ປາຣາຊິກກຓ຺ຑໍ

ອິທານິ ນິທານຸທ຺ເທສານນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິກຸທ຺ເທສສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ສໍວຓ຺ເຓຕຸໍ ‘‘ອິທານີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ນິທານານນ຺ຕຣນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ, ນິທານໍ ອນນ຺ຕຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ປາຣາຊິກກຓ຺ເຑ. ປາຕິໂມກ຺ເຂຕິ ຠິກ຺ຂຸປາຕິໂມກ຺ເຂ. ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ ອູນາຕິເຣກຠາວນິວຕ຺ຕນໂຕ. ປາຣາຊິກາຕິ ສຊາຕິນາມໍ. ອາປຕ຺ຕິໂຍຕິ ສພ຺ພສາຘາຣຓນາມໍ. ອຸທ຺ທິສີຍຕີຕິ ອຸທ຺ເທໂສ. ຠາວປ຺ປຘາໂນຍໍ ນິທ຺ເທໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸທ຺ທິສິຕພ຺ພຕ’’ນ຺ຕິ.

໑. ປຐມປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ

ໂຍ ປນາຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໕ ຠິກ຺ຂຸປທຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ) ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ປນາຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ໂຍຕິ ອຕ຺ຖປທໍ, ຕຎ຺ຈ ອນິຍເມນ ປຸຄ຺ຄລໍ ທີເປຕິ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ໂກຈີ’’ຕິ ອາຫ. ຍສ຺ມາ ປນ ໂຍ ໂຍໂກຈິ ນາມ, ໂສ ອວສ຺ສໍ ລິງ຺ຄຍຸຕ຺ຕຊາຕິນາມໂຄຕ຺ຕສີລວິຫາຣໂຄຈຣວເຍສຸ ເອເກນາກາເຣນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຕຖາ ຎາເປຕຸໍ ‘‘ຣສ຺ສທີຆາທິນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອາທິສທ຺ເທນ ນວກມ຺ມາທີນໍ ຄຫຓໍ. ລິງ຺ຄາທິເຠເທນາຕິ ລິງ຺ຄີຍຕິຎາຍຕິ ເອເຕນາຕິ ລິງ຺ຄໍ, ຕໍ ອາທິ ເຍສໍ ເຕຕິ ລິງ຺ຄາທໂຍ, ເຕສໍ ເຠໂທ ລິງ຺ຄາທິເຠໂທ, ເຕນ ລິງ຺ຄາທິເຠເທນ. ເອຕ຺ຖາທິສທ຺ເທນ ປນ ຍຸຕ຺ຕາທີນໍ ຄຫຓໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ລິງ຺ຄວເສນ ຍາທິໂສ ວາ ຕາທິໂສ ວາ ໂຫຕຸ, ທີໂຆ ວາ ຣສ຺ໂສ ວາ ກາໂຬ ວາ ໂອທາໂຕ ວາ ມງ຺ຄຸຣຈ຺ຉວິ ວາ ກິໂສ ວາ ຖູໂລ ວາ. ໂຍຄວເສນ ເຍນ ວາ ເຕນ ວາ ຍຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕຸ, ນວກມ຺ມຍຸຕ຺ໂຕ ວາ ອຸທ຺ເທສຍຸຕ຺ໂຕ ວາ ວາສຘຸຣຍຸຕ຺ໂຕ ວາ. ຊາຕິວເສນ ຍໍຊຈ຺ໂຈ ວາ ຕໍຊຈ຺ໂຈ ວາ ໂຫຕຸ, ຂຕ຺ຕິໂຍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ເວສ຺ໂສ ວາ ສຸທ຺ໂຘ ວາ. ນາມວເສນ ຍຖານາໂມ ວາ ຕຖານາໂມ ວາ ໂຫຕຸ, ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິໂຕ ວາ ຘມ຺ມຣກ຺ຂິໂຕ ວາ ສງ຺ຆຣກ຺ຂິໂຕ ວາ. ໂຄຕ຺ຕວເສນ ຍຖາໂຄຕ຺ໂຕ ວາ ຕຖາໂຄຕ຺ໂຕ ວາ ໂຫຕຸ, ກຈ຺ຈາຍໂນ ວາ ວາສິຏ຺ໂຐ ວາ ໂກສິໂຍ ວາ. ສີເລສຸ ຍຖາສີໂລ ວາ ຕຖາສີໂລ ວາ ໂຫຕຸ, ນວກມ຺ມສີໂລ ວາ ອຸທ຺ເທສສີໂລ ວາ ວາສຘຸຣສີໂລ ວາ. ວິຫາເຣສຸປິ ຍຖາວິຫາຣີ ວາ ຕຖາວິຫາຣີ ວາ ໂຫຕຸ, ນວກມ຺ມວິຫາຣີ ວາ ອຸທ຺ເທສວິຫາຣີ ວາ ວາສຘຸຣວິຫາຣີ ວາ. ໂຄຈເຣສຸປິ ຍຖາໂຄຈໂຣ ວາ ຕຖາໂຄຈໂຣ ວາ ໂຫຕຸ, ນວກມ຺ມໂຄຈໂຣ ວາ ອຸທ຺ເທສໂຄຈໂຣ ວາ ວາສຘຸຣໂຄຈໂຣ ວາ. ວເຍສຸປິ ໂຍ ວາ ໂສ ວາ ໂຫຕຸ ເຖໂຣ ວາ ນໂວ ວາ ມຊ຺ຌິໂມ ວາ, ອຖ ໂຂ ສພ຺ໂພວ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ‘‘ໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ.

ອິທານິ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ປທໍ ສໍວຓ຺ເຓຕຸໍ ‘‘ເອຫິຠິກ຺ຂູປສມ຺ປທາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເອຫິ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ຠຄວໂຕ ວຈນມຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸຠາໂວ ເອຫິຠິກ຺ຂູປສມ຺ປທາ. ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໑໐໕) ນເຍນ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາຈໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ເຕຫິ ຕີຫິ ສຣຓຄມເນຫິ ອຸປສມ຺ປທາ ສຣຓຄມນູປສມ຺ປທາ. ໂອວາທປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓູປສມ຺ປທາ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໕) ນາມ –

‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ເຕ, ກສ຺ສປ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ‘ຕິພ຺ພໍ ເມ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ ເຖເຣສຸ ນເວສຸ ມຊ຺ຌິເມສູ’ຕິ, ເອວຎ຺ຫິ ເຕ ກສ຺ສປ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາຕິຫ ເຕ, ກສ຺ສປ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຘມ຺ມໍ ສຸຓິສ຺ສາມິ ກຸສລູປສໍຫິຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ອຏ຺ຐິໍ ກຕ຺ວາ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ສພ຺ພເຈຕສາ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາ ໂອຫິຕໂສໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຓິສ຺ສາມີ’ຕິ, ເອວຎ຺ຫິ ເຕ, ກສ຺ສປ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາຕິຫ ເຕ, ກສ຺ສປ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ‘ສາຕສຫຄຕາ ຈ ເມ ກາຍຄຕາສຕິ ນ ວິຊຫິສ຺ສຕີ’ຕິ, ເອວຎ຺ຫິ ເຕ, ກສ຺ສປ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔) –

ອິມິນາ ໂອວາທປ຺ປຏິຄ຺ຄຫເຓນ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕອຸປສມ຺ປທາ.

ປຎ຺ຫາພ຺ຍາກຣຓູປສມ຺ປທາ ນາມ ໂສປາກສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕອຸປສມ຺ປທາ. ຠຄວາ ກິຣ ປຸພ຺ພາຣາເມ ອນຸຈງ຺ກມນ຺ຕໍ ໂສປາກສາມເຓຣໍ ‘‘‘ອຸທ຺ຘຸມາຕກສຎ຺ຎາ’ຕິ ວາ ໂສປາກ ‘ຣູປສຎ຺ຎາ’ຕິ ວາ ອິເມ ຘມ຺ມາ ນານຕ຺ຖາ ນານາພ຺ຍຎ຺ຊນາ, ອຸທາຫຸ ເອກຕ຺ຖາ ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໕) ທສ ອສຸຠນິສ຺ສິເຕ ປຎ຺ເຫ ປຸຈ຺ຉິ. ໂສ ເຕ ພ຺ຍາກາສິ. ຠຄວາ ຕສ຺ສ ສາຘຸກາຣໍ ທຕ຺ວາ ‘‘ກຕິວສ຺ໂສ ຕ຺ວໍ, ໂສປາກາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ສຕ຺ຕວສ຺ໂສຫໍ ຠຄວາຕິ. ‘‘ໂສປາກ, ຕ຺ວໍ ມມ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ປຎ຺ເຫ ພ຺ຍາກາສີ’’ຕິ ອາຣທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ ອຸປສມ຺ປທໍ ອນຸຊານິ, ອຍໍ ປຎ຺ຫາພ຺ຍາກຣຓູປສມ຺ປທາ.

ອຏ຺ຐຄຣຸຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄຫຓູປສມ຺ປທາ ນາມ ມຫາປຊາປຕິຍາ ອຏ຺ຐຄຣຸຘມ຺ມປ຺ປຏິຄ຺ຄຫເຓນ ອນຸຎ຺ຎາຕອຸປສມ຺ປທາ.

ທູເຕນູປສມ຺ປທາ ນາມ ອຑ຺ຒກາສິຍາ ຄຓິກາຍ ອນຸຎ຺ຎາຕອຸປສມ຺ປທາ.

ອຏ຺ຐວາຈິກູປສມ຺ປທາ ນາມ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆໂຕ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໂຕ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນາຕິ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ກມ຺ເມຫິ ອຸປສມ຺ປທາ.

ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖກມ຺ມູປສມ຺ປທາ ນາມ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕຣຫິ ອຸປສມ຺ປທາ. ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນາຕິ ຕີຫິ ອນຸສ຺ສາວນາຫິ, ເອກາຍ ຈ ຎຕ຺ຕິຍາຕິ ເອວໍ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ຎຕ຺ຕິ ສພ຺ພປຐມໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ປນ ອນຸສ຺ສາວນານໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນເຠທາຠາວໂຕ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຠິນ຺ນໍ ຎຕ຺ຕິໍ ຕາສໍ ຈຕຸຕ຺ຖນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອກຸປ຺ເປນາຕິ ອໂກເປຕພ຺ພຕໍ, ອປ຺ປຏິກ຺ໂກສິຕພ຺ພຕຎ຺ຈ ອຸປຄເຕນ. ຐານາຣເຫນາຕິ ກາຣຓາຣເຫນ ສຕ຺ຖຸ ສາສນາຣເຫນ. ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ນາມ ອຸປຣິຠາວໍ ສມາປນ຺ໂນ, ປຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠິກ຺ຂຸຠາໂວ ຫິ ອຸປຣິຠາໂວ, ຕຎ຺ເຈສ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ກມ຺ເມນ ສມາປນ຺ນຕ຺ຕາ ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອິມິນາວ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອິຘ ຄຫິໂຕ, ນາຎ຺ເຎຫີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ເອຫິຠິກ຺ຂູປສມ຺ປທາ ອນ຺ຕິມຠວິການເມວ, ສຣຓຄມນູປສມ຺ປທາ ປຣິສຸທ຺ຘານໍ, ໂອວາທປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓປຎ຺ຫາພ຺ຍາກຣຓູປສມ຺ປທາ ມຫາກສ຺ສປໂສປາການໍ, ນ ຈ ເຕ ຠພ຺ພາ ປາຣາຊິກາທິໂລກວຊ຺ຊໍ ອາປຊ຺ຊິຕຸໍ, ອຏ຺ຐຄຣຸຘມ຺ມປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓາທໂຍ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີນໍເຍວ ອນຸຎ຺ຎາຕາ. ອຍຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ມາ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖເນວ ອຸປສມ຺ປທາກມ຺ເມນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ອິຘ ຄຫິໂຕ, ນາຎ຺ເຎຫີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ເຊສຸ ປນ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ອຎ຺ເຎປິ ເອຫິຠິກ຺ຂູປສມ຺ປທາຍ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາທໂຍ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໔໕ ຠິກ຺ຂຸປທຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ). ວກ຺ຂຕິ ຫິ ‘‘ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ເຊສຸ ປນ ອຎ຺ເຎປິ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ. ອິທານິ ‘‘ອກຸປ຺ເປນ ຐານາຣເຫນ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ. ວສຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ວຕ຺ຖຸ, ອາຘາໂຣ ປຕິຏ຺ຐາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸປສມ຺ປທາເປກ຺ໂຂ ປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ. ອູນານິ ອປຣິປຸຓ຺ຓານິ ວີສຕິ ວສ຺ສານິ ອສ຺ສາຕິ ອູນວີສຕິວສ຺ໂສ. ເອຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ອຸປຣິ ສປ຺ປາຓກວຄ຺ເຄ ອູນວີສຕິສິກ຺ຂາປເທ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ອູນວີສຕິວສ຺ສສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ) ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມ. ເຕສູຕິ ປຓ຺ຑກາທີສຸ ເອກາທສສຸ ອຠພ຺ພປຸຄ຺ຄເລສຸ. ປຓ຺ຑໂກ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໐໙) ປເນຕ຺ຖ ປຎ຺ຈວິໂຘ ໂຫຕິ ອາສິຕ຺ຕປຓ຺ຑໂກ, ອຸສູຍປຓ຺ຑໂກ, ໂອປກ຺ກມິກປຓ຺ຑໂກ, ນປຸໍສກປຓ຺ຑໂກ, ປກ຺ຂປຓ຺ຑໂກຕິ. ເຕສຸ ອາສິຕ຺ຕປຓ຺ຑກສ຺ສ ຈ ອຸສູຍປຓ຺ຑກສ຺ສ ຈ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ນ ວາຣິຕາ, ອິຕເຣສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ວາຣິຕາ. ເຕສຸປິ ປກ຺ຂປຓ຺ຑກສ຺ສ ຍສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ປຓ຺ຑໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວສ຺ສ ປກ຺ເຂ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ວາຣິຕາຕິ. ຕໂຍ ເຈຕ຺ຖ ປພ຺ພຊ຺ຊູປສມ຺ປທານໍ ອຠພ຺ພຕາຍ ອວຕ຺ຖູ. ເຕນາຫ ‘‘ອາສິຕ຺ຕປຓ຺ຑກຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ປເຣສໍ ອງ຺ຄຊາຕໍ ມຸເຂນ ຄເຫຕ຺ວາ ອສຸຈິນາ ອາສິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຬາໂຫ ວູປສມ຺ມຕິ, ອຍໍ ອາສິຕ຺ຕປຓ຺ຑໂກ. ຍສ຺ສ ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາຈາຣໍ ປສ຺ສໂຕ ອຸສູຍາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ປຣິຬາໂຫ ວູປສມ຺ມຕິ, ອຍໍ ອຸສູຍປຓ຺ຑໂກ. ຍສ຺ສ ອຸປກ຺ກເມນ ພີຊານິ ອປນີຕານິ, ອຍໍ ໂອປກ຺ກມິກປຓ຺ຑໂກ (ວິ. ສງ຺ຄ. ອຏ຺ຐ. ໑໓໕; ວິ. ວິ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໒.໑໐໙). ໂຍ ປນ ປຏິສນ຺ຘິຍໍເຍວ ອຠາວໂກ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ອຍໍ ນປຸໍສກປຓ຺ຑໂກ. ເອກຈ຺ໂຈ ປນ ອກຸສລວິປາການຸຠາເວນ ກາຬປກ຺ເຂ ປຓ຺ຑໂກ ໂຫຕິ, ຊຸຓ຺ຫປກ຺ເຂ ປນສ຺ສ ປຣິຬາໂຫ ວູປສມ຺ມຕິ, ອຍໍ ປກ຺ຂປຓ຺ຑໂກຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເຖຍ຺ເຍນ ສໍວາໂສ ເອຕສ຺ສາຕິ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ. ໂສ ຈ ນ ສໍວາສມຕ຺ຕສ຺ເສວ ເຖນໂກ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ, ອຖ ໂຂ ລິງ຺ຄສ຺ສ, ຕທຸຠຍສ຺ສ ຈ ເຖນໂກປີຕິ ອາຫ ‘‘ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ປນ ຕິວິໂຘ’’ຕິອາທິ. ນ ຠິກ຺ຂຸວສ຺ສານິ ຄເຓຕີຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໐) ‘‘ອຫໍ ທສວສ຺ໂສ ວາ ວີສຕິວສ຺ໂສ ວາ’’ຕິ ມຸສາ ວຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸວສ຺ສານິ ນ ຄເຓຕິ. ນ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ວາ ສາມເຓຣານໍ ວາ ວນ຺ທນໍ ສາທິຍຕີຕິ ອຕ຺ຕນາ ມຸສາວາທໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕວສ຺ສານຸຣູເປນ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ວນ຺ທນໍ ນາຘິວາເສຕິ. ນ ອາສເນນ ປຏິພາຫຕີຕິ ‘‘ອເປຫິ, ເມ ເອຕໍ ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ ອາສເນນ ນປ຺ປຏິພາຫຕິ. ນ ອຸໂປສຖາທີສຸ ສນ຺ທິສ຺ສຕີຕິ ອຸໂປສຖປ຺ປວາຣຓາທີສຸ ນ ສນ຺ທິສ຺ສຕິ. ລິງ຺ຄມຕ຺ຕສ຺ເສວາຕິ ເອວສທ຺ເທນ ສໍວາສໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ສມາໂນຕິ ສນ຺ໂຕ. ລິງ຺ຄານຸຣູປສ຺ສ ສໍວາສສ຺ສາຕິ ສາມເຓຣລິງ຺ຄານຸຣູປສ຺ສ ສາມເຓຣສໍວາສສ຺ສ. ສເຈ ປນ ກາສາເຍ ຘຸຣໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ນຄ຺ໂຄ ວາ ໂອທາຕວຕ຺ຖນິວຕ຺ໂຖ ວາ ເມຖຸນເສວນາທີຫິ ອສ຺ສມໂຓ ຫຸຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ນິວາເສຕິ, ລິງ຺ຄຕ຺ເຖນໂກ ໂຫຕິ. ສເຈ ຄິຫິຠາວໍ ປຕ຺ຖຍມາໂນ ກາສາຍໍ ໂອວຏ຺ຏິກໍ ກຕ຺ວາ, ອຎ຺ເຎນ ວາ ອາກາເຣນ ຄິຫິນິວາສເນນ ນິວາເສຕິ ‘‘ໂສຠຕິ ນຸ ໂຂ ເມ ຄິຫິລິງ຺ຄໍ, ນ ໂສຠຕີ’’ຕິ ວີມໍສນຕ຺ຖໍ, ຣກ຺ຂຕິ ຕາວ, ‘‘ໂສຠຕີ’’ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຸນ ລິງ຺ຄໍ ສາທິຍຕິ, ລິງ຺ຄຕ຺ເຖນໂກ ໂຫຕິ. ໂອທາຕໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ວີມໍສນສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສເຈປິ ນິວຕ຺ຖກາສາວສ຺ສ ອຸປຣິ ໂອທາຕໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ວີມໍສຕິ ວາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ ວາ, ຣກ຺ຂຕິ ເອວ.

ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸອຊ຺ຌາປນ຺ນເກປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ ປາຣາຊິກໍ ອາປນ຺ນເກ ຠິກ຺ຂຸມ຺ຫິປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສເຈ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ກາສາເຍ ສອຸສ຺ສາໂຫວ ໂອທາຕໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ເມຖຸນໍ ປຏິເສວິຕ຺ວາ ປຸນ ກາສາຍານິ ນິວາເສຕ຺ວາ ວສ຺ສຄຓນາທິເຠທໍ ສພ຺ພໍ ວິຘິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ອຍໍ ຠິກ຺ຂູຫິ ທິນ຺ນລິງ຺ຄສ຺ສ ອປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ລິງ຺ຄຕ຺ເຖນໂກ, ລິງ຺ຄານຸຣູປສ຺ສ ສໍວາສສ຺ສ ສາທິຕຕ຺ຕາ ນາປິ ສໍວາສຕ຺ເຖນໂກຕິ. ວິເທສນ຺ຕິ ປຣເທສໍ. ອິທຎ຺ຈ ວຎ຺ເຈຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍ ປນ ສເທເສປິ ເອວໍ ກໂຣຕິ, ໂສປິ ສໍວາສຕ຺ເຖນໂກວ. ‘‘ສໍວາສມຕ຺ຕສ຺ເສວາ’’ຕິ ອິມິນາ ລິງ຺ຄໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ສເຈ ໂກຈິ ວຸຑ຺ຒປພ຺ພຊິໂຕ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໐) ຠິກ຺ຂຸວສ຺ສານິ ຄເຓຕ຺ວາ ມຫາເປຬາທີສຸ ທິຍ຺ຍມານຠຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສປິ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ໂຫຕິ. ສຍໍ ສາມເຓໂຣວ ສາມເຓຣປ຺ປຏິປາຏິຍາ ກູຏວສ຺ສານິ ຄເຓຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ນ ໂຫຕິ. ຠິກ຺ຂຸ ປນ ຠິກ຺ຂຸປຏິປາຏິຍາ ກູຏວສ຺ສານິ ຄເຓຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຠຓ຺ຑຄ຺ເຆນ ກາເຣຕພ຺ໂພ.

ນນຸ ສໍວາໂສ ນາມ ເອກກມ຺ມໍ ເອກຸທ຺ເທໂສ ສມສິກ຺ຂຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຠິກ຺ຂຸວສ຺ສຄຓນາທິໂກ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອິມິນາ ນ ເກວລໍ ເອກກມ຺ມາທິໂກວ ກິຣິຍເຠໂທ ສໍວາໂສຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ, ອຖ ໂຂ ຕທຎ຺ໂຎ ຠິກ຺ຂຸວສ຺ສຄຓນາທິໂກປີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖຕິ ເຖຍ຺ຍສໍວາສກາຘິກາເຣ. ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາຕິ ສິກ຺ຂໍ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສເຈ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ລິງ຺ຄໍ ອນປເນຕ຺ວາ ທຸສ຺ສີລກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ວາ ອກຕ຺ວາ ວາ ‘‘ນ ມໍ ໂກຈິ ຊານາຕີ’’ຕິ ປຸນ ສພ຺ພໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໍ ວສ຺ສຄຓນາທິເຠທໍ ວິຘິໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ໂສ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ໂຫຕີຕິ.

