນໍ. ຄໂຓຕິ ເຈຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວາ ຕຕຸຕ຺ຕຣິ ວາ ຠິກ຺ຂູ. ເຕສໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຕ ວາ ນິມນ຺ຕນໂຕ ວາ ລທ຺ຘສ຺ສ ໂອທນາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອຎ຺ຎຕຣໂຠຊນສ຺ສ ສຫ ຄຫຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂຍ ຈ ຕຕ຺ຖ ຈີວຣຸປ຺ປາໂທຕິ ຕຕ຺ຖ ກຖິນຕ຺ຖຕສີມາຍ ມຕກຈີວຣໍ ວາ ໂຫຕຸ, ສງ຺ຆໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ວາ ສງ຺ຆິເກນ ຕຕ຺ຣຸປ຺ປາເທນ ອາຠຕໍ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ອາກາເຣນ ຍໍ ສງ຺ຆິກໍ ຈີວຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ອາວາເສ ສງ຺ຆສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣຎ຺ຈາ’’ຕິ.

‘‘ຍໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຆສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ປຕ຺ຕາທິ ວາ ອຎ຺ຎໍ ຠຓ຺ຑໍ ວາ, ຕໍ ສພ຺ເພສໍ ປາປຸຓາຕິ. ຍໍ ປນ ຕຕ຺ຣຸປ຺ປາເທນ ຕຓ຺ຑຸລາທິນາ ວຕ຺ຖໍ ເຈຕາປິຕໍ, ອຕ຺ຖຕກຖິນານເມວ ຕານິ ວຕ຺ຖານິ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ວຕ຺ເຖຫິ ປນ ຕຓ຺ຑຸລາທີສຸ ເຈຕາປິເຕສຸ ສພ຺ເພສໍ ຕານິ ປາປຸຓນ຺ຕີ’’ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕມ຺ປິ ເຈຕາປິຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຈີວຣຸປ຺ປາໂທ ນ ໂຫຕີຕິ ສຸວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອນຕ຺ຖຕກຖິນາ ປນ ອິເມສຸ ປຎ຺ຈສຸ ອານິສໍເສສຸ ຈີວຣມາເສ ອສມາທານຈາຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ເສສານິສໍເສ ລຠນ຺ຕິ. ຍທິ ອສມາທານຈາໂຣປິ ລພ຺ເຠຍ຺ຍ, ປາເວຍ຺ຍກາ ຠິກ຺ຂູ ວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐາ ໂອກປຸຓ຺ເຓຫິ ຈີວເຣຫິ ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍຸໍ. ຍສ຺ມາ ຕໍ ນ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ຈີວຣມາເສປິ ຈີວຣໍ ສມາທາຍ ເອວ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິໍສຸ.

ເອວໍ ກຖິນຕ຺ຖາຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຸພ຺ຠາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕໍ ປເນຕໍ ກຖິນ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ມາຕິກາຕິ ມາຕໂຣ, ຊເນຕ຺ຕິໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຖິນຸພ຺ຠາຣຎ຺ຫິ ເອຕາ ອຏ຺ຐ ຊເນນ຺ຕິ. ຕາສຸ ປກ຺ກມນໍ ອນ຺ໂຕ ເອຕິສ຺ສາຕິ ປກ຺ກມນນ຺ຕິກາ. ເອວໍ ເສສາປິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຖຕກຖິໂນ ກຖິນຈີວຣໍ ອາທາຍ ຕສ຺ມິໍ ອາວາເສ ນິຣເປກ຺ໂຂ ‘‘ນ ປຈ຺ເຈສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ປກ຺ກມຕິ, ຕສ຺ເສວໍ ປກ຺ກມໂຕ ກຖິນຸທ຺ຘາໂຣ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມຕ຺ຕາຍ ສີມາຍ ໂຫຕີຕິ ປກ຺ກມນນ຺ຕິໂກ ກຖິນຸທ຺ຘາໂຣຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ໂຍ ປນ ອານິສໍສຈີວຣໍ ອາທາຍ ປກ຺ກມຕິ, ຕສ຺ສ ພຫິສີມາຄຕສ຺ສ ເອວໍ ໂຫຕິ ‘‘ອິເຘວິມໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ນ ປຸນ ຕໍ ວິຫາຣໍ ຄຈ຺ຉິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕສ຺ມິໍ ອາວາເສ ນິຣເປກ຺ໂຂ ຫຸຕ຺ວາ ຕໍ ຈີວຣໍ ກາເຣຕິ, ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ນິຏ຺ຐານນ຺ຕິໂກ ກຖິນຸທ຺ຘາໂຣ.

ຍທິ ປນ ອານິສໍສມູລຈີວຣໍ ອາທາຍ ພຫິສີມາຄໂຕ ‘‘ເນວິມໍ ຈີວຣໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ນ ຈ ຕໍ ອາວາສໍ ຄຈ຺ຉິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກໂຣຕິ, ຕທາ ສນ຺ນິຏ຺ຐານນ຺ຕິໂກ ກຖິນຸທ຺ຘາໂຣ.

ຕເທວ ອານິສໍສຈີວຣໍ ລທ຺ຘາ ຕໍ ອາທາຍ ພຫິສີມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ອິເຘວິມໍ ຈີວຣໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ນ ຄຈ຺ຉິສ຺ສາມີ’’ຕິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ສເຈ ຕໍ ຈີວຣໍ ນສ຺ສຕິ ວິນສ຺ສຕິ ຑຍ຺ຫຕິ, ນາສນນ຺ຕິໂກ ກຖິນຸທ຺ຘາໂຣ ໂຫຕິ.

ສເຈ ປນ ອານິສໍສຈີວຣໍ ລທ຺ຘາ ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ສາເປກ຺ໂຂວ ພຫິສີມາຄໂຕ ‘‘ວິຫາເຣ ຠິກ຺ຂູຫິ ອນ຺ຕຣຸພ຺ຠາຣໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ສຸຓາຕິ, ຕສ຺ສ ສວນນ຺ຕິໂກ ກຖິນຸທ຺ຘາໂຣ ໂຫຕິ.

ອາສາຍ ອວຈ຺ເຉໂທ ເອຕິສ຺ສາຕິ ອາສາວຈ຺ເຉທິກາ. ໂຍ ປນ ເຍນ ເກນຈິ ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ຈີວຣໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ຕສ຺ມິໍ ຈີວເຣ ອາສາຍ ວິຫາເຣ ອເປກ຺ຂໍ ປຫາຍ ພຫິສີມາຄໂຕ ປຸນ ເຕນ ‘‘ນ ສກ຺ໂກມິ ທາຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອາສໍ ຉິນ຺ທຕິ, ຕສ຺ສ ອາສາວຈ຺ເຉທິໂກ ກຖິນຸທ຺ຘາໂຣ ໂຫຕິ.

ໂຍ ປນ ວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐວິຫາຣໂຕ ອຎ຺ຎໍ ວິຫາຣໍ ສາເປກ຺ໂຂວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄເຍວ ກຖິນຸທ຺ຘາຣໍ ວີຕິນາເມຕິ, ຕສ຺ສ ສີມາຕິກ຺ກມນນ຺ຕິໂກ ກຖິນຸທ຺ຘາໂຣ.

ສຫ ອຸພ຺ຠາເຣນາຕິ ສຫຸພ຺ຠາຣາ. ອານິສໍສຈີວຣໍ ອາທາຍ ສາເປກ຺ໂຂວ ພຫິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກຖິນຸທ຺ຘາຣໍ ສມ຺ຠຸຓນ຺ຕສ຺ສ ກຖິນຸທ຺ຘາໂຣ ສຫຸພ຺ຠາໂຣຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

‘‘ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ປກ຺ກມນນ຺ຕິເກ ກຖິນຸທ຺ຘາເຣ ປຐມໍ ຈີວຣປລິໂພໂຘ ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິນາ ຈີວຣປລິໂພຘຸປຈ຺ເຉທາທິກສ຺ສ ວິນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໑໑) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ໘ ‘‘ຕຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣວິນິຈ຺ຉໂຍ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຕ຺ຖາຣຸພ຺ຠາຣານໍເຍວ ວາ ວິຕ຺ຖາຣວິນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ຕຕ຺ຖາຄຕຕ຺ຕາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເສສປລິໂພຘາຠາວນ຺ຕິ ອວເສສສ຺ສ ປລິໂພຘສ຺ສ ອຠາວໍ, ອາວາສປລິໂພຘາຠາວນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອສ຺ສາຕິ ກາລສ຺ສ. ທສາຫປຣມນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ທສາຫປຣມໍ ກາລ’’ນ຺ຕິ. ອຕິເຣກນ຺ຕິ ອຘິກໍ, ໂສ ຈ ອຘິກຠາໂວ ອຘິຏ຺ຐິຕວິກປ຺ປິຕຈີວຣໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຘິຏ຺ຐິຕວິກປ຺ປິເຕສູ’’ຕິອາທິ. ໂຂມນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໖໓໖-໖໓໘) ໂຂມສຸຕ຺ເຕຫິ ວາຍິຕໍ ໂຂມປຏ຺ຏຈີວຣໍ. ຕຖາ ເສສານິ. ກມ຺ພລໍ ນາມ ມນຸສ຺ສໂລມວາຬໂລເມ ຐເປຕ຺ວາ ເສສໂລເມຫິ ວາຍິຕ຺ວາ ກຕວຕ຺ຖໍ. ສາຓໍ ນາມ ສາຓວາເກຫິ ກຕວຕ຺ຖໍ. ຠງ຺ຄໍ ນາມ ໂຂມສຸຕ຺ຕາທີຫິ ປຎ຺ຈຫິ ມິສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕວຕ຺ຖໍ. ‘‘ປາເຏກ຺ກໍ ວາກມຍເມວາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຕທນຸໂລມານໍ ວາຕິ ທຸກູລໍ ປຕ຺ຕຸຓ຺ຓໍ ໂສມາຣປຏ຺ຏໍ ຈີນປຏ຺ຏໍ ອິທ຺ຘິຊໍ ເທວທິນ຺ນນ຺ຕິ ເຕສໍ ໂຂມາທີນໍເຍວ ອນຸໂລມານໍ ຉນ຺ນໍ ຈີວຣານໍ ວາ, ຕຕ຺ຖ ທຸກູລໍ ສາຓສ຺ສ ອນຸໂລມໍ ວາກມຍຕ຺ຕາ. ປຕ຺ຕຸຓ຺ຓເທເສ ປາຓເກຫິ ສຎ຺ຊາຕວຕ຺ຖໍ ປຕ຺ຕຸຓ຺ຓໍ. ໂສມາຣເທເສ ຊາຕໍ ວຕ຺ຖໍ ໂສມາຣປຏ຺ຏໍ. ຕຖາ ຈີນປຏ຺ຏໍ. ອິມານິ ຕີຓິປິ ໂກເສຍ຺ຍສ຺ສ ອນຸໂລມານິ ປາຓເກຫິ ກຕສຸຕ຺ຕມຍຕ຺ຕາ. ອິທ຺ຘິຊໍ ເອຫິຠິກ຺ຂູນໍ ປຸຎ຺ຎິທ຺ຘິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ຕຈີວຣໍ. ຕໍ ປນ ໂຂມາທີນມຎ຺ຎຕຣໍ ໂຫຕີຕິ ເຕສໍເຍວ ອນຸໂລມໍ. ເທເວຫິ ທິນ຺ນໍ ຈີວຣໍ ເທວທິນ຺ນໍ, ຕໍ ກປ຺ປຣຸກ຺ເຂ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຊາລິນິຍາ ເທວກຎ຺ຎາຍ ອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣສ຺ສ ທິນ຺ນວຕ຺ຖສທິສໍ, ຕມ຺ປິ ໂຂມາທີນໍເຍວ ອນຸໂລມໍ ໂຫຕິ ເຕສຸ ອຎ຺ຎຕຣຠາວໂຕ.

ທີຆໂຕ ວຑ຺ຒກິຫຕ຺ຖປ຺ປມາຓໍ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຕໂຕ ອຸປຑ຺ຒປ຺ປມາຓໍ ວິກປ຺ປນຸປຄໍ ປຈ຺ຉິມໍ. ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລໍ ສຸຄຕງ຺ຄຸເລນາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຄຕງ຺ຄຸລໍ ນາມ ອິທານິ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ສ ຕີຓິ ອງ຺ຄຸລານິ, ເຕນ ສຸຄຕງ຺ຄຸເລນ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລໍ ວຑ຺ຒກິຫຕ຺ຖປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕຸຣງ຺ຄຸລວິຕ຺ຖຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານຸສາເຣເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຍສໍ ປນ ອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປນານໍ ອຠາວໂຕ ອຘິຏ຺ຐິຕວິກປ຺ປິເຕສຸ ອປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ອິທໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ນາມ ໂຫຕິ.

ຕໍ ອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປນໍ ເກນາກາເຣນ ຊານິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອນຸໂຍຄໍ ສນ຺ຘາຍ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຘິຏ຺ຐິຕວິກປ຺ປິເຕສຸ ອປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ’’ຕິ ອມ຺ເຫຫິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸນ຺ຕິ ນາມໍ ວຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ. ນ ວິກປ຺ເປຕຸນ຺ຕິ ສງ຺ຆາຏິອາທິນາເມນ ວິກປ຺ເປຕຸໍ ນ ອນຸຊານາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ປນ ວິກປ຺ເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ສາມຎ຺ຎວຈນໍ ປນ ຕິຈີວຣສ຺ສ ກຓ຺ຑຸປຏິຈ຺ຉາທິວສ຺ສິກສາຏິການໍ ວິຍ ກາລວເສນ ວິເສສາຠາວາ ຈສ຺ສ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພຕາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ນ ປນ ສພ຺ພຖາ ວິກປ຺ປນປຏິເສຘນຕ຺ຖນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ປຸຣາຓຈີວຣໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ນວສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານວຈນໂຕ, ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອຘິຏ຺ເຐຕິ ວິກປ຺ເປຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ປາຣາ. ໔໖໙) ຈ ຕິຈີວຣສ຺ສປິ ວິກປ຺ປນາຍ ໂອກາໂສ ທິນ຺ໂນ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ຕິຈີວຣາທີນິ ຫິ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ເຕນ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິອາທິນາ ຕໍ ຕໍ ນາມໍ ວຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ວິກປ຺ເປນ຺ເຕນ ປນ ‘‘ອິມໍ ສງ຺ຆາຏິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ນາມໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພໍ. ຕິຈີວຣໍ ວາ ໂຫຕຸ, ອຎ຺ຎໍ ວາ, ຍທິ ຕໍ ຕໍ ນາມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕິ, ອວິກປ຺ປິຕໍ ໂຫຕິ, ອຕິເຣກຈີວຣຏ຺ຐາເນເຍວ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸນ຺ຕິ ຈຕຸມາສໂຕ ປຣໍ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິ ວິກປ຺ເປຕຸໍ. ອິທຎ຺ຈ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ. ເກຈິ ປນ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໔໖໙) ‘‘ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຍາວ ອາຄາມິສໍວຈ຺ຉເຣ ວສ຺ສານໍ ຈຕຸມາສໍ, ຕາວ ຐເປຕຸໍ ອນຸຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ອາພາຘໂຕ ປຣໍ. ‘‘ອິມາສຎ຺ຈ ປນ ວສ຺ສິກສາຏິກກຓ຺ຑຸປຏິຈ຺ຉາທີນໍ ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ປຣິໂຠຄສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ຕຖາວິກປ຺ປິຕໍ ອຎ຺ຎນາເມນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຄຓ຺ຐິປເທສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພວິກປ຺ເປຕພ຺ພຕາ ຊານິຕພ຺ພາຕິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອວໍ ອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປນາ ຊານິຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຎ຺ຈປຣິມາຓໍ ອສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຈກໍ, ມຸຏ຺ຐິສ຺ສ ມຸຏ຺ຐິຫຕ຺ຖສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ປຎ຺ຈກໍ ມຸຏ຺ຐິປຎ຺ຈກໍ. ເອສ ນ ໂຍ ມຸຏ຺ຐິຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ປາຣຸປເນນປິ ສກ຺ກາ ນາຠິໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕຸນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທ຺ວິຫຕ຺ໂຖປິ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ນ ເກວລໍ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ໂຍວ ວຏ຺ຏຕິ, ອຖ ໂຂ ທ຺ວິຫຕ຺ໂຖປິ ວຏ຺ຏຕີຕິ ປິ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຕິເຣກຎ຺ຈາຕິ ສຸຄຕຈີວຣປ຺ປມາຓມ຺ປິ ຕໂຕ ອຘິກມ຺ປິ. ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາມີຕິ ຐເປມິ, ປຣິຈ຺ຈຊາມີຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໔໖໙) ເອວມ຺ປິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກາຍວິກາຣໍ ກໂຣນ຺ເຕນາຕິ ຫຕ຺ຖາທິນາ ຈີວຣໍ ປຣາມສນ຺ເຕນ, ຈາເລນ຺ເຕນ ວາ. ອິທຎ຺ຫິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ເຍນ ເກນຈິ ສຣີຣາວຍເວນ ອຜຸສນ຺ຕສ຺ສ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ທຸວິຘນ຺ຕິ ສມ຺ມຸຂາປຣມ຺ມຸຂເຠເທນ ທຸວິຘໍ. ວາຈາ ຠິນ຺ທິຕພ຺ພາຕິ ວຈນໍ ນິຈ຺ຉາເຣຕພ຺ພໍ. ອນ຺ໂຕຄພ຺ຠາທີສູຕິ ອນ຺ໂຕຄພ຺ຠອຸປຣິປາສາເທສຸ. ສາມນ຺ຕວິຫາເຣຕິ ຍຕ຺ຖ ຕທເຫວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ກາ, ເອວຣູເປ ສມີປວິຫາເຣ. ອິທຎ຺ຈ ເທສນາສີສມຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ທູເຣ ຐິຕມ຺ປິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ຐປິຕຏ຺ຐານໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ຈີວຣສໍລກ຺ຂຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ຐປິຕຏ຺ຐານມຕ຺ຕສລ຺ລກ຺ຂເຓນ ກິຎ຺ຈິ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖິ.

ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຐປິຕວຕ຺ເຖຫີຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈຬປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬວເສນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຐປິຕວຕ຺ເຖຫິ. ອຘິຏ຺ຐານໂຕ ປຸພ຺ເພ ສງ຺ຆາຏິອາທິໂວຫາຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ ‘‘ອິມໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາມີ’’ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓາທີນໍ ວິສຸໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣຓວິຘິໍ ທສ຺ເສຕິ. ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓາທິນາເມນ ປນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ອິມໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣາມີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕປິ ເນວຕ຺ຖິ ໂທໂສ. ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານີຕິ ສງ຺ຆາຏິອາທິນາເມນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພານິ. ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬກສ຺ສ ປນ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬວເສນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຐປິຕວຕ຺ເຖຫິປິ ສງ຺ຆາຏິອາທິມ຺ຫິ ກເຕ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ປຸນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ. ປຸພ຺ເພ ກຕາຘິຏ຺ຐານເມວ ອຘິຏ຺ຐານໍ. ອຘິຏ຺ຐິເຕນ ປນ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ມຫນ຺ຕຕຣເມວ ທຸຕິຍໍ ປຏ຺ຏໍ ວາ ຂຓ຺ຑໍ ວາ ສໍສິພ຺ພນ຺ເຕນ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ, ສເມ ວາ ຂຸທ຺ທເກ ວາ ອຘິຏ຺ຐານກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ. ສຸຂປຣິໂຠຄຕ຺ຖນ຺ຕິ ວິປ຺ປວາສໂທສາຠາວໂຕ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຐເປຕ຺ວາ ຘມ຺ມສ຺ສວນາທິນາ ກິຈ຺ເຈນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວິນາວ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ສຸຂປຣິໂຠຄຕ຺ຖໍ. ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕຸນ຺ຕິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ກຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕຸໍ.