ສເຈ ປນ ກສ຺ສຈິ ຣາຊາ ກຸທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ໂສ ‘‘ເອວໍ ເມ ໂສຕ຺ຖິ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສຍເມວ ລິງ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປລາຍຕິ. ຕໍ ທິສ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣເຈນ຺ຕິ. ຣາຊາ ‘‘ສເຈ ປພ຺ພຊິໂຕ, ນ ຕໍ ລພ຺ຠາ ກິຎ຺ຈິ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ໂກຘໍ ປຏິວິເນຕິ. ໂສ ‘‘ວູປສນ຺ຕໍ ເມ ຣາຊຠຍ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຆມຊ຺ຌໍ ອໂນສຣິຕ຺ວາວ ຄິຫິລິງ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄໂຕ ປພ຺ພາເຊຕພ຺ໂພ. ອຖາປິ ‘‘ສາສນໍ ນິສ຺ສາຍ ມຍາ ຊີວິຕໍ ລທ຺ຘໍ, ຫນ຺ທ ທານິ ອຫໍ ປພ຺ພຊາມີ’’ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນສໍເວໂຄ ເຕເນວ ລິງ຺ເຄນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕຸກວຕ຺ຕໍ ນ ສາທິຍຕິ, ຠິກ຺ຂູຫິ ປຸຏ຺ໂຐ ວາ ອປຸຏ຺ໂຐ ວາ ຍຖາຠູຕມຕ຺ຕານໍ ອາວິກຕ຺ວາວ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈຕິ, ລິງ຺ຄໍ ອປເນຕ຺ວາ ປພ຺ພາເຊຕພ຺ໂພ. ສເຈ ປນ ວຕ຺ຕໍ ສາທິຍຕິ, ປພ຺ພຊິຕາລຍໍ ທສ຺ເສຕິ, ສພ຺ພໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໍ ວສ຺ສຄຓນາທິເຠທໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ອຍໍ ປນ ນ ປພ຺ພາເຊຕພ຺ໂພ.

ອິຘ ປເນກຈ຺ໂຈ ທຸພ຺ຠິກ຺ເຂ ຊີວິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ສຍເມວ ລິງ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສພ຺ພປາສຓ຺ຑິຍຠຕ຺ຕານິ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ທຸພ຺ຠິກ຺ເຂ ວີຕິວຕ຺ເຕ ສງ຺ຆມຊ຺ຌໍ ອໂນສຣິຕ຺ວາວ ຄິຫິລິງ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄໂຕຕິ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມສທິສເມວ.

ອປໂຣ ມຫາກນ຺ຕາຣໍ ນິຕ຺ຖຣິຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ສຕ຺ຖວາໂຫ ຈ ປພ຺ພຊິເຕ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ. ໂສ ‘‘ເອວໍ ມໍ ສຕ຺ຖວາໂຫ ຄເຫຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສຍເມວ ລິງ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຕ຺ຖວາເຫນ ສທ຺ຘິໍ ກນ຺ຕາຣໍ ນິຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ເຂມນ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ສງ຺ຆມຊ຺ຌໍ ອໂນສຣິຕ຺ວາວ ຄິຫິລິງ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄໂຕຕິ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມສທິສເມວ.

ອປໂຣ ໂຣຄຠເຍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໐; ວິ. ສງ຺ຄ. ອຏ຺ຐ. ໑໓໘) ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຊີວິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ສຍເມວ ລິງ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສພ຺ພປາສຓ຺ຑິຍຠຕ຺ຕານິ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ໂຣຄຠເຍ ວູປສນ຺ເຕ ສງ຺ຆມຊ຺ຌໍ ອໂນສຣິຕ຺ວາວ ຄິຫິລິງ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄໂຕຕິ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມສທິສເມວ.

ອປຣສ຺ສ ເອໂກ ເວຣິໂກ ກຸທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ຆາເຕຕຸກາໂມ ນໍ ວິຈຣຕິ. ໂສ ‘‘ເອວໍ ເມ ໂສຕ຺ຖິ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສຍເມວ ລິງ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປລາຍຕິ. ເວຣິໂກ ‘‘ກຸຫິໍ ໂສ’’ຕິ ປຣິເຍສນ຺ໂຕ ‘‘ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ປລາໂຕ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ສເຈ ປພ຺ພຊິໂຕ, ນ ຕໍ ລພ຺ຠາ ກິຎ຺ຈິ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ໂກຘໍ ປຏິວິເນຕິ. ໂສ ‘‘ວູປສນ຺ຕໍ ເມ ເວຣິຠຍ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຆມຊ຺ຌໍ ອໂນສຣິຕ຺ວາວ ຄິຫິລິງ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄໂຕຕິ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມສທິສເມວ.

ອປໂຣ ຎາຕິກຸລໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຄິຫີ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ອິມານິ ຈີວຣານິ ອິຘ ວິນສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ, ສເຈປິ ອິມານິ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ຄມິສ຺ສາມິ, ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ມໍ ‘ໂຈໂຣ’ຕິ ຄເຫສ຺ສນ຺ຕິ, ຍໍນູນາຫໍ ກາຍປຣິຫາຣິຍານິ ກຕ຺ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈີວຣາຫຣຓຕ຺ຖໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ຈ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ຈ ວິຫາຣໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຕໍ ທູຣໂຕວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ສາມເຓຣາ ຈ ທຫຣາ ຈ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ວຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ຕິ. ໂສ ນ ສາທິຍຕິ, ຍຖາຠູຕມຕ຺ຕານໍ ອາວິກໂຣຕິ. ສເຈ ຠິກ຺ຂູ ‘‘ນ ທານິ ມຍໍ ຕໍ ມຸຎ຺ຈິສ຺ສາມາ’’ຕິ ພລກ຺ກາເຣນ ປພ຺ພາເຊຕຸກາມາ ໂຫນ຺ຕິ, ກາສາຍານິ ອປເນຕ຺ວາ ປຸນ ປພ຺ພາເຊຕພ຺ໂພ. ສເຈ ປນ ‘‘ນ ອິເມ ມມ ຫີນາຍາວຕ຺ຕຠາວໍ ຊານນ຺ຕີ’’ຕິ ຕໍເຍວ ຠິກ຺ຂຸຠາວໍ ປຏິຊານິຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕວສ຺ສຄຓນາທິເຠທໍ ວິຘິໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ອຍໍ ນ ປພ຺ພາເຊຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫ ‘‘ຣາຊທຸພ຺ຠິກ຺ຂກນ຺ຕາຣ-ໂຣຄເວຣີຠເຍນ ວາ’’ຕິອາທິ. ຠຍສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ‘‘ຣາຊຠເຍນ, ທຸພ຺ຠິກ຺ຂຠເຍນາ’’ຕິອາທິນາ. ລິງ຺ຄໍ ອາທິຍຕີຕິ ເວສໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ. ສໍວາສໍ ນາຘິວາເສຕິ, ຍາວ ໂສ ສຸທ຺ຘມານໂສຕິ ຠິກ຺ຂູນໍ ວຎ຺ເຈຕຸກາມຕາຍ ອຠາວໂຕ ໂຍ ສຸທ຺ຘມານໂສ ຍາວ ສໍວາສໍ ນາຘິວາເສຕິ, ຕາວ ເອສ ‘‘ຄິຫີ ມໍ ‘ສມໂຓ’ຕິ ຊານນ຺ຕູ’’ຕິ ວຎ຺ຈນຈິຕ຺ເຕ ສຕິປິ ຠິກ຺ຂູນໍ ວຎ຺ເຈຕຸກາມຕາຍ ອຠາວໂຕ ໂທໂສ ນຕ຺ຖີຕິ ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກ ນາມາຕິ ນ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕິຕ຺ຖິເຍສຸ ປກ຺ກນ຺ຕໂກ ປວິຏ຺ໂຐຕິ ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕໂກ. ໂສ ຈ ນ ເກວລໍ ຕຕ຺ຖ ປວິຏ຺ຐມຕ຺ເຕເນວ ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕໂກ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ເຕສໍ ລທ຺ຘິຄ຺ຄຫເຓນ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ອິມິນາ ອນຸປສມ຺ປນ຺ໂນ ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕໂກ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ກຸຣຸນ຺ທິອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ອຍຎ຺ຈ ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕໂກ ນາມ ອຸປສມ຺ປນ຺ນຠິກ຺ຂຸນາ ກຖິໂຕ, ຕສ຺ມາ ສາມເຓໂຣ ສລິງ຺ເຄນ ຕິຕ຺ຖາຍຕນໍ ຄໂຕປິ ປຸນ ປພ຺ພຊ຺ຊຎ຺ຈ ອຸປສມ຺ປທຎ຺ຈ ລຠຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໐). ກຸສຈີຣາທິກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາທິສທ຺ເທນ ຜລກກ຺ຂຓ຺ຑຊຏາທີນໍ ຄຫຓໍ. ສເຈປິ ‘‘ອຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ເສຏ຺ຐາ’’ຕິ ເສຏ຺ຐຠາວໍ ວາ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ນ ມຸຈ຺ຈຕິ, ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕໂກວ ໂຫຕິ. ວຕານີຕິ ອຸກ຺ກຸຏິກປ຺ປຘານາທີນິ ວຕານິ. ສເຈ ປນ ‘‘ໂສຠຕິ ນຸ ໂຂ ເມ ຕິຕ຺ຖິຍປພ຺ພຊ຺ຊາ, ນນຸ ໂຂ ໂສຠຕີ’’ຕິ ວີມໍສນຕ຺ຖໍ ກຸສຈີຣາທີນິ ນິວາເສຕິ, ຊຏໍ ວາ ພນ຺ຘຕິ, ຂາຣິກາຊໍ ວາ ອາທິຍຕິ, ຍາວ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ ຕໍ ລທ຺ຘິໍ, ຕາວ ຣກ຺ຂຕິ, ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕມຕ຺ເຕ ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕໂກ ໂຫຕິ. ອຈ຺ຉິນ຺ນຈີວໂຣ ປນ ກຸສຈີຣາທີນິ ນິວາເສນ຺ໂຕ, ຣາຊຠຍາທີຫິ ວາ ຕິຕ຺ຖິຍລິງ຺ຄໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ລທ຺ຘິຍາ ອຠາເວນ ເນວ ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕໂກ ໂຫຕິ.

ອວເສໂສ ສພ຺ໂພປີຕິ ນາຄສຸປຓ຺ຓຍກ຺ຂຄນ຺ຘພ຺ພາທິໂກ. ຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

ຍຖາ ສມານຊາຕິກສ຺ສ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໓.໑໑໒) ວິໂກປເນ ກມ຺ມໍ ຄຣຸຕຣໍ, ນ ຕຖາ ວິຊາຕິກສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ມນຸສ຺ສຊາຕິກາ’’ຕິ. ປຸຕ຺ຕສມ຺ພນ຺ເຘນ ມາຕາປິຕຸສມຎ຺ຎາ, ທຕ຺ຕກິຕ຺ຕິມາທິວເສນປິ ປຸຕ຺ຕໂວຫາໂຣ ໂລເກ ທິສ຺ສຕິ, ໂສ ຈ ໂຂ ປຣິຍາຍໂຕຕິ ນິປ຺ປຣິຍາຍສິທ຺ຘຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊເນຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊເນຕ຺ຕີຕິ ຊນິກາ, ມາຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາເວ ຐິຕສ຺ເສວ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ຕິກ຺ຂວິສທສູຣຠາວາປຕ຺ຕິ, ຍຖາ ຕໍ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ໂພຘິຕ຺ຕຍນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍໍ, ເອວໍ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາເວ ຐິຕສ຺ເສວ ອກຸສລຘມ຺ມານມ຺ປິ ຕິກ຺ຂວິສທສູຣຠາວາປຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມນຸສ຺ສຠູເຕເນວາ’’ຕິ. ສຎ຺ຈິຈ຺ຈາຕິ ‘‘ປາໂຓ’’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ສທ຺ຘິໍ ວຘກເຈຕນາຍ ເຈເຕຕ຺ວາ. ອຍໍ ມາຕຸຆາຕໂກ ນາມາຕິ ອຍໍ ອານນ຺ຕຣິເຍນ ມາຕຸຆາຕກກມ຺ເມນ ມາຕຸຆາຕໂກ ນາມ. ເຍນ ປນ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຠູຕາປິ ອຊນິກາ ໂປສາວນິກມາຕາ ວາ ມຫາມາຕາ ວາ ຈູຬມາຕາ ວາ ຊນິກາປິ ວາ ອມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຠູຕາ ມາຕາ ຆາຕິຕາ, ຕສ຺ສ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ນ ວາຣິຕາ, ນ ຈ ອານນ຺ຕຣິໂກ ໂຫຕິ. ເຍນ ສຍໍ ຕິຣຈ຺ຉານຠູເຕນ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຠູຕາ ມາຕາ ຆາຕິຕາ, ໂສປິ ອານນ຺ຕຣິໂກ ນ ໂຫຕິ. ຕິຣຈ຺ຉານຄຕຕ຺ຕາ ປນສ຺ສ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ, ກມ຺ມໍ ປນສ຺ສ ຠາຣິຍໍ ໂຫຕິ, ອານນ຺ຕຣິຍໍ ອາຫຈ຺ເຈວ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ເຍນ ມນຸສ຺ສຠູໂຕ ຊນໂກ ປິຕາ ສຍມ຺ປິ ມນຸສ຺ສຊາຕິເກເນວ ສຕາ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ຊີວິຕາ ໂວໂຣປິໂຕ, ອຍໍ ອານນ຺ຕຣິເຍນ ປິຕຸຆາຕກກມ຺ເມນ ປິຕຸຆາຕໂກ ນາມາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຕິທິສນ຺ໂຕ ‘‘ປິຕຸຆາຕເກປິ ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອາຫ. ສເຈປິ ຫິ ເວສິຍາ ປຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ‘‘ອຍໍ ເມ ປິຕາ’’ຕິ ນ ຊານາຕິ, ຍສ຺ສ ສມ຺ຠເວນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ໂສ ຈ ເຕນ ຆາຕິໂຕ, ‘‘ປິຕຸຆາຕໂກ’’ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອານນ຺ຕຣິຍຎ຺ຈ ຜຸສຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໔).

ເອຬກຈຕຸກ຺ກໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໓.໑໒໘; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໒໗໕; ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໐໙; ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ມຫາວຄ຺ຄ ໓.໑໑໒), ສງ຺ຄາມຈຕຸກ຺ກໍ, ໂຈຣຈຕຸກ຺ກຎ຺ເຈຕ຺ຖ ກເຖຕພ຺ພໍ. ‘‘ເອຬກໍ ມາເຣມີ’’ຕິ ອຠິສນ຺ຘິນາປິ ຫິ ເອຬກຏ຺ຐາເນ ຐິຕໍ ມນຸສ຺ສຠູຕໍ ມາຕຣໍ ວາ ປິຕຣໍ ວາ ມາເຣນ຺ໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍໍ ຜຸສຕິ ມາຣຓາຘິປ຺ປາເຍເນວ ອານນ຺ຕຣິຍວຕ຺ຖຸໂນ ວິໂກປິຕຕ຺ຕາ. ເອຬກາຠິສນ຺ຘິນາ, ປນ ມາຕາປິຕິອຠິສນ຺ຘິນາ ວາ ເອຬກໍ ມາເຣນ຺ໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍໍ ນ ຜຸສຕິ ອານນ຺ຕຣິຍວຕ຺ຖຸອຠາວໂຕ. ມາຕາປິຕິອຠິສນ຺ຘິນາ ມາຕາປິຕໂຣ ມາເຣນ຺ໂຕ ຜຸສເຕວ. ເອເສວ ນໂຍ ອິຕຣສ຺ມິມ຺ປິ ຈຕຸກ຺ກທ຺ວເຍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ຫິ ປຸຣິມໍ ອຠິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕໍ ອປ຺ປມາຓໍ, ວຘກຈິຕ຺ຕໍ, ປນ ຕທາຣມ຺ມຓຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຎ຺ຈ ອານນ຺ຕຣິຍານານນ຺ຕຣິຍຠາເວ ປມາຓໍ.

ອຣຫນ຺ຕຆາຕໂກປິ ມນຸສ຺ສອຣຫນ຺ຕວເສເນວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນ ອນ຺ຕມໂສ ຄິຫິລິງ຺ເຄ ຐິໂຕປີ’’ຕິອາທິ. ອມນຸສ຺ສຊາຕິກໍ ປນ ອຣຫນ຺ຕໍ, ມນຸສ຺ສຊາຕິກໍ ວາ ອວເສສໍ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລໍ ຆາເຕຕ຺ວາ ອານນ຺ຕຣິໂກ ນ ໂຫຕິ, ປພ຺ພຊ຺ຊາປິສ຺ສ ນ ວາຣິຕາ, ກມ຺ມໍ ປນ ພລວໍ ໂຫຕິ. ຕິຣຈ຺ຉາໂນ ມນຸສ຺ສອຣຫນ຺ຕມ຺ປິ ຆາເຕຕ຺ວາ ອານນ຺ຕຣິໂກ ນ ໂຫຕິ, ກມ຺ມໍ ປນ ຠາຣິຍນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ຍຖາ ມາຕາປິຕູສຸ, ເອວໍ ອຣຫນ຺ເຕປິ ເອຬກຈຕຸກ຺ກາທີນິ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ປກຕຕ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິນ຺ຕິ ປຣິສຸທ຺ຘສີລໍ ອຸຠໂຕສງ຺ເຆ ອຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ. ໂຍ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໕) ປນ ກາຍສໍສຄ຺ເຄນ ສີລວິນາສໍ ປາເປຕິ, ຕສ຺ສ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ຈ ອຸປສມ຺ປທາ ຈ ນ ວາຣິຕາ. ພລກ຺ກາເຣນ ໂອທາຕວຕ຺ຖວສນໍ ກຕ຺ວາ ອນິຈ຺ຉມານໍເຍວ ທູເສນ຺ໂຕປິ ຠິກ຺ຂຸນິທູສໂກເຍວ, ພລກ຺ກາເຣນ ປນ ໂອທາຕວຕ຺ຖວສນໍ ກຕ຺ວາ ອິຈ຺ຉມານໍ ທູເສນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸນິທູສໂກ ນ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ຄິຫິຠາເວ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕມຕ຺ເຕເຍວ ສາ ອຠິກ຺ຂຸນີ ໂຫຕິ. ສກິໍ ສີລວິປນ຺ນໍ ປນ ປຈ຺ຉາ ທູເສນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂມານສາມເຓຣີສຸ ຈ ວິປ຺ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ເນວ ຠິກ຺ຂຸນິທູສໂກ ໂຫຕິ, ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ອຸປສມ຺ປທຎ຺ຈ ລຠຕີຕິ.

ຘມ຺ມໂຕ ອຸຄ຺ຄຕໍ ອປຄຕໍ ອຸທ຺ຘມ຺ມໍ. ອຸພ຺ພິນຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຈຕຸນ຺ນໍ ກມ຺ມານນ຺ຕິ ອປໂລກນຎຕ຺ຕິຎຕ຺ຕິທຸຕິຍຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖສງ຺ຂາຕານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ກມ຺ມານໍ. ອິເມສຎ຺ຫິ ອຎ຺ຎຕຣໍ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ເອກສີມາຍໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ສງ຺ໂຆ ຠິນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ກມ຺ມານໍ ອຎ຺ຎຕຣວເສນ ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ທຕີ’’ຕິ.

‘‘ທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ວຘກຈິຕ຺ເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຘກເຈຕນາຍ ຫິ ທູສິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອິຘ ທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ຕໍ ນາມ. ໂລຫິຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ອນ຺ໂຕສຣີເຣເຍວ ໂລຫິຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ສຎ຺ຈິຕໍ ກໂຣຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນ ຫິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອເຠຊ຺ຊກາຍຕາຍ ປຣູປກ຺ກເມນ ຘມ຺ມໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ໂລຫິຕໍ ປຄ຺ຆຣຕິ, ສຣີຣສ຺ສ ປນ ອນ຺ໂຕເຍວ ເອກສ຺ມິໍ ຐາເນ ໂລຫິຕໍ ສໂມສຣຕິ, ອາຆາເຕນ ປກຸປ຺ປມານໍ ສຎ຺ຈິຕໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍ ປນ ໂຣຄວູປສມນຕ຺ຖໍ ຊີວໂກ ວິຍ ສຕ຺ເຖນ ຜາເລຕ຺ວາ ປູຕິມໍສຎ຺ຈ ໂລຫິຕຎ຺ຈ ນີຫຣິຕ຺ວາ ຜາສຸກໍ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ໂລຫິຕຸປ຺ປາທໂກ ນ ໂຫຕິ, ພຫຸໍ ປນ ໂສ ປຸຎ຺ຎໍ ປສວຕິ (ມຫາວ. ອຏ຺ຐ. ໑໑໕).

ທຸວິຘມ຺ປິ ພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕກມ຺ມທ຺ວຍໂຕ ສມຸຏ຺ຐິຕໍ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕໍ, ປຸຣິສນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈາຕິ ທຸວິຘມ຺ປິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ອິມິນາ ຈ ວິຄ຺ຄເຫນ ‘‘ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນໂກ’’ຕິ ອສມານາຘິກຣຓວິສໂຍ ພາຫິຣຕ຺ຖສມາໂສຍໍ, ປຸຣິມປເທ ຈ ວິຠຕ຺ຕິອໂລໂປຕິ ທສ຺ເສຕິ. ໂສ ທຸວິໂຘ ໂຫຕິ ອິຕ຺ຖິອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນໂກ, ປຸຣິສອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນໂກ ຈາຕິ. ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖິອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກສ຺ສ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ປຸຣິສນິມິຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ. ປຸຣິສອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກສ຺ສ ປຸຣິສນິມິຕ຺ຕໍ ປາກຏໍ, ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ. ອິຕ຺ຖິອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກສ຺ສ ອິຕ຺ຖີສຸ ປຸຣິສຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ປຸຣິສນິມິຕ຺ຕໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ. ປຸຣິສອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກສ຺ສ ປຸຣິສານໍ ອິຕ຺ຖິຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປຸຣິສນິມິຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ. ອິຕ຺ຖິອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນໂກ ສຍຎ຺ຈ ຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ປຣຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫາເປຕິ. ປຸຣິສອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນໂກ ປນ ສຍໍ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ, ປຣໍ ຄຓ຺ຫາເປຕີຕິ ອິທເມເຕສໍ ນານາກຣຓໍ.

ອປຣາມສນານີຕິ ອຄ຺ຄຫຓານິ ອວຈນານິ. ‘‘ອຍໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ’’ຕິ ອຸປສມ຺ປທາເປກ຺ຂສ຺ສ ອກິຕ຺ຕນນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາ ກຣີຍຕິ, ຕສ຺ສ ອກິຕ຺ຕນໍ, ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ອຍໍ ຘມ຺ມຣກ຺ຂິໂຕ ອາຍສ຺ມໂຕ ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາເປກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ມຣກ຺ຂິໂຕ’’ຕິ (ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໘໔) ອວຈນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາເປກ຺ໂຂ’’ຕິ ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ອກິຕ຺ຕນນ຺ຕິ ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ອຍໍ ຘມ຺ມຣກ຺ຂິໂຕ ອາຍສ຺ມໂຕ ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາເປກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ອຍໍ ຘມ຺ມຣກ຺ຂິໂຕ ອຸປສມ຺ປທາເປກ຺ໂຂ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອາຍສ຺ມໂຕ ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິຕສ຺ສາ’’ຕິ ອວຈນໍ. ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ຎຕ຺ຕິຍາ ອນຸຈ຺ຈາຣຓນ຺ຕິ ຎຕ຺ຕິໍ ອຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ກມ຺ມວາຈາຍ ເອວ ອນຸສ຺ສາວນກມ຺ມສ຺ສ ກຣຓໍ. ສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ອຸເປຕໍ.

ຫາປນໍ ປຣິຈ຺ຈຊນໍ. ໂຍປິ ເອກໍ ຎຕ຺ຕິໍ ຐເປຕ຺ວາ ສກິໍເຍວ ວາ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ ອນຸສ຺ສາວນໍ ກໂຣຕິ, ອຍມ຺ປິ ສາວນໍ ຫາເປຕິເຍວ. ທຸຣຸຈ຺ຈາຣຓໍ ນາມ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ອກ຺ຂເຣ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວຈນໍ. ຕສ຺ມາ ກມ຺ມວາຈໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ຍ຺ວາຍໍ –

‘‘ສິຖິລໍ ຘນິຕຎ຺ຈ ທີຆຣສ຺ສໍ;

ຄຣຸກໍ ລຫຸກຎ຺ເຈວ ນິຄ຺ຄຫີຕໍ;

ສມ຺ພນ຺ຘວວຕ຺ຖິຕໍ ວິມຸຕ຺ຕໍ;

ທສຘາ ພ຺ຍຎ຺ຊນພຸທ຺ຘິຍາ ປເຠໂທ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໙໐; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໙໑; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓.໖໔, ປຣິ. ອຏ຺ຐ. ໔໘໕; ວິ. ສງ຺ຄ. ອຏ຺ຐ. ໒໕໒) –

ວຸຕ຺ໂຕ, ອຍໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປລກ຺ເຂຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ສິຖິລໍ ນາມ ປຎ຺ຈສຸ ວຄ຺ເຄສຸ ປຐມຕຕິຍໍ. ຘນິຕໍ ນາມ ເຕສ຺ເວວ ທຸຕິຍຈຕຸຕ຺ຖໍ. ທີຆນ຺ຕິ ທີເຆນ ກາເລນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອາ-ກາຣາທິ. ຣສ຺ສນ຺ຕິ ຕໂຕ ອຸປຑ຺ຒກາເລນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອ-ກາຣາທິ. ຄຣຸກນ຺ຕິ ທີຆເມວ, ຍໍ ວາ ‘‘ອາຍສ຺ມໂຕ ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕີ’’ຕິ ເອວໍ ສໍໂຍຄປຣໍ ກຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ລຫຸກນ຺ຕິ ຣສ຺ສເມວ, ຍໍ ວາ ‘‘ອາຍສ຺ມໂຕ ພຸທ຺ຘຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຍສ຺ສ ນ ຂມຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອສໍໂຍຄປຣໍ ກຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນິຄ຺ຄຫີຕນ຺ຕິ ຍໍ ກຣຓານິ ນິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອວິວເຏນ ມຸເຂນ ສານຸນາສິກໍ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສມ຺ພນ຺ຘນ຺ຕິ ຍໍ ປຣປເທນ ສມ຺ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ‘‘ຕຸຓ຺ຫິສ຺ສາ’’ຕິ ວາ ‘‘ຕຸຓ຺ຫສ຺ສາ’’ຕິ ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວວຕ຺ຖິຕນ຺ຕິ ຍໍ ປຣປເທນ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ອກຕ຺ວາ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ຕຸຓ຺ຫີ ອສ຺ສາ’’ຕິ ວາ ‘‘ຕຸຓ຺ຫ ອສ຺ສາ’’ຕິ ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍໍ ກຣຓານິ ອນິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ວິວເຏນ ມຸເຂນ ອນຸນາສິກໍ ອກຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຕ-ກາຣສ຺ສ ຖ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສຸຓາຖຸ ເມ’’ຕິ ວຈນໍ ສິຖິລສ຺ສ ຘນິຕກຣຓໍ ນາມ, ຕຖາ ‘‘ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ ເອສາ ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ປຕ຺ຖກລ຺ລໍ ເອສາ ຎຕ຺ຕີ’’ຕິອາທິວຈນຎ຺ຈ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຠ-ກາຣ ຆ-ກາຣານໍ ພ-ກາຣ ຄ-ກາເຣ ກຕ຺ວາ ‘‘ພນ຺ເຕ ສໍໂຄ’’ຕິ ວຈນໍ ຘນິຕສ຺ສ ສິຖິລກຣຓໍ ນາມ. ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ’’ຕິ ວິວເຏນ ມຸເຂນ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ສຸຓໍຕຸ ເມ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອສາ ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ເອສໍ ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວາ ອວິວເຏນ ມຸເຂນ ອນຸນາສິກໍ ກຕ຺ວາ ວຈນໍ ວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິຄ຺ຄຫິຕວຈນໍ ນາມ. ‘‘ປຕ຺ຕກລ຺ລ’’ນ຺ຕິ ອວິວເຏນ ມຸເຂນ ອນຸນາສິກໍ ກຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ປຕ຺ຕກລ຺ລາ’’ຕິ ວິວເຏນ ມຸເຂນ ອນຸນາສິກໍ ອກຕ຺ວາ ວຈນໍ ນິຄ຺ຄຫິຕສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕວຈນໍ ນາມ. ອິຕິ ສິຖິເລ ກຕ຺ຕພ຺ເພ ຘນິຕໍ, ຘນິເຕ ກຕ຺ຕພ຺ເພ ສິຖິລໍ, ວິມຸຕ຺ເຕ ກຕ຺ຕພ຺ເພ ນິຄ຺ຄຫິຕໍ, ນິຄ຺ຄຫິເຕ ກຕ຺ຕພ຺ເພ ວິມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ອນ຺ໂຕກມ຺ມວາຈາຍ ກມ຺ມໍ ທູເສນ຺ຕິ. ເອວໍ ວທນ຺ໂຕ ຫິ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ອກ຺ຂເຣ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອຎ຺ຎໍ ວທຕິ, ທຸຣຸຕ຺ຕໍ ກໂຣຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອິຕເຣສຸ ປນ ທີຆຣສ຺ສາທີສຸ ຉສຸ ພ຺ຍຎ຺ຊເນສຸ ທີຆຏ຺ຐາເນ ທີຆເມວ. ຣສ຺ສຏ຺ຐາເນ ຈ ຣສ຺ສເມວາຕິ ເອວໍ ຍຖາຐາເນ ຕໍ ຕເທວ ອກ຺ຂຣໍ ຠາສນ຺ເຕນ ອນຸກ຺ກມາຄຕໍ ປເວຓິໍ ອວິນາເສນ຺ເຕນ ກມ຺ມວາຈາ ກາຕພ຺ພາ. ສເຈ ປນ ເອວໍ ອກຕ຺ວາ ທີເຆ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຣສ຺ສໍ, ຣສ຺ເສ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ທີຆໍ ວທຕິ, ຕຖາ ຄຣຸເກ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ລຫຸກໍ, ລຫຸເກ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຄຣຸກໍ ວທຕິ, ສມ຺ພນ຺ເຘ ວາ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ວວຕ຺ຖິຕໍ, ວວຕ຺ຖິເຕ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ວທຕິ, ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕປິ ກມ຺ມວາຈາ ນ ກຸປ຺ປຕິ. ອິມານິ ຫິ ຉ ພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ກມ຺ມໍ ນ ໂກເປນ຺ຕິ.

ຍໍ ປນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກຕ຺ເຖຣາ ‘‘ທ-ກາໂຣ ຕ-ກາຣມາປຊ຺ຊຕິ, ຕ-ກາໂຣ ທ-ກາຣມາປຊ຺ຊຕິ, ຈ-ກາໂຣ ຊ-ກາຣມາປຊ຺ຊຕິ, ຊ-ກາໂຣ ຈ-ກາຣມາປຊ຺ຊຕິ, ຍ-ກາໂຣ ກ-ກາຣມາປຊ຺ຊຕິ, ກ-ກາໂຣ ຍ-ກາຣມາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ທ-ກາຣາທີສຸ ວຕ຺ຕພ຺ເພສຸ ຕ-ກາຣາທີນໍ ວຈນໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ກມ຺ມວາຈໍ ປຕ຺ວາ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຕສ຺ມາ ວິນຍຘເຣນ ເນວ ທ-ກາໂຣ ຕ-ກາໂຣ ກາຕພ຺ໂພ…ເປ… ນ ກ-ກາໂຣ ຍ-ກາໂຣ. ຍຖາປາຬິຍາ ນິຣຸຕ຺ຕິໍ ໂສເຘຕ຺ວາ ທສວິຘາຍ ພ຺ຍຎ຺ຊນນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ວຸຕ຺ຕໂທເສ ປຣິຫຣນ຺ເຕນ ກມ຺ມວາຈາ ກາຕພ຺ພາ. ອິຕຣຖາ ຫິ ສາວນໍ ຫາເປຕິ ນາມ. ຎຕ຺ຕິໍ ອຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ປຐມໍ ອນຸສ຺ສາວນກຣຓນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ຍາວຕິກາ ຠິກ຺ຂູ ກມ຺ມປ຺ປຕ຺ຕາຕິ ຍຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາກມ຺ມສ຺ສ ປຕ຺ຕາ ຍຸຕ຺ຕາ ອນຸຣູປາ. ເຕ ຈ ໂຂ ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ປຣິຍາເຍນ ຫຕ຺ຖປາສໍ ອວິຊຫິຕ຺ວາ ເອກສີມຏ຺ຐາ ປຎ຺ຈ ປກຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູ. ນ ຫິ ເຕຫິ ວິນາ ຕໍ ກມ຺ມໍ ກຣີຍຕິ, ນ ເຕສໍ ຉນ຺ໂທ ເອຕິ. ອວເສສາ ປນ ສເຈປິ ສຫສ຺ສມຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ສເຈ ເອກສີມຏ຺ຐາ ເອກສ຺ມິໍ ຐາເນ ສມານສໍວາສກາ, ສພ຺ເພ ຉນ຺ທາຣຫາວ ໂຫນ຺ຕິ, ຉນ຺ທໍ ທຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ ວາ, ມາ ວາ, ກມ຺ມໍ ນ ກຸປ຺ປຕິ. ປຏິກ຺ໂກສນນ຺ຕິ ນິວາຣຓໍ. ຕິຏ຺ຐຕິ ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ຐານໍ, ກາຣຓໍ. ອິຘ ປນ ອຸປສມ຺ປທາກມ຺ມກຣຓສ຺ສ ກາຣຓຕ຺ຕາ ອຸປສມ຺ປທາກມ຺ມວາຈາສງ຺ຂາຕໍ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກາຣຓາຣຫຕ຺ຕາ ປນ ສຕ຺ຖຸ ສາສນາຣຫຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຍຖາ ຈ ‘‘ຕໍ ກຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຠຄວຕາ ອນຸສິຏ຺ຐໍ, ຕຖາກຣຓໍ ອຸປສມ຺ປທາກມ຺ມສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫຕີຕິ ຐານາຣຫໍ ນາມ. ເກຈິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໔໕) ປນ ‘‘ຐານາຣເຫນາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຫຕ຺ຖຈ຺ຉິນ຺ໂນ ປພ຺ພາເຊຕພ຺ໂພ’ຕິອາທິ (ມຫາວ. ໑໑໙) ສຕ຺ຖຸສາສນໍ ຐານ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປາຣາຊິເກ. ຍຖາ ຈ ອິຘ, ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖາປິ ໂລກວຊ຺ຊສິກ຺ຂາປເທສຸ ອຍເມວ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ເຊສຸ ປນາ’’ຕິອາທິ. ອຎ຺ເຎປີຕິ ເອຫິຠິກ຺ຂູປສມ຺ປນ຺ນາທໂຍປິ. ກຖເມຕໍ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ເຊສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ອຎ຺ເຎປິ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ? ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ທ຺ເວ ປຸຄ຺ຄລາ ອຠພ຺ພາ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕຸໍ ພຸທ຺ຘາ ຈ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຈ, ທ຺ເວ ປຸຄ຺ຄລາ ຠພ຺ພາ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕຸໍ ຠິກ຺ຂູ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈາ’’ຕິ (ປຣິ. ໓໒໒) ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອຫິຠິກ຺ຂູປສມ຺ປນ຺ນາທໂຍປິ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອສ຺ສຕິຍາ ອຈິຕ຺ຕກໍ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິອາທິເຠທໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໔໕) ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນໍ.

ອິທານິ ‘‘ຠິກ຺ຂູນ’’ນ຺ຕິ ອິມໍ ປທໍ ວິເສສຕ຺ຖາຠາວໂຕ ວິສຸໍ ອວຓ຺ເຓຕ຺ວາວ ຍໍ ສິກ຺ຂຎ຺ຈ ສາຊີວຎ຺ຈ ສມາປນ຺ນຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂູນໍ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິອາທິມາຫ. ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາຕິ ສິກ຺ຂາ, ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີລໍ, ສຫ ຊີວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ສາຊີວໍ, ມາຕິກາທິເຠທາ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິ, ສິກ຺ຂາ ຈ ສາຊີວຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາສາຊີວໍ, ຕທຸຠຍໍ ສມາປນ຺ໂນ ອຸປຄໂຕຕິ ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ. ເຕນາຫ ‘‘ຍາ ຠິກ຺ຂູນ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສິກ຺ຂາ’’ຕິ ສາຊີວສຫຈຣິຍໂຕ ອຘິສີລສິກ຺ຂາວ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຘິສີລສງ຺ຂາຕາ’’ຕິ. ອຘິກໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ສີລນ຺ຕິ ອຘິສີລໍ, ‘‘ອຘິສີລ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຕາ ອຘິສີລສງ຺ຂາຕາ.

ກຕມໍ ປເນຕ຺ຖ ສີລໍ, ກຕມໍ ອຘິສີລນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ປຎ຺ຈງ຺ຄທສງ຺ຄສີລໍ ຕາວ ສີລເມວ, ນ ຕໍ ອຘິສີລໍ. ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີລໍ ປນ ອຘິສີລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຎ຺ຫິ ສູຣິໂຍ ວິຍ ປຊ຺ໂຊຕານໍ, ສິເນຣຸ ວິຍ ຈ ປພ຺ພຕານໍ ສພ຺ພໂລກິຍສີລານໍ ອຘິກຎ຺ເຈວ ອຸຕ຺ຕມຎ຺ຈ, ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທເຍວ ຈ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ວິນາ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທາ. ນ ຫິ ຕໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອຎ຺ໂຎ ສຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຎາເປຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ພຸທ຺ຘາເຍວ ປນສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ກາຍວຈີທ຺ວາຣຊ຺ຌາຈາຣໂສຕໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ວີຕິກ຺ກມສ຺ສ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ ຕໍ ຕໍ ສີລສໍວຣໍ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ. ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສີລໂຕປິ ຈ ມຄ຺ຄຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເມວ ສີລໍ ອຘິສີລໍ, ຕໍ ປນ ອິຘ ນ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ນ ຫິ ຕໍ ສມາປນ຺ໂນ ເມຖຸນຘມ຺ມໍ ປຏິເສວຕິ.

ເອເຕຕິ ນານາເທສຊາຕິໂຄຕ຺ຕາທິເຠທຠິນ຺ນາ ຠິກ຺ຂູ. ສຫ ຊີວນ຺ຕີຕິ ເອກຸທ຺ເທສາທິວເສນ ສຫ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກຊີວິກາ ສຠາຄວຸຕ຺ຕິໂນ’’ຕິ. ສິກ຺ຂາປທສງ຺ຂາຕນ຺ຕິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ. ສາປິ ຫິ ວິຣຕິອາທີນໍ ທີປນໂຕ ‘‘ສິກ຺ຂາປທ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ສິກ຺ຂາປທນ຺ຕິ ໂຍ ຕຕ຺ຖ ນາມກາໂຍ ປທກາໂຍ ນິຣຸຕ຺ຕິກາໂຍ ພ຺ຍຎ຺ຊນກາໂຍ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ. ສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕຕິ ອກຕ຺ຕພ຺ພປຣິວຊ຺ຊນກຕ຺ຕພ຺ພກຣຓວເສນ ວາຣິຕ຺ຕຈາຣິຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ທຸວິຘໍ ສີລໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ, ວາຣິຕ຺ຕສີລວເສນ ວິຣຕິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເຈຕນໍ, ຈາຣິຕ຺ຕສີລວເສນ ວິຣຕິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕເຈຕນຎ຺ຈ ອຕ຺ຕນິ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສາຊີວຎ຺ຈ ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕຕິ ສິກ຺ຂາປທຎ຺ຈ ອມທ຺ທນ຺ໂຕ, ສີລສໍວຣຓໍ, ສາຊີວານຕິກ຺ກມນຎ຺ຈາຕິ ອິທເມວ ທ຺ວຍໍ ອິຘ ສມາປຊ຺ຊນໍ ນາມາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຕ຺ຖ ສາຊີວານຕິກ຺ກໂມ ສິກ຺ຂາປາຣິປູຣິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ. ຕສ຺ສານຕິກ຺ກມນໂຕ ຫິ ຍາວ ມຄ຺ຄາ ສິກ຺ຂາ ປຣິປູຣຕິ. ອປິເຈຕ຺ຖ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຣຕິເຈຕນາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສີລສໍວຣສ຺ສ ວິເສສໂຕ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕນກາໂລວ ຄຫິໂຕ, ‘‘ອວີຕິກ຺ກມນ຺ໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ປນ ອປ຺ປວຕ຺ຕນກາໂລປິ. ສິກ຺ຂຎ຺ຫິ ປຣິປູຣຓວເສນ ອຕ຺ຕນິ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕປິ ນິທ຺ທາທິວເສນ ອປ຺ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕປິ ວີຕິກ຺ກມາຠາວາ ສິກ຺ຂນວເສນ ສມາປນ຺ໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານສ຺ສ ເອກຈ຺ຈໍ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ອາຫາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສິຍາ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໔໕ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານວິຠງ຺ຄວຓ຺ຓນາ), ຍສ຺ມາ ນ ສພ຺ພໍ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ’’ຕິ ປຐມໍ ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນິຍມນຕ຺ຖໍ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ? ຕໍ ນ, ກສ຺ມາ? ອຕ຺ຖານຸກ຺ກມາຠາວໂຕ. ‘‘ສິກ຺ຂາສາຊີວສມາປນ຺ໂນ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຍໍ ສິກ຺ຂໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ, ຍຎ຺ຈ ສາຊີວໍ ສມາປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອນຸກ຺ກເມເນວ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ຕສ຺ມາ ອິທເມວ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ອິທານິ ຕທຸຠຍເມວ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕທຠາເວນາຕິ ເຕສໍ ຈິຕ຺ຕາທີນໍ ອຠາເວນ. ຈວິຕຸກາມຕາຈິຕ຺ເຕນາຕິ ອປຄນ຺ຕຸກາມຕາຈິຕ຺ເຕນ. ທວາຕິ ສຫສາ. ໂຍ ຫິ ອຎ຺ຎໍ ຠຓິຕຸກາໂມ ສຫສາ ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິ ຠຓຕິ, ອຍໍ ທວາ ວທຕິ ນາມ. ຣວາຕິ ວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ. ໂຍ ຫິ ອຎ຺ຎໍ ຠຓິຕຸກາໂມ ວິຣຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິ ຠຓຕິ, ອຍໍ ຣວາ ຠຓຕິ ນາມ. ປຸຣິເມນ ໂກ ວິເສໂສຕິ ເຈ? ປຸຣິມໍ ປຓ຺ຑິຕສ຺ສາປິ ສຫສາວເສນ ອຎ຺ຎຠຓນໍ, ອິທໍ ປນ ມນ຺ທຕ຺ຕາ ໂມມູຫຕ຺ຕາ ປກ຺ຂລນ຺ຕສ຺ສ ‘‘ອຎ຺ຎໍ ຠຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຎ຺ຎຠຓນໍ. ‘‘ອກ຺ຂຣສມຍານຠິຎ຺ຎາຕຕາຍ ວາ ກຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ ວາ ກເຖຕພ຺ພໍ ກເຖຕຸມສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ກເຖນ຺ໂຕ ຣວາ ຠຓຕິ ນາມາ’’ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໔) ເອເກ.