ອນຕິຣິຕ຺ຕປມາຓາຕິ ‘‘ທີຆໂສ ຉ ວິທຕ຺ຖິໂຍ ສຸຄຕວິທຕ຺ຖິຍາ, ຕິຣິຍໍ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໕໔໓) ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໂຕ ອນຘິກປມາຓາ. ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາຕິ ວສ຺ສິກສາຏິກຠາວໂຕ ອປເນຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ, ເຫມນ຺ຕສ຺ສ ປຐມທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນ຺ໂຕທສາເຫ ວສ຺ສິກສາຏິກາວສ຺ສິກສາຏິກຠາວໂຕ ອປເນຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ວິກປ຺ເປມີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ຫິ ‘‘ວສ຺ສິກສາຏິກາ ວສ຺ສານມາສາຕິກ຺ກເມນາປິ, ກຓ຺ຑຸປຏິຈ຺ຉາທິ ອາພາຘວູປສເມນາປິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕີ’’ຕິ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວກ຺ຂມານຕ຺ຕາ ວສ຺ສານມາສໂຕ ປຣໍ ອສຕິ ອຘິຏ຺ຐາເນ ກິໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘເຣຍ຺ຍາຕິ ‘‘ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຈນເມວ ໂນປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ.

ເກຈິ ປນ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໔໖໙) ‘‘ຍຖາ ກຖິນມາສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຸປ຺ປນ຺ນຈີວຣໍ ກຖິນມາສາຕິກ຺ກເມ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ, ເອວມຍໍ ວສ຺ສິກສາຏິກາປິ ວສ຺ສານມາສາຕິກ຺ກເມ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍາ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ກຕ຺ຕິກປຸຓ຺ຓມທິວເສ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ເຫມນ຺ຕສ຺ສ ປຐມທິວເສ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາຕິ ປທໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ກຖິນມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຫິ ຈີວຣໍ ອຕິເຣກຈີວຣຏ຺ຐາເນ ຐິຕຕ຺ຕາ ອວສານທິວເສ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ ກຖິນມາສາຕິກ຺ກເມ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ. ອຍໍ ປນ ວສ຺ສິກສາຏິກາ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຐປິຕຕ຺ຕາ ນ ເຕນ ສທິສາຕິ ວສ຺ສານາຕິກ຺ກເມ ກຖໍ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ ອນຘິຏ຺ຐິຕອວິກປ຺ປິຕເມວ ຫິ ຕໍ ກາລາຕິກ຺ກເມ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເຫມນ຺ເຕປິ ວສ຺ສິກສາຏິກາ ທສາຫປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ. ເອວໍ ກຓ຺ຑຸປຏິຈ຺ຉາທິປິ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນໂຕ ປຣໍ ທສາຫປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ. ທສາຫໍ ປນ ອນຕິກ຺ກາເມຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາ. ນຫານຕ຺ຖາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ວຓ຺ຓເຠທມຕ຺ຕຣຕ຺ຕາປິ ເຈສາ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ທ຺ເວ ປນ ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕີ’’ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຘິຏ຺ຐານາຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສເຈ ວສ຺ສາເນ ອປຣາ ວສ຺ສິກສາຏິກາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ໂຫຕິ, ປຸຣິມວສ຺ສິກສາຏິກໍ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ, ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຈ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ປມາຓຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ທີຆໂສ ສຸຄຕວິທຕ຺ຖິຍາ ທ຺ເວ ວິທຕ຺ຖິໂຍ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທິຍຑ຺ຒໍ ທສາ ວິທຕ຺ຖີ’’ຕິ (ປາຈິ. ໕໓໑ ອາທໂຍ) ອິມິນາ ປມາເຓນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ປມາຓິກາຕິ ‘‘ສຸຄຕວິທຕ຺ຖິຍາ ທີຆໂສ ຈຕສ຺ໂສ ວິທຕ຺ຖິໂຍ, ຕິຣິຍໍ ທ຺ເວ ວິທຕ຺ຖິໂຍ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓຍຸຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕພ຺ພາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຍສ຺ມາ ຠິກ຺ຂູນໍ ຕິຈີວເຣ ປຣິປຸຓ຺ເຓ, ອຕ຺ເຖ ຈ ສຕິ ປຣິສ຺ສາວນາທີຫິ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬກ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໗) ພຫູນໍ ປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກປຣິສ຺ສາວນາທີນໍ ສງ຺ຄຫວເສນ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬາຘິຏ຺ຐານມນຸຎ຺ຎາຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຣິກ຺ຂາຣໂຈເຬ ຄຓນາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວຕາ ຫິ ຍໍ ຍໍ ຠິກ຺ຂູ ລຠນ຺ຕິ, ຕໍ ຕໍ ອິມິນາ ວິຘາເນນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ເຍນ ເຍນ ປຣິສ຺ສາວນາທິນາ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ຕໍ ຕໍ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕູ’’ຕິ ອນຸກມ຺ປາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຖວິກາປີ’’ຕິອາທິ. ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ເອຕານິ ຈີວຣານິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬານິ ອຘິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ອສມ຺ມຸຂາຘິຏ຺ຐານໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ‘‘ເສນາສນປຣິກ຺ຂາຣຕ຺ຖາຍ ທິນ຺ນປຈ຺ຈຕ຺ຖຣເຓ ຈາ’’ຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເກຈິ ປນ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໔໖໙) ‘‘ອນິວາເສຕ຺ວາ, ອປາຣຸປິຕ຺ວາ ຈ ເກວລໍ ປຎ຺ຈປີເຐສຸເຍວ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຍມານໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກມ຺ປິ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ອຍຸຕ຺ຕໍ ເສນາສນປຣິກ຺ຂາຣຕ຺ຖາຍ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓສ຺ສ ວິເສສິຕຕ຺ຕາ. ຠິສິພິພ຺ໂພຫນປາວາຣໂກຊວານມ຺ປິ ເສນາສນປຣິກ຺ຂາຣໂຕເຍວ ອຘິຏ຺ຐານກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອຘິຏ຺ຐິຕຎ຺ຈ ປເນຕໍ ຈີວຣໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊໂຕ ກຖໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຈ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຫເຓນາຕິ ໂຈຣາທີຫິ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຫເຓນ. ຫີນາຍາວຕ຺ຕເນນາຕິ ຄິຫິຠາວາຍ ອາວຕ຺ຕເນນ, ວິພ຺ຠເມນາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ‘‘ສີລວນ຺ໂຕວ ຫຸຕ຺ວາ ຄິຫີ ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເສຕວຕ຺ຖນິວາສເນນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ນສ຺ສ ເສຕວຕ຺ຖນິວາໂສ ວາ ກາສາຍຈຊນໍ ວາ ຫີນາຍາວຕ຺ຕນ’’ນ຺ຕິ ເກຈິ. ‘‘‘ຫີນາຍາວຕ຺ຕເນນາ’ຕິ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ເອວ ອຘິຏ຺ຐານວິຊຫນໍ ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ. ສາ ຫິ ຍທາ ວິພ຺ຠມຕິ, ຕທາ ອສ຺ສມຓີ ໂຫຕິ. ຠິກ຺ຂຸ ປນ ວິພ຺ຠມນ຺ໂຕປິ ຍາວ ສິກ຺ຂໍ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ, ຕາວ ຠິກ຺ຂຸເຍວາຕິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ວິຊຫຕີ’’ຕິ ອປເຣ. ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂາເນນາຕິ ລິງ຺ເຄ ຐິຕສ຺ເສວ ສິກ຺ຂາຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາເນນ. ໂຍ ຫິ ຠິກ຺ຂຸລິງ຺ເຄ ຐິໂຕວ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ, ຕສ຺ສ ກາຍລຄ຺ຄມ຺ປິ ຈີວຣໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕີຕິ. ກາລງ຺ກິຣິຍາຍາຕິ ມຣເຓນ. ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕເນນາຕິ ປຸຣິສລິງ຺ຄສ຺ສ, ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄສ຺ສ ວາ ປຣິວຕ຺ຕເນນ, ປຸຣິສສ຺ສ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄປາຕຸຠາເວນ, ອິຕ຺ຖິຍາ ວາ ປຸຣິສລິງ຺ຄປາຕຸຠາເວນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ກນິຏ຺ຐງ຺ຄຸລິນຂປິຏ຺ຐິປ຺ປມາເຓນາຕິ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉທໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂອຣໂຕຕິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໂຕ. ໂຍ ປນ ທຸພ຺ພລຏ຺ຐາເນ ປຐມໍ ອຄ຺ຄຬໍ ທຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ທຸພ຺ພລຏ຺ຐານໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປເນຕິ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ຠິຊ຺ຊຕິ. ມຓ຺ຑລປຣິວຕ຺ຕເນປິ ເອເສວ ນໂຍ. ທຸປຏ຺ຏສ຺ສ ປນ ເອກສ຺ມິໍ ປຏເລ ຉິທ຺ເທ ວາ ຊາເຕ, ຄລິເຕ ວາ ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ຠິຊ຺ຊຕິ. ຂຸທ຺ທກໍ ຈີວຣໍ ມຫນ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ມຫນ຺ຕໍ ວາ ຂຸທ຺ທກໍ ກໂຣຕິ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ນ ຠິຊ຺ຊຕິ. ອຸໂຠ ໂກຏິໂຍ ມຊ຺ເຌ ກໂຣນ຺ໂຕ ສເຈ ປນ ປຐມໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຆເຏຕິ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ຠິຊ຺ຊຕິ. ອຖ ຆເຏຕ຺ວາ ຉິນ຺ທຕິ, ນ ຠິຊ຺ຊຕິ. ຣຊເກຫິ ໂຘວາເປຕ຺ວາ ເສຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາປິ ອຘິຏ຺ຐານໍ ອຘິຏ຺ຐານເມວ. ວສ຺ສານມາສາຕິກ຺ກເມນາປີຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ. ເຕນ ນ ເກວລໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ເຕນ ທານາທິນາ ອຏ຺ຐວິເຘເນວ ກາຣເຓນ ວສ຺ສິກສາຏິກາ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຊຫຕິ, ອຖ ໂຂ ວສ຺ສານມາສາຕິກ຺ກເມນປີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອສ ນໂຍ ອາພາຘວູປສເມນາປີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ວິກປ຺ປນສິກ຺ຂາປເທຕິ (ປາຈິ. ໓໗໒ ອາທໂຍ) ປາຈິຕ຺ຕິເຍ ສຸຣາປານວຄ຺ຄສ຺ສ ນວມສິກ຺ຂາປເທ.

ຕໍ ອຕິກ຺ກາມຍໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຕນ຺ຕິ ຈີວຣໍ, ກາລໍ ວາ ປຣາມສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຊາຕິປ຺ປມາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອສ຺ສາຕິ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ. ຕສ຺ສ ໂຍ ອຣຸໂຓຕິ ຕສ຺ສ ຈີວຣຸປ຺ປາທທິວສສ຺ສ ໂຍ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ ອຣຸໂຓ. ຈີວຣຸປ຺ປາທທິວເສນ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ຈີວຣຸປ຺ປາທທິວສສ຺ສ ອຣຸເຓນ ສທ຺ຘິໍ. ທິວສສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ຕໍທິວສນິສ຺ສິໂຕ ອຣຸໂຓ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິທານິ ຍສ຺ສ ຈ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ຍຖາ ຈ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ນໂຍຕິ ຕສ຺ມິໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊເນ ອຍໍ ວິຘິ. ອຎ຺ຎຖາປີຕິ ຠາສນ຺ຕເຣນາປິ, ຍາຍ ກາຍຈິ ຠາສາຍປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິພເລນາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ສມຕ຺ເຖນ. ອາຍຕິໍ ສໍວເຣຍ຺ຍາສີຕິ ອຸປຣິ ສໍວຣມາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາສິ, ສໍວຸຕກາຍວຈີທ຺ວາໂຣ ຠເວຍ຺ຍາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມານິ ຈ ‘‘ປສ຺ສສີ’’ຕິອາທີນິ ຍຖາກ຺ກມໍ ປຏິຄ຺ຄາຫກເທສເກຫິ ວຕ຺ຕພ຺ພວຈນານິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ປສ຺ສສີ’’ຕິ ປຏິຄ຺ຄາຫເກນ ວຕ຺ຕພ຺ພວຈນໍ, ‘‘ອາມ ປສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕທນຸເທສເກນ ວຕ຺ຕພ຺ພວຈນໍ. ‘‘ອາຍຕິໍ ສໍວເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ ຕທນຸປ຺ປຏິຄ຺ຄາຫເກນ ວຕ຺ຕພ຺ພວຈນໍ, ‘‘ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐຸ ສໍວຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕທນຸເທສເກນ ວຕ຺ຕພ຺ພວຈນໍ. ອິມິນາ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອາຍຕິໍ ສໍວເຣ ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ທ຺ວີສຸ, ປນ ສມ຺ພຫຸລາສຸ ວາຕິ ທ຺ວີສຸ ວາ ສມ຺ພຫຸລາສຸ ວາ ອາປຕ຺ຕີສຸ ປຸຣິມນເຍເນວ ວຈນເຠໂທ ກາຕພ຺ໂພ. ຎຕ຺ຕິຍໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ສຣຕິ ວິວຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ທ຺ເວ ອາປຕ຺ຕິໂຍ’’ຕິ ວາ ‘‘ສມ຺ພຫຸລາ ອາປຕ຺ຕິໂຍ’’ຕິ ວາ ວຈນເຠໂທ ກາຕພ຺ໂພ. ທ຺ວີສຸ, ພຫູສຸ ວາ ວຈນເຠໂທ ກາຕພ຺ໂພຕິ ‘‘ສງ຺ໂຆ ອິມານິ ຈີວຣານີ’’ຕິ ວຕ຺ຖຸວເສນ ວຈນເຠໂທ ກາຕພ຺ໂພ.

ເອວໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ນິສ຺ສຊ຺ຊນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຄຓສ຺ສ ນິສ຺ສຊ຺ຊນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຄຓສ຺ສ ປນ ນິສ຺ສຊ຺ຊນ຺ເຕນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເສສໍ ປຸຣິມສທິສເມວາຕິ ນິສ຺ສຊ຺ຊນາປຕ຺ຕິປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓນິສ຺ສຏ຺ຐຈີວຣທາເນສຸ ‘‘ອາຍສ຺ມນ຺ຕານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕວຈນເຠທໍ ວິນາ ອວເສສໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ນິສ຺ສຊ຺ຊນາທີສຸ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ນິສ຺ສຊ຺ຊນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ທ຺ວີສຸ, ຕີສຸ ວາຕິ ທ຺ວີສຸ, ຕີສຸ ວາ ອາປຕ຺ຕີສຸ ເຈວ ທາຕພ຺ພຈີວເຣສຸ ຈ. ຍຖາ ຈ ຄຓສ຺ສ ນິສ຺ສຊ຺ຊເນ, ເອວໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊເນປິ ປາຬິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍທິ ຫິ ວິເສໂສ ຠເວຍ຺ຍ, ຍເຖວ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຓ຺ຓໍ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸໂປສຖໍ ກາຕຸໍ, ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາຕພ຺ໂພ – ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຎາເປຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໑໖໘) ນເຍນ ຕິຓ຺ຓໍ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸໂປສຖໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸໂປສຖໍ ກາຕຸໍ, ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຕ຺ຕພ຺ໂພ – ເຖເຣນ ຠິກ຺ຂຸນາ ເອກໍສໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວິສຸໍເຍວ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸໂປສໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ອິຘາປິ ວິສຸໍ ປາຬິໍ ວເທຍ຺ຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອວຕ຺ວາວ ຄໂຕຕິ ຄຓສ຺ສ ວຸຕ຺ຕາ ປາຬິເຍເວຕ຺ຖ ປາຬິ. ອາປຕ຺ຕິປ຺ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ປນ ອຍໍ ວິເສໂສ – ຍຖາ ຄຓສ຺ສ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ເທສິຍມານາຍ ອາປຕ຺ຕິປ຺ປຏິຄ຺ຄາຫໂກ ຠິກ຺ຂຸ ຎຕ຺ຕິໍ ຐເປຕິ, ເອວໍ ອຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ທ຺ວີສຸ ອຎ຺ຎຕເຣນ ຍຖາ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ເອວໍ ອາປຕ຺ຕິ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາ. ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຫິ ຎຕ຺ຕິຏ຺ຐປນໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ສິຍາ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸໂປສຖໍ ວິສຸໍ ນ ວເທຍ຺ຍ. ນິສ຺ສຏ຺ຐຈີວຣທາເນປິ ຍຖາ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ທມ຺ມີ’’ຕິ ເອໂກ ວທຕິ, ເອວໍ ‘‘ມຍໍ ອິມໍ ຈີວຣໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ເທມາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອິໂຕ ຄຣຸກຕຣານິປິ ຫິ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມານິ ອປໂລເກຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພານີຕິ ວຸຕ຺ຕານິ ອຕ຺ຖິ, ເຕສໍ ເອຕໍ ອນຸໂລມໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ນິສ຺ສຏ຺ຐຈີວຣໍ ປນ ທາຕພ຺ພເມວ, ອທາຕຸໍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ວິນຍກມ຺ມມຕ຺ຕເມວ ເຫຕໍ. ນ ຕໍ ເຕນ ສງ຺ຆສ຺ສ ວາ ຄຓສ຺ສ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ທິນ຺ນເມວ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນິສ຺ສຏ຺ຐວຕ຺ຖຸ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ອນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ສກິໍ ນິວຕ຺ຖໍ ວາ ສກິໍ ປາຣຸຕໍ ວາ ກາຍໂຕ ອໂມເຈຕ຺ວາ ທິວສມ຺ປິ ຈຣຕິ, ເອກເມວ ທຸກ຺ກຏໍ. ໂມເຈຕ຺ວາ ນິວາເສຕິ ວາ ປາຣຸປຕິ ວາ, ປໂຍເຄ ປໂຍເຄ ທຸກ຺ກຏໍ. ທຸນ຺ນິວຕ຺ຖໍ ວາ ທຸປ຺ປາຣຸຕໍ ວາ ສຓ຺ຐາເປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ອຎ຺ຎສ຺ສ ຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊໂຕປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ‘‘ອຎ຺ເຎນ ກຕໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິວຈນຎ຺ເຈຕ຺ຖ (ປາຣາ. ໕໗໐) ສາຘກໍ. ທສາຫໍ ອນຕິກ຺ກນ຺ເຕປິ ອຕິກ຺ກນ຺ຕສຎ຺ຎິໂນ, ເວມຕິກສ຺ສ ຈ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ ອນຕິກ຺ກນ຺ຕສຎ຺ຎິໂນປີຕິ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ ຈີວເຣ ‘‘ອນຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ສຎ຺ຎິໂນ, ທສາເຫ ວາ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ ‘‘ອນຕິກ຺ກນ຺ໂຕ ທສາໂຫ’’ຕິ ເອວໍ ສຎ຺ຎິໂນ.