ວຊ຺ຊາວຊ຺ຊໍ ອຸປນິຊ຺ຌາຍຕີຕິ ອຸປຊ຺ຌາໂຍ, ຕໍ ອຸປຊ຺ຌາຍໍ. ‘‘ເອວໍ ສຊ຺ຌາຍິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອາຈາຣສິກ຺ຂາປນໂກ ອາຈຣິໂຍ. ອນ຺ເຕ ສມີເປ ວສຕິ ສີເລນາຕິ ອນ຺ເຕວາສີ, ວິຠຕ຺ຕິອໂລເປນ ຍຖາ ‘‘ວເນກເສຣຸກາ’’ຕິ. ສມາໂນ ອຸປຊ຺ຌາໂຍ ອສ຺ສາຕິ ສມານຸປຊ຺ຌາຍໂກ. ເອວໍ ສມານາຈຣິຍໂກ. ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂຸໍ. ໂສ ຫິ ‘‘ເອກກມ຺ມໍ, ເອກຸທ຺ເທໂສ, ສມສິກ຺ຂຕາ’’ຕິ ອິມໍ ພ຺ຣຫ຺ມໍ ສມານໍ ຈຣຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານນ຺ຕິ ເອວໍ ປທຠາຊນີເຍ ວຸຕ຺ຕານໍ. ຍຖາ ຫິ ໂລເກ ສສ຺ສານໍ ວິຣຸຫນຏ຺ຐານໍ ‘‘ເຂຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວມິມານິປິ ພຸທ຺ຘາທີນິ ປທານິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານສ຺ສ ວິຣຸຫນຏ຺ຐານຕ຺ຖາ ‘‘ເຂຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິເມສໍ ທ຺ວາວີສຕິຍາ ເຂຕ຺ຕປທານ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປເນເຕສໍ ເວວຈເນຫິປິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສເວວຈນສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິວິຘໍ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ເຖ ວຈນໍ ວິວຈນໍ, ວິວຈນເມວ ເວວຈນໍ, ປຣິຍາຍນາມໍ, ສຫ ເວວຈເນຫີຕິ ສເວວຈນໍ, ຕສ຺ສ ສເວວຈນສ຺ສ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວຓ຺ຓປຏ຺ຐາເນ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໒; ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໓; ວຊິຣ. ຏີ. ໕໓) ອາຄຕໍ ນາມສຫສ຺ສໍ, ອຸປາລິຄາຖາສຸ (ມ. ນິ. ໒.໗໖) ນາມສຕໍ, ອຎ຺ຎານິ ຈ ຄຸຓໂຕ ລພ຺ຠມານານິ ນາມານິ ‘‘ພຸທ຺ຘເວວຈນານີ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ສພ຺ພານິປິ ຘມ຺ມສ຺ສ ນາມານິ ‘‘ຘມ຺ມເວວຈນານີ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ.

ເຕສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕຸກາມສ຺ສ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວທໂຕ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ໂຫຕີຕິ ເຕສຸ ທ຺ວາວີສຕິຍາ ເຂຕ຺ຕປເທສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເອກໍ ປທໍ ວຕ຺ຕຸກາມສ຺ສ ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປທມ຺ປິ ວຈີເຠທໍ ກຕ຺ວາ ວທໂຕ ເຂຕ຺ຕປທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສເຈ ປນາຍໍ ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ປທປຈ຺ຈາຠຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ປຈ຺ຈກ຺ຂາມິ ພຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວາ ວເທຍ຺ຍ, ມິລກ຺ຂຠາສາທີສຸ ວາ ອຎ຺ຎຕຣຠາສາຍ ຕມຕ຺ຖໍ ວເທຍ຺ຍ, ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ອຸປ຺ປຏິປາຏິຍາ ‘‘ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິ ວາ ວເທຍ຺ຍ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມວິຠງ຺ເຄ ‘‘ປຐມໍ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊາມີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ‘‘ທຸຕິຍໍ ຌານ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ. ສເຈ ‘‘ຍສ຺ສ ວທຕິ, ໂສ ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸຠາວໍ ຈຊິຕຸກາໂມ ເອຕມຕ຺ຖໍ ວທຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກມຕ຺ຕມ຺ປິ ຊານາຕິ, ວິຣທ຺ຘໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ເຂຕ຺ຕເມວ ໂອຕິຓ຺ຓໍ, ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາວ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາ. ສກ຺ກຕ຺ຕາ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຕ຺ຕາ ວາ ຈຸຕສຕ຺ໂຕ ວິຍ ຈຸໂຕວ ໂຫຕິ ສາສນາຕິ.

ອລນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໕໒) ໂຫຕຸ, ປຣິຍຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ນຸ ເມຕິ ກິໍ ມຍ຺ຫໍ ກິຈ຺ຈໍ, ກິໍ ກຣຓີຍໍ, ກິໍ ສາເຘຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ມມຕ຺ໂຖຕິ ນຕ຺ຖິ ມມ ອຕ຺ໂຖ. ສຸມຸຕ຺ຕາຫນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ມຸຕ຺ໂຕ ອຫໍ. ປຸຣິເມຫິ ຈຸທ຺ທສຫິ ປເທຫີຕິ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິປຣິຍນ຺ເຕຫິ ປຸຣິເມຫິ ຈຸທ຺ທສຫິ ປເທຫິ. ຍນ຺ນູນາຫໍ ປຈ຺ຈກ຺ເຂຍ຺ຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຍນ຺ນູນາ’’ຕິ ປຣິວິຕກ຺ກທສ຺ສເນ ນິປາໂຕ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ສຈາຫໍ ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ເຂຍ຺ຍໍ, ສາຘຸ ວຕ ເມ ສິຍາ’’ຕິ. ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ປຈ຺ຈກ຺ຂິ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ປຈ຺ຈກ຺ຂິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ໂຫມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ຊາໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອມ຺ຫີ’’ຕິ ວາ ເອວໍຠູຕານໍ ຄຫຓໍ. ສເຈ ປນ ‘‘ອຊ຺ຊ ປຏ຺ຐາຍ ‘ຄິຫີ’ຕິ ມໍ ຘາເຣຫີ’’ຕິ ວາ ‘‘ຊານາຫີ’’ຕິ ວາ ‘‘ສຎ຺ຊານາຫີ’’ຕິ ວາ ‘‘ມນສິ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວາ ວທຕິ, ອຣິຍເກນ ວາ ວທຕິ, ມິລກ຺ຂເກນ ວາ. ເອວເມຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ວຸຕ຺ເຕ ຍສ຺ສ ວທຕິ, ສເຈ ໂສ ຊານາຕິ, ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ ‘‘ອຸປາສໂກ’’ຕິອາທີສຸ ສຕ຺ຕສຸ ປເທສຸ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຣິຍກໍ ນາມ ມາຄຘໂວຫາໂຣ. ມິລກ຺ຂກໍ ນາມ ອນຣິຍໂກ ອນ຺ຘທມິຬາທິ.

ອກ຺ຂຣລິຂນນ຺ຕິ ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິອາທິນາ ອຎ຺ເຎສໍ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອກ຺ຂຣລິຂນໍ. ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປໂກ ອງ຺ຄຸລິສງ຺ໂກຈນາທິໂກ ຫຕ຺ຖວິກາໂຣ ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາ, ຫຕ຺ຖສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ຕເທກເທເສສຸ ອງ຺ຄຸລີສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ‘‘ນ ຠຸຎ຺ຊມາໂນ ສພ຺ພໍ ຫຕ຺ຖໍ ມຸເຂ ປກ຺ຂິປິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໖໑໘) ວິຍ. ຕສ຺ມາ ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປກສ຺ສ ອງ຺ຄຸລິສງ຺ໂກຈນາທິໂນ ຫຕ຺ຖວິກາຣສ຺ສ ທສ຺ສນໍ ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາທິທສ຺ສນນ຺ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໑) ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາທິສທ຺ເທນ ສີສກມ຺ປນທສ຺ສນາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ອຸມ຺ມຕ຺ຕກຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕເວທນາຏ຺ຏານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸມ຺ມຕ຺ຕໂກຕິ ປິຕ຺ຕຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ. ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ຍກ຺ເຂຫິ ກຕຈິຕ຺ຕວິກ຺ເຂໂປ, ຍກ຺ຂຸມ຺ມຕ຺ຕໂກຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸຠິນ຺ນໍ ປນ ວິເສໂສ ອນາປຕ຺ຕິວາເຣ ອາວິຠວິສ຺ສຕິ. ເວທນາຏ຺ໂຏຕິ ພລວຕິຍາ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ຜຸຏ຺ໂຐ ມຸຈ຺ຉາປເຣໂຕ, ເຕນ ວິປ຺ປລປນ຺ເຕນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາປິ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາວ ໂຫຕິ. ມນຸສ຺ສຊາຕິໂກ ໂຫຕີຕິ ສຠາໂຄ ວາ ວິສຠາໂຄ ວາ ຄຫຏ຺ໂຐ ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ວາ ວິຎ຺ຎູ ໂຍໂກຈິ ມນຸສ຺ໂສ ໂຫຕິ. ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາທີນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາທິສທ຺ເທນ ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕເວທນາຏ຺ຏເທວຕາຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ຄຫຓໍ. ຕຕ຺ຣ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕເວທນາຏ຺ຏຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ສນ຺ຕິເກ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາປິ ອຊານນຠາເວນ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາວ ໂຫຕິ. ເທວຕາຍ ປນ ສນ຺ຕິເກ ອຕິຂິປ຺ປໍ ຊານນຠາເວນ. ເທວຕາ ນາມ ມຫາປຎ຺ຎາ ຕິເຫຕຸກປ຺ປຏິສນ຺ຘິກາ ອຕິຂິປ຺ປໍ ຊານນ຺ຕິ, ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ນາເມຕໍ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຈິຕ຺ຕລຫຸກສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຈິຕ຺ຕວເສເນວ ມາ ອຕິຂິປ຺ປໍ ວິນາໂສ ອໂຫສີ’’ຕິ ເທວຕາຍ ສນ຺ຕິເກ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ປຏິກ຺ຂິປິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ຈ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາທີນໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ’’ຕິ. ທູເຕນ ວາຕິ ‘‘ມມ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານຠາວໍ ກເຖຫີ’’ຕິ ມຸຂສາສນວເສນ ທູເຕນ ວາ. ປຓ຺ເຓນ ວາຕິ ປຓ຺ເຓ ລິຂິຕ຺ວາ ປຫິຓວເສນ ປຓ຺ເຓນ ວາ.

ສເຈ ເຕ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານຠາວໍ ຊານນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອາວຊ຺ຊນສມເຍຕິ ອຕ຺ຖາໂຠຄສມເຍ. ອິມິນາ ຕໍ ຂຓໍເຍວ ປນ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມໍ ທຸຊ຺ຊານນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ວຈນານນ຺ຕຣເມວາຕິ ວຈນສ຺ສ ອນນ຺ຕຣເມວ, ອາວຊ຺ຊນສມເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວ-ສທ຺ເທນ ປນ ຈິເຣນ ຊານນໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕຕິ ອນຠິຣຕິຍາ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ ກິຈ຺ຉຊີວິກໍ ປຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ‘‘ອຊ຺ຊ ຍາມິ, ສ຺ເວ ຍາມິ, ອິໂຕ ຍາມິ, ເອຕ຺ຖ ຍາມີ’’ຕິ ອຸທ຺ຘໍ ກຓ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ ວິຫຣມາໂນ ວິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ອເນກຄ຺ໂຄຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິທຎ຺ຈ ‘‘ອນຠິຣໂຕ ສາມຎ຺ຎາ ຈວິຕຸກາໂມ’’ຕິອາທີນໍ (ປາຣາ. ໔໕) ອຸປລກ຺ຂຓໍ. ເຍນ ເກນຈິ…ເປ… ຊານນ຺ຕີຕິ ສເຈ ເຕ‘‘ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ຄິຫິຠາວໍ ປຕ຺ເຖຕີ’’ຕິ ວາ ‘‘ອນຠິຣໂຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ສາມຎ຺ຎາ ຈວິຕຸກາໂມ’’ຕິ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ອາກາເຣນ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານຠາວໍ ຊານນ຺ຕິ. ອິທຎ຺ຫິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານຎ຺ຈ ອຸປຣິ ອຠູຕາໂຣຈນທຸຏ຺ຐຸລ຺ລວາຈາອຕ຺ຕກາມທຸຏ຺ຐໂທສຠູຕາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທານິ ຈ ເອກປຣິຈ຺ເຉທານິ, ອາວຊ຺ຊນສມເຍ ຎາເຕ ເອວ ສີສໍ ເອນ຺ຕິ. ‘‘ກິໍ ອຍໍ ຠຓຕີ’’ຕິ ກງ຺ຂຕາ ຈິເຣນ ຎາເຕ ສີສໍ ນ ເອນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຖ ອປຣຠາເຄ’’ຕິອາທິ. ອຖ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຐິຕຏ຺ຐາເນ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ນິຍເມຕ຺ວາ ‘‘ເອເຕສໍ ອາໂຣເຈມີ’’ຕິ ວທຕິ, ເຕສຸ ເອກສ຺ມິໍ ຊານນ຺ເຕປິ ທ຺ວີສຸ ຊານນ຺ເຕສຸປິ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາວ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາ. ເອວໍ ສມ຺ພຫຸເລສຸປິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ຕສ຺ສ ວຈນານນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ເຕນ ນເຍນ. ໂຍ ໂກຈິ ມນຸສ຺ສຊາຕິໂກຕິ ອນ຺ຕມໂສ ນວກມ຺ມິກໍ ອຸປາທາຍ ໂຍ ໂກຈິ ມນຸສ຺ໂສ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ –

‘‘ສເຈ ປນ ອນຠິຣຕິຍາ ປີຬິໂຕ ສຠາເຄ ຠິກ຺ຂູ ປຣິສງ຺ກມາໂນ ‘ໂຍ ໂກຈິ ຊານາຕູ’ຕິ ອຸຈ຺ຈາສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’ຕິ ວທຕິ, ຕຎ຺ຈ ອວິທູເຣ ຐິໂຕ ນວກມ຺ມິໂກ ວາ ອຎ຺ໂຎ ວາ ສມຍຎ຺ຎູ ປຸຣິໂສ ສຸຕ຺ວາ ‘ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ ອຍໍ ສມໂຓ ຄິຫິຠາວໍ ປຕ຺ເຖຕິ, ສາສນໂຕ ຈຸໂຕ’ຕິ ຊານາຕິ, ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາວ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໕໑).

ສເຈ ວຈນຕ຺ຖໍ ຎຕ຺ວາປິ ‘‘ອຍໍ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ຄິຫິຠາວໍ ປຕ຺ເຖຕີ’’ຕິ ວາ ນ ຊານາຕິ, ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາວ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາ. ສເຈ ປນ ວຈນຕ຺ຖໍ ອຊານິຕ຺ວາປິ ‘‘ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ຄິຫິຠາວໍ ປຕ຺ເຖຕີ’’ຕິ ວາ ຊານາຕິ, ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາວ ໂຫຕິ ສິກ຺ຂາ. ທວາຍປີຕິ ກີຬາຘິປ຺ປາເຍນປິ. ຈິຕ຺ຕາທີນໍ ວາ ວເສນາຕິ ຈິຕ຺ຕາທີນໍ ວາ ຉຬງ຺ຄານໍ ວເສນ. ໂຫຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ເຂຕ຺ຕຎ຺ຈ ກາໂລ ຈ, ປໂຍໂຄ ປຸຄ຺ຄໂລ ຕຖາ;

ວິຊານນນ຺ຕິ ສິກ຺ຂາຍ, ປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ຉຬງ຺ຄິກ’’ນ຺ຕິ.

ສພ຺ພໂສ ວາ ປນ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາເນນາຕິ ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິອາທີສຸ ເຍນ ເຍນ ປຣິຍາເຍນ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ເອກສ຺ສປິ ປຈ຺ຈກ຺ຂານສ຺ສ ອຠາເວນ. ອິມິນາ ປນ ‘‘ອິທໍ ປທໍ ສາເວສ຺ສາມິ, ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍສ຺ສ ຫິ ເອວຣູໂປ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ນຕ຺ຖິ, ໂສ ສພ຺ພໂສ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕິ ນາມາຕິ. ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານສ຺ສາຕິ ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິອາທິສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານສ຺ສ. ອຕ຺ຖຠູຕໍ ເອກຈ຺ຈໍ ທຸພ຺ພລ຺ຍນ຺ຕິ ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິ ວທຕິ ວິຎ຺ຎາເປຕິ, ເອວມ຺ປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມຎ຺ເຈວ ໂຫຕິ, ສິກ຺ຂາ ຈ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຕາ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໕໓) ວຸຕ຺ເຕຫິ ເຍຫິ ວຈເນຫິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານຎ຺ເຈວ ໂຫຕິ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມຎ຺ຈ, ຕໍ ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິອາທິກໍ ອຕ຺ຖຠູຕໍ ທຸພ຺ພລ຺ຍໍ ອນາວິກຕ຺ວາ. ‘‘ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາມີ’’ຕິອາທິມ຺ຫິ ປນ ວຸຕ຺ເຕ ສິກ຺ຂາປຣິປູຣເຓ ທຸພ຺ພລຠາວສ຺ສາປິ ຄມ຺ຍມານຕ຺ຕາ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານສ຺ສ ອິທໍ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ອຕ຺ໂຖຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອຕ຺ຖຠູຕ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ‘‘ຍນ຺ນູນາຫໍ ພຸທ຺ຘໍ ປຈ຺ຈກ຺ເຂຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເຍນ ຫິ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານຎ຺ເຈວ ໂຫຕິ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມຎ຺ຈ, ຕເທວ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານສ຺ສ ອຕ຺ຖຠູຕໍ. ເຍນ ປນ ທຸພ຺ພລ຺ຍາວິກມ຺ມເມວ ໂຫຕິ, ນ ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ, ນ ຕໍ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖຠູຕນ຺ຕິ.

ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐາເນນ ສທິສຠາວາປຕ຺ຕິຍາ ມິຖຸນານໍ ອຍນ຺ຕິ ‘‘ເມຖຸໂນ’’ຕິ ຘມ຺ໂມວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐາເນນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐາເນນາຕິ ຣາຄສ຺ສ ປຣິຍຸຏ຺ຐາເນນ, ເມຖຸນຣາຄສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຍາ ປຣິໂຍນທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ໂມຕິ ອຊ຺ຌາຈາໂຣ. ‘‘ປລມ຺ພເຕ ວິລມ຺ພເຕ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ໂກຈິ ອຕ຺ຖວິເສໂສ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ເສເວຍ຺ຍາ’’ຕິ. ອຊ຺ຌາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ສພ຺ພນ຺ຕິເມນາຕິ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕິ…ເປ… ຈາຕຸມຫາຣາຊິກມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິນາຄຄຣຸຬມາຓວິກາທີນໍ ສພ຺ພາສໍ ອນ຺ຕິເມນ. ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍາຕິ ຕິຣຈ຺ຉາເນສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິວເສນາ’’ຕິ. ປາຣາຊິກາຍ ວຕ຺ຖຸຠູຕາ ເອວ ເຈຕ຺ຖ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕິຕ຺ຖີ ‘‘ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາ’’ຕິ ຄເຫຕພ຺ພາ, ນ ສພ຺ພາ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ –

‘‘ອປທານໍ ອຫິມຈ຺ຉາ, ທ຺ວິປທານຎ຺ຈ ກຸກ຺ກຸຏີ;

ຈຕຸປ຺ປທານໍ ມຊ຺ຊາຣີ, ວຕ຺ຖຸ ປາຣາຊິກສ຺ສິມາ’’ຕິ. (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໕໕)

ຕຕ຺ຖ ອຫິຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພາປິ ອຊຄຣໂຄນສາທິເຠທາ ທີຆຊາຕິ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຕສ຺ມາ ທີຆຊາຕີສຸ ຍຕ຺ຖ ຕິຓ຺ຓໍ ມຄ຺ຄານໍ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ສກ຺ກາ ຕິລຜລມຕ຺ຕມ຺ປິ ປເວເສຕຸໍ, ສາ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸ, ອວເສສາ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖູຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ມຈ຺ຉຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພາປິ ມຈ຺ຉກຈ຺ຉປມຓ຺ຑູກາທິເຠທາ ໂອທກຊາຕິ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຕຕ຺ຣາປິ ທີຆຊາຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸ ຈ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸ ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ປຕງ຺ຄມຸຂມຓ຺ຑູກາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມຸຂສຓ຺ຐານໍ ມຫນ຺ຕໍ, ຉິທ຺ທໍ ອປ຺ປກໍ, ຕຕ຺ຖ ປເວສນໍ ນປ຺ປໂຫຕິ, ມຸຂສຓ຺ຐານໍ ປນ ວຓສງ຺ເຂປໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍວຕ຺ຖູຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກຸກ຺ກຸຏິຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພາປິ ກາກກໂປຕາທິເຠທາ ປກ຺ຂິຊາຕິ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຕຕ຺ຣາປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸ ຈ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸ ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ. ມຊ຺ຊາຣິຄ຺ຄຫເຓນ ສພ຺ພາປິ ຣຸກ຺ຂສຸນຂມງ຺ຄຸສໂຄຘາທິເຠທາ ຈຕຸປ຺ປທຊາຕິ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຕຕ຺ຣາປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸ ຈ ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸ ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໕໕) ປຣາຊິໂຕ ໂຫຕິ ປຣາຊຍໍ ອປນ຺ໂນ. ອຍຎ຺ຫິ ປາຣາຊິກສທ຺ໂທ ສິກ຺ຂາປທາປຕ຺ຕິປຸຄ຺ຄເລສຸ ວຕ຺ຕຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ອານນ຺ທ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ຕຖາຄໂຕ ວຊ຺ຊີນໍ ວາ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕການໍ ວາ ກາຣຓາ ສາວການໍ ປາຣາຊິກໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ສມູຫເນຍ຺ຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໔໓) ເອວໍ ສິກ຺ຂາປເທ ວຕ຺ຕມາໂນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ອາປຕ຺ຕິໍ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂຸ ອາປນ຺ໂນ ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໖໗) ເອວໍ ອາປຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ນ ມຍໍ ປາຣາຊິກາ, ໂຍ ອວຫໂຏ, ໂສ ປາຣາຊິໂກ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໕໕) ເອວໍ ປຸຄ຺ຄເລ ວຕ຺ຕມາໂນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ປາຣາຊິເກນ ຘມ຺ເມນ ອນຸທ຺ຘໍເສຍ຺ຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໓໘໔) ປນ ຘມ຺ເມ ວຕ຺ຕຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕຕ຺ຖ ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ກຕ຺ຖຈິ ອາປຕ຺ຕິ, ກຕ຺ຖຈິ ສິກ຺ຂາປທເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕສ຺ມາ ໂສ ວິສຸໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາປທໍ ໂຍ ຕໍ ອຕິກ຺ກມຕິ, ຕໍ ປຣາເຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາປຕ຺ຕິ ປນ ໂຍ ນໍ ອຊ຺ຌາປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ປຣາເຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປາຣາຊິກາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຸຄ຺ຄໂລ ຍສ຺ມາ ປຣາຊິໂຕ ປຣາຊຍມາປນ຺ໂນ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປາຣາຊິໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘ ປນ ປຸຄ຺ຄໂລ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ. ອິມິນາປິ ອິທໍ ທສ຺ເສຕິ – ‘‘ປຣາຊິຕສທ຺ເທ ອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ວຸທ຺ຘິໍ ກຕ຺ວາ, ຕ-ກາຣສ຺ສ ຈ ກ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິ.