ອິທານິ ‘‘ອນຘິຏ຺ຐິເຕ ອຘິຏ຺ຐິຕສຎ຺ຎິໂນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍ’’ນ຺ຕິອາທິອາປຕ຺ຕິວາຣໍ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຖາຕິ ຍຖາ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ ສຎ຺ຎາເຠເທນ ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ຕຖາ ອນຘິຏ຺ຐິຕາທີສຸ ສຕ຺ຕສຸ ວິກປ຺ເປສຸ ອຘິຏ຺ຐິຕາທິສຎ຺ຎາເຠທໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ອວິສ຺ສຊ຺ຊິເຕ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕສຎ຺ຎິໂນຕິ ກສ຺ສຈິ ອທິນ຺ເນ ອປຣິຈ຺ຈຕ຺ເຕ ‘‘ທິນ຺ນໍ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ມຍາ’’ຕິ ເອວໍ ສຎ຺ຎິໂນ. ອນຏ຺ເຐ ນຏ຺ຐສຎ຺ຎິໂນຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈີວເຣນ ສທ຺ຘິໍ ພຫູນິ ອຎ຺ເຎສໍ ຈີວຣານິ ເອກໂຕ ຐປິຕານິ, ຕານິ ເຈ ໂຈຣາ ຫຣນ຺ຕິ, ຕຕ຺ເຣສ ອຕ຺ຕໂນ ຈີວເຣ ອນຏ຺ເຐ ນຏ຺ຐສຎ຺ຎີ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນຏ຺ຐສຎ຺ຎິໂນ. ເອສ ນໂຍ ອວິນຏ຺ຐາທີສຸປິ. ອວິລຸຕ຺ເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ຄພ຺ຠໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ປສຍ຺ຫາວຫາຣວເສນ ອວິລຸຕ຺ເຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ວິສ຺ສຊ຺ຊິເຕຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ອຎ຺ຎສ຺ສ ທິນ຺ເນ. ກຖໍ ປນ ທິນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ກຖໍ ຄຫິຕໍ? ‘‘ອິມໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ເທມິ, ທທາມິ, ທຊ຺ຊາມິ, ໂອໂຓເຊມິ, ປຣິຈ຺ຈຊາມິ, ວິສ຺ສຊ຺ຊາມິ, ນິສ຺ສຊ຺ຊາມີ’’ຕິ ວາ ວທຕິ, ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ເທມິ…ເປ… ນິສ຺ສຊ຺ຊາມີ’’ຕິ ວາ ວທຕິ, ສມ຺ມຸຂາປິ ປຣມ຺ມຸຂາປິ ທິນ຺ນໍເຍວ ໂຫຕິ. ‘‘ຕຸຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ວທຕິ, ສຸທິນ຺ນໍ, ສຸຄ຺ຄຫິຕຎ຺ຈ. ‘‘ຕວ ສນ຺ຕກໍ ກໂຣຫິ, ຕວ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕຸ, ຕວ ສນ຺ຕກໍ ກຣິສ຺ສສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ມມ ສນ຺ຕກໍ ກໂຣມິ, ມມ ສນ຺ຕກໍ ໂຫຕຸ, ມມ ສນ຺ຕກໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວທຕິ, ທຸທ຺ທິນ຺ນໍ, ທຸຄ຺ຄຫິຕຎ຺ຈ. ເນວ ທາຕາ ທາຕຸໍ ຊານາຕິ, ນ ອິຕໂຣ ຄເຫຕຸໍ. ສເຈ ປນ ‘‘ຕວ ສນ຺ຕກໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ມຍ຺ຫໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ, ສເຈ ປນ ເອໂກ ‘‘ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ວທຕິ, ອິຕໂຣ ‘‘ນ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ວທຕິ, ປຸນ ໂສ ‘‘ທິນ຺ນໍ ມຍາ ຕຸຍ຺ຫໍ, ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ວທຕິ, ອິຕໂຣປິ ‘‘ນ ມຍ຺ຫໍ ອິມິນາ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວທຕິ. ຕໂຕ ປຸຣິໂມປິ ‘‘ມຍາ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ທສາຫໍ ອຕິກ຺ກາເມຕິ, ປຈ຺ຉິໂມປິ ‘‘ມຍາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ກສ຺ສາປຕ຺ຕີຕິ? ນ ກສ຺ສຈິ. ຍສ຺ສ ປນ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ເຕນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປນ ອຘິຏ຺ຐາເນ ເວມຕິໂກ, ເຕນ ກິໍ ກາຕພ຺ພໍ? ເວມຕິກຠາວໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ‘‘ສເຈ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ເອວໍ ເມ ກປ຺ປິຍໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ເອວໍ ຊານາເປຕ຺ວາ ວິນຍກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ມຸສາວາໂທ ໂຫຕິ.

ຍຖາ ຈ ອິທໍ, ເອວໍ ອິໂຕ ປຣານິປີຕິ ຍຖາ ອິທໍ ອຕິເຣກຈີວຣຘາຣຓສິກ຺ຂາປທໍ ອາຈາຣວິປຕ຺ຕິ, ເອວໍ ອິໂຕ ປຣານິປິ ສິກ຺ຂາປທານິ ອາຈາຣວິປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຠໂຕປາຕິໂມກ຺ເຂສູ’’ຕິອາທິ. ອາຊີວວິປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ປນ ຐເປຕ຺ວາ ທຸພ຺ຠາສິຕໍ ຉ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິ –

‘‘ອາຊີວເຫຕຸ ອາຊີວກາຣຓາ ປາປິຈ຺ໂຉ ອິຈ຺ຉາປກໂຕ ອສນ຺ຕໍ ອຠູຕໍ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມໍ ອຸລ຺ລປຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສ. ອາຊີວເຫຕຸ ອາຊີວກາຣຓາ ສຎ຺ຈຣິຕ຺ຕໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ສງ຺ຆາທິເສສສ຺ສ. ອາຊີວເຫຕຸ ອາຊີວກາຣຓາ ‘ໂຍ ເຕ ວິຫາເຣ ວສຕິ, ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫາ’ຕິ ຠຓຕິ, ປຏິວິຊານນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສ. ອາຊີວເຫຕຸ ອາຊີວກາຣຓາ ຠິກ຺ຂຸ ປຓີຕໂຠຊນານິ ອຄິລາໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ວິຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສ. ອາຊີວເຫຕຸ ອາຊີວກາຣຓາ ຠິກ຺ຂຸນີ ປຓີຕໂຠຊນານິ ອຄິລານາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ວິຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຏິເທສນີຍສ຺ສ. ອາຊີວເຫຕຸ ອາຊີວກາຣຓາ ຠິກ຺ຂຸ ສູປໍ ວາ ໂອທນໍ ວາ ອຄິລາໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ ວິຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ປຣິ. ໒໘໗) –

ເອວໍ ປາຣາຊິກາທິວເສນ ຐເປຕ຺ວາ ທຸພ຺ຠາສິຕໍ ອາຊີວວິປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ຉ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ທິຏ຺ຐິວິປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ປາຈິຕ຺ຕິຍທຸກ຺ກຏວເສນ ທ຺ເວ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິ ສມນຸຠາສນາຍ ປາປິກາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ອປ຺ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊເນ ຎຕ຺ຕິຍາ ທຸກ຺ກຏໍ, ກມ຺ມວາຈາປຣິໂຍສາເນ ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ເອວໍ ທິຏ຺ຐິວິປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍາ ປາຈິຕ຺ຕິຍທຸກ຺ກຏວເສນ ທ຺ເວ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ວິປຕ຺ຕິກຖາສຸ.

ຄຓນຸປຄຕາຕິ ທິວສຄຓນໍ ອຸປຄຕຠາໂວ. ອຎ຺ເຎຫິ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ປຣຫຕ຺ເຖ ທິນ຺ນມ຺ປິ ‘‘ນ ຕາວ ຕໍ ຄຓນຸປຄໍ, ຍາວ ນ ຫຕ຺ຖໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໕໙) ຈມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘເກ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍາວ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວາ ນ ທິນ຺ນໍ, ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຠນ຺ເຕ, ຈີວຣໍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ປຫິຓິຕ຺ວາ ວາ ອນາໂຣຈິຕໍ, ຕາວ ທິວສຄຓນໍ ນ ອຸເປຕິ, ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຍທາ ປນ ອາເນຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວາ ສຸຕໍ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຄຓນຸປຄໍ ໂຫຕິ, ອນ຺ໂຕທສາເຫ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ກຖິນສຎ຺ຎິຕໍ ສມຸຏ຺ຐານມສ຺ສາຕິ ກຖິນສມຸຏ຺ຐານໍ, ຕຕິຍຉຏ຺ຐສມຸຏ຺ຐານວເສນ ທ຺ວິສມຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາຍວາຈາຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພອຘິຏ຺ຐານວິກປ຺ປນານໍ ອກຣເຓນ ກາຍວາຈໂຕ, ຈິຕ຺ເຕ ປນ ສຕິ ກາຍວາຈາຈິຕ຺ຕໂຕ ຈ ສມຸຏ຺ຐາຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອນຘິຏ຺ຐານາວິກປ຺ປນວເສນ ອາປຊ຺ຊນໂຕ ອກິຣິຍໍ. ອຊານນ຺ໂຕປິ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ໂນສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ. ກາຍທ຺ວາເຣ ຈ ວຈີທ຺ວາເຣ ຈ ກຕ຺ຕພ຺ພາກຣຓໂຕ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ.

ກຖິນສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ຠິກ຺ຂຸນາຕິ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ສາມິອຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ກຣຓວຈນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຣິມສິກ຺ຂາປເທ ວິຍາ’’ຕິອາທິ. ອຖ ກສ຺ມາ ກຣຓວເສເນວ ກຣຓວຈນສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສາມິວເສນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ກຣຓວເສນ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຫີຕິ ກາຣຓຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ຉິນ຺ນປລິໂພໂຘຕິ ຉິນ຺ນຈີວຣາວາສປລິໂພໂຘ. ເອກາວ ຣຕ຺ຕິ ເອກຣຕ຺ຕໍ, ສມາສນ຺ຕຄຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ. ຕິຓ຺ຓໍ ຈີວຣານໍ ສມາຫາໂຣຕິ ຕິຈີວຣໍ. ເຕນ ຕິຈີວເຣນ, ຕີຫິ ຈີວເຣຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເກນ ວິປ຺ປວຸຕ຺ໂຖປິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໗໕-໔໗໖) ຫິ ຕິຈີວເຣນ ວິປ຺ປວຸຕ຺ໂຖ ນາມ ໂຫຕິ ປຏິສິທ຺ຘປຣິຍາປນ຺ເນນ ວິປ຺ປວຸຕ຺ຖຕ຺ຕາ, ອວຍເວປິ ວາ ສມຸທາຍໂວຫາຣໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານນເຍນາ’’ຕິອາທິ.

ອິທານິ ວິປ຺ປວາສລກ຺ຂຓວວຕ຺ຖາປນຕ຺ຖໍ ‘‘ຄາໂມ ເອກູປຈາໂຣ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ນິເວສນນ຺ຕິ ອຸໂທສິຕາທີນໍ ວເສນ ອກຕາຍ ປຕິສ຺ສຍວິກຕິຍາ ອຘິວຈນໍ. ອຸໂທສິໂຕຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໘໒-໔໘໗) ຍານາທີນໍ ຠຓ຺ຑານໍ ສາລາ. ໂຍ ‘‘ອຸທວສິໂຕ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຏ຺ໂຏຕິ ປຏິຣາຊາທິປຏິພາຫນຕ຺ຖໍ ອິຏ຺ຐກາຫິ ກໂຕ ພຫລຠິຕ຺ຕິໂກ ຈຕຸປຎ຺ຈຠູມິໂກ ປຕິສ຺ສຍວິເສໂສ. ‘‘ອຏ຺ໂຏຕິ ພຫລຠິຕ຺ຕິກເຄຫໍ, ຍສ຺ສ ໂຄປານສິໂຍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອິຏ຺ຐກາຫິ ເອວ ຉທນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອປເຣ. ‘‘ອຏ຺ຏາກາເຣນ ກຣີຍຕີ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ມາໂຬຕິ ເອກກູຏສງ຺ຄຫິໂຕ ຈຕຸຣສ຺ສປາສາໂທ, ເອກກູຏສງ຺ຄຫິໂຕ ວາ ອເນກໂກຓວນ຺ໂຕ ປຕິສ຺ສຍວິເສໂສ. ‘‘ມາໂຬຕິ ວຏ຺ຏາກາເຣນ ກຕເສນາສນ’’ນ຺ຕິ ອປເຣ. ປາສາໂທຕິ ທີຆປາສາໂທ, ອຑ຺ຒໂຍຄາທິເຠໂທ ອຏ຺ຏມາຬຫມ຺ມິຍວຊ຺ຊິໂຕ ສພ຺ໂພ ວາ ປາສາໂທ. ຫມ຺ມິຍນ຺ຕິ ມຸຓ຺ຑຈ຺ຉທນປາສາໂທ. ‘‘ຈນ຺ທິຍງ຺ຄຓຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອປເຣ. ນາວາຕິ ຖລຏ຺ຐອຸທກຏ຺ຐວເສນ ທ຺ວິຘາ ນາວາ. ສຕ຺ໂຖຕິ ຊງ຺ຆສຕ຺ໂຖ, ສກຏສຕ຺ໂຖ ວາ. ຘຎ຺ຎກຣຓນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໙໑-໔໙໔) ຂລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາຣາໂມຕິ ປຸປ຺ຜາຣາໂມ, ຜລາຣາໂມ ວາ. ວິຫາໂຣຕິ ສປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ວາ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ວາ ສກໂລ ອາວາໂສ. ‘‘ເຄຫມ຺ປີ’’ຕິ ເກຈິ. ນິເວສນາທີນິ ເຈຕ຺ຖ ຄາມໂຕ ພຫິ ນິວິຏ຺ຐານິ ຄຫິຕານິ. ອນ຺ໂຕຄາເມ ຐິຕານໍ ປນ ຄາມຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຄາມປຣິຫາໂຣເຍວາຕິ. ‘‘ນິເວສນາທໂຍ ຫມ຺ມິຍປຣິໂຍສານາ ຄາມປຣິກ຺ເຂປໂຕ ພຫິ ນິວິຏ຺ຐາ’’ຕິ ອປເຣ. ຫຕ຺ຖປາສາຕິກ຺ກເມຕິ ເອຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖປາໂສ ນາມ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຣຕນປ຺ປມາໂຓ ປເທໂສ, ຕສ຺ສ ອຕິກ຺ກໂມ ຫຕ຺ຖປາສາຕິກ຺ກໂມ, ຕສ຺ມິໍ ຫຕ຺ຖປາສາຕິກ຺ກເມ. ຫຕ຺ຖປາສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ປນ ວຕ຺ຖຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຕໍ ປມາຓໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ສເຈປິ ອິທ຺ຘິມາ ຠິກ຺ຂຸ ອາກາເສ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍເມວ ໂຫຕິ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ສເຈ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໗໗-໔໗໘) ຄາໂມ ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ວາ ໂຠຊກສ຺ສ ວາ ວເສນ ເອກກຸລສ຺ສ ໂຫຕິ, ປາກາຣາທິນາ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອກູປຈາໂຣ ຈ, ເອວຣູເປ ຄາເມ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ຄາມພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຍຖາຣຸຈິຕຏ຺ຐາເນ ວສິຕພ຺ພໍ, ສເຈ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ຍສ຺ມິໍ ຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ຆເຣ ວສິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ຆຣສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ.

ສເຈ ຄາໂມ ເວສາລິກຸສິນາຣາທໂຍ ວິຍ ນານາຣາຊູນໍ ວາ ໂຠຊການໍ ວາ ໂຫຕິ, ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ, ເອວຣູເປ ຄາເມ ຍສ຺ມິໍ ຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ຆເຣ ວາ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ຆຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ສາ ວີຖິຍາ ຆຣໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາ ວີຖິຍາ ຕສ຺ສ ຆຣສ຺ສ ສມ຺ມຸຂາຏ຺ຐາເນ ສຠາຍໍ ວາ ຆຣທ຺ວາເຣ ວາ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ເຕສໍ ສຠາທ຺ວາຣານໍ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ.

ສເຈ ໂສ ຄາໂມ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ຍສ຺ມິໍ ຆເຣ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ວາ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາເສ ວາ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ. ນິເວສເນ ປນ ສເຈ ເອກກຸລສ຺ສ ນິເວສນໍ ໂຫຕິ, ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ຈ, ອນ຺ໂຕນິເວສເນ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕນິເວສເນ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ. ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ເຈ ໂຫຕິ, ຍສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ຄພ຺ຠສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ.

ສເຈ ນານາກຸລສ຺ສ ນິເວສນໍ ໂຫຕິ, ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ຈ, ຍສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ສພ຺ເພສໍ ສາຘາຣຓທ຺ວາຣມູເລ ວາ ເຕສໍ ຄພ຺ຠທ຺ວາຣມູລານໍ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ເຈ, ຍສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ຄພ຺ຠສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍ ອຸໂທສິຕາທີສຸປິ.

ສຕ຺ໂຖ ປນ ຊງ຺ຆສຕ຺ໂຖ ວາ ໂຫຕຸ, ສກຏສຕ຺ໂຖ ວາ. ສເຈ ເອກກຸລສ຺ສ ສຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ສຕ຺ເຖ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ວາ ປຈ຺ຉໂຕ ວາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພາ, ປສ຺ສໂຕ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ສເຈ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໘໙) ສຕ຺ໂຖ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄາມໍ ວາ ນທິໍ ວາ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອນ຺ໂຕປວິຏ຺ເຐນ ສທ຺ຘິໍ ເອກາພທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ໂອຣຎ຺ຈ ປາຣຎ຺ຈ ຜຣິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ໂຫຕິ, ສຕ຺ຖປຣິຫາໂຣວ ລພ຺ຠຕິ. ອຖ ຄາເມ ວາ ນທິຍາ ວາ ປຣິຍາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ ອນ຺ໂຕປວິຏ຺ໂຐ, ຄາມປຣິຫາໂຣ ເຈວ ນທິປຣິຫາໂຣ ຈ ລພ຺ຠຕິ. ສເຈ ວິຫາຣສີມໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອນ຺ໂຕສີມາຍ ຈ ຈີວຣໍ ໂຫຕິ, ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວສິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ພຫິສີມາຍ ຈີວຣໍ ໂຫຕິ, ສຕ຺ຖສມີເປເຍວ ວສິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ສກເຏ ວາ ຠຄ຺ເຄ, ໂຄເຓ ວາ ນຏ຺ເຐ ອນ຺ຕຣາ ຉິຊ຺ຊຕິ, ຍສ຺ມິໍ ໂກຏ຺ຐາເສ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ວສິຕພ຺ພໍ.

ເຂຕ຺ເຕປິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໙໐) ສເຈ ເອກກຸລສ຺ສ ເຂຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ຈ, ອນ຺ໂຕເຂຕ຺ເຕ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕເຂຕ຺ເຕ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ. ສເຈ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຫຕ຺ຖປາສາ ຈີວຣໍ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ນານາກຸລສ຺ສ ເຂຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ຈ, ອນ຺ໂຕເຂຕ຺ເຕ ຈີວຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ເຂຕ຺ຕທ຺ວາຣມູເລ ວາ ວຕ຺ຖພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ວາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຈີວຣໍ ຫຕ຺ຖປາສາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍ ຘຎ຺ຎກຣຓາຣາເມສຸ ທ຺ວີສຸປິ. ວິຫາເຣ ປນ ນິເວສເນ ວຸຕ຺ຕສທິໂສວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ຣຸກ຺ຂມູເລ ປນ ຍໍ ມຊ຺ຌນ຺ຫິເກ ກາເລ ສມນ຺ຕາ ຉາຍາ ຜຣຕິ, ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ອວິຣເຬ ປເທເສ ຕສ຺ສ ຉາຍາຍ ຜຸຏ຺ໂຐກາສສ຺ສ ອນ຺ໂຕເຍວ ນິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ວິຣຬສາຂສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ອາຕເປນ ຜຸຏ຺ໂຐກາເສ ຐເປຕິ, ອຣຸຓຸຄ຺ຄມເນ ຈ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາເສ ນ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຐາເນ ຕສ຺ສ ຉາຍາຍປິ ໂຫຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ ໂຫຕິ. ສເຈ ນານາກຸລສ຺ສ ຣຸກ຺ໂຂ ໂຫຕິ, ຈີວຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາສາ ນ ວິຊຫິຕພ຺ພໍ.