ອປໂລກນາທິ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ສີມາປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນຫິ ປກຕຕ຺ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ເອກໂຕ ກຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເອກກມ຺ມໍ ນາມ. ອາທິສທ຺ເທນ ເອກຸທ຺ເທສສມສິກ຺ຂຕານໍ ຄຫຓໍ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈວິໂຘປິ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທໂສ ເອກໂຕ ອຸທ຺ທິສິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເອກຸທ຺ເທໂສ ນາມ. ນຫາປິຕປຸພ຺ພກາທີນໍ ວິຍ ໂອທິສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ສິກ຺ຂາປທໍ ສພ຺ເພຫິປິ ລຊ຺ຊິປຸຄ຺ຄເລຫິ ສມໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພຠາວໂຕ ສມສິກ຺ຂຕາ ນາມ. ຍສ຺ມາ ສພ຺ເພປິ ລຊ຺ຊິໂນ ເອເຕສຸ ເອກກມ຺ມາທີສຸ ສຫ ວສນ຺ຕິ, ນ ເອໂກປິ ຕໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ສນ຺ທິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ສພ຺ພານິປິ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກກມ຺ມາທິໂກ ຕິວິໂຘປິ ສໍວາໂສ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ໂສ ຈ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາໂຣ ສໍວາໂສ ເຕນ ປຸຄ຺ຄເລນ ສທ຺ຘິໍ ນຕ຺ຖິ, ເຕນ ກາຣເຓນ ໂສ ປາຣາຊິໂກ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘ອສໍວາໂສ’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໕໕).

ອິທານິ ຍສ຺ມາ ນ ເກວລໍ ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຍາ ເອວ ນິມິຕ຺ຕໍ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸ, ອຖ ໂຂ ອມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິຕິຣຈ຺ຉານຄຕິຕ຺ຖີນມ຺ປິ. ນ ຈ ອິຕ຺ຖິຍາ ເອວ. ອຖ ໂຂ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກປຓ຺ຑກປຸຣິສານມ຺ປິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ສຕ຺ເຕ, ເຕສຎ຺ຈ ຍໍ ຍໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ຕໍ ຕໍ ນິມິຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ປຏິເສວນ຺ໂຕ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕິ, ຕຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ’’ຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ. ເຕສູຕິ ເຍ ຕິໍສມຄ຺ຄາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕສຸ. ອຕ຺ຕໂນ ວາຕິ ລມ຺ພິມຸທຸປິຏ຺ຐິເກ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສນ຺ຖຕສ຺ສ ວາຕິ ເຍນ ເກນຈິ ວຕ຺ເຖນ ວາ ປຓ຺ເຓນ ວາ ວາກປຏ຺ເຏນ ວາ ຈມ຺ເມນ ວາ ຕິປຸສີສາທີນໍ ປຏ຺ເຏນ ວາ ປລິເວເຐຕ຺ວາ, ອນ຺ໂຕ ວາ ປເວເສຕ຺ວາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນສ຺ສ. ອກ຺ຂາຍິຕສ຺ສ ວາຕິ ໂສຓສິງ຺ຄາລາທີຫິ ອກ຺ຂາທິຕສ຺ສ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອກ຺ຂາຍິຕສ຺ສາຕິ ຍາວ ອຸປຑ຺ຒກ຺ຂາຍິໂຕ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອກ຺ຂາຍິຕສ຺ສ. ອລ຺ໂລກາເສຕິ ຕິນ຺ໂຕກາເສ. ສນ຺ຖຕນ຺ຕິ ເຕສໍເຍວ ວຕ຺ຖາທີນໍ ເຍນ ເກນຈິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ນ ເຫຕ຺ຖ ອນຸປາທິນ຺ນກໍ ອນຸປາທິນ຺ນເກນ ຉຸປຕິ, ມຸຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ, ອຖ ໂຂ ອຸປາທິນ຺ນເກນ ວາ ອນຸປາທິນ຺ນກໍ ຆຏ຺ຏິຍຕຸ, ອນຸປາທິນ຺ນເກນ ວາ ອຸປາທິນ຺ນກໍ, ອນຸປາທິນ຺ນເກນ ວາ ອນຸປາທິນ຺ນກໍ, ອຸປາທິນ຺ນເກນ ວາ ອຸປາທິນ຺ນກໍ. ສເຈ ຍຕ຺ຕເກ ປວິຏ຺ເຐ ປາຣາຊິກໍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ຕກໍ ເສວນຈິຕ຺ເຕນ ປເວເສຕິ, ສພ຺ພຕ຺ຖາຍໍ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ ນາມ ໂຫຕີຕິ.

ເອວໍ ເສວນຈິຕ຺ເຕເນວ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຍສ຺ມາ ຕໍ ປເວສນໍ ນາມ ນ ເກວລໍ ອຕ຺ຕູປກ຺ກເມເນວ, ປຣູປກ຺ກເມນາປິ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຣາປິ ສາທິຍນ຺ຕສ຺ເສວ ອາປຕ຺ຕິ ປຏິເສວນຈິຕ຺ຕສມງ຺ຄິສ຺ສ, ນ ອິຕຣສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປເຣນ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປເຣນາຕິ ຠິກ຺ຂຸປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາທິນາ ເຍນ ເກນຈິ ອຎ຺ເຎນ. ປເວສນປວິຏ຺ຐຏ຺ຐິຕອຸທ຺ຘຣເຓສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອຄ຺ຄໂຕ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໘) ຍາວ ມູລາ ປເວສນໍ ປເວສນໍ ນາມ. ອງ຺ຄຊາຕສ຺ສ ຍຕ຺ຕກໍ ຐານໍ ປເວສນາຣຫໍ, ຕຕ຺ຕກໍ ອນວເສສໂຕ ປວິຏ຺ຐໍ ປວິຏ຺ຐໍ ນາມ. ເອວໍ ປວິຏ຺ຐສ຺ສ ອຸທ຺ຘຣຓາຣມ຺ຠໂຕ ອນ຺ຕຣາ ຐິຕກາໂລ ຐິຕໍ ນາມ. ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ປນ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິໍ ປຕ຺ວາ ສພ຺ພຖາ ວາຍາມໂຕ ໂອຣມິຕ຺ວາ ຐິຕກາລໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິສມເຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸທ຺ຘຣຓໍ ນາມ ຍາວ ອຄ຺ຄາ ນີຫຣຓກາໂລ. ສາທິຍຕີຕິ ເສວນຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕິ. ອສາຘາຣຓວິນິຈ຺ຉໂຍຕິ ອທິນ຺ນາທານາທີຫິ ສພ຺ເພຫິ ສິກ຺ຂາປເທຫິ ອສາຘາຣໂຓ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ສາຘາຣຓວິນິຈ຺ຉຍຕ຺ຖນ຺ຕິ ປຣິວາຣວເສນ ສາຘາຣຓວິນິຈ຺ຉຍຕ຺ຖໍ. ມາຕິກາຕິ ມາຕາ, ຊເນຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິທທາຕິ ເທສນໍ ເທສວເສນ ອວິທິຕໍ ວິທິຕໍ ກຕ຺ວາ ນິທສ຺ເສຕີຕິ ນິທານໍ. ປຎ຺ຎາປີຍຕີຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຕສ຺ສາ ປກາໂຣ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຘິ ອງ຺ເຄຕິ ຄເມຕິ ຎາເປຕີຕິ ອງ຺ຄໍ, ກາຣຓໍ. ສມຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ເອເຕນາຕິ ສມຸຏ຺ຐານໍ, ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ, ຕສ຺ສ ວິຘິ ສມຸຏ຺ຐານວິຘິ. ວຊ຺ຊກມ຺ມປ຺ປເຠທຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ປເຠທສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ‘‘ວຊ຺ຊປ຺ປເຠທໍ, ກມ຺ມປ຺ປເຠທຎ຺ຈາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ.

ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຏ຺ຐປນສ຺ສ ຐານໍ, ສິກ຺ຂາປທານໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິເທໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິກມ຺ມິໂກເຍວ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຄ຺ຄໂລ ນາມ ຍໍ ຍໍ ອາຣພ຺ຠ ຕໍ ຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ, ໂສ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ –

‘‘ສຸທິນ຺ໂນ ຘນິໂຍ ສມ຺ພຫຸລາ ວຄ຺ຄຸມຸທນ຺ຕິກາ;

ເສຍ຺ຍສໂກ ອຸທາຍິ ຈາ-ຬວກາ ຉນ຺ນເມຕ຺ຕິຍາ.

‘‘ເທວທຕ຺ຕສ຺ສຊິປຸນພ຺ພສຸ-ຉພ຺ພຄ຺ຄິໂຍປນນ຺ທຎ຺ຎຕໂຣປິ ຈ;

ຫຕ຺ຖໂກ ຈານຸຣຸທ຺ໂຘ ຈ, ສຕ຺ຕຣສ ຈູຬປນ຺ຖໂກ.

‘‘ເພລຏ຺ຐສີໂສ ຈານນ຺ໂທ, ສາຄໂຕຣິຏ຺ຐນາມໂກ;

ນນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ເຕວີສ, ຠິກ຺ຂູນໍ ອາທິກມ຺ມິກາ.

‘‘ສຸນ຺ທຣີນນ຺ທາ ຖຸລ຺ລນນ຺ທາ, ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍຎ຺ຎຕຣາປິ ຈ;

ຈຓ຺ຑກາຬີ ສມ຺ພຫຸລາ, ທ຺ເວ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ປຣາ;

ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຕຸ ສຕ຺ເຕວ, ໂຫນ຺ຕິ ຕາ ອາທິກມ຺ມິກາ’’ຕິ.

ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ ຍໍ ຍໍ ສຸທິນ຺ນາທິກໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ອາຣພ຺ຠ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຉາ ຐປິຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ໂທເສ ຐປິຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອນຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ມຊ຺ຌິມເທເສ ເຈວ ປຈ຺ຈນ຺ຕິເມສຸ ຊນປເທສຸ ຈາຕິ ສພ຺ເພສຸ ປເທເສສຸ ຐປິຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ມຊ຺ຌິມເທເສເຍວ ຐປິຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ປເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂູນຎ຺ເຈວ ຠິກ຺ຂຸນີນຎ຺ຈ ສາຘາຣຓຠູຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ສາຘາຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ສຸທ຺ຘຠິກ຺ຂູນເມວ, ສຸທ຺ຘຠິກ຺ຂຸນີນໍ ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ອສາຘາຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຸຠໂຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ວິນຍຘຣປຎ຺ຈເມນາຕິ ອນຸສ຺ສາວນກາຈຣິຍປຎ຺ຈເມນ. ຄຸຓງ຺ຄຸຓູປາຫນາຕິ ຈຕຸປ຺ປຏລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກຕາ ອຸປາຫນາ, ນ ເອກທ຺ວິຕິປຏລາ. ຈມ຺ມຕ຺ຖຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຖຣິຕພ຺ພໍ ຈມ຺ມໍ. ເອເຕສໍ ວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ປເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມາຕິ ເອເຕສໍ ວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ມຊ຺ຌິມເທເສເຍວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິ ປເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ. ເຕເນວາຫ ‘‘ມຊ຺ຌິມເທເສເຍວ ຫີ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມາ ມຊ຺ຌິມເທເສເຍວ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຕ຺ຖຸວີຕິກ຺ກເມ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ນ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມຊນປເທ, ຕສ຺ມາ ປເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘຸວນ຺ຫານໍ ປຏິກ຺ເຂປມຕ຺ຕນ຺ຕິ ນິຈ຺ຈນຫານປ຺ປຏິເສຘນເມວ. ເອຕ຺ຖ ຈ ມຕ຺ຕສທ຺ເທນ ອຎ຺ຎານິ ຕີຓິ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຕານິ ຫິ ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພປຈ຺ຈນ຺ຕິເມສຸ ຊນປເທສຸ ວິນຍຘຣປຎ຺ຈເມນ ຄເຓນ ອຸປສມ຺ປທ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໒໕໙) ຈມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘເກ ອາຄຕານິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕໂຕ ອຎ຺ຎາ ປເທສປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ສພ຺ພານີຕິ ຕໂຕ ອວເສສານິ ສພ຺ພານິ ສິກ຺ຂາປທານິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ອນຸປ຺ປນ຺ນປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຏ຺ຐຄຣຸຘມ຺ມວເສນ ຠິກ຺ຂຸນີນໍເຍວ ອາຄຕາ, ຍສ຺ມາ ຈ ຘຸວນ຺ຫານໍ ປຏິກ຺ເຂປມຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ປາຕິໂມກ຺ເຂ ສພ຺ພານິ ສິກ຺ຂາປທານິ ສພ຺ພຕ຺ຖປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຍວ ໂຫນ຺ຕິ, ຍສ຺ມາ ຈ ສາຘາຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິທຸກຎ຺ຈ ເອກໂຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິທຸກຎ຺ຈ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຕ຺ຕໍ ນານໍ, ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ, ຕສ຺ມາ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ. ອາປຕ຺ຕິເຠໂທ ເຫຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ‘‘ອາປຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອາປຕ຺ຕີຕິ ປຸພ຺ພປ຺ປໂຍຄາທິວເສນ ອາປຕ຺ຕິເຠໂທ’’ຕິ. ສີລອາຈາຣທິຏ຺ຐິອາຊີວວິປຕ຺ຕີນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຐມາ ທ຺ເວ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ສີລວິປຕ຺ຕິ ນາມ, ອວເສສາ ປຎ຺ຈ ອາຈາຣວິປຕ຺ຕິ ນາມ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ຈ ອນ຺ຕຄ຺ຄາຫິກາທິຏ຺ຐິ ຈ ທິຏ຺ຐິວິປຕ຺ຕິ ນາມ, ອາຊີວເຫຕຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານິ ຉ ສິກ຺ຂາປທານິ ອາຊີວວິປຕ຺ຕິ ນາມ, ອິຕິ ອິມາສໍ ສີລອາຈາຣທິຏ຺ຐິອາຊີວວິປຕ຺ຕີນໍ ອຎ຺ຎຕຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ນ ເກວລໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍານິ ສິກ຺ຂາປທສມຸຏ຺ຐານານີຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອຕານິ ຫິ ກິຎ຺ຈາປິ ອາປຕ຺ຕິຍາ ສມຸຏ຺ຐານານິ, ນ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ, ໂວຫາຣສຸຂຕ຺ຖໍ ປເນວໍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຉສຸ ສມຸຏ຺ຐາເນສຸ. ເຕສູຕິ ສຈິຕ຺ຕກາຈິຕ຺ຕເກສຸ. ເອກໍ ສມຸຏ຺ຐານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ເອກສມຸຏ຺ຐານາ, ເອເກນ ວາ ສມຸຏ຺ຐານໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ເອກສມຸຏ຺ຐານາ. ‘‘ທ຺ວິສມຸຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ສມຸຏ຺ຐານວເສນາຕິ ສມຸຏ຺ຐານສີສວເສນ. ປຐມປາຣາຊິກໍ ສມຸຏ຺ຐານໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ປຐມປາຣາຊິກສມຸຏ຺ຐານາ. ຕຖາ ອທິນ຺ນາທານສມຸຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທີສຸປິ.

ສຍໍ ປຖວິຂຓເນ ກາເຍນ, ປເຣ ອາຓາເປຕ຺ວາ ຂຓາປເນ ວາຈາຍ ຈ ອາປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ ‘‘ປຖວິຂຓນາທີສຸ ວິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາທິສທ຺ເທນ ອທິນ຺ນາທານາທີນໍ ປຣິຄ຺ຄໂຫ. ປຐມກຖິນາປຕ຺ຕິ ກາຍວາຈໂຕ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ ວາ ວິກປ຺ປນໍ ວາ ອກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ໂຫຕິ, ໂນ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມກຖິນາປຕ຺ຕິ ວິຍາ’’ຕິ. ອຎ຺ຎາຕິກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຫຕ຺ຖໂຕ ຈີວຣປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓາປຕ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ຫຕ຺ຖໂຕ ຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ, ປຣິວຕ຺ຕກໍ ອເທນ຺ຕສ຺ສ ຈ ໂຫຕີຕິ ກິຣິຍາກິຣິຍໂຕ ສມຸຏ຺ຐາຕິ. ‘‘ສິຍາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ ສິຍາຕິ ‘‘ສິຍາ ໂຂ ປນ ເຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ເອວມສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ‘‘ກທາຈີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມານຕ຺ໂຖ ນິປາໂຕ. ຣູປິຍປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓາປຕ຺ຕິ ສິຍາ ກິຣິຍາ ຄຫເຓນ ອາປຊ຺ຊນໂຕ, ສິຍາ ອກິຣິຍາ ປຏິກ຺ເຂປສ຺ສ ອກຣຓໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຣູປິຍປ຺ປຏິຄ຺ຄຫຓາປຕ຺ຕິ ວິຍາ’’ຕິ. ກຸຏິກາຣາປຕ຺ຕິ ວຕ຺ຖຸໍ ເທສາເປຕ຺ວາ ປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕກຣເຓ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ສິຍາ, ອເທສາເປຕ຺ວາ ປນ ປມາຓາຕິກ຺ກນ຺ຕກຣເຓ ປມາຓຍຸຕ຺ຕໍ ວາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຈ ອກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຈ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ກຸຏິກາຣາປຕ຺ຕິ ວິຍາ’’ຕິ.

ສຎ຺ຎາຍ ອຠາເວນ ວິໂມກ຺ໂຂ ອສ຺ສາຕິ ສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ໂຂຕິ ມຊ຺ເຌປທໂລປສມາໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ຍໂຕ ວີຕິກ຺ກມສຎ຺ຎາຍາ’’ຕິອາທິ. ອິຕຣາ ນາມ ຍໂຕ ວີຕິກ຺ກມສຎ຺ຎາຍ ອຠາເວນ ນ ມຸຈ຺ຈຕິ, ສາ ອິຕຣສທ຺ທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕປ຺ປຏິໂຍຄິວິສຍຕ຺ຕາ. ຍາ ອຈິຕ຺ຕເກນ ວາ ສຈິຕ຺ຕກມິສ຺ສເກນ ວາ ສມຸຏ຺ຐາຕີຕິ ຍາ ອາປຕ຺ຕິ ກທາຈິ ອຈິຕ຺ຕເກນ ວາ ກທາຈິ ສຈິຕ຺ຕກມິສ຺ສເກນ ວາ ສມຸຏ຺ຐາເນນ ສມຸຏ຺ຐາຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສຎ຺ຎາທຸກໍ ອນາປຕ຺ຕິມຸເຂນ ວຸຕ຺ຕໍ, ສຈິຕ຺ຕກທຸກໍ ອາປຕ຺ຕິມຸເຂນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຍສ຺ສາ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕີຕິ ຍສ຺ສາ ສຈິຕ຺ຕກາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ຍສ຺ສາ ຈ ສຈິຕ຺ຕກາຈິຕ຺ຕກສງ຺ຂາຕາຍ ສຸຣາປານາທິອຈິຕ຺ຕກາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ວຕ຺ຖຸວິຊານນຈິຕ຺ເຕນ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວ ໂຫຕິ, ອຍໍ ໂລກວຊ຺ຊາ. ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ຫິ ອິທໍ ວຈນໍ ສຈິຕ຺ຕກາຈິຕ຺ຕກໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ເອກໍສໂຕ ສຈິຕ຺ຕກສ຺ສ ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ’’ຕິ ວິເສສເນ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖີຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ຄຓ຺ຐິປເທ ‘‘ສຸຣາປານສ຺ມິຎ຺ຫິ ‘ສຸຣາ’ຕິ ວາ ‘ນ ວຏ຺ຏຕີ’ຕິ ວາ ຊານິຕ຺ວາ ປິວເນ ອກຸສລເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ ວາ ຊານິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊສ຺ສາປິ ໂລກວຊ຺ຊຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຍສ຺ສາ ປນ ‘‘ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ອກຸສລເມວາ’’ຕິ ນິຍໂມ ນຕ຺ຖິ, ສາ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເສສາ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊາ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕສ຺ສາ ວຕ຺ຖຸວິຊານນຈິຕ຺ເຕນ ສຈິຕ຺ຕກປກ຺ເຂ ຈິຕ຺ຕໍ ສິຍາ ກຸສລໍ, ສິຍາ ອກຸສລໍ, ສິຍາ ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ‘‘ອກຸສລເມວາ’’ຕິ ນິຍໂມ ນຕ຺ຖິ. ອຸຠຍຕ຺ຖ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາຕິ ກາຍທ຺ວາເຣ, ວຈີທ຺ວາເຣ ຈາຕິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ ອາປຕ຺ຕິ, ຕາ ປນ ອທິນ຺ນາທານາທໂຍ. ‘‘ມໂນທ຺ວາເຣ ອາປຕ຺ຕິ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ອຸປນິກ຺ຂິຕ຺ຕສາທິຍນາທີສຸ ອາປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ວາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ປາຣາຊິກສຸກ຺ກວິສຏ຺ຐິກາຍສໍສຄ຺ຄທຸຏ຺ຐຸລ຺ລອຕ຺ຕກາມປາຣິຈຣິຍທຸຏ຺ຐໂທສສງ຺ຆເຠທປ຺ປຫາຣທານຕລສຕ຺ຕິກາທິເຠທໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອນຸປສມ຺ປນ຺ນໍ ປທໂສຘມ຺ມໍ ວາເຈນ຺ໂຕ, ມາຕຸຄາມສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕຕິ ເອວຣູປໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ກຸສລຈິຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈສຫເສຍ຺ຍາທິໍ ອພ຺ຍາກຕຈິຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຍໍ ອຣຫາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ສພ຺ພໍ ອພ຺ຍາກຕຈິຕ຺ໂຕວ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກຸສລາພ຺ຍາກຕຈິຕ຺ໂຕ ວາ’’ຕິ.

ທຸກ຺ຂເວທນາສມງ຺ຄີ ວາຕິ ທຸຏ຺ຐໂທສາທິເຠທໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ທຸກ຺ຂເວທນາສມງ຺ຄີ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເມຖຸນຘມ຺ມາທິເຠທໍ ປນ ສຸຂເວທນາສມງ຺ຄີ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຍໍ ສຸຂເວທນາສມງ຺ຄີ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕໍເຍວ ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນາສມງ຺ຄີ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕຣເວທນາທ຺ວຍສມງ຺ຄີ ວາ’’ຕິ. ອິທມ຺ປິ ຈ ຕິກທ຺ວຍໍ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສເນວ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິໂຣຘສມາປນ຺ໂນ ຫິ ອຈິຕ຺ຕໂກ ອເວທໂນ ສຫເສຍ຺ຍາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ເອວໍ ອນິຍເມນ ວຸຕ຺ຕໍ, ວິເສໂສ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ຫິ ວິເສສາຠິຘານນິມິຕ຺ຕາຠ຺ຍູປຄເມວ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ສພ຺ເພສໍ ວເສນ ຕີຓິ ຈິຕ຺ຕານີຕິ ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕານໍ ວເສນ ປທໂສຘມ຺ມາທີສຸ ຕີຓິ ຈິຕ຺ຕານິ.

ອິທານິ ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕນິທານາທິເວທນາຕ຺ຕິກປຣິໂຍສານໍ ສຕ຺ຕຣສປ຺ປກາຣໍ ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ໂຍເຊຕຸໍ ‘‘ອິຘ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປຐມປາຣາຊິກສິກ຺ຂາປເທ. ເວສາລິຍນ຺ຕິ ເອວໍນາມເກ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ປວຕ຺ຕໂວຫາເຣ ນຄເຣ. ຕຎ຺ຫິ ນຄຣໍ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປາກາຣປຣິກ຺ເຂປວຑ຺ຒເນນ ວິສາລີຠູຕຕ຺ຕາ ‘‘ເວສາລີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິທມ຺ປິ ຈ ນຄຣໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ສມ຺ປຕ຺ເຕເຍວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ສພ຺ພາກາຣເວປຸລ຺ລຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ຈ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍປີ’’ຕິ ຈ ທ຺ເວ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍຕິ ມກ຺ກຏິວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກວຕ຺ຖູນໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ອນ຺ຕມໂສ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາຍາ’’ຕິ ຈ ‘‘ສິກ຺ຂໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາ’’ຕິ ຈ ອິມາ ທ຺ເວ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ. ອາປຕ຺ຕິກຣາ ຈ ໂຫຕີຕິ ປຐມປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຕ ວິສຸໍເຍວາປຕ຺ຕິກຣາ ຈ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎວາທກສິກ຺ຂາປທາທີສຸ ວິຍາຕິ ອຎ຺ຎວາທກສິກ຺ຂາປທາທີສຸ ‘‘ວິເຫສເກ’’ຕິອາທິກາ (ປາຈິ. ໙໘) ວິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາທິສທ຺ເທນ ອຸຊ຺ຌາປນກສ຺ສ ປຣິຄ຺ຄໂຫ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ອຎ຺ຎວາທກາທິໂຕ ວິສຸໍເຍວ ວິເຫສກາທີສຸປິ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ໂຣປິເຕ ວິເຫສເກ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ວາ ອາປຕ຺ຕິຍາ ວາ ອນຍຸຎ຺ຊິຍມາໂນ ຕໍ ນກເຖຕຸກາໂມ ຕໍ ນອຸຄ຺ຆາເຏຕຸກາໂມ ຕຸຓ຺ຫີຠູໂຕ ສງ຺ຆໍ ວິເຫເສຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສາ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໑໐໐). ສຸປິນນ຺ເຕ ວິຊ຺ຊມານາປິ ໂມຈນສ຺ສາທເຈຕນາ ອພ຺ໂພຫາຣິກຕ຺ຕາ ອນາປຕ຺ຕິກຣາຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສຸປິນນ຺ຕາຕິອາທິກາ ວິຍາ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ຖິນມິທ຺ເຘນ ອຠິຠູຕຕ຺ຕາ ສຸປິເນ ຈິຕ຺ຕໍ ອພ຺ໂພຫາຣິກໍ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອພ຺ໂພຫາຣິກຕ຺ຕາ ໂອປກ຺ກມນກິຣິຍາປວຕ຺ຕນິກາປິ ເຈຕນາ ອພ຺ໂພຫາຣິກາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອຕ຺ເຖສາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຈຕນາ, ສາ ຈ ໂຂ ອພ຺ໂພຫາຣິກາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໒໓໕), ຕສ຺ມາ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສຸປິນນ຺ຕາ’’ຕິ ອຍໍ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອນາປຕ຺ຕິກຣາ ຊາຕາ. ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຘິມານາ’’ຕິອາທິກໍ (ປາຣາ. ໑໙໗) ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອທິນ຺ນາທານາທີສຸ ວິຍາຕິ ອທິນ຺ນາທານາທີສຸ ‘‘ອຣຎ຺ຎາ ວາ’’ຕິອາທິກາ (ປາຣາ. ໙໑) ວິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ປນ ອາທິສທ຺ເທນ ປຐມປາຣາຊິກາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຄາເມ, ໂນ ອຣຎ຺ເຎ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໙໐) ນເຍນ ເລສໍ ໂອຑ຺ເຑນ຺ຕານໍ ເລສປິທຫນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຣຎ຺ຎາ ວາ’’ຕິອາທິກາ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຣາວ ໂຫຕິ. ເຕເນວ ຫິ ‘‘ນນຸ, ອາວຸໂສ, ຕເຖເວຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙໐) ຠິກ຺ຂູຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ ມຄ຺ເຄຕິ ‘‘ມນຸສ຺ສາມນຸສ຺ສຕິຣຈ຺ຉານຄຕວເສນາ’’ຕິອາທິນາ (ກງ຺ຂາ. ອຏ຺ຐ. ປຐມປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ ຕິໍສມຄ຺ເຄ. ອິມສ຺ສ ປນ ‘‘ຉິນ຺ເນ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຈາທີນິ ອນວເສເສຕ຺ວາຕິ ນິມິຕ຺ຕປ຺ປເທເສ ພຫິ ຐິຕານິ ຉວິຈມ຺ມານິ ອນວເສເສຕ຺ວາ. ນິມິຕ຺ຕສຓ຺ຐານມຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕມໍສສ຺ສ ປນ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຉວິຈມ຺ມສ຺ສ ຈ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈມ຺ມຂິລນ຺ຕິ ຈມ຺ມກ຺ຂຓ຺ຑໍ. ‘‘ອຸຓ຺ຓິຄຓ຺ໂຑ’’ຕິປິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໕໕; ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໕໕) ວທນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ນິມິຕ຺ເຕ ຊາຕຕ຺ຕາ ນິມິຕ຺ຕເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ເສວນຈິຕ຺ເຕ ສຕິ ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ. ເສວນຈິຕ຺ເຕຕິ ເມຖຸນເສວນຈິຕ຺ເຕ. ກາຍສໍສຄ຺ຄເສວນຈິຕ຺ເຕ ປນ ສຕິ ສງ຺ຆາທິເສໂສວ. ນຏ຺ໂຐ ກາຍປ຺ປສາໂທ ເອຕ຺ຖາຕິ ນຏ຺ຐກາຍປ຺ປສາທໍ, ສຸກ຺ຂປີຬກໍ ວາ ມຕຈມ຺ມໍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມເຕ ອກ຺ຂາຍິເຕ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອກ຺ຂາຍິເຕ ຈ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິວຈນໂຕ (ປາຣາ. ໖໑) ປນ ນຏ຺ຐກາຍປ຺ປສາເທປິ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ເຕ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິເຍວ. ນິມິຕ຺ຕສຓ຺ຐານມຕ຺ຕມ຺ປິ ອນວເສເສຕ຺ວາຕິ ນິມິຕ຺ຕາກາເຣນ ຐິຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕນິມິຕ຺ຕມໍສາທິມ຺ປິ ອນວເສເສຕ຺ວາ. ວຓສງ຺ເຂປວເສນາຕິ ວຓສງ຺ຄຫວເສນ. ວເຓ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍຎ຺ຈ ‘‘ອມຄ຺ເຄນ ອມຄ຺ຄໍ ປເວເສຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໖) ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ເຕ ທ຺ວີສຸ ສມ຺ຠິນ຺ນວເຓສຸ ເອເກນ ວເຓນ ປເວເສຕ຺ວາ ທຸຕິເຍນ ນີຫຣນ຺ຕສ຺ສ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ‘‘ອິມສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸໂລມວເສນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວຓສງ຺ເຂເປ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໖). ມນຸສ຺ສານໍ ປນ ອກ຺ຂິອາທໂຍປິ ວຓສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ວເຓນ ເອກປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕສໍ ວຓສງ຺ຄໂຫ ‘‘ນວທ຺ວາໂຣ ມຫາວໂຓ’’ຕິ (ມິ. ປ. ໒.໖.໑) ເອວມາທິສຸຕ຺ຕານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສານນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສປຓ຺ຑກອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘານໍ ມນຸສ຺ສານໍ. ວຕ຺ຖິໂກເສສູຕິ ວຕ຺ຖິປຸເຏສຸ ປຸຣິສານໍ ອງ຺ຄຊາຕໂກເສສຸ. ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທີນຎ຺ຈ ຕິຣຈ຺ຉານານນ຺ຕິ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສໂຄຓຄທ຺ຣຠໂອຏ຺ຐມຫິໍສາທີນໍ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ. ຕິຣຈ຺ຉານານໍ ປນາຕິ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ. ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມນຸສ຺ສາທີນໍ ສພ຺ເພສໍ.

ເອວໍ ຊີວມານກສຣີເຣ ລພ຺ຠມານໍ ອາປຕ຺ຕິວິເສສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ມຕສຣີເຣ ລພ຺ຠມານໍ ອາປຕ຺ຕິວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຕສຣີເຣ’’ຕິອາທິມາຫ. ວຈ຺ຈມຄ຺ຄປສ຺ສາວມຄ຺ຄມຸຂມຄ຺ຄານໍ ຈຕູສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ທ຺ເວ ໂກຏ຺ຐາເສ ຐເປຕ຺ວາ ຍທາ ອປເຣ ທ຺ເວ ໂກຏ຺ຐາສາ ຂາທິຕາ, ຕທາ ອຸປຑ຺ຒກ຺ຂາຍິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ນ ກຸຖິຕໍ ໂຫຕີຕິ ອຸທ຺ຘຸມາຕກາທິຠາເວນ ກຸຖິຕໍ ນ ໂຫຕິ, ອລ຺ລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທາ ປນ ສຣີຣໍ ອຸທ຺ຘຸມາຕກໍ ໂຫຕິ ກຸຖິຕໍ ນີລມກ຺ຂິກສມາກິຓ຺ຓໍ ກິມິກຸລສມາກຸລໍ ນວຫິ ວຓມຸເຂຫິ ປຄ຺ຄຬິຕປຸພ຺ພກຸຓປຠາເວນ ອຸປຄນ຺ຕຸມ຺ປິ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໕໙-໖໐), ຕທາ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸຎ຺ຈ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍວຕ຺ຖຸຎ຺ຈ ວິຊຫຕິ, ທຸກ຺ກຏວຕ຺ຖຸເມວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກຸຖິເຕ ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ. ກຸຖິເຕຕິ ອຸທ຺ຘຸມາຕກຠາວປ຺ປຕ຺ເຕ. ອີທິເສ ຫິ ສຣີເຣ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອຸປກ຺ກມໂຕ ທຸກ຺ກຏໍ. ຕຖາ ວຏ຺ຏກເຕ ມຸເຂ ອຈ຺ຉຸປນ຺ຕໍ ອງ຺ຄຊາຕໍ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສາຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໓) ວິວຏ຺ເຏ ມຸເຂ ຈຕ຺ຕາຣິ ປສ຺ສານິ, ຕາລຸກຎ຺ຈ ອປ຺ຜຸສນ຺ຕໍ ອງ຺ຄຊາຕໍ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຈ ປນ ເຫຏ຺ຐາ ວາ ອຸປຣິ ວາ ອຸຠຍປສ຺ເສຫິ ວາ ຉຸປນ຺ຕໍ ປເວເສຕິ, ປາຣາຊິກໍ. ຈຕູຫິ ປສ຺ເສຫິ ອຈ຺ຉຸປນ຺ຕໍ ປເວເສຕ຺ວາ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຕາລຸກໍ ຉຸປຕິ, ປາຣາຊິກເມວ. ພຫິ ນິກ຺ຂນ຺ຕຊິວ຺ຫາຍ ວາ ທນ຺ເຕສຸ ວາ ອງ຺ຄຊາຕໍ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຊີວມານກສຣີເຣປິ ພຫິ ນິກ຺ຂນ຺ຕຊິວ຺ຫາຍ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍເມວ. ຍທິ ປນ ພຫິ ຊິວ຺ຫາຍ ປລິເວເຐຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕມຸຂໍ ປເວເສຕິ, ປາຣາຊິກເມວ. ຍທິ ປນ ທນ຺ຕາ ສຸຜຸສິຕາ, ອນ຺ໂຕມຸເຂ ໂອກາໂສ ນຕ຺ຖິ, ທນ຺ຕາ ຈ ພຫິ ໂອຏ຺ຐມໍເສນ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາ, ຕຕ຺ຖ ວາເຕນ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐໍ ອລ຺ໂລກາສໍ ຕິລຜລມຕ຺ຕມ຺ປິ ປເວເສນ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິກເມວ. ອຸປ຺ປາຏິເຕ ປນ ໂອຏ຺ຐມໍເສ ທນ຺ເຕສຸເຍວ ອຸປກ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ. ໂຍປິ ທນ຺ໂຕ ພຫິ ນິກ຺ຂມນ຺ໂຕ ຕິຏ຺ຐຕິ, ນ ສກ຺ກາ ໂອຏ຺ເຐຫິ ປິທຫິຕຸໍ, ຕຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ເວທນາຍ ອຏ຺ໂຏ ປີຬິໂຕ ເວທນາຏ຺ໂຏ. ອຸມ຺ມຕ຺ຕໂກຕິ ເຈຕ຺ຖ ປິຕ຺ຕຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍ ປິຕ຺ຕວເສນາ’’ຕິອາທິ. ປິຕ຺ຕວເສນາຕິ ພທ຺ຘປິຕ຺ຕວເສນ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ພທ຺ຘປິຕ຺ເຕ ປິຕ຺ຕໂກສໂຕ ຈລິຕ຺ວາ ພຫິ ນິກ຺ຂມນ຺ເຕ ສຕ຺ຕາ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາ ໂຫນ຺ຕິ, ວິປລ຺ລຕ຺ຖສຎ຺ຎາ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ອສາຣຸປ຺ປຈຣິຍໍ ຈຣນ຺ຕິ, ລຫຸກຄຣຸການິ ສິກ຺ຂາປທານິ ມທ຺ທນ຺ຕາປິ ນ ຊານນ຺ຕິ, ເຠສຊ຺ຊກິຣິຍາຍປິ ອເຕກິຈ຺ຉາ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວຣູປສ຺ສ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ອພທ຺ຘປິຕ຺ຕໍ ປນ ໂລຫິຕໍ ວິຍ ສພ຺ພງ຺ຄຄຕໍ, ຕມ຺ຫິ ກຸປິເຕ ສຕ຺ຕານໍ ກຓ຺ຑຸກຈ຺ຉຸສຣີຣກມ຺ປາທີນິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ເຠສຊ຺ຊກິຣິຍາຍ ວູປສມນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພທ຺ຘປິຕ຺ຕວເສນາ’’ຕິ. ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ນາມ ວິສ຺ສຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ຍກ຺ຂຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຍກ຺ເຂຫິ ກຕຈິຕ຺ຕວິກ຺ເຂໂປ ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຍກ຺ຂາ ກິຣ ເຠຣວານິ ອາຣມ຺ມຓານິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ມຸເຂນ ຫຕ຺ຖໍ ປເວເສຕ຺ວາ, ຫທຍຣູປໍ ວາ ມທ຺ທນ຺ຕາ ສຕ຺ເຕ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕ ວິປລ຺ລຕ຺ຖສຎ຺ເຎ ກໂຣນ຺ຕິ, ເອວຣູປສ຺ສ ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ເຕສໍ ປນ ອຸຠິນ຺ນໍ ອຍໍ ວິເສໂສ – ປິຕ຺ຕຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ນິຈ຺ຈເມວ ອຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ໂຫຕິ, ປກຕິສຎ຺ຎໍ ນ ລຠຕິ. ຍກ຺ຂຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ປກຕິສຎ຺ຎໍ ປຏິລຠຕິ. ອິຘ ປນ ປິຕ຺ຕຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ວາ ໂຫຕຸ, ຍກ຺ຂຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ວາ, ໂຍ ສພ຺ພໂສ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕິ ກິຎ຺ຈິ ນ ຊານາຕິ, ອຄ຺ຄິມ຺ປິ ສຸວຓ຺ຓມ຺ປິ ຄູຖມ຺ປິ ຈນ຺ທນມ຺ປິ ເອກສທິສໍ ມທ຺ທນ຺ໂຕວ ວິຈຣຕິ, ເອວຣູປສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ປກຕິສຎ຺ຎໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ຎຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ປນ ອາປຕ຺ຕິເຍວ. ເຕນາຫ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ຈ ເອເຕສ’’ນ຺ຕິອາທິ.

ອຘິມຕ຺ຕເວທນາຍາຕິ ອຘິກປ຺ປມາຓາຍ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ. ອາທິກມ຺ເມ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ອາທິກມ຺ມິໂກ, ໂຍ ຈ ອາທິກມ຺ເມ ນິຍຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ຕສ຺ມິໍ ກມ຺ເມ ອາທິຠູໂຕ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍ’’ຕິອາທິ. ອິຘ ປນ ສຸທິນ຺ນຕ຺ເຖໂຣ ອາທິກມ຺ມິໂກ, ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ອວເສສານໍ ມກ຺ກຏິສມຓວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາທີນໍ ອາປຕ຺ຕິເຍວ. ປຏິປາທນໍ ສມ຺ປາທນໍ. ກໂຣນ຺ໂຕເຍວ ຫິ ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ກິຣິຍໍ. ອິທໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໖໖) ປນ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ເມຖຸນຘມ຺ເມ ປຣູປກ຺ກເມ ສຕິ ສາທິຍນ຺ຕສ຺ສ ອກິຣິຍສມຸຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ເມຖຸນປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຍ ຫິ ກາມສຎ຺ຎາຍ ອຠາເວນ ມຸຈ຺ຈນໂຕ ສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ. ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ອຊານນ຺ຕສ຺ສ, ອສາທິຍນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໖) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເມຖຸນຈິຕ຺ເຕເນວ ນໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ວິນາ ຈິຕ຺ເຕນາຕິ ສຈິຕ຺ຕກໍ. ຣາຄວເສເນວ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ໂລກວຊ຺ຊໍ. ກາຍທ຺ວາເຣເນວ ສມຸຏ຺ຐານໂຕ ກາຍກມ຺ມໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ປເນຕ຺ຖ ອງ຺ຄມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ຕສ຺ສ ວເສນ ກມ຺ມຠາໂວ ລພ຺ຠຕິ. ໂລຠຈິຕ຺ເຕເນວ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ອກຸສລຈິຕ຺ຕໍ. ສຸຂສມງ຺ຄີ ວາ ອຸເປກ຺ຂາສມງ຺ຄີ ວາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ທ຺ວິເວທນໍ. ນນຸ ສມຸຏ຺ຐານາທີນິ ອາປຕ຺ຕິຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ, ອຖ ກສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ສມຸຏ຺ຐານາທີນິ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ອິມານິ ຈ ສມຸຏ຺ຐານາທີນິ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ອາປຕ຺ຕິຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຊ຺ຌາຈາຣສ຺ສ ໂຫນ຺ຕິ.