ອຊ຺ໂຌກາເສ ປນ ວິຎ຺ຌາຏວິອາທີສຸ ອຣຎ຺ເຎສຸປິ ສມຸທ຺ທມຊ຺ເຌ ມຈ຺ຉພນ຺ຘານໍ ອຄມນປຖທີປເກສຸປິ ຈີວຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ຕໂຕ ສມນ຺ຕາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕເຣ ປເທເສ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວສິຕພ຺ພໍ, ອິໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ວສນ຺ໂຕ ວິປ຺ປວຸຕ຺ໂຖ ນາມ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອິມສ຺ສ ປນ ວິຕ຺ຖາຣສ຺ສ ອິຘ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ຕິຈີວເຣນ ວິປ຺ປວເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປເທ. ສງ຺ເຂໂປຕິ ສງ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ. ເອຕ຺ຖ ປນ ປາຬິຍໍ (ປາຣາ. ໔໗໗) ‘‘ຄາໂມ ເອກູປຈາໂຣ ນານູປຈາໂຣ’’ຕິອາທິນາ ອວິເສເສນ ມາຕິກໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາປິ ຄາມນິເວສນອຸໂທສິຕເຂຕ຺ຕຘຎ຺ຎກຣຓອາຣາມວິຫາຣານໍ ເອກູປຈາຣນານູປຈາຣຕາ ‘‘ຄາໂມ ເອກູປຈາໂຣ ນາມ ເອກກຸລສ຺ສ ຄາໂມ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈາ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໗໘) ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕາປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕວເສນ ວິຠຕ຺ຕາ. ອຏ຺ຏມາຬປາສາທຫມ຺ມິຍນາວາສຕ຺ຖຣຸກ຺ຂມູລອຊ຺ໂຌກາສານໍ ປນ ເອວໍ ອວຕ຺ວາ ‘‘ເອກກຸລສ຺ສ ອຏ຺ໂຏ ໂຫຕິ, ນານາກຸລສ຺ສ ອຏ຺ໂຏ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໘໔) ນເຍນ ເອກກຸລນານາກຸລວເສນ ຈ ອນ຺ເຕ ‘‘ອຊ຺ໂຌກາໂສ ເອກູປຈາໂຣ ນາມ ອຄາມເກ ອຣຎ຺ເຎ ສມນ຺ຕາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣາ ເອກູປຈາໂຣ, ຕໂຕ ປຣໍ ນານູປຈາໂຣຕິ (ປາຣາ. ໔໙໔) ຈ ເອວໍ ເອກູປຈາຣນານູປຈາຣຕາ ວິຠຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ຄາມາທີສຸ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ເອກູປຈາຣໍ, ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ນານູປຈາຣນ຺ຕິ ຈ, ອຏ຺ຏາທິສຸ ຍໍ ເອກກຸລສ຺ສ, ຕໍ ເອກູປຈາຣໍ, ຍໍ ນານາກຸລສ຺ສ, ຕໍ ນານູປຈາຣນ຺ຕິ ຈ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອຊ຺ໂຌກາເສ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອຸປຈາໂຣຕິ ຫິ ‘‘ຄາໂມ ເອກູປຈາໂຣ ນານູປຈາໂຣ’’ຕິອາທີສຸ ທ຺ວາຣໍ, ‘‘ອຊ຺ໂຌກາໂສ ເອກູປຈາໂຣ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສມນ຺ຕາ ສຕ຺ຕພ຺ຠນ຺ຕຣສງ຺ຂາຕໍ ປມາຓນ຺ຕິ ອປເຣ.

ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຠິກ຺ຂຸສມ຺ມຸຕິຍາຕິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສງ຺ເຆນ ທິນ຺ນາ ສມ຺ມຸຕິ ຠິກ຺ຂຸສມ຺ມຸຕິ, ຕໍ ວິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ສງ຺ໂຆ’’ຕິອາທິ. ອວິປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິໍ ເທຕີຕິ ອວິປ຺ປວາສາ ສມ຺ມຸຕິ, ອວິປ຺ປວາສາຍ ວາ ສມ຺ມຸຕິ ອວິປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິ, ຕໍ ຎຕ຺ຕິທຸຕິເຍນ ກມ຺ເມນ ເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣນາຕິ ‘‘ອນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ອນ຺ຕຣວາສໂກ ວຸຈ຺ຈຕິ, ‘‘ອຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ໂຄ, ສຫ ອນ຺ຕເຣນ ອຸຕ຺ຕຣໍ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣໍ, ເຕນ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣນ, ສຫ ອນ຺ຕຣວາສເກນ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ເຄນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນ຺ໂຕອຣຸເຓ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘເຏຕິ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ສມ຺ປາປຸຓິຕຸມສກ຺ໂກນ຺ເຕນ ຕຕ຺ເຖວ ຐຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕ ອຣຸເຓ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘເຏ. ປຈ຺ຈາຄນ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ໂຣໂຄ ນ ກຸປ຺ປຕິ, ຕຖາ ປຸນ ຈີວຣສ຺ສ ຐປິຕຏ຺ຐານໍ ອາຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຍໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິ ສຕ຺ຖໍ ວາ ປຣິເຍສຕິ, ‘‘ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ອາໂຠຄໍ ວາ ກໂຣຕິ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ນ ທານິ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ປນ ຘຸຣນິກ຺ເຂປໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕພ຺ພໍ ‘‘ອຕິເຣກຈີວຣຏ຺ຐາເນ ຐສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຕຕ຺ເຖວ ວາ ຐິເຕນ ປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ໂສຕິ ຍສ຺ສ ສມ຺ມຸຕິ ທິນ຺ນາ, ໂສ ໂຣໂຄ. ລທ຺ຘກປ຺ປິຍເມວ ປຸນ ສມ຺ມຸຕິທານກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣຕາຕິ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານນເຍນ ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣຕາ. ວິປ຺ປວາໂສ ນາມ ຍທິ ພທ຺ຘສີມາຍໍ ຈີວຣໍ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ພຫິ ອຣຸຓຸຏ຺ຐາປນໍ. ອຖ ອພທ຺ຘສີມາຍໍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕຄາມາທີນໍ ພຫິ ຫຕ຺ຖປາສາຕິກ຺ກເມ ອຣຸຓຸຏ຺ຐາປນໍ. ພທ຺ຘສີມາຍໍ ປນ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຈີວຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕສີມາຍເມວ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອິຘ ອປຈ຺ຈຸທ຺ຘຣຓໍ ອກິຣິຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ອຸໂທສິຕສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ອກາລຈີວຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ປຸຣິມສິກ຺ຂາປເທ ວິຍ ເອຕ຺ຖາປິ ຠິກ຺ຂຸນາຕິ ສາມິອຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸນາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອກາລຈີວຣໍ ນາມ ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ສຕ຺ຕມາເສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ກາເລປິ ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນໍ, ເອຕໍ ອກາລຈີວຣໍ ນາມາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໐໐) ປທຠາຊນິຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຍ຺ວາຍໍ ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍ຺ວາຍໍ ຈີວຣກາໂລ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວສ຺ສານສ຺ສາຕິ ວສ຺ສານສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຸຕຸໂນ. ປຈ຺ຉິໂມ ມາໂສ ນາມ ຈີວຣມາໂສ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອນຕ຺ຖເຕປິ ກຖິເນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຈີວຣໍ ອນຘິຏ຺ຐິຕໍ, ອວິກປ຺ປິຕໍ ຐເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປຎ຺ຈ ມາສາຕິ ປຈ຺ຉິມກຕ຺ຕິກມາໂສ, ເຫມນ຺ຕິກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈາຕິ ປຎ຺ຈ ມາສາ. ອຎ຺ຎທາຕິ ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ເອກາທສມາເສ, ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ສຕ຺ຕມາເສ. ກາເລປີຕິ ‘‘ອນຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ຈີວຣມາໂສ, ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ປຎ຺ຈ ມາສາ’’ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຈີວຣກາເລປິ. ‘‘ອາທິນາ ນເຍນາ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ທທາມິ ທຊ຺ຊາມີ’’ຕິອາທີນໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔໖໙) ສງ຺ຄໂຫ. ກິຎ຺ຈາປິ ເຈຕານິ ສພ຺ພານິ ‘‘ອກາລຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ, ຕຖາປິ ປິຏ຺ຐິສມເຍເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ນານິ ‘‘ອກາລຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕານິ.

‘‘ກາເລ ສງ຺ຆສ຺ສ ອິທໍ ອກາລຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ທິນ຺ນໍ ປນ ອກາລຈີວຣສາມຎ຺ຎໂຕ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ປິຏ຺ຐິສມເຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຈີວຣໍ ວຸຏ຺ຐວສ຺ເສຫິ, ເສເສຫິ ຈ ສມ຺ມຸຂີຠູເຕຫິ ຠາເຊຕຸໍ ລພ຺ຠຕີຕິ ອກາລຈີວຣໍ ນາມ ຊາຕໍ, ຕເຖວິທມ຺ປີຕິ ຕທິທໍ ອກາລຈີວຣສາມຎ຺ຎໍ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ອິທໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ‘ທມ຺ມີ’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຫິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອາທິສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ເກນຈິ ຠາຊນີຍໍ ໂຫຕີຕິ? ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ, ອາທິສ຺ສ ທານສາມຎ຺ຎໂຕ ລພ຺ຠມານມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຘເນນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກປ຺ປາສສຸຕ຺ຕາທິນາ ຘເນນ. ອິມສ຺ສ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ສີມາຍ ເທຕີ’’ຕິອາທິ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ສີມາຍ ທານໍ ເອກາ ມາຕິກາ, ກຕິກາຍ ທານໍ ທຸຕິຍາ…ເປ… ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ທານໍ ອຏ຺ຐມາ.

‘‘ປຣິກ຺ເຂປາຣຫຏ຺ຐາເນນາ’’ຕິ ອິມິນາ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ຘຸວສນ຺ນິປາຕຏ຺ຐານາທິໂຕ ປຐມເລຑ຺ຑຸປາຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ອຸປຈາຣສີມາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິທານິ ທຸຕິຍເລຑ຺ຑຸປາຕສ຺ສປິ ອນ຺ໂຕ ອຸປຈາຣສີມາເຍວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຘຸວສນ຺ນິປາຕຏ຺ຐານມ຺ປິ ສີມາປຣິຍນ຺ຕຄຕເມວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອາວາເສ ວຑ຺ຒນ຺ເຕ ວຑ຺ຒຕີຕິ ສເຈ ອຸປຈາຣໂຕ ອພຫິຠູໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອາວາໂສ ວຑ຺ຒຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ‘‘ຠິກ຺ຂູສຸປິ ວຑ຺ຒນ຺ເຕສຸ ວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສເຈ ວິຫາເຣ ສນ຺ນິປຕິຕຠິກ຺ຂູຫິ ສທ຺ຘິໍ ເອກາພທ຺ຘາ ຫຸຕ຺ວາ ໂຍຊນສຕມ຺ປິ ປູເຣຕ຺ວາ ນິສີທນ຺ຕິ, ໂຍຊນສຕມ຺ປິ ອຸປຈາຣສີມາວ ໂຫຕິ, ສພ຺ເພສໍ ລາໂຠ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໙) ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອາຣາມປເວສນເສນາສນາປຸຈ຺ຉນານີຕິ ອາຄນ຺ຕຸກຄມິການໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອາຣາມປເວສນາປຸຈ຺ຉນໍ, ເສນາສນາປຸຈ຺ຉນຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ອາຄນ຺ຕຸກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອາຣາມປເວສນໍ ອາປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຄມິກາຍ ສງ຺ຆິກໍ ທສວິຘໍ ເສນາສນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຄມິກສ຺ສ ປນ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສາປິ ອິມິສ຺ສາເຍວ ສີມາຍ ວເສນ ເສນາສນາປຸຈ຺ຉນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ປຣິວາສມານຕ຺ຕາໂຣຈນນ຺ຕິ ປາຣິວາສິກມານຕ຺ຕຈາຣີນໍ ປຣິວາສາໂຣຈນໍ, ມານຕ຺ຕາໂຣຈນຎ຺ຈ. ວສ຺ສຈ຺ເຉທນິສ຺ສຍເສນາສນຄ຺ຄາຫາທິວິຘານນ຺ຕິ ວສ຺ສຈ຺ເຉທວິຘານໍ, ນິສ຺ສຍຄ຺ຄາຫວິຘານໍ, ເສນາສນຄ຺ຄາຫວິຘານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາທິສທ຺ເທນ ນິສ຺ສຍປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິ, ລາຠຄ຺ຄາໂຫ ອາຄນ຺ຕຸກວຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ອາຣາມປເວສນນ຺ຕິ ເອວມາທິກໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອິມິສ຺ສາວ ສີມາຍ ວເສນາຕິ ອຸປຈາຣສີມາເຍວາຕິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ອນ຺ໂຕ, ພຫິ ຈ ອິມສ຺ສ ສພ຺ພສ຺ສ ລພ຺ຠນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ.

ລາຠຕ຺ຖາຍ ຐປິຕາ ສີມາ ລາຠສີມາ (ມຫາວ. ໓໗໙), ສາ ຈ ໂຂ ເນວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ອນຸຎ຺ຎາຕາ, ນ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫກຕ຺ເຖເຣຫິ ຐປິຕາ, ອປິຈ ໂຂ ລາຠທາຍເກຫິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທໂຍ’’ຕິອາທິ. ສມນ຺ຕາຕິ ວິຫາຣສ຺ສ ສມນ຺ຕາ. ຍນ຺ຕິ ສຸງ຺ກສສ຺ສາທິ. ‘‘ສີມໍ ຐເປນ຺ຕີ’’ຕິ ປາຐເສໂສ. ເອກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອາຓາປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ໂຈຬໂຠໂຄ ເກຣຬໂຠໂຄຕິ ເອວໍ ເອເກກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອາຓາປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ. ທ຺ວິຘາ ອາໂປ ຄໂຕ ເອຕ຺ຖາຕິ ທີໂປ, ໂອເຆນ ອນຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຕ ຠູມິຠາໂຄ, ໂສວ ສີມາ ທີປສີມາ. ເຕນາຫ ສມຸທ຺ທນ຺ເຕນາ’’ຕິອາທິ. ຈກ຺ກວາຬສີມາ ຈກ຺ກວາຬປພ຺ພເຕເນວ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ອາຫ ‘‘ເອກຈກ຺ກວາຬປພ຺ພຕປຣິກ຺ເຂປພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ຈກ຺ກວາຬສີມາ’’ຕິ.

ເສສາຕິ ຂຓ຺ຑສີມາທໂຍ. ຂຓ຺ຑສີມາຍ ເທມາຕິ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ຂຓ຺ຑສີມາຍ ເກນຈິ ກມ຺ເມນ ສນ຺ນິປຕິຕໍ ສງ຺ຆໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ຂຓ຺ຑສີມາຍໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ. ຂຓ຺ຑສີມາຍ ຐິເຕ ຣຸກ຺ເຂ ວາ ປພ຺ພເຕ ວາ ຐິໂຕປິ ເຫຏ຺ຐາ ວາ ປຖວິເວມຊ຺ຌຄໂຕປິ ຂຓ຺ຑສີມາເຍວ ຐິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມານສໍວາສສີມາຍ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ‘‘ສມານສໍວາສສີມາຍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຂຓ຺ຑສີມາ ສີມນ຺ຕຣິກຏ຺ຐານໍ ນ ປາປຸຓາຕິ ຕຕ຺ຖ ສມານສໍວາສສີມາຍ ອຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສມານສໍວາສອວິປ຺ປວາສສີມາສຸ ທິນ຺ນສ຺ສ ອິທໍ ນານາຕ຺ຕໍ – ‘‘ອວິປ຺ປວາສສີມາຍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ ຄາມຏ຺ຐານໍ ນ ປາປຸຓາຕິ. ກສ຺ມາ? ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔໔) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ສມານສໍວາສສີມາຍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ ປນ ຄາເມ ຐິຕານມ຺ປິ ປາປຸຓາຕີຕິ. ອພ຺ຠນ຺ຕຣສີມາອຸທກຸກ຺ເຂປສີມາສຸ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ອຸໂປສຖາທິອຕ຺ຖາຍ ສນ຺ນິປຕິເຕ ທິສ຺ວາ ‘‘ອິມິສ຺ສາ ອພ຺ຠນ຺ຕຣສີມາຍ ເທມາ’’ຕິອາທິນາ ທິນ຺ນໍ. ຊນປທຣຏ຺ຐຣຊ຺ຊທີປຈກ຺ກວາຬສີມາສຸປິ ຄາມສີມາທີສຸ ວຸຕ຺ຕສທິໂສວ ວິນິຈ຺ຉໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຊນປທສີມາທີສູ’’ຕິອາທິ. ເອໂກປິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ລຠຕີຕິ ເອໂກປິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອິຘ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ຠາເຊຕ຺ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕຸໍ ລຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອໂກຕິ ສຠາໂຄ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ, ອຍມ຺ປິ ຠາຄເມວ ຄເຫຕຸໍ ລຠຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສຠາຄານໍ ຠາຄໍ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ.

ເອວໍ ຕາວ ໂຍ ສີມໍ ປຣາມສິຕ຺ວາ ເທຕິ, ຕສ຺ສ ທາເນ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ໂຍ ‘‘ອສຸກສີມາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ຊານາຕິ, ເກວລໍ ‘‘ສີມາ’’ຕິ ວຈນມຕ຺ຕເມວ ຊານນ຺ໂຕ ວິຫາຣໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ສີມາຍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ສີມຏ຺ຐກສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວາ ຠຓຕິ, ຕຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ປນ ວິຫາຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ກຕຣນ຺ຕິ ກຕຣສີມໍ. ອຫເມຕໍ ເຠທໍ ນ ຊານາມີຕິ ອຫໍ ‘‘ອສຸກາ ສີມາ’’ຕິ ເອຕໍ ວິຠາຄໍ ນ ຊານາມິ. ອຸປຈາຣສີມຏ຺ເຐຫິ ຠາເຊຕພ຺ພໍ ລາຠສ຺ສ ອຸປຈາຣສີມາຍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສາຕິ ສມານລາຠກຕິກາ.

ຍຕ຺ຖ ມຍ຺ຫໍ ຘຸວກາຣາ ກຣີຍນ຺ຕີຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໙) ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ຕສ຺ສ ຈີວຣທາຍກສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ປາກວຕ຺ຕໍ ວາ ວຕ຺ຕຕິ. ຍສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ຠິກ຺ຂູ ອຕ຺ຕໂນ ຠາຣໍ ກຕ຺ວາ ສທາ ເຄເຫ ໂຠເຊຕິ, ຍຕ຺ຖ ວາ ອເນນ ອາວາໂສ ວາ ກາຣິໂຕ, ສລາກຠຕ຺ຕາທີນິ ວາ ນິພທ຺ຘານິ, ອິເມ ຘຸວກາຣາ ນາມ. ເຍນ ປນ ສກໂລປິ ວິຫາໂຣ ປຕິຏ຺ຐາປິໂຕ, ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຕ຺ຖ ຕສ຺ສ ປາກວຕ຺ຕໍ ວາ ວຕ຺ຕຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ປາກວຕ຺ຕນ຺ຕິ ທານວຕ຺ຕໍ. ວຕ຺ຕຕີຕິ ປວຕ຺ຕຕິ. ຍໂຕຕິ ຍສ຺ມາ ວິຫາຣາ. ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ວິຫາເຣສຸ. ມາຕິກໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາຕິ ເອກສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ຠິກ຺ຂູ ພຫຸຕຣາ, ເອກສ຺ມິໍ ໂຖກຕຣາ, ເອກຎ຺ຈ ວຕ຺ຖໍ, ຘຸວກາຣຏ຺ຐານຎ຺ຈ ພຫຸກໍ, ກຕ຺ຖ ເທມາຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ, ຍທິ ປນ ມຎ຺ໂຈ ວາ ປີຐໍ ວາ ເອກເມວ ໂຫຕິ, ຕໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຍສ຺ສ ວາ ວິຫາຣສ຺ສ, ເອກວິຫາເຣປິ ວາ ຍສ຺ສ ເສນາສນສ຺ສ ໂສ ວິຈາເຣຕິ, ຕຕ຺ຖ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈປິ ‘‘ອສຸກຠິກ຺ຂຸ ຄຓ຺ຫຕູ’’ຕິ ວທຕິ, ວຏ຺ຏຕິ. ອຖ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຘຸວກາເຣ ເທຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອວິຈາເຣຕ຺ວາວ ຄຈ຺ຉຕິ, ສງ຺ຆສ຺ສປິ ວິຈາເຣຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອວໍ ປນ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ – ‘‘ສງ຺ຆຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວສນຏ຺ຐາເນ ເທຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສເຈ ຕຕ຺ຖ ເສນາສນໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ, ຍຕ຺ຖ ນປ຺ປໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ວສນຏ຺ຐາເນ ເສນາສນປຣິໂຠຄຠຓ຺ຑໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວທຕິ, ຕຕ຺ຖ ທາຕພ຺ພໍ.

ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີຕິ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ‘‘ອິມານິ ຈີວຣານິ ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ເອວໍ ທິນ຺ນໍ. ຕໂຕ ພຫິທ຺ຘາປີຕິ ອຸປຈາຣສີມາໂຕ ພຫິທ຺ຘາປິ. ເຕຫິ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ອຸປຈາຣສີມາຄເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ. ເອກາພທ຺ຘານຎ຺ຈ ປາປຸຓາຕິ ປຣິສາວເສນ ວຑ຺ຒິຕາ ສີມາ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ອຸປຈາຣສີມາຄຕານໍ ປາປຸຓາຕິ, ຍສ຺ມາ ຈ ຕໂຕ ພຫິທ຺ຘາປິ ອຸປຈາຣສີໂມກ຺ກນ຺ເຕຫິ ເອກາພທ຺ຘານໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ມາ. ເຕສນ຺ຕິ ອຸປຈາຣສີມາຄຕານໍ, ຕໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ເອກາພທ຺ຘານຎ຺ຈ. ຄາຫເຕ ສຕີຕິ ອນ຺ເຕວາສິກາທິເກ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕ ສຕິ. ອສມ຺ປຕ຺ຕານມ຺ປີຕິ ອຸປຈາຣສີມາຍໍ ຐິເຕຫິ ຆຓ຺ຏິໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ກາລໍ ໂຆເສຕ຺ວາ ລາຠຠາຊນຏ຺ຐານໍ ອສມ຺ປຕ຺ຕານມ຺ປິ ອຸປຈາຣສີມາຍ ປວິຏ຺ຐານໍ, ເຕຫິ ວາ ສທ຺ຘິໍ ເອກາພທ຺ຘານໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິຫາຣທ຺ວາເຣ ວາ ອນ຺ໂຕວິຫາເຣເຍວ ວາ ຐິຕານຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠາໂຄ ທາຕພ຺ໂພຕິ ສງ຺ຆນວກສ຺ສ ທິນ຺ເນປີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ທຸຕິຍຠາເຄ ປນ ເຖຣາສນໍ ອາຣຸຬ຺ເຫ ອາຄຕານໍ ປຐມຠາໂຄ ນ ປາປຸຓາຕິ. ທຸຕິຍຠາຄໂຕ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ທາຕພ຺ພໍ.

ສເຈ ປນ ‘‘ພຫິອຸປຈາຣສີມາຍໍ ຐິຕານໍ ເທຖາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ນ ທາຕພ຺ພໍ. ຍທິ ປນ ວິຫາໂຣ ມຫາ ໂຫຕິ, ເຖຣາສນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວຕ຺ເຖສຸ ທີຍມາເນສຸ ອລສຊາຕິກາ ມຫາເຖຣາ ປຈ຺ຉາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ວີສຕິວສ຺ສານໍ ທີຍຕິ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ຐິຕິກາ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ຐິຕິກໍ ຐເປຕ຺ວາ ເຕສໍ ທຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຐິຕິກາຍ ທາຕພ຺ພໍ.

‘‘ອສຸກວິຫາເຣ ກິຣ ພຫຸຈີວຣໍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ສຸຕ຺ວາ ໂຍຊນນ຺ຕຣິກວິຫາຣໂຕປິ ຠິກ຺ຂູ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ສມ຺ປຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕານໍ ຐິຕຏ຺ຐານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທາຕພ຺ພໍ, ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍ ຈີວຣກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໙) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອວໍ ວິຫາຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ‘‘ອິມານິ ຈີວຣານິ ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ເນສຸ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ພຫິອຸປຈາຣສີມາຍໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ເນສຸ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກາພທ຺ຘປຣິສາຍ ປາປຸຓາຕີຕິ ສເຈ ໂຍຊນໍ ຜຣິຕ຺ວາ ປຣິສາ ຐິຕາ ໂຫຕິ, ເອກາພທ຺ຘາ ເຈ, ສພ຺ເພສໍ ປາປຸຓາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກາພທ຺ຘຕາ ເຈຕ຺ຖ ທ຺ວາທສຫຕ຺ຖພ຺ຠນ຺ຕຣໂຕ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຍ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ອຸຠໂຕສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ນນ຺ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໙) ‘‘ອຸຠໂຕສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ທິນ຺ນໍ. ‘‘ທ຺ເວຘາສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມິ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ສງ຺ຆານໍ ທມ຺ມິ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ອຸຠໂຕສງ຺ຆສ຺ສ ທິນ຺ນເມວ ໂຫຕິ. ອຸປຑ຺ຒໍ ຠິກ຺ຂູນໍ, ອຸປຑ຺ຒໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ທ຺ເວ ຠາເຄ ສເມ ກຕ຺ວາ ເອໂກ ຠາໂຄ ຠິກ຺ຂູນໍ, ເອໂກ ຠາໂຄ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ທາຕພ຺ໂພ. ຄເຫຕຸໍ ລຠຕິ ອຸຠໂຕສງ຺ຆຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຈຕິຍສ຺ສາຕິ ຖູປາທິໂນ. ຕຎ຺ຫິ ຘາຕາຍຕນາທິຠາເວນ ຈິຕຕ຺ຕາ, ໂລກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕີກາຣຏ຺ຐານຕາຍ ຈ ‘‘ເຈຕິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນ ໂກຈິ ວິເສໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອິຘ ປນ ເຈຕິຍສ຺ສາ’’ຕິອາທິ.

‘‘ອຸຠໂຕສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ທ຺ວາວີສຕິໂກຏ຺ຐາເສ ກຕ຺ວາ ທສ ຠິກ຺ຂູນໍ, ທສ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ, ເອໂກ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ເອໂກ ເຈຕິຍສ຺ສ ທາຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ປຸຄ຺ຄໂລ ສງ຺ຆໂຕປິ ອຕ຺ຕໂນ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ປຸນ ຄເຫຕຸໍ ລຠຕິ, ເຈຕິຍສ຺ສ ເອໂກເຍວ. ອຍໍ ປນ ວາໂຣ ຍຖາວຸຕ຺ເຕເນວ ນເຍນ ຎາຍຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອິຘ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໙) ປນ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.

ນ ມຊ຺ເຌ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພໍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີນ’’ນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລິກວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຸຄ຺ຄໂລ ວິສຸໍ ນ ລຠຕີຕິ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ວິສຸໍ ປຸຄ຺ຄລິກໂກຏ຺ຐາສໍ ນ ລຠຕິ. ປາປຸຓນຏ຺ຐານໂຕ ເອກເມວ ລຠຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ປຕ຺ຕພ຺ພຏ຺ຐານໂຕ ເອກເມວ ໂກຏ຺ຐາສໍ ລຠຕິ. ກສ຺ມາ? ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີນຎ຺ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ເຈຕິຍສ຺ສ ເອກປຸຄ຺ຄລປຏິວີໂສ ລພ຺ຠຕິ, ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວິສຸໍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ຕສ຺ມາ ເອກໍ ເຈຕິຍສ຺ສ ທຕ຺ວາ ອວເສສໍ ຠິກ຺ຂູ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈ ຄເຓຕ຺ວາ ຠາເຊຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຈຕິຍສ຺ສ ຈາຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຸຄ຺ຄລເຈຕິຍປຣາມສນໍ ອນນ຺ຕຣນຍສທິສເມວາຕິ ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຈ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈ ຄຫຓໍ ອນນ຺ຕຣນຍສທິສເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸນີນຎ຺ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸນີນຎ຺ຈ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈ, ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸນີນຎ຺ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ເຈຕິຍສ຺ສ ເອກປຏິວີໂສ ລພ຺ຠຕິ, ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວິສຸໍ ນຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂູ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈ ຄເຓຕ຺ວາວ ຠາເຊຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວິສຸໍ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວິສຸໍ ປຏິວີໂສ ນ ລພ຺ຠຕິ, ວສ຺ສຄ຺ເຄນ ເອໂກວ ລພ຺ຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ເຈຕິຍສ຺ສ ວິສຸໍ ປຏິວີໂສ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຈຕິຍສ຺ສ ປນ ລພ຺ຠຕີ’’ຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ເຈຕິຍສ຺ເສວ ວິສຸໍ ລພ຺ຠຕິ, ນ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ. ເຈຕິຍສ຺ສ ປນ ລພ຺ຠຕິເຍວາຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ເຈຕິຍສ຺ສ ວິສຸໍ ປຏິວີໂສ ລພ຺ຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈ ເຈຕິຍສ຺ສ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ເຈຕິຍສ຺ເສວ ວິສຸໍ ລພ຺ຠຕິ, ນ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ. ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາປິ ເອວເມວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ຍໍ ປເນຕຣຫິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໙) ປຓ຺ຑິຕມນຸສ຺ສາ ສຘາຕຸກໍ ປຏິມໍ ວາ ເຈຕິຍໍ ວາ ຐເປຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ອຸຠໂຕສງ຺ຆສ຺ສ ທານໍ ເທນ຺ຕິ, ປຏິມາຍ ວາ ເຈຕິຍສ຺ສ ວາ ປຸຣໂຕ ອາຘາຣເກ ປຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ທກ຺ຂິໂຓທກໍ ທຕ຺ວາ ‘‘ພຸທ຺ຘານໍ ເທມາ’’ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຍໍ ປຐມໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ເທນ຺ຕິ, ວິຫາຣໍ ວາ ອາຫຣິຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ເຈຕິຍສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ປິຓ຺ຑປາຕຎ຺ຈ ມາລາຄນ຺ຘາທີນິ ຈ ເທນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ກຖໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ມາລາຄນ຺ຘາທີນິ ຕາວ ເຈຕິເຍ ອາໂຣເປຕພ຺ພານິ, ວຕ຺ເຖຫິ ປຏາກາ, ເຕເລນ ປທີປາ ກາຕພ຺ພາ, ປິຓ຺ຑປາຕມຘຸຜາຓິຕາທີນິ ປນ ໂຍ ນິພທ຺ຘເຈຕິຍຊຄ຺ຄໂກ ໂຫຕິ ປພ຺ພຊິໂຕ ວາ ຄຫຏ຺ໂຐ ວາ, ຕສ຺ສ ທາຕພ຺ພານິ. ນິພທ຺ຘຊຄ຺ຄເກ ອສຕິ ອາຫຏຠຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຸປກຏ຺ເຐ ກາເລ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາປິ ວຕ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ.

ມາລາຄນ຺ຘາທີສຸ ຈ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ‘‘ອິທໍ ຫຣິຕ຺ວາ ເຈຕິຍປູຊໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ທູຣມ຺ປິ ຫຣິຕ຺ວາ ປູເຊຕພ຺ພໍ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຫຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ຫຣິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ປນ ‘‘ອຫໍ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣາມິ, ອາສນສາລາຍໍ ຠິກ຺ຂູ ອຕ຺ຖິ, ເຕ ຫຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຕຸຍ຺ຫໍເຍວ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຖ ປນ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຫຣນ຺ຕສ຺ສ ຄຈ຺ຉໂຕ ອນ຺ຕຣາວ ກາໂລ ອຸປກຏ຺ໂຐ ໂຫຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ປາເປຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີຕິ ວທຕີຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໙) ‘‘ວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐສງ຺ຆສ຺ສ ອິມານິ ຈີວຣານິ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວທຕິ. ເຕສໍ ພຫິສີມຏ຺ຐານມ຺ປິ ປາປຸຓາຕີຕິ ອຕ຺ຖເຕ ກຖິເນ ພຫິສີມຏ຺ຐານມ຺ປິ ຍາວ ກຖິນສ຺ສ ອຸພ຺ຠາຣາ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ມາ ທິສາປກ຺ກນ຺ຕສ຺ສາປິ ສຕິ ປຏິຄ຺ຄາຫເກ ທາຕພ຺ພໍ. ອນຕ຺ຖເຕ ປນ ກຖິເນ ອນ຺ໂຕເຫມນ຺ເຕ, ເອວຎ຺ຈ ປນ ວຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ປຈ຺ຉິມວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐານມ຺ປິ ປາປຸຓາຕິ. ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈີຕິ ເຍສຸ ເກສຸຈິ ວິຫາເຣສຸ. ເອວໍ ວທຕີຕິ ‘‘ວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວທຕິ. ຕຕ຺ຣ ສມ຺ມຸຂີຠູຕານໍ ສພ຺ເພສໍ ປາປຸຓາຕິ ປິຏ຺ຐິສມເຍ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ. ສເຈ ປນ ‘‘ວສ຺ສໍ ວສນ຺ຕານໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວທຕິ, ອນ຺ໂຕວສ຺ເສເຍວ ວສ຺ສໍ ວສນ຺ຕາວ ລຠນ຺ຕິ, ຉິນ຺ນວສ຺ສາ ນ ລຠນ຺ຕິ. ຈີວຣມາເສ ປນ ‘‘ວສ຺ສໍ ວສນ຺ຕານໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປຈ຺ຉິມິກາຍ ວສ຺ສູປຄຕານໍເຍວ ປາປຸຓາຕິ, ປຸຣິມິກາຍ ວສ຺ສູປຄຕານຎ຺ຈ ຉິນ຺ນວສ຺ສານຎ຺ຈ ນ ປາປຸຓາຕິ.

ຈີວຣມາສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ເຫມນ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຉິໂມ ທິວໂສ, ຕາວ ‘‘ວສ຺ສາວາສິກໍ ເທມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ກຖິນໍ ອຕ຺ຖຕໍ ວາ ໂຫຕຸ, ອນຕ຺ຖຕໍ ວາ, ອຕີຕວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐານໍເຍວ ປາປຸຓາຕິ. ຄິມ຺ຫານໍ ປຐມທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ມາຕິກາ ອາໂຣເປຕພ຺ພາ ‘‘ອຕີຕວສ຺ສາວາສສ຺ສ ປຎ຺ຈ ມາສາ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ, ອນາຄໂຕ ຈຕຸມາສຈ຺ຈເຍນ ຠວິສ຺ສຕິ, ກຕຣວສ຺ສາວາສສ຺ສ ເທສີ’’ຕິ. ສເຈ ‘‘ອຕີຕວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐານໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຕໍອນ຺ໂຕວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐານເມວ ປາປຸຓາຕິ, ທິສາ ປກ຺ກນ຺ຕານມ຺ປິ ສຠາຄາ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ລຠນ຺ຕິ.

ສເຈ ‘‘ອນາຄເຕ ວສ຺ສາວາສິກໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ວສ຺ສູປນາຍິກທິວເສ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອຖ ‘‘ອຄຸຕ຺ໂຕ ວິຫາໂຣ, ໂຈຣຠຍໍ ອຕ຺ຖິ, ນ ສກ຺ກາ ຐເປຕຸໍ, ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ວາ ອາຫິຓ຺ຑິຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕານໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຠາເຊຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ສເຈ ວທຕິ ‘‘ອິໂຕ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຕຕິເຍ ວສ຺ເສ ວສ຺ສາວາສິກໍ ນ ທິນ຺ນໍ, ຕໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ອນ຺ໂຕວສ຺ເສ ວຸຏ຺ຐຠິກ຺ຂູນໍ ປາປຸຓາຕິ. ສເຈ ເຕ ທິສາ ປກ຺ກນ຺ຕາ, ອຎ຺ໂຎ ວິສ຺ສາສິໂກ ຄຓ຺ຫາຕິ, ທາຕພ຺ພໍ. ອຖ ເອໂກເຍວ ອວສິຏ຺ໂຐ, ເສສາ ກາລງ຺ກຕາ, ສພ຺ພໍ ເອກສ຺ເສວ ປາປຸຓາຕິ. ສເຈ ເອໂກປິ ນຕ຺ຖິ, ສງ຺ຆິກໍ ໂຫຕິ, ສມ຺ມຸຂີຠູເຕຫິ ຠາຊິຕພ຺ພໍ.

ເຍຫິ ນິມນ຺ຕິເຕຫິ ຍາຄຸ ປີຕາຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໙) ນິມນ຺ຕິເຕຫິ ເຍຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຍາຄຸ ປີຕາ, ເຍຫິ ປນ ຠິກ຺ຂາຈາຣວຕ຺ເຕນ ຆຣທ຺ວາເຣນ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕຫິ ວາ ຆຣໍ ປວິຏ຺ເຐຫິ ວາ ຍາຄຸ ລທ຺ຘາ, ເຍສໍ ວາ ອາສນສາລໂຕ ປຕ຺ຕໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ມນຸສ຺ເສຫິ ນີຕາ, ເຍສໍ ວາ ເຖເຣຫິ ເປສິຕາ, ເຕສໍ ນ ປາປຸຓາຕິ. ສເຈ ປນ ນິມນ຺ຕິຕຠິກ຺ຂູຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຎ຺ເຎປິ ພຫູ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕເຄຫຎ຺ຈ ພຫິເຄຫຎ຺ຈ ປູເຣຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນາ, ທາຍໂກ ຈ ເອວໍ ວທຕິ ‘‘ນິມນ຺ຕິຕາ ວາ ໂຫນ຺ຕຸ, ອນິມນ຺ຕິຕາ ວາ, ເຍສໍ ມຍາ ຍາຄຸ ທິນ຺ນາ, ສພ຺ເພສໍ ອິມານິ ວຕ຺ຖານິ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິ, ສພ຺ເພສໍ ປາປຸຓາຕິ. ເຍຫິ ປນ ເຖຣານໍ ຫຕ຺ຖໂຕ ຍາຄຸ ລທ຺ຘາ, ເຕສໍ ນ ປາປຸຓາຕິ. ອຖ ໂສ ‘‘ເຍຫິ ມຍ຺ຫໍ ຍາຄຸ ປີຕາ, ສພ຺ເພສໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ວທຕິ, ສພ຺ເພສໍ ປາປຸຓາຕິ. ຠຕ຺ຕຂຊ຺ຊກາທີຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນປິ ຈີວຣເສນາສນເຠສຊ຺ຊານໍ ຄຫຓໍ.

ປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໙) ສມ຺ມຸຂາສມ຺ມຸຂຠູຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ອິທໍ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສເຈ ປນ ‘‘ອິທໍ ຕຸມ຺ຫາກຎ຺ເຈວ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອນ຺ເຕວາສິການຎ຺ຈ ທມ຺ມີ’’ຕິ ເອວໍ ວທຕິ, ເຖຣສ຺ສ ຈ ອນ຺ເຕວາສິການຎ຺ຈ ປາປຸຓາຕິ. ອຸທ຺ເທສໍ ຄເຫຕຸໍ ອາຄໂຕ, ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຈ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສາປິ ປາປຸຓາຕິ. ຕຸມ຺ເຫຫິ ສທ຺ຘິໍ ນິພທ຺ຘຈາຣິກຠິກ຺ຂູນໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຸທ຺ເທສນ຺ເຕວາສິການໍ ວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ອຸທ຺ເທສປຣິປຸຈ຺ຉາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣນ຺ຕານໍ ສພ຺ເພສໍ ປາປຸຓາຕິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອຏ຺ຐສຸ ມາຕິກາສຸ. ຍທິ ປນ ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປກຖາ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ກຖໍ ຎາຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ຈີວຣກ຺ຂນ຺ຘກວຓ຺ຓນາຍໍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໓໗໙) ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ຎາຕເກຫິ ວາ ເມ ຈີວຣຕ຺ຖາຍ ເປສິຕໍ, ມິຕ຺ເຕຫິ ວາ ເປສິຕໍ, ເຕ ອາຠເຕ ຈີວເຣ ທສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ເອວໍ ຎາຕິໂຕ ວາ ມິຕ຺ຕໂຕ ວາ ປຈ຺ຈາສາ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກປ຺ປິຍຠຓ຺ເຑນາຕິ ກປ຺ປາສສຸຕ຺ຕາທິນາ ອຕ຺ຕໂນ ຘເນນ. ສຓ຺ຫນ຺ຕິ ສຸຂຸມໍ. ອຎ຺ຎໍ ປຈ຺ຈາສາຈີວຣໍ ລຠິຕ຺ວາ ເອວ ກາລພ຺ຠນ຺ຕເຣ ກາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຎ຺ຎໍ ມູລຈີວຣສທິສໍ ປຈ຺ຈາສາຈີວຣໍ ລຠິຕ຺ວາເຍວ ມາສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ກາເຣຕພ຺ພໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສຕິຍາເຍວ ປຈ຺ຈາສາຍ, ອສຕິຍາ ປນ ປຈ຺ຈາສາຍ ມູລຈີວຣໍ ທສາຫໍ ເຈ ສມ຺ປຕ຺ຕໍ, ຕທເຫວ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສເຈ ນ ລຠຕີ’’ຕິອາທິ. ປຈ຺ຈາສາຈີວຣມ຺ປິ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬໍ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຐມຕຣໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຖູລປຈ຺ຈາສາຈີວຣມ຺ປິ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປິ-ສທ຺ເທນ ນ ເກວລໍ ມູລຈີວຣເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອກາລຈີວຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ປຸຣາຓຈີວຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

‘‘ອມ຺ຫາກເມວ ຎາຕີ’’ຕິ ຎາຍຕີຕິ ຎາຕິ, ສາວ ຎາຕິກາ, ນ ຎາຕິກາ ອຎ຺ຎາຕິກາ, ຕາຍ ອຎ຺ຎາຕິກາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຎາຕິກາຍາ’’ຕິ. ມາຕິໂຕ ວາ ປິຕິໂຕ ວາຕິ ມາຕິປກ຺ຂໂຕ ວາ ປິຕິປກ຺ຂໂຕ ວາ. ຍາວ ສຕ຺ຕມໍ ຍຸຄນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໐໓-໕໐໕) ຍາວ ສຕ຺ຕມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ, ສຕ຺ຕມາຍ ວາ ອິຕ຺ຖິຍາ ອາຍຸປ຺ປມາຓໍ, ຍາວ ປິຕາມຫຍຸຄໍ ປິຕາມຫິຍຸຄໍ ມາຕາມຫຍຸຄໍ ມາຕາມຫິຍຸຄນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ຍາວ ສຕ຺ຕມໍ ຍຸຄນ຺ຕິ ຍາວ ສຕ຺ຕມທ຺ວນ຺ທນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຸຄສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ເອກເສສນເຍນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ‘‘ຍຸໂຄ ຈ ຍຸໂຄ ຈ ຍຸຄາ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ທ຺ວນ຺ທໍ ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ. ເກນຈິ ອາກາເຣນ ອສມ຺ພທ຺ຘາຍາຕິ ຠາຕຸຠຄິນິຠາຄິເນຍ຺ຍປຸຕ຺ຕປປຸຕ຺ຕາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອາກາເຣນ ອສມ຺ພທ຺ຘາຍ. ປິຕາ, ປິຕຸປິຕາ, ຕສ຺ສ ປິຕາ, ຕສ຺ສາປິ ປິຕາຕິ ເອວໍ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ຍຸຄາ, ປິຕາ, ປິຕຸມາຕາ, ຕສ຺ສາ ປິຕາ ຈ ມາຕາ ຈ ຠາຕາ ຈ ຠຄິນີ ຈ, ປຸຕ຺ຕາ ຈ, ຘີຕໂຣ ຈາຕິ ເອວມ຺ປິ ອຸທ຺ຘຎ຺ຈ ອໂຘ ຈ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ຍຸຄາ, ປິຕາ, ປິຕຸຠາຕາ, ປິຕຸຠຄິນີ, ປິຕຸປຸຕ຺ຕາ, ປິຕຸຘີຕໂຣ, ເຕສມ຺ປິ ປຸຕ຺ຕຘີຕຸປຣມ຺ປຣາຕິ ເອວມ຺ປິ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ຍຸຄາ, ມາຕາ, ມາຕຸມາຕາ, ຕສ຺ສາ ມາຕາ, ຕສ຺ສາປິ ມາຕາຕິ ເອວໍ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ຍຸຄາ, ມາຕາ, ມາຕຸປິຕາ, ຕສ຺ສ ປິຕາ ຈ ມາຕາ ຈ ຠາຕາ ຈ ຠຄິນີ ຈ ປຸຕ຺ຕາ ຈ ຘີຕໂຣ ຈາຕິ ເອວມ຺ປິ ອຸທ຺ຘຎ຺ຈ ອໂຘ ຈ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ຍຸຄາ, ມາຕາ, ມາຕຸຠາຕາ, ມາຕຸຠຄິນີ, ມາຕຸປຸຕ຺ຕາ, ມາຕຸຘີຕໂຣ, ເຕສມ຺ປິ ປຸຕ຺ຕຘີຕຸປຣມ຺ປຣາຕິ ເອວມ຺ປິ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ຍຸຄາ, ຕາວ ເນວ ມາຕຸສມ຺ພນ຺ເຘນ, ນ ປິຕຸສມ຺ພນ຺ເຘນ ຍາ ສມ຺ພທ຺ຘາ, ສາ ‘‘ອຎ຺ຎາຕິກາ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ສາກິຍານິໂຍ ວິຍາຕິ ປຎ຺ຈສຕມຕ຺ຕາ ສາກິຍານິໂຍ ວິຍ. ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ, ຕສ຺ມາ ຠິກ຺ຂຸຠາເວ ຐຕ຺ວາ ປຣິວຕ຺ຕລິງ຺ຄາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍປິ ອິຘ ສຸທ຺ຘຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ນາ’’ ອິຈ຺ເຈວ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຸຠໂຕສງ຺ເຆ ວາຕິ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ເຆ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນາຕິ ເອວໍ ອຸຠໂຕສງ຺ເຆ ວາ. ປຸຣາຓຈີວຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈີວຣນ຺ຕິ ນິວາສນປາຣຸປນຸປຄເມວ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຣຊິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ກປ຺ປໍ ກຕ຺ວາຕິ ກປ຺ປພິນ຺ທຸໍ ທຕ຺ວາ. ‘‘ອິມິນາ ອທິນ຺ນກປ຺ປໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍວຕ຺ຖຸ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໐໕) ວທນ຺ຕິ. ປຣິໂຠຄສີເສນາຕິ ກາເຍນ ຜຸສິຕ຺ວາ ປຣິໂຠຄສີເສນ. ອໍເສຕິ ຊຕ຺ຕຸມ຺ຫິ. ມຕ຺ຖເກຕິ ສີສມຕ຺ຖເກ. ສເຈ ປນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ກຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊຕິ, ຫຕ຺ເຖຫິ ວາ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອາກາເສ ວິຕານໍ ກຕ຺ວາ ສີເສນ ອສມ຺ຜຸສນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ປຣິໂຠໂຄ ນາມ ນ ໂຫຕິ.

ກາຍວິກາຣໍ ວາ ກໂຣຕີຕິ ຍຖາ ສາ ‘‘ໂຘວາເປຕຸກາໂມ ອຍ’’ນ຺ຕິ ຊານາຕິ, ເອວໍ ກາຍວິກາຣໍ ກໂຣຕິ. ‘‘ອນ຺ໂຕທ຺ວາທສຫຕ຺ເຖ ໂອກາເສ ຐຕ຺ວາ ອຸປຣິ ວາ ຂິປຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ອຸປຈາຣໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ໂອຣໂຕ ຂິປນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ຫຕ຺ເຖ ເປເສຕີຕິ ອນ຺ໂຕທ຺ວາທສຫຕ຺ເຖ ໂອກາເສ ຐຕ຺ວາ ສິກ຺ຂມານສາມເຓຣສາມເຓຣິອຸປາສກອິຕ຺ຖິຍາທີສຸ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ວາ ເປເສຕິ. ໂສຕິ ອຸປາສໂກ ຈ ສາມເຓໂຣ ຈ. ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ໂຘວຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປາສໂກ ລິງ຺ເຄ ປຣິວຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸນີສຸ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ໂຘວຕິ, ສາມເຓໂຣ ລິງ຺ເຄ ປຣິວຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸນີສຸ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ໂຘວຕີຕິ ຍຖາໂຍຄໍ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ສເຈ ປນ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຫຕ຺ເຖ ທິນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ສເຈ ລິງ຺ເຄ ປຣິວຕ຺ເຕ ໂຘວຕິ, ວຏ຺ຏຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເອກສ຺ສ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊນາຠາວໂຕ ຕີຓິປິ ກາເຣນ຺ຕສ຺ສ ເອເກນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ, ທ຺ວີຫິ ທ຺ເວ ທຸກ຺ກຏານິ. ທ຺ເວ ກາເຣນ຺ຕສ຺ສ ເອເກນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ, ທຸຕິເຍນ ທຸກ຺ກຏໍ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຘວນາທີນິ ຕີຓີ’’ຕິອາທິ. ‘‘ເອເກນ ວຕ຺ຖຸນາ’’ຕິ ປຐມໍ ກຕ຺ວາ ນິຏ຺ຐາປິຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເຈ ປນ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ຣຊິຕ຺ວາ ໂຘວິຕ຺ວາ ອາເນຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສາ ຠິກ຺ຂຸນີ ປຐມໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຣຊຕິ, ນິສ຺ສຄ຺ຄິເຍນ ທຸກ຺ກຏເມວ, ເອວໍ ສພ຺ເພສຸ ວິປຣີຕວຈເນສຸ ນໂຍ ເນຕພ຺ໂພ. ສເຈ ປນ ‘‘ໂຘວິຕ຺ວາ ອາເນຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ໂຘວຕິ ເຈວ ຣຊຕິ ຈ, ໂຘວາປນປຈ຺ຈຍາ ເອວ ອາປຕ຺ຕິ, ຣຊເນ ອນາປຕ຺ຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ເຕນາຫ ‘‘ສເຈ ປນ‘ໂຘວາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ຠິກ຺ຂູນໍ ວເສນ ເອກໂຕ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ໂຘວາເປນ຺ຕສ຺ສ ຍຖາວຕ຺ຖຸກເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆວເສນາ’’ຕິອາທິ.

ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ສນ຺ຕກນ຺ຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ປຸຣາຓຈີວຣໍ ໂຘວາເປນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິສີທນປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓນ຺ຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ສນ຺ຕກໍ ນິສີທນຎ຺ເຈວ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓຎ຺ຈ. ນິວາສນປາຣຸປນຸປຄສ຺ເສວ ຈ ອິຘ ‘‘ປຸຣາຓຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກມ຺ປິ ນິສີທນປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ໂຘວາເປນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏເມວ ໂຫຕິ, ນ ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍໍ. ອວຸຕ຺ຕາ ວາ ໂຘວຕີຕິ ອຸທ຺ເທສາຍ ວາ ໂອວາທາຍ ວາ ອາຄຕາ ກິລິຏ຺ຐຈີວຣໍ ທິສ຺ວາ ຐປິຕຏ຺ຐານໂຕ ວາ ຄເຫຕ຺ວາ, ‘‘ເທຖ ອຍ຺ຍ, ໂຘວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ວາ ໂຘວຕິ ເຈວ ຣຊຕິ ຈ ອາໂກເຏຕິ ຈ, ອຍໍ ອວຸຕ຺ຕາ ໂຘວຕິ ນາມ. ຍາປິ ‘‘ອິມໍ ຈີວຣໍ ໂຘວາ’’ຕິ ທຫຣໍ ວາ ສາມເຓຣໍ ວາ ອາຓາເປນ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອາຫຣຖຍ຺ຍ, ອຫໍ ໂຘວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ໂຘວຕິ, ຕາວກາລິກໍ ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຘວິຕ຺ວາ ຣຊິຕ຺ວາ ເທຕິ, ອຍມ຺ປິ ອວຸຕ຺ຕາ ໂຘວຕິ ນາມ.

ອຎ຺ຎໍ ວາ ປຣິກ຺ຂາຣນ຺ຕິ ອຸປາຫນຕ຺ຖວິກປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກອໍສພທ຺ຘກກາຍພນ຺ຘນມຎ຺ຈປີຐຕຏ຺ຏິກາທິໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ. ‘‘ອຸປຈາເຣ ຐຕ຺ວາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ເປສິຕ຺ວາ ໂຘວເນປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ອຸປຈາເຣຕິ ອນ຺ໂຕທ຺ວາທສຫຕ຺ເຖ ໂອກາເສ.

ປຸຣາຓຈີວຣສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ຈີວຣປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ຉນ຺ນນ຺ຕິ ໂຂມາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ຈີວຣານໍ ມຊ຺ເຌ. ອຸປຈາຣໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ທ຺ວາທສຫຕ຺ຖູປຈາຣໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ. ປິ-ສທ຺ເທນ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖນ຺ຕສ຺ສ ຈຕສ຺ໂສ ປຣິສາ ຈີວຣານິ ຈ ນານາວິຣາຄວຕ຺ຖານິ ຈ ອາຫຣິຕ຺ວາ ປາທມູເລ ຐເປນ຺ຕິ, ອຸປຈາເຣ ວາ ຐຕ຺ວາ ອຸປຣິ ຂິປນ຺ຕິ, ‘‘ສເຈ ສາທິຍຕິ, ປຏິຄ຺ຄຫິຕເມວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຂິປຕູຕິ ທິວາ ວາ ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ວາ ຂິປຕຸ. ປຏິຄ຺ຄຫິຕເມວ ໂຫຕີຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ອິທໍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ, ອິທໍ ອຎ຺ເຎສ’’ນ຺ຕິ ຎາຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຕຖາປິ ອຈິຕ຺ຕກຠາເວນ ຄຫິຕເມວ ໂຫຕິ. ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ປນ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສາຕິ ສິກ຺ຂມານສາມເຓຣສາມເຓຣິອຸປາສກອຸປາສິກາທີສຸ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອນຸປສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ. ຐປິຕນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຐປິຕໍ. ປໍສຸກູລໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາຕິ ‘‘ອສ຺ສາມິກໍ ອິທ’’ນ຺ຕິ ສຎ຺ຎໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ. ອສ຺ສາມິກຎ຺ຫິ ‘‘ປໍສຸກູລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິມິນາ ‘‘ອມ຺ຫາກມຕ຺ຖາຍ ຐປິຕ’’ນ຺ຕິອາທິກາຍ ສຎ຺ຎາຍ ຄເຫຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປາຣິວຕ຺ຕກາຕິ ປຣິວຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ ປຣິວຕ຺ຕໍ, ປຣິວຕ຺ຕເມວ ປາຣິວຕ຺ຕກໍ, ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ທິຍ຺ຍມານໍ, ຕໍ ວິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ອນ຺ຕມໂສ ຫຣີຏກກ຺ຂຓ຺ຑມ຺ປີ’’ຕິອາທິ. ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາຕິ ຈິຕ຺ເຕນ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາ. ສເຈ ຠິກ຺ຂຸນີ ວສ຺ສາວາສິກມ຺ປິ ເທຕິ, ຕມ຺ປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຘານໍ ອກຕ຺ວາ ຄເຫຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ປຏິລາເຠນາຕິ ຄຫເຓນ. ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ຕີຓິ ປຣິມາຓານິ ອສ຺ສາຕິ ຕິກໍ,ຕິກຎ຺ຈ ຕໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍຎ຺ຈາຕິ ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຎາຕິກສຎ຺ຎິເວມຕິກອຎ຺ຎາຕິກສຎ຺ຎີນໍ ວເສນ ຕີຓິ ປາຈິຕ຺ຕິຍານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກໂຕອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍາຕິ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ສນ຺ຕິເກ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ. ຕາຍ ຫິ ຫຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປາຣິວຕ຺ຕກາ ຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ, ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ປນ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ. ‘‘ປຕ຺ຕຕ຺ຖວິກາທິມ຺ຫິ ຈ ອນຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພປຣິກ຺ຂາເຣ’’ຕິ ອິມິນາ ຠິສິຈ຺ຉວິມ຺ປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສາ ຫິ ມຫນ຺ຕາປິ ເສນາສນສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຈີວຣສງ຺ຂໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ເນວ ອຘິຏ຺ຐານຸປຄາ, ນ ວິກປ຺ປນຸປຄາ ຈ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ‘‘ສເຈປິ ມຎ຺ຈປ຺ປມາຓາ ຠິສິຈ຺ຉວິ ໂຫຕິ, ວຏ຺ຏຕິເຍວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໑໔). ‘‘ຫຕ຺ຖໂຕ ຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ປນ ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ເປສິຕຄ຺ຄຫເຓປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ປຏິຄ຺ຄຫຓໂຕ, ປຣິວຕ຺ຕນາກຣຓໂຕ ຈ ກິຣິຍາກິຣິຍໍ.

ຈີວຣປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ເຄຫສ຺ສ ປຕິ ເຊຏ຺ໂຐຕິ ຄຫປຕິ, ຕໍ ຄຫປຕິໍ, ອິຘ ປນ ອປພ຺ພຊິໂຕ ໂຍ ໂກຈິ ມນຸສ຺ໂສ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຠິກ຺ຂູສຸ ອປພ຺ພຊິຕມນຸສ຺ສ’’ນ຺ຕິ. ເອເສວ ນໂຍ ຄຫປຕານິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ‘‘ວິຎ຺ຎາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ອິທໍ ສຸທ຺ຘກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ ຈ ເຫຕຸກຕ຺ຕຸອຕ຺ເຖ ຈ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍາເຈຍ຺ຍ ວາ ຍາຈາເປຍ຺ຍ ວາ’’ຕິ. ຍາຈາປນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ຈ ປນ ກຕ຺ວາ ‘‘ອນາຓຕ຺ຕິກ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມຍາຕິ ສເມຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອເຕນ ວາ ສໍຄຈ຺ຉຕິ ສຕ຺ໂຕ, ສຠາວຘມ຺ໂມ ວາ ສຫຊາຕາທີຫິ, ອຸປ຺ປາທາທີຫິ ວາຕິ ສມໂຍ, ກາໂລ, ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕຕາຍ ອຕ຺ຖໂຕ ອຠູໂຕປິ ຫິ ກາໂລ ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິກຣຓໍ, ກຣຓໍ ວິຍ ຈ ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ເຘນ ຣູເປນ ໂວຫຣີຍຕິ, ຕໍ ສມຍໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວໂຣ ວາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຣາຊາທີສຸ ເຍຫິ ເກຫິຈິ ອຈ຺ຉິນ຺ນໍ ຈີວຣໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວໂຣ. ຍຖາຫ ‘‘ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວໂຣ ນາມ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຈີວຣໍ ອຈ຺ຉິນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຣາຊູຫິ ວາ ໂຈເຣຫິ ວາ ຘຸຕ຺ເຕຫິ ວາ ເຍຫິ ເກຫິຈິ ວາ ອຈ຺ຉິນ຺ນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຄ຺ຄິອາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ນຏ຺ຐໍ ຈີວຣເມຕສ຺ສາຕິ ນຏ຺ຐຈີວໂຣ. ຍຖາຫ ‘‘ນຏ຺ຐຈີວໂຣ ນາມ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຈີວຣໍ ອຄ຺ຄິນາ ວາ ທຑ຺ຒໍ ໂຫຕິ, ອຸທເກນ ວາ ວູຬ຺ຫໍ ໂຫຕິ, ອຸນ຺ທູເຣຫິ ວາ ອຸປຈິກາຫິ ວາ ຂາຍິຕໍ ໂຫຕິ, ປຣິໂຠຄຊິຓ຺ຓໍ ວາ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໑໙). ສມຍາຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ. ອຎ຺ຎສ຺ມິນ຺ຕິ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ສມເຍ.

ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາຕເກ ອຎ຺ຎາຕກສຎ຺ຎິເວມຕິກຎ຺ຎາຕກສຎ຺ຎີນໍ ວເສນ ຕີຓິ ປາຈິຕ຺ຕິຍານິ. ສມເຍຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວຣກາເລ ຈ ນຏ຺ຐຈີວຣກາເລ ຈ. ຎາຕກປ຺ປວາຣິເຕ ວາ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຎາຕເກ, ປວາຣິເຕ ຈ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ສນ຺ຖຕໍ ເທຖາ’’ຕິ ຍາຈນ຺ຕສ຺ສ. ເອຕ຺ຖ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໒໑) ຈ ສງ຺ຆວເສນ ປວາຣິເຕ ປມາຓເມວ ຍາຈິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ປຸຄ຺ຄລິກວເສນ ປວາຣິເຕ ປນ ຍໍ ຍໍ ປວາເຣນ຺ຕິ, ຕໍ ຕເມວ ວິຎ຺ຎາເປຕພ຺ພໍ. ໂຍ ຫິ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປວາເຣຕ຺ວາ ສຍເມວ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ກາລານຸກາລໍ ຈີວຣາທີນິ ທິວເສ ທິວເສ ຍາຄຸຠຕ຺ຕາທີນິ ເທຕິ, ເອວໍ ເຍນ ເຍນ ອຕ຺ໂຖ, ຕໍ ຕໍ ເທຕິ, ຕສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ. ໂຍ ປນ ປວາເຣຕ຺ວາ ພາລຕາຍ ວາ ສຕິສມ຺ໂມເສນ ວາ ນ ເທຕິ, ໂສ ວິຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພ. ໂຍ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ເຄຫໍ ປວາເຣມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຕສ຺ສ ເຄຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍຖາສຸຂໍ ນິສີທິຕພ຺ພໍ ນິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ນ ກິຎ຺ຈິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປນ ‘‘ຍໍ ມຍ຺ຫໍ ເຄເຫ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ປວາເຣມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຍໍ ຕຕ຺ຖ ກປ຺ປິຍໍ, ຕໍ ວິຎ຺ຎາເປຕພ຺ພໍ. ເຄເຫ ປນ ນິສີທິຕຸໍ ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວາ ນ ລພ຺ຠຕິ. ຕສ຺ເສວຕ຺ຖາຍາຕິ ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສາ’’ຕິ ລທ຺ຘໂວຫາຣສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິຕສ຺ສ ວາ ຘມ຺ມຣກ຺ຂິຕສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖາຍ. ອຕ຺ຕໂນ ຘເນນ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ເຑນ ກປ຺ປິຍໂວຫາເຣເນວ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ເຈຕາເປນ຺ຕສ຺ສ, ປຣິວຕ຺ຕາເປນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຎ຺ຎາຕກວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ຕຕຸຕ຺ຕຣິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ຕໍ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ປກຕຕ຺ຖວຈໂນ. ເຈຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ເຈຕິ ວາ ຍທີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ສ ‘‘ປວາເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປວາເຣຍ຺ຍ ເຈຕິ ຍທິ ປວາເຣຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຠີຕິ ອຸປສຄ຺ໂຄ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໒໓-໕໒໔) ອິມິນາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວິເສສາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຫຣິຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ປວາຣສທ຺ທສ຺ສ ອິຈ຺ຉາຍໍ ວຕ຺ຕມານຕ຺ຕາ ‘‘ອິຈ຺ຉາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຈ຺ຉໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍາຕິ ປຈ຺ຈເຍ ອິຈ຺ຉໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ. ອຸປນິມນ຺ຕນາເຍຕໍ ອຘິວຈນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາວຕ຺ຕກ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເນກ຺ຂມ຺ມນ຺ຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ. ທຏ຺ຐູຕິ ທຏ຺ຐຸໍ. ຉນ຺ທານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອນຸນາສິກໂລໂປ. ເຂມໂຕຕິ ນິພ຺ຠຍໂຕ. ກາເຍນ ວາ ວາຈາຍ ວາ ອຠິຫຣິຕ຺ວາ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍຖາ ຈ ກາເຍນ ອຠິຫເຣຍ຺ຍ, ວາຈາຍ ຈ, ຕໍ ວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸປເນຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ ສອນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອນ຺ຕຣວາສກສຫິຕໍ. ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ. ປຣມນ຺ຕິ ອວສານໍ. ອສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສາຕິ ອສ຺ສ ສມຸທາຍຠູຕສ຺ສ ຫຣິຕພ຺ພສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ. ຕຄ຺ຄຸຓສໍວິຎ຺ຎາໂຓ ຫິ ອຍໍ ພາຫິຣຕ຺ຖສມາໂສ ຍຖາ ‘‘ລມ຺ພກຓ຺ໂຓ’’ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນິວາສເນນາ’’ຕິອາທິ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉເທນ ຫິ ສພ຺ເພ ຕໍປຣມໍເຍວ ຄເຫຕຸໍ ລຠນ຺ຕິ.

ຍສ຺ມາ ອຈ຺ຉິນ຺ນສພ຺ພຈີວເຣນ ຕິຈີວຣມຕ຺ຕເກເນວ ຠິກ຺ຂຸນາ ເອວໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ເຎນ ປນ ອຎ຺ຎຖາປິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ສາຕິ ຕິຈີວຣາຘິຏ຺ຐານນເຍນ ວາ ປຣິກ຺ຂາຣໂຈຬວເສນ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ອຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ສ, ອິທຎ຺ຈ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຈີວຣໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ອນຘິຏ຺ຐິຕຈີວຣສ຺ສ ຈີວເຣ ອຈ຺ຉິນ຺ເນ ອຍໍ ວິຘິ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ຍສ຺ສ ວາ ຕິຈີວຣໂຕ ອຘິກມ຺ປິ ຈີວຣໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ, ເຕນາປິ ຕທາ ຕຕ຺ຖ ອຠາວໂຕ ທ຺ເວ ສາທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປກຕິຍາວ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣນ ຈຣຕີຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໒໓-໕໒໔) ອຕ຺ຖຕກຖິນຕ຺ຕາ ວາ ສາສງ຺ກສິກ຺ຂາປທວເສນ ວາ ອວິປ຺ປວາສສມ຺ມຸຕິວເສນ ວາ ຕຕິຍສ຺ສ ອລາເຠນ ວາ ຈຣຕິ. ‘‘ທ຺ເວ ນຏ຺ຐານີ’’ຕິ ອຘິກາຣຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທ຺ເວ ສາທິຕພ຺ພານີ’’ຕິ. ເອກໍ ສາທິຍນ຺ເຕເນວ ສໂມ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ຈີວຣານໍ ທ຺ວີສຸ ນຏ຺ເຐນ ເອກໍ ສາທິຍນ຺ເຕນ ສໂມ ຠວິສ຺ສຕິ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມຕາຍ ອວຏ຺ຐານໂຕ. ຍສ຺ສ ເອກໍເຍວ ໂຫຕິ ອຎ຺ເຎນ ເກນຈິ ກາຣເຓນ ວິນຏ຺ຐເສສຈີວຣຕ຺ຕາ.

ປຎ຺ຈສຸ ນຏ຺ເຐສູຕິ ຕິຈີວຣໍ ອຸທກສາຏິກາ ສໍກຈ຺ຈິກາຕິ ອິເມສຸ ປຎ຺ຈສຸ ຈີວເຣສຸ ນຏ຺ເຐສຸ. ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ວາ ນຏ຺ເຐ’’ຕິ ວຈນວິປຣິຓາມໍ ກຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣີຕິ ສນ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣປຣມໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ.

ເສສກໍ ອາຫຣິສ຺ສາມີຕິ ທ຺ເວ ຈີວຣານິ ກຕ຺ວາ ‘‘ເສສກໍ ປຸນ ອາຫຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສກໍ ຕຸຍ຺ຫໍເຍວ ໂຫຕູຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ທານສມເຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ. ສເຈ ປນ ‘‘ເສສກໍ ອາຫຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ຄມນສມເຍປິ ‘‘ເສສກໍ ຕຸຍ຺ຫໍເຍວ ໂຫຕູ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ລທ຺ຘກປ຺ປິຍເມວ. ນ ອຈ຺ຉິນ຺ນນຏ຺ຐກາຣຓາ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ພາຫຸສຈ຺ຈາທິຄຸຓວເສນ ທິນ຺ນໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ຎາຕກປ຺ປວາຣິເຕ ວາ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ, ສມເຍ ຈ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ຎາຕກປ຺ປວາຣິເຕ ຕສ຺ເສວຕ຺ຖາຍ ວິຎ຺ຎາເປນ຺ຕສ຺ສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ.

ຕຕຸຕ຺ຕຣິສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ປຐມອຸປກ຺ຂຏສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ຠິກ຺ຂຸໍ ປເນວ ອຸທ຺ທິສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນາຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ເອວ-ສທ຺ໂທປິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ອປທິສິຕ຺ວາຕິ ກເຖຕ຺ວາ, ອາຣພ຺ຠາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎາຕກສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສາຕິ ອຎ຺ຎາຕກຄຫປຕິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຣຓຕ຺ເຖ ຫິ ອິທໍ ສາມິວຈນໍ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ອິທໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ນ ວິຈາຣິຕໍ. ຈີວຣໍ ເຈຕາເປນ຺ຕິ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໒໘-໕໒໙), ຈີວຣມູລໍ, ນ-ກາໂຣ ປເນຕ຺ຖ ອາຄໂມ, ‘‘ຈີວຣເຈຕາປນ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ຕໍ ປນ ຍສ຺ມາ ຫິຣຎ຺ຎາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຫິຣຎ຺ຎາທິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິຣຎ຺ຎນ຺ຕິ ກຫາປໂຓ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາທິສທ຺ເທນ ສຸວຓ຺ຓາທີນໍ ຄຫຓໍ. ອຸປກ຺ຂຏນ຺ຕິ ອຸປຏ຺ຐາປິຕໍ. ຕໍ ອຸປກ຺ຂຣຓໍ ເຕສໍ ຕຖາ ສຊ຺ຊິຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປກ຺ຂຏໍ ໂຫຕີຕິ ສຊ຺ຊິຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ສໍຫຣິຕ຺ວາ ຐປິຕນ຺ຕິ ຣາສິໍ ກຕ຺ວາ ຐປິຕໍ. ປຣິວຕ຺ຕນຎ຺ຈ ອກຕສ຺ສ ກາຣາປນໍ, ກຕສ຺ສ ກິຓນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກາເຣຕ຺ວາ ວາ ກິຓິຕ຺ວາ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຈ຺ຉາເທສ຺ສາມີຕິ ປາຣຸເປສ຺ສາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂວຫາຣວຈນເມຕ’’ນ຺ຕິ. ໂວຫາຣວຈນນ຺ຕິ ຈ ອຸປຈາຣວຈນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ຕຕ຺ຣ ເຈ ໂສ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທີສຸ ໂກ ປທສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ຍຕ຺ຣ ໂສ ຄຫປຕິ ວາ’’ຕິອາທິ. ປຸພ຺ເພ ອປ຺ປວາຣິໂຕຕິ ‘‘ທສ຺ສາມິ, ກີທິເສນ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ຈີວເຣນ ອຕ຺ໂຖ, ກີທິສໍ ເຕ ຈີວຣໍ ເຈຕາເປມີ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ອວຸຕ຺ໂຕ. ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ປທຠາຊເນ ປຈຸຣໂວຫາຣວເສນ ‘‘ຆຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໕໒໙) ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຈຸຣໂວຫາຣວເສນາຕິ ເຍຠຸຍ຺ຍໂວຫາຣວເສນ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຫິ ຆຣສາມິກໍ ທຏ຺ຐຸກາມາ ຕສ຺ສ ຆຣໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຕເຖວ ພຫຸລໂວຫາໂຣ. ວິກປ຺ປນ຺ຕິ ວິສິຏ຺ໂຐ ກປ຺ໂປ ວິກປ຺ໂປ, ວິ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ວິສິຏ຺ຐຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ວິສິຏ຺ຐກປ຺ປ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາ ວຈນຕ຺ຖມາຫ. ‘‘ອຘິກວິຘານ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ອຘິປ຺ປາຍຕ຺ຖໍ. ຍຖາ ປນ ຕມາປຊ຺ຊຕີຕິ ເຍນາກາເຣນ ຕໍ ວິກປ຺ປໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕໍ ທສ຺ເສຕຸນ຺ຕິ ຕໍ ອາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ.

‘‘ສາຘູ’’ຕິ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສມ຺ປຫໍສນສຸນ຺ທຣາຍາຈນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໘໖) ສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ ທິສ຺ສຕິ, ‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ ສາຣິປຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໙; ມ. ນິ. ໑.໓໔໐) ສມ຺ປຫໍສເນ.

‘‘ສາຘຸ ຘມ຺ມຣຸຈິ ຣາຊາ, ສາຘຸ ປຎ຺ຎາຓວາ ນໂຣ;

ສາຘຸ ມິຕ຺ຕານມທ຺ທຸພ຺ໂຠ, ປາປສ຺ສາກຣຓໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ. (ຊາ. ໒.໑໘.໑໐໑) –

ສຸນ຺ທເຣ, ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ, ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໖໔-໖໘) ອາຍາຈເນ, ອິຘາປິ ອາຍາຈເນເຍວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໘໙; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑ ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ; ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໑໕ ອຄ຺ຄິກຠາຣທ຺ວາຊສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ; ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໙) ອາຫ ‘‘ສາຘູຕິອາຍາຈເນ ນິປາໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາຍາຈເນຕິ ອຠິມຸຂໍ ຍາຈເນ, ອຠິປຕ຺ຖນາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິວິຕກ຺ເກ ນິປາໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອາລປຕີຕິ ອາມນ຺ເຕຕິ. ອາຍຕາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ວິຕ຺ຖຕອປ຺ປິຕສຓ຺ຫານໍ ຄຫຓໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ນ ອິມສ຺ສ ອາປຊ຺ຊນມຕ຺ເຕເນວ ອາປຕ຺ຕິ ສີສໍ ເອຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕສ຺ສ ວຈເນນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປໂຍເຄຕິ ສຸຕ຺ຕປຣິເຍສນາທິປໂຍເຄ.

ມຫຄ຺ຆໍ ເຈຕາເປຕຸກາມໍ ອປ຺ປຄ຺ຆນ຺ຕິ ວີສຕິອຄ຺ຆນກໍ ຈີວຣໍ ເຈຕາເປຕຸກາມໍ ‘‘ອລໍ ມຍ຺ຫໍ ເຕນ, ທສອຄ຺ຆນກໍ ວາ ອຏ຺ຐຄ຺ຆນກໍ ວາ ເທຫີ’’ຕິ ວທນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຣູປນ຺ຕິ ເອວໍ ສມຠາຄໍ, ອິມິນາ ສມກນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອຄ຺ຆວເສເນວ, ນ ປມາຓວເສນ. ອຄ຺ຆວຑ຺ຒນກຎ຺ຫິ ອິທໍ ສິກ຺ຂາປທໍ.

ປຐມອຸປກ຺ຂຏສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ທຸຕິຍອຸປກ຺ຂຏສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ກສ຺ມາ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອິທຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ຫີຕິ ກາຣຓຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ນ ໂກຈິ ວິເສໂສຕິ ອາຫ ‘‘ເກວລ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ທຸຕິຍອຸປກ຺ຂຏສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ຣາຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ຣາຊໂຕ ໂຠຄ຺ຄນ຺ຕິ ຣາຊໂຕ ລທ຺ຘໂຠຄ຺ຄໍ. ຣາຊໂຠຄ຺ໂຄຕິ ຣາຊາມຕ຺ໂຕ. ຣາຊໂຕ ໂຠໂຄຕິ ຣຎ຺ຎາ ທິນ຺ນໍ ອິສ຺ສຣິຍໍ. ອິມິນາຕິອາທີຕິ ‘‘ອິມິນາ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ເນນ ຈີວຣໍ ເຈຕາເປຕ຺ວາ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວເຣນ ອຈ຺ຉາເທຫີ’’ຕິ ອິທໍ. ອາຄມນສຸທ຺ຘິນ຺ຕິ ມູລສຸທ຺ຘິໍ. ຍທິ ຫິ ອິມິນາ ກປ຺ປິຍນີຫາເຣນ ອເປເສຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເທຫີ’’ຕິ ເປເສຍ຺ຍ, ໂສປິ ທູໂຕ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ອິທໍ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ອາຠຕໍ, ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ອາຍສ຺ມາ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໕໓໘), ຕທາ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາປິ ກປ຺ປິຍກາຣກໍ ປຸຏ຺ເຐນ ຕໍ ນິທ຺ທິສິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສເຈ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໍ ອາຣພ຺ຠາຕິ ຫິຣຎ຺ຎາທິໍ ອາຣພ຺ຠ. ອີທິເສນ ທູຕວຈເນນາຕິ ‘‘ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ອາຍສ຺ມາ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ເອວຣູເປນ ທູຕວຈເນນ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ອກປ຺ປິຍໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ. ສຸວຓ຺ຓນ຺ຕິ ຊາຕຣູປໍ. ຣຊຕນ຺ຕິ ຣູປິຍໍ. ກຫາປເຓນາຕິ ສຸວຓ຺ຓມໂຍ ວາ ຣູປິຍມໂຍ ວາ ປາກຕິໂກ ວາ ກຫາປໂຓ. ມາສໂກຕິ ໂລຫມາສໂກ ວາ ໂຫຕຸ, ທາຣຸມາສໂກ ວາ ໂຫຕຸ, ຊຕຸມາສໂກ ວາ ໂຫຕຸ, ໂຍ ໂຍ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຊນປເທ ຍທາ ຍທາ ໂວຫາຣໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອນ຺ຕມໂສ ອຏ຺ຐິມໂຍປິ ຈມ຺ມມໂຍປິ ຣຸກ຺ຂຜລພີຊມໂຍປິ ສມຸຏ຺ຐາປິຕຣູໂປປິ ອສມຸຏ຺ຐາປິຕຣູໂປປິ ສພ຺ໂພ ອິຘ ມາສໂກຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ຣູປິຍສິກ຺ຂາປເທ ວກ຺ຂາມ.