ມຸນນໂຕ ອນຸມຸນນໂຕ ມຸຕິ, ຎາຓໍ, ຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ມຸຕິມາ, ຎາຓວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຐມປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ທຸຕິຍປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ

ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ທ຺ວີສຸ. ເອກກຸຏິກາທິເຠໂທ ສພ຺ໂພປິ ຄາໂມຕິ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ເອກກຸຏິກາທິເຠໂທຕິ ຍສ຺ມິໍ ຄາເມ ເອກາ ເອວ ກຸຏິ ເອກໍ ເຄຫໍ ເສຍ຺ຍຖາປິ ມລຍຊນປເທ, ອຍໍ ເອກກຸຏິໂກ ຄາໂມ ນາມ. ອາທິສທ຺ເທນ ‘‘ທ຺ວິກຸຏິໂກປິ ຄາໂມ, ຕິກຸຏິໂກປິ ຄາໂມ, ຈຕຸກ຺ກຸຏິໂກປິ ຄາໂມ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙໒) ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຠິນວນິວິຏ຺ໂຐ ເອກກຸຏິກາທິຄາໂມ ປນ ຍາວ ມນຸສ຺ສາ ປວິສິຕ຺ວາ ວາສໍ ນ ກປ຺ເປນ຺ຕິ, ຕາວ ຄາມສງ຺ຂໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ກິໍຠູໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ວາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ນາມ ອິຏ຺ຐກປາກາຣໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອນ຺ຕມໂສ ກຓ຺ຏກສາຂາຫິປິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ຕພ຺ພິປຣີໂຕ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ອມນຸສ຺ໂສ ນາມ ໂຍ ສພ຺ພໂສ ວາ ມນຸສ຺ສານໍ ອຠາເວນ ຍກ຺ຂປຣິຄ຺ຄຫຠູໂຕ, ຍໂຕ ວາ ມນຸສ຺ສາ ເກນຈິ ກຣຓີເຍນ ປຸນປິ ອາຄນ຺ຕຸກາມາ ເອວ ອປກ຺ກນ຺ຕາ, ຍໂຕ ປນ ນິຣເປກ຺ຂາ ຫຸຕ຺ວາ ປກ຺ກມນ຺ຕິ, ໂສ ຄາມສງ຺ຂໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ນ ເກວລໍ ເອກກຸຏິກາທິເຠໂທວາຕິ ອາຫ ‘‘ອນ຺ຕມໂສ’’ຕິອາທິ. ໂຍ ໂກຈິ ສຕ຺ໂຖປີຕິ ຊງ຺ຆສຕ຺ຖສກຏສຕ຺ຖາທີສຸ ໂຍ ໂກຈິ ສຕ຺ໂຖປິ. ອິມສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປເທ ນິຄມນຄຣານິ ວິຍ ຄາມຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄາມູປຈາໂຣປິ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈາ’’ຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ປນ ມາຕິກາຍ ອນວເສສໂຕ ອວຫາຣຏ຺ຐານປຣິຄ຺ຄໂຫ ກໂຕ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ພຸທ຺ຘາ ສາວເສສໍ ປາຣາຊິກໍ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຄາມຄາມູປຈາເຣສຸ. ທ຺ວາເຣຕິ ນິພ຺ພໂກສສ຺ສ ອຸທກປຕນຏ຺ຐານໂຕ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ອນ຺ໂຕເຄເຫຕິ ປມຸຂສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ກຕປຣິກ຺ເຂໂປຕິ ປາກາຣວຕິອາທີຫິ ກຕປຣິກ຺ເຂໂປ. ສຸປ຺ປປຕນາທິປຣິຈ຺ເຉໂທ ປເນຕ຺ຖ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຆຣໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ນ ເກວລໍ ຆຣສ຺ສ ປຸຣໂຕ, ອຖ ໂຂ ສມນ຺ຕໂຕ ຕຕ຺ຕໂກວ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ຆຣູປຈາໂຣ ນາມາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ‘‘ປຸຣໂຕ’’ຕິອາທິກໍ ປນ ໂລກິເຍຫິ ຕຖາກຣຓໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ຖາມມຊ຺ຌິມສ຺ສາຕິ ມຊ຺ຌິມຖາມສ຺ສ, ເນວ ອປ຺ປຖາມສ຺ສ, ນ ມຫາຖາມສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ຍຖາ ຕຣຸຓມນຸສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ຍຖາ ມາຕຸຄາໂມ ກາເກ ອຸຑ຺ຑາເປນ຺ໂຕ ອຸຊຸກເມວ ຫຕ຺ຖໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ເລຑ຺ຑຸໍ ຂິປຕິ, ຍຖາ ຈ ອຸທກຸກ຺ເຂເປ ອຸທກໍ ຂິປນ຺ຕິ, ເອວໍ ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸສ຺ສ ປຕິຕຏ຺ຐານໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາຕິ ລຸຐິຕ຺ວາ, ປຣິວຕ຺ຕິຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ສເຈ ທ຺ເວ ອິນ຺ທຂີລາ ໂຫນ຺ຕີຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໙໒) ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ສເຈ ອນຸຣາຘປຸຣສ຺ເສວ ທ຺ເວ ອຸມ຺ມາຣາ ໂຫນ຺ຕິ. ຍສ຺ສ ປນ ເອໂກ, ຕສ຺ສ ຄາມທ຺ວາຣພາຫານໍ ເວມຊ຺ເຌ ຐິຕສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາຕພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ຄາມູປຈາໂຣ ນາມ. ຍຕ຺ຣ ປນ ອິນ຺ທຂີໂລ ນຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຣ ຄາມທ຺ວາຣພາຫານໍ ເວມຊ຺ຌໍ. ຍຕ຺ຣ ທ຺ວາຣພາຫາປິ ນຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ວຕິຍາ ວາ ປາກາຣສ຺ສ ວາ ໂກຏິເວມຊ຺ຌໍວ ອິນ຺ທຂີລຏ຺ຐານິຍຕ຺ຕາ ອິນ຺ທຂີໂລຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປນ ຄາໂມ ປຸພ຺ເພ ມຫາ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ກຸເລສຸ ນຏ຺ເຐສຸ ອປ຺ປໂກ ໂຫຕິ, ໂສ ຆຣູປຈາຣໂຕ ເລຑ຺ຑຸປາເຕເນວ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ໂພ. ປຸຣິມປຣິຈ຺ເຉໂທ ປນສ຺ສ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສາປິ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສາປິ ອປ຺ປມາຓເມວາຕິ. ນນຸ ເຈຕໍ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຈາຣທສ຺ສນໍ ປທຠາຊເນນ ວິຣຸທ຺ຘມິວ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ຄາມູປຈາໂຣ ນາມ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອິນ຺ທຂີເລ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙໒) ວຕ຺ວາ ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ຆຣູປຈາເຣ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙໒) ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ຕໍ ເລຑ຺ຑຸປາຕໍ ຄາມສງ຺ເຂປໍ ກຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ຄາມູປຈາໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປທຠາຊເນປິ ຫິ ອິມິນາວ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ອິຘ ຄາໂມ ນາມ ທຸວິໂຘ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຈ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໙໒). ຕຕ຺ຣ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປເຍວ ປຣິຈ຺ເຉໂທ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ວິສຸໍ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ອວຕ຺ວາ ‘‘ຄາມູປຈາໂຣ ນາມ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອິນ຺ທຂີເລ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປນ ຄາມສ຺ສ ຄາມປຣິຈ຺ເຉໂທ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ຄາມປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ຆຣູປຈາເຣ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙໒) ວຸຕ຺ຕໍ. ຄາມປຣິຈ຺ເຉເທ ຈ ທສ຺ສິເຕ ຄາມູປຈາຣລກ຺ຂຓໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ສກ຺ກາ ຎາຕຸນ຺ຕິ ປຸນ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຐິຕສ຺ສ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ຕຕ຺ຖາປິ ອຍເມວ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕຕິ. ໂຍ ປນ ຆຣູປຈາເຣ ຐິຕສ຺ສ ເລຑ຺ຑຸປາຕໍເຍວ ‘‘ຄາມູປຈາໂຣ’’ຕິ ວທຕິ, ຕສ຺ສ ຆຣູປຈາໂຣ ‘‘ຄາໂມ’’ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕໂຕ ຆຣໍ ຆຣູປຈາໂຣ, ຄາໂມ ຄາມູປຈາໂຣຕິ ເອສ ວິຠາໂຄ ສງ຺ກຣີຍຕິ. ອສໍກຣໂຕ ເຈຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ປາຬິຎ຺ຈ ອຏ຺ຐກຖຎ຺ຈ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນເວຕ຺ຖ ຄາໂມ, ຄາມູປຈາໂຣ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ທ຺ວີສຸ ອຸປຈາເຣສຸ. ຍ຺ວາຍໍ ອຸປຈາໂຣ ທສ຺ສິໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວິກາເລ ຄາມປ຺ປເວສນາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິສທ຺ເທນ ອສໍກຈ຺ຈິກາຄາມປ຺ປເວສນໍ (ປາຈິ. ໑໒໒໕) ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ໂຍ ປນ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ຄາມສ຺ສ ອຸປຈາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ນ ກຕ຺ຖຈິ ວິນຍປິຏເກ ອຸປໂຍຄໍ ຄໂຕ. ເກວລໍ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປກາສໂຕ ອປໂຣ ເອໂກ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ຄາມູປຈາໂຣ ນາມາຕິ ຎາປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ຫິ ຎາຍຕິ ‘‘ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສາປິ ເຈ ຄາມສ຺ສ ເອໂກ ເລຑ຺ຑຸປາໂຕ ກປ຺ປິຍຠູມິ ສມາໂນ ອຸປຈາໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ປເຄວ ອປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ເຂໂປກາສໂຕ ເອໂກ’’ຕິ. ອິເມສໍ ປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອິເມສໍ ຄາມາຣຎ຺ຎານໍ ປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ. ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸນ຺ຕິ ປາທຄ຺ຆນກໍ. ອວຫຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ.

ອທິນ຺ນນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໙໒) ທນ຺ຕໂປນສິກ຺ຂາປເທ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກມ຺ປິ ອປ຺ປຏິຄ຺ຄຫິຕກໍ ກປ຺ປິຍໍ ອຊ຺ໂຌຫຣຓີຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອິຘ ປນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຣປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ສສາມິກໍ ຠຓ຺ຑໍ, ຕເທຕໍ ເຕຫິ ສາມິເກຫິ ກາເຍນ ວາ ວາຈາຍ ວາ ນ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ອທິນ຺ນໍ. ອວຫາຣປ຺ປໂຫນກເມວ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຎ຺ຎສ຺ສ ມນຸສ຺ສຊາຕິກສ຺ສ ສນ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສງ຺ຂາສທ຺ທສ຺ເສວ ຕ-ກາເຣນ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສງ຺ຂາ ສງ຺ຂາຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກນ຺ຕິ ປທຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ, ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂກຏ຺ຐາສສ຺ເສຕໍ ນາມໍ ຠາຄໂຕ ສງ຺ຂາຍຕິ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ກຕ຺ວາ. ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາຕິ ສຕ຺ຕານໍ ສໍສາເຣ ປປຎ຺ເຈນ຺ຕິ ຈິຣາຍນ຺ຕີຕິ ປປຎ຺ຈາ, ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ, ຍສ຺ສ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕໍ ‘‘ຣຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ມຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວາ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິນິວິຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວາ ປປຎ຺ເຈນ຺ຕິ ພ຺ຍຎ຺ເຊນ຺ຕີຕິ ປປຎ຺ຈາ, ສງ຺ຂາ ວຸຈ຺ຈຕິ ໂກຏ຺ຐາໂສ, ປປຎ຺ຈາວ ສງ຺ຂາ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາ, ປປຎ຺ຈໂກຏ຺ຐາສາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຕຕິ ‘‘ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິ ກຖິໂຕ. ເອໂກ ຈິຕ຺ຕໂກຏ຺ຐາໂສຕິ ວິສ຺ສາສຕາວກາລິກາທິຄ຺ຄາຫວສປ຺ປວຕ຺ຕອເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ຕໂກຏ຺ຐາສໂຕ ອຎ຺ໂຎ ຈິຕ຺ຕໂກຏ຺ຐາໂສ. ເຖຍ຺ຍສງ຺ຂາເຕນາຕິ ເຖຍ຺ຍຠູຕຈິຕ຺ຕໂກຏ຺ຐາເສນ. ຍທິ ເອວໍ ອຖ ກສ຺ມາ ເອຕສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ໂຕ ອວຫຣຓຈິຕ຺ໂຕ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙໒) ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍ ຈາ’’ຕິອາທິ. ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ອາທຣໍ ອກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ສທ຺ທຕ຺ຖມນເປກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຕ຺ຖເມວາຕິ ຠາວຕ຺ຖເມວ.

ເຕ ປນ ອວຫາຣາຕິ ເຕ ປຎ຺ຈວີສຕິ ອວຫາຣາ. ສວິຎ຺ຎາຓກາວິຎ຺ຎາຓກວເສນ ນານາວິໂຘ ຠຓ຺ໂຑ ເອຕສ຺ສ ປຎ຺ຈກສ຺ສາຕິ ນານາຠຓ຺ຑໍ, ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອວຫາຣານໍ ສມູໂຫ ປຎ຺ຈກໍ, ປຎ຺ຈປຣິມາຓມສ຺ສາຕິ ວາ ປຎ຺ຈກໍ, ນານາຠຓ຺ຑເມວ ປຎ຺ຈກໍ ນານາຠຓ຺ຑປຎ຺ຈກໍ. ສວິຎ຺ຎາຓກວເສນ ເອໂກ ຠຓ຺ໂຑ ເອຕສ຺ສາຕິ ເອກຠຓ຺ຑໍ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ສາຫຕ຺ຖິໂກວ ປຎ຺ຈກໍ ສາຫຕ຺ຖິກປຎ຺ຈກໍ. ອາທິປທວເສນ ເຈຕໍ ນາມໍ ກຸສລາທິຕ຺ຕິກສ຺ສ ກຸສລຕ຺ຕິກໂວຫາໂຣ ວິຍ. ຕສ຺ມາ ສາຫຕ຺ຖິກາທິປຎ຺ຈກນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸ ປຎ຺ຈກທ຺ວເຍສຸ. ເອຕສ຺ເສວາຕິ ‘‘ອາທິເຍຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອຕສ຺ເສວ ມາຕິກາປທສ຺ສ. ອິເມສໍ ປທານໍ ວເສນາຕິ ອິເມສໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປທານໍ ວເສນ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐມປທໍ ອຠິໂຍຄວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ທຸຕິຍປທໍ ອຎ຺ເຎສໍ ຠຓ຺ຑໍ ຫຣນ຺ຕສ຺ສ ຄຈ຺ຉໂຕ ວເສນ, ຕຕິຍປທໍ ອຸປນິກ຺ຂິຕ຺ຕຠຓ຺ຑວເສນ, ຈຕຸຕ຺ຖໍ ສວິຎ຺ຎາຓກວເສນ, ປຎ຺ຈມໍ ຖເລ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອິທານິ ເນສໍ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ທ຺ວີສຸ ປຎ຺ຈເກສຸ. ອິຕຣນ຺ຕິ ເອກຠຓ຺ຑປຎ຺ຈກໍ. ອາຣາມນ຺ຕິ ປຸປ຺ຜາຣາມຜລາຣາມໍ. ອຠິຍຸຎ຺ຊຕີຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໒) ປຣສນ຺ຕກໍ ‘‘ມມ ສນ຺ຕໂກວ ອຍ’’ນ຺ຕິ ມຸສາ ຠຓິຕ຺ວາ ອຠິຍຸຎ຺ຊຕິ ໂຈເທຕິ, ອຏ຺ຏໍ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທປິ ອທິນ຺ນາທານສ຺ສ ປຸພ຺ພປໂຍຄຕ຺ຕາ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ, ທຸກ຺ກຏສງ຺ຂາຕາ ອາປຕ຺ຕິ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ທຸກ຺ກຏສຎ຺ຎິຕສ຺ສ ວີຕິກ຺ກມສ຺ສ ອາປຊ຺ຊນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ນໂຍ ‘‘ອາປຕ຺ຕິ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ. ສາມິກສ຺ສ ວິມຕິໍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ວິນິຈ຺ຉຍກຸສລຕາຍ, ພລວນິສ຺ສິຕາທິຠາເວນ ວາ ອາຣາມສາມິກສ຺ສ ສໍສຍໍ ຊເນຕິ. ກຖໍ? ຕຎ຺ຫິ ຕຖາ ວິນິຈ຺ຉຍປ຺ປສຸຕໍ ທິສ຺ວາ ສາມິໂກ ຈິນ຺ເຕຕິ ‘‘ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ອິມໍ ອາຣາມໍ ອຕ຺ຕໂນ ກາຕຸໍ, ນ ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ ນຸ ໂຂ’’ຕິ. ເອວໍ ຕສ຺ສ ວິມຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ເຕນ ອຸປ຺ປາທິຕາ ໂຫຕິ. ຘຸຣໍ ນິກ຺ຂິປຕີຕິ ຍທາ ປນ ສາມິໂກ ‘‘ອຍໍ ຖທ຺ໂຘ ກກ຺ຂໂຬ ຊີວິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕຣາຍມ຺ປິ ເມ ກເຣຍ຺ຍ, ອລໍ ທານິ ມຍ຺ຫໍ ອິມິນາ ອາຣາເມນາ’’ຕິ ຘຸຣໍ ນິກ຺ຂິປຕິ, ອຸສ຺ສາຫໍ ຐເປຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກກຣເຓ ນິຣຸສ຺ສາໂຫ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາປຕ຺ຕິ ປາຣາຊິກສ຺ສ ສເຈ ສຍມ຺ປິ ກຕຘຸຣນິກ຺ເຂໂປ ຈາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຖ ປນ ສາມິເກນ ຘຸເຣ ນິກ຺ຂິຕ຺ເຕປິ ອຠິຍຸຎ຺ຊໂກ ຘຸຣໍ ອນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາວ ‘‘ອິມໍ ສຸຏ຺ຐຸ ປີເຬຕ຺ວາ ມມ ອາຓາປວຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ກິງ຺ກາຣປ຺ປຏິສ຺ສາວິຠາເວ ຐເປຕ຺ວາ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ທາຕພ຺ພຠາເວ ສອຸສ຺ສາໂຫ, ຣກ຺ຂຕິ ຕາວ. ອຖາປິ ອຠິຍຸຎ຺ຊໂກ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ນ ທານິ ອິມໍ ອິມສ຺ສ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຘຸຣໍ ນິກ຺ຂິປຕິ, ສາມິໂກ ປນ ຘຸຣໍ ນ ນິກ຺ຂິປຕິ, ປກ຺ຂໍ ປຣິເຍສຕິ, ກາລໍ ອາຄເມຕິ, ‘‘ລຊ຺ຊິປຣິສໍ ຕາວ ລຠາມິ, ປຈ຺ຉາ ຊານິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄຫເຓເຍວ ສອຸສ຺ສາໂຫ ໂຫຕິ, ຣກ຺ຂຕິເຍວ. ຍທາ ປນ ‘‘ໂສປິ ນ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ, ‘‘ສາມິໂກປິ ນ ລຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ເອວໍ ອຸໂຠ ຘຸຣໍ ນິກ຺ຂິປນ຺ຕິ, ຕທາ ອຠິຍຸຎ຺ຊກສ຺ສ ປາຣາຊິກໍ.

ອຎ຺ຎສ຺ສ ຠຓ຺ຑໍ ຫຣນ຺ໂຕຕິ ເວຕເນນ ວາ ມິຕ຺ຕຠາເວນ ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຠຓ຺ຑໍ ຫຣນ຺ໂຕ. ສີເສ ຠາຣນ຺ຕິ ສີເສ ຐິຕຠາຣໍ. ສີສສ຺ສ ຕາວ ປຸຣິມຄເລ ຄລວາຏໂກ, ປິຏ຺ຐິຄເລ ເກສຎ຺ຈິ ເກສນ຺ເຕ ອາວຏ຺ໂຏ ໂຫຕິ, ຄລສ຺ເສວ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ເກສຎ຺ຈິ ເກສາ ໂອຣຸຍ຺ຫ ຊາຍນ຺ຕິ, ເຍ ‘‘ກຓ຺ຓຈູຬິກາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອໂຘຠາໂຄ ຈາຕິ ອຍໍ ເຫຏ຺ຐິມໂກ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຕໂຕ ອຸປຣິ ສີສໍ, ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ຐິຕຠາຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຂນ຺ຘໍ ໂອໂຣເປຕີຕິ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ກຓ຺ຓຈູຬິກາຫິ ປຏ຺ຐາຍ ເຫຏ຺ຐາ, ກປ຺ປເຣຫິ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປຣິ, ປິຏ຺ຐິຄລາວຏ຺ຏໂຕ ຈ ຄລວາຏກໂຕ ຈ ປຏ຺ຐາຍ ເຫຏ຺ຐາ, ປິຏ຺ຐິເວມຊ຺ຌາວຏ຺ຏໂຕ ຈ ອຸຣປຣິຈ຺ເຉທມຊ຺ເຌ, ຫທຍາວາຏກໂຕ ຈ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປຣິ ຂນ຺ໂຘ, ຕໍ ໂອໂຣເປຕິ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ອິທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອຕ຺ຖ ຍາຫີ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໑) ສາມິເກຫິ ອນາຓຕ຺ໂຕ ສຍເມວ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ອິທໍ ນາມ ເທຖ, ອຫໍ ໂວ ຠຓ຺ຑໍ ວຫາມີ’’ຕິ ເຕສໍ ຠຓ຺ຑໍ ສີເສນ ອາທາຍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ເຕນ ຕໍ ຠຓ຺ຑໍ ອາມສຕິ, ທຸກ຺ກຏໍ. ຍຖາວຸຕ຺ຕສີສປຣິຈ຺ເຉທໍ ອນຕິກ຺ກມນ຺ໂຕວ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ຆໍສນ຺ໂຕ ສາເຣຕິປິ ປຈ຺ຈາສາເຣຕິປິ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ. ຂນ຺ຘໍ ໂອໂຣປິຕມຕ຺ເຕ ກິຎ຺ຈາປິ ສາມິການໍ ‘‘ວຫຕູ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖິ, ເຕຫິ ປນ ອນາຓຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປາຣາຊິກໍ. ຂນ຺ຘໍ ປນ ອໂນໂຣເປຕ຺ວາປິ ສີສໂຕ ເກສຄ຺ຄມຕ຺ຕມ຺ປິ ຈາເວນ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິກໍ. ຍມກຠາຣສ຺ສ ປນ ເອໂກ ຠາໂຄ ສີເສ ປຕິຏ຺ຐາຕິ, ເອໂກ ປິຏ຺ຐິຍໍ, ຕຕ຺ຖ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຐານານໍ ວເສນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍໍ ປນ ສຸທ຺ຘສີສຠາຣສ຺ເສວ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂຍ ຈາຍໍ ສີສຠາເຣ ວຸຕ຺ໂຕ, ຂນ຺ຘຠາຣາທີສຸປິ ອຍເມວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຸປນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ສງ຺ໂຄປນຕ຺ຖາຍ ອຕ຺ຕໂນ ຫຕ຺ເຖ ປເຣຫິ ຐປິຕຠຓ຺ຑໍ. ອຫໍ ນ ຄຓ຺ຫາມີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຕີຕຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ວຕ຺ຕມານວຈນໍ, ນາຫໍ ຄເຫສິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ກຏໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໑໑) ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທປິ ອທິນ຺ນາທານສ຺ສ ປຸພ຺ພປໂຍຄຕ຺ຕາ. ‘‘ກິໍ ຕຸມ຺ເຫ ຠຓຖ, ເນວິທໍ ມຍ຺ຫໍ ອນຸຣູປໍ, ນ ຕຸມ຺ຫາກ’’ນ຺ຕິອາທີນິ ວທນ຺ຕສ຺ສາປິ ທຸກ຺ກຏເມວ. ສາມິກສ຺ສ ວິມຕິໍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ‘‘ຣໂຫ ມຍາ ເອຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ຐປິຕໍ, ນ ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ຊານາຕິ, ທສ຺ສຕິ ນຸ ໂຂ ເມ, ໂນ’’ຕິ ສາມິກສ຺ສ ວິມຕິໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ຘຸຣໍ ນິກ຺ຂິປຕີຕິ ຕສ຺ສ ຜຣຸສາທິຠາວໍ ທິສ຺ວາ ອຸສ຺ສາຫໍ ຐເປຕິ. ຕຕ຺ຣ ສຈາຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ກິລເມຕ຺ວາ ນໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ທາເນ ສອຸສ຺ສາໂຫ, ຣກ຺ຂຕິ ຕາວ. ສເຈ ໂສ ທາເນ ນິຣຸສ຺ສາໂຫ, ຠຓ຺ຑສາມິໂກ ປນ ຄຫເຓ ສອຸສ຺ສາໂຫ, ຣກ຺ຂເຕວ. ຍທິ ປນ ໂສ ຕສ຺ມິໍ ທາເນ ນິຣຸສ຺ສາໂຫ, ຠຓ຺ຑສາມິໂກປິ ‘‘ນ ມຍ຺ຫໍ ທສ຺ສຕີ’’ຕິ ຘຸຣໍ ນິກ຺ຂິປຕິ, ເອວໍ ອຸຠິນ຺ນໍ ຘຸຣນິກ຺ເຂເປນ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປາຣາຊິກໍ. ຍທິປິ ມຸເຂນ ‘‘ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ວທຕິ, ຈິຕ຺ເຕນ ປນ ອທາຕຸກາໂມ, ເອວມ຺ປິ ສາມິກສ຺ສ ຘຸຣນິກ຺ເຂເປນ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປາຣາຊິກໍ.