ມຸຕ຺ຕາຕິ ຫຕ຺ຖິກຸມ຺ຠຊາທິກາ ອຏ຺ຐວິຘາ ມຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ຫຕ຺ຖິກຸມ຺ຠໍ ວຣາຫທາຐໍ, ຠຸຊງ຺ຄສີສໍ, ວລາຫກໍ, ເວຬຸ, ມຈ຺ຉສິໂຣ, ສງ຺ໂຂ, ສິປ຺ປີຕິ ອຏ຺ຐ ມຸຕ຺ຕາໂຍນິໂຍ. ຕຕ຺ຖ ຍາ ມຈ຺ຉສງ຺ຂສິປ຺ປິຊາຕາ, ສາ ສາມຸທ຺ທິກາ, ຠຸຊງ຺ຄຊາປິ ກາຈິ ສາມຸທ຺ທິກາ ໂຫຕິ. ອິຕຣາ ອສາມຸທ຺ທິກາ. ຍສ຺ມາ ປນ ພຫຸລໍ ສາມຸທ຺ທິກາວ ມຸຕ຺ຕາ ໂລເກ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖາປິ ສິປ຺ປິຊາວ, ອິຕຣາ ກທາຈິ. ຕສ຺ມາ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ ‘‘ມຸຕ຺ຕາຕິ ສາມຸທ຺ທິກມຸຕ຺ຕາ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໑໗໒) ວຸຕ຺ຕໍ. ມຓີຕິ ຐເປຕ຺ວາ ເວຬຸຣິຍາທິເກ ອນ຺ຕມໂສ ຊາຕິຜລິກໍ ອຸປາທາຍ ສພ຺ໂພປິ ນີລປີຕາທິວຓ຺ຓເຠໂທ ມຓີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ປຈິຕ຺ວາ ກໂຕ ປນ ກາຈມຓິເຍເວໂກ ປຕ຺ຕາທິຠຓ຺ຑມູລຕ຺ຖໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເວຬຸຣິໂຍ ນາມ ວໍສວຓ຺ຓມຓິ. ສງ຺ໂຂຕິ ຘມນສງ຺ໂຂ ໂຘຕວິທ຺ໂຘ ຣຕນມິສ຺ໂສ, ປານີຍສງ຺ໂຂ ປນ ຣຕນາມິສ຺ສກໂຕ, ໂສ ຈ ອຎ຺ຊນາທິເຠສຊ຺ຊຕ຺ຖາຍ, ຠຓ຺ຑມູລຕ຺ຖາຍ ຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສິລາຕິ ໂຘຕວິທ຺ຘາ ຣຕນສໍຍຸຕ຺ຕາ ມຸຄ຺ຄວຓ຺ຓາ ສິລາ. ຣຕເນນ ປນ ອມິສ຺ສາ ສຕ຺ຖກນິສານາທິອຕ຺ຖາຍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຣຕນສໍຍຸຕ຺ຕາຕິ ສຸວຓ຺ເຓນ ສທ຺ຘິໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ປຈິຕ຺ວາ ກຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປວາຬນ຺ຕິ ໂຘຕມ຺ປິ ອໂຘຕມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ປວາຬໍ. ໂລຫິຕງ຺ໂກຕິ ຣຕ຺ຕມຓິ. ມສາຣຄລ຺ລນ຺ຕິ ກພຣມຓິ. ຍໍ ‘‘ມຣກຕ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ສຕ຺ຕ ຘຎ຺ຎານີຕິ ສານຸໂລມານິ ສາລິອາທີນິ ສຕ຺ຕ ຘຎ຺ຎານິ. ນີວາຣາທິອຸປຘຎ຺ຎສ຺ສ ປນ ສາລິອາທິມູລຘຎ຺ຎນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ‘‘ສຕ຺ຕ ຘຎ຺ຎານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທາສິທາສເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸປຸປ຺ຜາຣາມຜລາຣາມາທໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ທາສີ ນາມ ອນ຺ໂຕຊາຕຘນກ຺ກີຕກຣມຣານີຕປ຺ປເຠທາ. ຕຖາ ທາໂສ. ເຂຕ຺ຕໍ ນາມ ຍສ຺ມິໍ ປຸພ຺ພຓ຺ຓໍ ຣຸຫຕິ. ວຕ຺ຖຸ ນາມ ຍສ຺ມິໍ ອປຣຓ຺ຓໍ ຣຸຫຕິ. ຍຕ຺ຖ ວາ ອຸຠຍມ຺ປິ ຣຸຫຕິ, ຕໍ ເຂຕ຺ຕໍ. ຕທຕ຺ຖາຍ ອກຕຠູມິຠາໂຄ ວຕ຺ຖຸ. ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸສີເສນ ເຈຕ຺ຖ ວາປິຕຬາກາທີນິປິ ສງ຺ຄຫິຕາເນວ. ວສ຺ສິກາທີນໍ ປຸປ຺ຜນໂກ ປຸປ຺ຜາຣາໂມ. ອມ຺ພຜລາທີນໍ ຜລນໂກ ຜລາຣາໂມ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນເຍວຕ຺ຖາຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ສເຈປິ ໂກຈິ ຊາຕຣູປຣຊຕໍ ອາເນຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ທມ຺ມິ, ອາຣາມໍ ວາ ກໂຣຖ, ເຈຕິຍໍ ວາ ໂຠຊນສາລາທີນໍ ວາ ອຎ຺ຎຕຣ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ, ອິທມ຺ປິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຫິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙) ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຈຕິຍສງ຺ຆຄຓປຸຄ຺ຄລານໍ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕີ’’ຕິ.

ສເຈ ປນ ສງ຺ຆໍ ວາ ຄຓໍ ວາ ປຸຄ຺ຄລໍ ວາ ອນາມສິຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ເຈຕິຍສ຺ສ ເທມ, ວິຫາຣສ຺ສ ເທມ, ນວກມ຺ມສ຺ສ ເທມາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ປຏິກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ‘‘ອິເມ ອິທໍ ຠຓນ຺ຕີ’’ຕິ ກປ຺ປິຍກາຣການໍ ອາຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ‘‘ເຈຕິຍາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ຕຸມ຺ເຫ ຄເຫຕ຺ວາ ຐເປຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ.

ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣຕິ ກິຈ຺ຈກໂຣ. ອິຘ ປນ ສພ຺ໂພ ກິຈ຺ຈກໂຣວ ‘‘ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ກປ຺ປິຍກາຣໂກ’’ຕິ. ເອໂສ ໂຂຕິ ‘‘ອສຸກວີຖິຍໍ ອສຸກຆເຣ ອສຸກນາໂມ’’ຕິ ປຣມ຺ມຸຂໍ ວທຕິ. ອິຕຣມ຺ປີຕິ ປຣມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ຐມ຺ປິ. ‘‘ອຕ຺ໂຖ ເມ, ອາວຸໂສ, ຈີວເຣນາ’’ຕິ ເອຕໍ ໂຈທນາລກ຺ຂຓນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ໂຈທນາລກ຺ຂຓນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ວາຈາຍ ໂຈທນາລກ຺ຂຓນິທສ຺ສນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສເຈ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອິທໍ ວາ ວຈນໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອຕສ຺ສ ວາ ອຕ຺ໂຖ ຍາຍ ກາຍຈິ ຠາສາຍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ເທຫິ ເມ ຈີວຣໍ, ອາຫຣ ເມ ຈີວຣໍ, ປຣິວຕ຺ເຕຫິ ເມ ຈີວຣໍ, ເຈຕາເປຫິ ເມ ຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ເອຕານິ ປນ ວຈນານິ ເອເຕສໍ ວາ ອຕ຺ໂຖ ຍາຍ ກາຍຈິ ຠາສາຍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ເທຫິ ເມ’’ຕິອາທິ. ສາເຘຍ຺ຍາຕິ ນິປ຺ຜາເທຍ຺ຍ. ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລນ຺ຕິ ເອວໍ ຍາວຕຕິຍໍ ໂຈທເນນ ຕສ຺ສ ຈີວຣສ຺ສ ຍເທຕໍ ອຠິນິປ຺ຜາທນໍ, ເອຕໍ ກຸສລໍ ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕໍ ສຸນ຺ທຣ’’ນ຺ຕິ.

ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຣໂມ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ອສ຺ສາຕິ ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມໍ. ອິທຎ຺ຫິ ‘‘ຐາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິມິສ຺ສາ ກິຣິຍາຍ ວິເສສນໍ, ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມໍ ຐານໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ຠາວນປຸໍສກວຈນເມຕ’’ນ຺ຕິ, ເອຕໍ ຠາເວ ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຘາຕ຺ວຕ຺ຖມຕ຺ເຕ ສາເຘຕພ຺ເພ ນປຸໍສກລິງ຺ຄວຈນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ນິສີທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ອິຘ, ຠນ຺ເຕ, ນິສີທຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ນ ນິສີທິຕພ຺ພໍ. ນ ອາມິສໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍາຄຸຂຊ຺ຊກາທິເຠທໍ ກິຎ຺ຈິ ອາມິສໍ ‘‘ຄຓ຺ຫຖ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ຍາຈິຍມາເນນາປິ ນ ຄຓ຺ຫິຕພ຺ພໍ. ນ ຘມ຺ໂມ ຠາສິຕພ຺ໂພຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙) ‘‘ມງ຺ຄລໍ ວາ ອນຸໂມທນໍ ວາ ຠາສຖາ’’ຕິ ຍາຈິຍມາເນນາປິ ນ ກິຎ຺ຈິ ຠາສິຕພ຺ພໍ. ຐານໍ ຠຎ຺ຊຕີຕິ ຐິຕິໍ ວິນາເສຕິ. ຐຕ຺ວາ ຈີວຣໍ ຄເຫຕຸໍ ອາຄເຕນ ຫິ ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຕຸຓ຺ຫີຠູເຕນ ຐາຕພ຺ພເມວ, ນ ນິສຊ຺ຊາທິກໍ ກາຕພ຺ພໍ. ອິມິນາ ປນ ຕໍ ກຕນ຺ຕິ ຐານໍ ວິນາສິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຄຕກາຣຓໍ ວິນາເສຕີ’’ຕິ. ‘‘ອາຄຕກາຣຓໍ ນາມ ຐານເມວ, ຕສ຺ມາ ‘ນ ກາຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ວາຣິຕສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ນິສຊ຺ຊາທີສຸ ກເຕສຸ ຉສຸ ຐາເນສຸ ເອກໍ ຐານໍ ຠຎ຺ຊຕີ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໓໗-໕໓໙) ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູເຕນ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຐາຕພ຺ພໍ. ‘‘ນ ອຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈິ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຫິ ອິທໍ ຐານລກ຺ຂຓໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອິທ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອິທນ຺ຕິ ‘‘ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຎ຺ຈກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ, ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູເຕນ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຐາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ນິສີທນາທິມ຺ຫິ ກເຕ ປຸນ ຈີວຣໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ລຠຕີ’’ຕິ ເກຈິ. ‘‘ທ຺ເວ ຐານານິ ປຣິຫາຍນ຺ຕີ’’ຕິ ອຎ຺ເຎ. ‘‘ເອກໍ ຐານໍ ປຣິຫາຍຕີ’’ຕິ ອປເຣ. ອຸຠຍໍ ກໂຣຕີຕິ ໂຈເທຕິປິ ຕິຏ຺ຐຕິປິ.

‘‘ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ຣ ຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ອິທໍ ໂຈທກສ຺ສ ຐິຕຏ຺ຐິຕຏ຺ຐານໂຕ ອປກ຺ກມ຺ມ ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ຣ ຈີວຣໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຐານໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ທ຺ວີສຸ ໂຈທນາຏ຺ຐາເນສຸ.

ກິໍ ປນ ສພ຺ພກປ຺ປິຍກາຣເກສຸ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙; ວິ. ສງ຺ຄ. ອຏ຺ຐ. ໖໕) ເອວໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ? ນ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ອຍຎ຺ຫິ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ນາມ ສງ຺ເຂປໂຕ ທຸວິໂຘ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ຈ ອນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ຈ. ຕຕ຺ຖ ຈ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ທຸວິໂຘ ຠິກ຺ຂຸນາ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ທູເຕນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ. ອນິທ຺ທິຏ຺ໂຐປິ ທຸວິໂຘ ມຸຂເວວຏິກກປ຺ປິຍກາຣໂກ, ປຣມ຺ມຸຂກປ຺ປິຍກາຣໂກຕິ. ເຕສຸ ຠິກ຺ຂຸນາ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ສມ຺ມຸຂາສມ຺ມຸຂວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ໂຫຕິ, ຕຖາ ທູເຕນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐປິ.

ກຖໍ? ອິເຘກຈ຺ໂຈ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຈີວຣຕ຺ຖາຍ ທູເຕນ ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໍ ປຫິຓຕິ, ທູໂຕ ຈ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ອິຕ຺ຖນ຺ນາເມນ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຈີວຣຕ຺ຖາຍ ປຫິຕໍ, ຄຓ຺ຫຖ ນ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ. ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ອິທໍ ນ ກປ຺ປຕີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ທູໂຕ ‘‘ອຕ຺ຖິ ປນ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ, ປຸຎ຺ຎຕ຺ຖິເກຫິ ຈ ອຸປາສເກຫິ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ອາຓຕ຺ຕາ ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ວາ ສນ຺ທິຏ຺ຐາ ສມ຺ຠຕ຺ຕາ ເກຈິ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ຕໍ ນິທ຺ທິສຕິ ‘‘ອຍໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ’’ຕິ. ທູໂຕ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໍ ທຕ຺ວາ ‘‘ເຖຣສ຺ສ ຈີວຣໍ ກິຓິຕ຺ວາ ເທຫີ’’ຕິ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸນາ ສມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ໂຐ.

ໂນ ເຈ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໗; ວິ. ສງ຺ຄ. ອຏ຺ຐ. ໖໕) ສນ຺ຕິເກ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ອປິຈ ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ ນິທ຺ທິສຕິ ‘‘ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ຄາເມ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂູນໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ’’ຕິ. ໂສ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໍ ທຕ຺ວາ ‘‘ເຖຣສ຺ສ ຈີວຣໍ ກິຓິຕ຺ວາ ທເທຍ຺ຍາສີ’’ຕິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຍເມໂກ ຠິກ຺ຂຸນາ ອສມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ໂຐ.

ນ ເຫວ ໂຂ ໂສ ທູໂຕ ອຕ຺ຕນາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອາໂຣເຈຕິ, ອປິຈ ໂຂ ອຎ຺ຎໍ ປຫິຓຕິ ‘‘ທິນ຺ນໍ ມຍາ, ຠນ຺ເຕ, ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ, ຈີວຣໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ, ອຍໍ ທຸຕິໂຍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອສມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ໂຐ.

ນ ເຫວ ໂຂ ອຎ຺ຎໍ ປຫິຓຕິ, ອປິຈ ໂຂ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕວ ຠິກ຺ຂຸໍ ວທຕິ ‘‘ອຫໍ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ທສ຺ສາມິ, ຕຸມ຺ເຫ ຈີວຣໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ, ອຍໍ ຕຕິໂຍ ຠິກ຺ຂຸນາ ອສມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ເອວໍ ເອໂກ ສມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ຕໂຍ ອສມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ຐາຕິ ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຠິກ຺ຂຸນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣາ ນາມ. ເອເຕສຸ ອິມສ຺ມິໍ ຣາຊສິກ຺ຂາປເທ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ.

ອປໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ປຸຣິມນເຍເນວ ທູເຕນ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ນຕ຺ຖິຕາຍ ວາ ອວິຈາເຣຕຸກາມຕາຍ ວາ ‘‘ນຕ຺ຖມ຺ຫາກໍ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ’’ຕິ ວທຕິ, ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ຂເຓ ໂກຈິ ມນຸສ຺ໂສ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ທູໂຕ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໍ ທຕ຺ວາ ‘‘ອິມສ຺ສ ຫຕ຺ຖໂຕ ຈີວຣໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ທູເຕນ ສມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ໂຐ.

ອປໂຣ ທູໂຕ ຄາມໍ ປວິສິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ອຠິຣຸຈິຕສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຫຕ຺ເຖ ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໍ ທຕ຺ວາ ປຸຣິມນເຍເນວ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວາ ອາໂຣເຈຕິ, ອຎ຺ຎໍ ວາ ປຫິຓຕິ, ‘‘ອຫໍ ອສຸກສ຺ສ ນາມ ຫຕ຺ເຖ ຈີວຣເຈຕາປນ຺ນໍ ທສ຺ສາມິ, ຕຸມ຺ເຫ ຈີວຣໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ຕຕິໂຍ ທູເຕນ ອສມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ເອວໍ ເອໂກ ສມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຕໂຍ ອສມ຺ມຸຂານິທ຺ທິຏ຺ຐາຕິ ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ທູເຕນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣາ ນາມ. ເອເຕສຸ ເມຓ຺ຑກສິກ຺ຂາປເທ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ.

ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມນຸສ຺ສາ ສທ຺ຘາ ປສນ຺ນາ, ເຕ ກປ຺ປິຍກາຣການໍ ຫຕ຺ເຖ ຫິຣຎ຺ຎໍ ອຸປນິກ຺ຂິປນ຺ຕິ ‘ອິມິນາ ອຍ຺ຍສ຺ສ ຍໍ ກປ຺ປິຍໍ, ຕໍ ເທຖາ’ຕິ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍໍ ຕໂຕ ກປ຺ປິຍໍ, ຕໍ ສາທິຕຸໍ, ນ ຕ຺ເວວາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ຊາຕຣູປຣຊຕໍ ສາທິຕພ຺ພໍ ປຣິເຍສິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທາມີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໙໙).

ເອຕ຺ຖ ຈ ໂຈທນາຍ ປຣິມາຓໍ ນຕ຺ຖິ. ມູລໍ ອສາທິຍນ຺ເຕນ ສຫສ຺ສກ຺ຂຕ຺ຕຸມ຺ປິ ໂຈທນາຍ ວາ ຐາເນນ ວາ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ ສາທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ໂນ ເຈ ເທຕິ, ອຎ຺ຎໍ ກປ຺ປິຍກາຣກໍ ຐເປຕ຺ວາປິ ອາຫຣາເປຕພ຺ພໍ. ສເຈ ອິຈ຺ຉຕິ, ມູລສາມິການມ຺ປິ ກເຖຕພ຺ພໍ. ໂນ ເຈ ອິຈ຺ຉຕິ, ນ ກເຖຕພ຺ພໍ.

ອປໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ປຸຣິມນເຍເນວ ທູເຕນ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ‘‘ນຕ຺ຖມ຺ຫາກໍ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ’’ຕິ ວທຕິ, ຕທຎ຺ໂຎ ສມີເປ ຐິໂຕ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອາຫຣ, ໂຠ, ອຫໍ ອຍ຺ຍສ຺ສ ຈີວຣໍ ເຈຕາເປຕ຺ວາ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ວທຕິ. ທູໂຕ ‘‘ຫນ຺ທ, ໂຠ, ທເທຍ຺ຍາສີ’’ຕິ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ທຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອນາໂຣເຈຕ຺ວາວ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ມຸຂເວວຏິກກປ຺ປິຍກາຣໂກ.

ອປໂຣ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໕໓໘-໕໓໙; ວິ. ສງ຺ຄ. ອຏ຺ຐ. ໖໕) ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸປຏ຺ຐາກສ຺ສ ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ຫຕ຺ເຖ ອກປ຺ປິຍວຕ຺ຖຸໍ ທຕ຺ວາ ‘‘ເຖຣສ຺ສ ຈີວຣໍ ທເທຍ຺ຍາສີ’’ຕິ ເອຕ຺ໂຕວ ປກ຺ກມຕິ, ອຍໍ ປຣມ຺ມຸຂກປ຺ປິຍກາຣໂກຕິ ອິເມ ທ຺ເວ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐກປ຺ປິຍກາຣກາ ນາມ. ເອເຕສຸ ອຎ຺ຎາຕກອປ຺ປວາຣິເຕສຸ ວິຍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ.

ສເຈ ສຍເມວ ຈີວຣໍ ອາເນຕ຺ວາ ເທນ຺ຕິ, ຄເຫຕພ຺ພໍ. ໂນ ເຈ, ນ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ສເຈ’’ຕິອາທິ. ກປ຺ປິຍກາຣເກຕິ ສມ຺ມຸຂາສມ຺ມຸຂວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ກປ຺ປິຍກາຣເກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ທາຍໂກ ສຍເມວາ’’ຕິ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ນ ທູຕໍ. ຕສ຺ມາ ທູເຕນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐປິ ຍຖາຣຸຈິ ໂຈເທຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ມຸຂໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ສຍເມວ ກປ຺ປິຍກາຣກຕ຺ຕໍ ອຸປຄໂຕຕິ ມຸຂເວວຏິກກປ຺ປິຍກາຣໂກ. ເອວນ຺ຕິ ‘‘ເອໂສ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ອາກາເຣນ. ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ວຸຕ຺ຕໂຈທນາຏ຺ຐານປຣິມາຓໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໂຈທນາປຣິມາຓໂຕ ຈ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐານປຣິມາຓໂຕ ຈ. ສນ຺ຕິກນ຺ຕິ ສມີປໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ກຖມຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມີປຕ຺ເຖ ຫິ ອິທໍ ຠຸມ຺ມວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ຄງ຺ຄາຍໍ ໂຄຍູຖານິ ຈຣນ຺ຕິ, ກູເປ ຄຄ຺ຄກູລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຍສ຺ມາ ສມີປາຘາເຣ ອິທໍ ສຕ຺ຕມີວິຠຕ຺ຕິວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ. ເອວໍ ອກໂຣນ຺ໂຕຕິ ສາມໍ ວາ ອຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ, ທູຕໍ ວາ ອປາເຫນ຺ໂຕ.

ອຊ຺ຊຓ຺ໂຫ, ຠນ຺ເຕ, ອາຄເມຫີຕິ, ຠນ຺ເຕ, ອຊ຺ຊ ເອກທິວສໍ ອມ຺ຫາກໍ ຕິຏ຺ຐ, ອຘິວາເສຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິກປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອຕິເຣເກສຸ ໂຈທນາຏ຺ຐາເນສຸ ອຕິເຣກສຎ຺ຎິເວມຕິກອູນກສຎ຺ຎີນໍ ວເສນ ຕີຓິ ປາຈິຕ຺ຕິຍານິ. ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂຈທນາຍ ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຐາເນນ, ອູນກຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂຈທນາຍ ອູນກຈ຺ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຐາເນນ ລທ຺ເຘປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ອປ຺ປິຕຕາຕິ ປຕິຏ຺ຐາປິຕຕາ, ‘‘ສຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ໂສ ມຍາ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໕໓໘) ກຖິຕຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຣາຊສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈີວຣວຄ຺ໂຄ ປຐໂມ.