ສຫຠຓ຺ຑຫາຣກໍ ເນສ຺ສາມີຕິ ‘‘ສຫຠຓ຺ຑຫາຣກໍ ຠຓ຺ຑໍ ເນສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ. ປຐມໍ ປາທໍ ອຕິກ຺ກາເມຕີຕິ ຠຓ຺ຑຫາຣກໍ ຕຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຄມນປຖໍ ວາເຣຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ຣຸຈິຕມຄ຺ຄໍ ເອກປາທໍ ອຕິກ຺ກາເມຕິ. ຖລຏ຺ຐນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໙໕) ຖເລ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຠູມິຕເລ ວາ ປາສາຓປພ຺ພຕຕລາທີສຸ ວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ເນ ວາ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ເນ ວາ ຐປິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຜນ຺ທາເປຕິ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ໂຍ ຜນ຺ທາເປຕິ, ຕສ຺ສ ປໂຍເຄ ປໂຍເຄ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ອາມສເນ ທຸກ຺ກຏໍ, ຜນ຺ທາປເນ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍຎ຺ຈ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ເຕນ ອາມສນຜນ຺ທາປນປໂຍເຄ ກໂຣນ຺ຕສ຺ເສວ ໂຫຕິ. ‘‘ເອກປໂຍເຄນ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ປນ ອຸທ຺ຘາເຣ ປາຣາຊິກເມວ, ນ ທຸກ຺ກຏຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຐານາຕິ ຐິຕຏ຺ຐານໂຕ. ສເຈ ຕໍ ຖລຏ຺ຐໍ ຣາສິກຕໍ ໂຫຕິ, ອນ຺ໂຕກຸມ຺ຠິຍໍ ຠາຊນຄຕກຣຓມຸຏ຺ຐິຈ຺ເຉທນວິນິຈ຺ຉເຍນ ວິນິຈ຺ຉິນິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ເອກາພທ຺ຘໍ ສິເລສນິຍ຺ຍາສາທິ, ປກ຺ກມຘຸຜາຓິຕວິນິຈ຺ຉເຍນ ວິນິຈ຺ຉິນິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ຄຣຸກໍ ໂຫຕິ ຠາຣພທ຺ຘໍ ໂລຫປິຓ຺ຑິເຕລມຘຸຆຏາທິ ວາ, ກຸມ຺ຠິຍໍ ຐານາຈາວນວິນິຈ຺ຉເຍນ ວິນິຈ຺ຉິນິຕພ຺ພໍ. ສງ຺ຂລິກາພທ຺ຘສ຺ສ ຈ ຐານເຠໂທ ສລ຺ລກ຺ເຂຕພ຺ໂພ. ປຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ຐປິຕໍ ປນ ປາວາຣຕ຺ຖຣຓກຏສາຣກາທິໍ ອຸຊຸກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາກຑ຺ຒຕິ, ປາຣິມນ຺ເຕ ໂອຣິມນ຺ເຕນ ຜຸຏ຺ໂຐກາສໍ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ ປາຣາຊິກໍ. ຕເຖວ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣໂຕ ເປລ຺ລຕິ, ປາຣິມນ຺ເຕ ຜຸຏ຺ໂຐກາສໍ ໂອຣິມນ຺ເຕ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ ປາຣາຊິກໍ. ວາມໂຕ ວາ ທກ຺ຂິຓໂຕ ວາ ອປນາເມນ຺ຕສ຺ສ ວາມນ຺ເຕນ ວາ ທກ຺ຂິຓນ຺ເຕນ ວາ ຜຸຏ຺ໂຐກາສໍ ທກ຺ຂິຓນ຺ເຕ ວາ ວາມນ຺ເຕ ວາ ອຕິກ຺ກນ຺ເຕ ປາຣາຊິກໍ. ເວເຐຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘຣຕິ, ເກສຄ຺ຄມຕ຺ຕໍ ອາກາສຄຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິກໍ.

ສໂກ ຫຕ຺ໂຖ ສຫຕ຺ໂຖ, ເຕນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ວາ ສມ຺ພນ຺ຘີຕິ ສາຫຕ຺ຖິໂກ, ອວຫາໂຣ. ອາຓາປນໍ ອາຓຕ຺ຕິ, ຕາຍ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອວຫາໂຣ ອາຓຕ຺ຕິໂກ. ນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ນິສ຺ສຄ຺ໂຄ, ສຸງ຺ກຆາຕຏ຺ຐາເນ, ປຣິກປ຺ປິໂຕກາເສ ຈ ຐຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑສ຺ສ ພຫິ ນິປາຕນໍ, ນິສ຺ສຄ຺ໂຄວ ນິສ຺ສຄ຺ຄິໂຍ. ກິຣິຍາສິທ຺ຘິໂຕ ປຸເຣຕຣເມວ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖໍ ສາເຘຕີຕິ ອຕ຺ຖສາຘໂກ. ຘຸຣສ຺ສ ອາລຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຠາຣສ຺ສ ນິກ຺ຂິປນໍ ປຣິຈ຺ຈຊນໍ ນິຣຸສ຺ສາຫຠາວາປຊ຺ຊນໍ ຘຸຣນິກ຺ເຂໂປ. ອິທານິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ອາທຣໍ ອກຕ຺ວາ ເຕສໍ ອຕ຺ຖມຕ຺ຕເມວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ສາຫຕ຺ຖິໂກ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ສຫຕ຺ຖາຕິ ສຫຕ຺ເຖນ. ກຣຓຕ຺ເຖ ຫິ ອິທໍ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ. ‘‘ອສຸກສ຺ສ ຠຓ຺ຑໍ ອວຫຣາ’’ຕິ ອຎ຺ຎໍ ອາຓາເປຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອາຓຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ເອວ ອາປຕ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍທິ ເອວໍ ອິມສ຺ສ, ອຕ຺ຖສາຘກສ຺ສ ຈ ໂກ ວິເສໂສຕິ? ຕໍ ຂຓໍ ເອວ ຄຫເຓ ນິຍຸຎ຺ຊນໍ ອາຓຕ຺ຕິກປໂຍໂຄ, ກາລນ຺ຕເຣນ ຄຫຓຕ຺ຖໍ ນິໂຍໂຄ ອຕ຺ຖສາຘໂກຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໙໒; ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໙໒) ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອສຸກສ຺ສ ຠຓ຺ຑໍ ຍທາ ສກ຺ໂກສິ, ຕທາ ຕໍ ອວຫຣາຕິ ອາຓາເປຕີ’’ຕິ.

ສຸງ຺ກຆາຕປຣິກປ຺ປິໂຕກາສານນ຺ຕິ ສຸງ຺ກຆາຕຎ຺ຈ ປຣິກປ຺ປິໂຕກາໂສ ຈ ສຸງ຺ກຆາຕປຣິກປ຺ປິໂຕກາສາ, ເຕສໍ. ຕຕ຺ຖ ສຸງ຺ກຆາຕນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໑໓) ຣຸກ຺ຂປພ຺ພຕາທິສຎ຺ຎາເຓນ ນິຍມິຕສ຺ສ ສຸງ຺ກຏ຺ຐານສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຕຎ຺ຫິ ຍສ຺ມາ ຕໂຕ ຣາຊເທຍ຺ຍຠາຄໍ ສຸງ຺ກໍ ອທຕ຺ວາ ນີຫຣນ຺ຕາ ຣຎ຺ໂຎ ສຸງ຺ກໍ ຫນນ຺ຕິ ວິນາເສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສຸງ຺ກຆາຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ໂກຈິ ປຣປຣິເວຓາທີນິ ປວິຏ຺ໂຐ ກິຎ຺ຈິ ໂລຠເນຍ຺ຍຠຓ຺ຑໍ ທິສ຺ວາ ທ຺ວາຣປ຺ປມຸຂາທິວເສນ ຍໍ ຐານໍ ‘‘ສເຈ ມໍ ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ປສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ, ທຏ຺ຐຸກາມຕາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣນ຺ໂຕ ວິຍ ທສ຺ສາມິ, ໂນ ເຈ ປສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ, ຫຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຣິກປ຺ເປຕິ, ອຍໍ ປຣິກປ຺ປິໂຕກາໂສ. ອາຓຕ຺ຕິກ຺ຂເຓເຍວ ປາຣາຊິກນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໒໑) ອຕ຺ຖສາຘກເຈຕນາກ຺ຂເຓເຍວ ປາຣາຊິກໍ. ສເຈປິ ອວຫາຣໂກ ສຏ຺ຐິວສ຺ສາຕິກ຺ກເມນປິ ຕໍ ຠຓ຺ຑໍ ອວຫຣຕິ, ອາຓາປໂກ ຈ ອນ຺ຕຣາເຍວ ກາລໍ ກໂຣຕິ, ຫີນາຍ ວາ ອາວຕ຺ຕຕິ, ອສ຺ສມໂຓວ ຫຸຕ຺ວາ ກາລໍ ວາ ກຣິສ຺ສຕິ, ຫີນາຍ ວາ ອາວຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ອວຫາຣກສ຺ສ ປນ ອວຫາຣກ຺ຂເຓເຍວ ປາຣາຊິກໍ. ປາທຄ຺ຆນກເຕລນ຺ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໙໔) ເອຕ຺ຖ ປາໂທ ນາມ ກຫາປຓສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຠາໂຄ, ຕໍ ອຄ຺ຆຕີຕິ ປາທຄ຺ຆນກໍ, ປາທຄ຺ຆນກຎ຺ຈ ຕໍ ເຕລຎ຺ຈາຕິ ປາທຄ຺ຆນກເຕລໍ. ອຸປາຫນາ ອາທິ ເຍສໍ ວຕ຺ຖູນໍ ຕານິ ອຸປາຫນາທີນິ. ອາທິສທ຺ເທນ ທຸກູລສາຏກຈມ຺ມກ຺ຂຓ຺ຑາທີນໍ ຄຫຓໍ. ປກ຺ຂິປຕີຕິ ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ເຕນ ປກ຺ຂິປຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຫຕ຺ຖໂຕ ມຸຕ຺ຕມຕ຺ເຕເຍວ ປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ສເຈ ປນ ອຕ຺ຕໂນປິ ກຸມ຺ຠິຍໍ ອຎ຺ໂຎ ສປ຺ປິໍ ວາ ເຕລໍ ວາ ອາກິຣຕິ, ຕຕ຺ຣ ຈາຍໍ ເຖຍ຺ຍຈິຕ຺ເຕນ ເຕລປິວນກໍ ຠຓ຺ຑໍ ປກ຺ຂິປຕິ, ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປາຣາຊິກໍ.

ກາເຍນ ວາ ວາຈາຍ ວາ ປຍຸຎ຺ຊນໍ ອາຓາປນໍ ປໂຍໂຄ, ອາຓຕ຺ຕສ຺ສ ຠຓ຺ຑຄ຺ຄຫຓໂຕ ປຸພ຺ພຕ຺ຕາ ປຸພ຺ໂພ, ອິຕິ ປຸພ຺ໂພ ຈ ໂສ ປໂຍໂຄ ຈາຕິ ປຸພ຺ພປໂຍໂຄ. ປໂຍເຄນ ສຫ ວຕ຺ຕມາໂນ ອວຫາໂຣ ສຫປໂຍໂຄ. ສມໍ ເອກີ ຫຸຕ຺ວາ ວິທຫິຕ຺ວາ ມນ຺ເຕຕ຺ວາ ອວຫຣຓໍ ສໍວິຘາວຫາໂຣ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສຎ຺ຎຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກຕາວຫາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຸພ຺ພຓ຺ຫາທິກາລປຣິຈ຺ເຉເທນ ສຎ຺ຊານນໍ ສງ຺ເກໂຕ, ຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ສງ຺ເກຕກມ຺ມໍ. ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ນິມິຕ຺ຕກມ຺ມໍ, ສຎ຺ຎຸປ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ກສ຺ສຈິ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ປຸພ຺ພປໂຍຄາທີສຸ ປຎ຺ຈສຸ. ຂິລາທີນິ ສງ຺ກາເມຕ຺ວາ ເຂຕ຺ຕາທິຄ຺ຄຫຓວເສນາຕິ ຂິລໍ, ຣຊ຺ຊຸໍ, ວຕິໍ, ມຣິຍາທໍ ວາ ປາກາຣໍ ວາ ສງ຺ກາເມຕ຺ວາ ເຂຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓວເສນ, ຂິລໍ, ຣຊ຺ຊຸໍ, ວຕິໍ, ມຣິຍາທໍ ວາ ປາກາຣໍ ວາ ສງ຺ກາເມຕ຺ວາ ວຕ຺ຖຸຄ຺ຄຫຓວເສນ. ສເຈ ປນ ທ຺ວີຫິ ຂິເລຫິ ຄເຫຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ປຐເມ ຂິເລ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ທຸຕິເຍ ປາຣາຊິກໍ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໔). ສເຈ ຕີຫິ ຄເຫຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ປຐເມ ທຸກ຺ກຏໍ, ທຸຕິເຍ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ຕຕິເຍ ປາຣາຊິກໍ. ເອວໍ ພຫຸເກສຸປິ ອວສາເນ ທ຺ເວ ຐເປຕ຺ວາ ປຸຣິເມຫິ ທຸກ຺ກຏໍ, ອວສາເນ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເອເກນ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ, ອິຕເຣນ ປາຣາຊິກໍ. ຣຊ຺ຊຸປສາຣຓາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍໍ ປນ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍໍ ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສາມິການໍ ຘຸຣນິກ຺ເຂເປນາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໔) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ‘‘ເຂຕ຺ຕໍ ອຠິຍຸຎ຺ຊຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໑໐໔) -ອຘິກາເຣ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຠິໂຍຄວເສນ ຄຫຓໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສໍວິທຫິຕ຺ວາຕິ ເອຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ສໍມນ຺ຕຍິຕ຺ວາຕິ ເອກຈ຺ຉນ຺ທຕາຍ ເອກຊ຺ຌາສຍຕາຍ ຠຓິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມສ຺ມິໍ ອວຫາເຣ ອສມ຺ໂມຫຕ຺ຖໍ ‘‘ເອວໍ ສໍວິທຫິຕ຺ວາ ຄເຕສຸ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ສຎ຺ຊານນກມ຺ມນ຺ຕິ ປຸພ຺ພຓ຺ຫາທິກາລປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ສຎ຺ຎາຓກຣຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສເຈ ຫີ’’ຕິອາທິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ອວຫຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໑໙) ອຊ຺ຊ ວາ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ອວຫຣຕຸ, ສ຺ເວ ວາ, ອນາຄເຕ ວາ ສໍວຈ຺ຉເຣ, ນຕ຺ຖິ ວິສງ຺ເກໂຕ, ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ປາຣາຊິກໍ. ສເຈ ປນ ‘‘ອຊ຺ຊ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ອວຫຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສ຺ເວ ອວຫຣຕິ. ‘‘ອຊ຺ຊາ’’ຕິ ນິຍມິຕໍ ສງ຺ເກຕໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ປຈ຺ຉາ ອວຫຏໍ ໂຫຕິ. ສເຈ ‘‘ສ຺ເວ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ອວຫຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຊ຺ຊ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ອວຫຣຕິ, ‘‘ສ຺ເວ’’ຕິ ນິຍມິຕໍ ຕໍ ສງ຺ເກຕໍ ອປຕ຺ວາ ປຸເຣ ອວຫຏໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອວຫຣນ຺ຕສ຺ສ ອວຫາຣກສ຺ເສວ ປາຣາຊິກໍ, ມູລຏ຺ຐສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ‘‘ສ຺ເວວ ປຸເຣຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຕທເຫວ ວາ, ສ຺ເວ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ວາ ອວຫຣນ຺ໂຕປິ ຕໍສງ຺ເກຕໂຕ ປຸເຣ ຈ ປຈ຺ຉາ ຈ ອວຫຣຕິ. ໂຍ ປນ ເອວໍອກຕ຺ວາ ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລເມວ ອວຫຣຕິ, ອຍໍ ສງ຺ເກຕໂຕ ອປຸເຣ ອປຈ຺ຉາ ຕໍ ອວຫຣຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອສ ນໂຍ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕຣຕ຺ຕິນ຺ທິເວສຸປິ, ປຸຣິມຍາມມຊ຺ຌິມຍາມປຈ຺ຉິມຍາມກາຬຊຸຓ຺ຫມາສອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣາທິວເສນາປິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ເກຕວິສງ຺ເກຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຣຠຓ຺ຑາວຫາຣສຎ຺ຎຸປ຺ປາທສ຺ສ ເຫຕຸຕ຺ຕາ ອກ຺ຂິນິຂຓາທີເນວ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອກ຺ຂິນິຂຓາທິນິມິຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ກຣຓໍ ອກ຺ຂິນິຂຓາທິນິມິຕ຺ຕກຣຓໍ. ອາທິສທ຺ເທນ ຠມຸກຸກ຺ເຂປສີສກມ຺ປນຫຕ຺ຖລງ຺ຆນປາຓິປ຺ປຫາຣອງ຺ຄຸລິໂຜຏນຄີວຸນ຺ນາມນອຸກ຺ກາສນາທິອເນກປ຺ປກາຣໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ສງ຺ເກຕກມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ເຖໂນ ວຸຈ຺ຈຕິ ໂຈໂຣ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ເຖຍ຺ຍໍ, ເຕນ ອວຫຣຓໍ ເຖຍ຺ຍາວຫາໂຣ. ປສຍ຺ຫ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອວຫຣຓໍ ປສຍ຺ຫາວຫາໂຣ. ວຕ຺ຖສຸຕ຺ຕາທິກໍ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ກປ຺ປນໍ ປຣິກປ຺ໂປ, ເຕນ ອວຫຣຓໍ ປຣິກປ຺ປາວຫາໂຣ. ຕິຓປຓ຺ຓາທີຫິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນສ຺ສ ອວຫາໂຣ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາວຫາໂຣ. ກຸເສນ ອວຫາໂຣ ກຸສາວຫາໂຣ. ກູຏມານກູຏກຫາປຓາທີຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ກູຏມານໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໙໓; ປຸ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໑໗໙) ນາມ ຫທຍເຠທສິຂາເຠທຣຊ຺ຊຸເຠທວເສນ ຕິວິຘໍ ມານກູຏໍ. ຕຕ຺ຖ ຫທຍນ຺ຕິ ນາຬິອາທິມານຠາຊນານໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ, ຕສ຺ສ ເຠໂທ ຉິທ຺ທກຣຓໍ ຫທຍເຠໂທ, ໂສ ສປ຺ປິເຕລາທິມິນນກາເລ ລພ຺ຠຕິ. ຕານິ ຫິ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ເຫຏ຺ຐາຉິທ຺ເທນ ມາເນນ ‘‘ສຓິກໍ ອາສິຎ຺ຈາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕຠາຊເນ ພຫຸໍ ປຄ຺ຆຣາເປຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ, ທທນ຺ໂຕ ຈ ຉິທ຺ທໍ ປິຘາຍ ສີຆໍ ປູເຣຕ຺ວາ ເທຕິ.

ສິຂາເຠໂທ ປນ ຕິລຕຓ຺ຑຸລາທິມິນນກາເລ ລພ຺ຠຕິ. ຕານິ ຫິ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ສຓິກໍ ສິຂໍ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ, ທທນ຺ໂຕ ເວເຄນ ປູເຣຕ຺ວາ ສິຂໍ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ເທຕິ.

ຣຊ຺ຊຸເຠໂທ ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸມິນນກາເລ ລພ຺ຠຕິ. ເຂຕ຺ຕາທິໍ ມິນນ຺ຕາ ຫິ ອມຫນ຺ຕມ຺ປິ ມຫນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ມິນນ຺ຕິ, ມຫນ຺ຕມ຺ປິ ອມຫນ຺ຕໍ.

ຕມ຺ພກໍສາທິມໂຍ ກູໂຏ ກຫາປໂຓ ກູຏກຫາປໂຓ. ອາທິສທ຺ເທນ ຕຸລາກູຏກໍສກູຏວຎ຺ຈນາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຸລາກູຏໍ ຣູປກູຏໍ, ອງ຺ຄກູຏໍ, ຄຫຓກູຏໍ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນກູຏນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຣູປກູຏໍ ນາມ ທ຺ເວ ຕຸລາ ສມຣູປາ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ມຫຕິຍາ ຄຓ຺ຫາຕິ, ທທນ຺ໂຕ ຂຸທ຺ທິກາຍ ເທຕິ. ອງ຺ຄກູຏໍ ນາມ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ປຈ຺ຉາຠາເຄ ຫຕ຺ເຖນ ຕຸລໍ ອກ຺ກມຕິ, ທທນ຺ໂຕ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອກ຺ກມຕິ. ຄຫຓກູຏໍ ນາມ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ມູເລ ຣຊ຺ຊຸໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ທທນ຺ໂຕ ອຄ຺ເຄ. ປຏິຈ຺ຉນ຺ນກູຏໍ ນາມ ຕຸລໍ ສຸສິຣໍ ກຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕ ອຍຈຸຓ຺ຓໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຕໍ ປຈ຺ຉາຠາເຄ ກໂຣຕິ, ທທນ຺ໂຕ ອຄ຺ຄຠາເຄ.

ກໍໂສ ວຸຈ຺ຈຕິ ສຸວຓ຺ຓປາຕິ, ຕາຍ ວຎ຺ຈນໍ ກໍສກູຏໍ. ກຖໍ? ເອກໍ ສຸວຓ຺ຓປາຕິໍ ກຕ຺ວາ ອຎ຺ຎາ ທ຺ເວ ຕິສ຺ໂສ ໂລຫປາຕິໂຍ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓາ ກໂຣນ຺ຕິ. ຕໂຕ ຊນປທໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິເທວ ອຑ຺ຒໍ ກຸລໍ ປວິສິຕ຺ວາ ‘‘ສຸວຓ຺ຓຠາຊນານິ ກິຓາຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຄ຺ເຆ ປຸຈ຺ຉິເຕ ສມຄ຺ຆຕຣໍ ທາຕຸກາມາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕໂຕ ເຕຫິ ‘‘ກຖໍ ອິເມສໍ ສຸວຓ຺ຓຠາໂວ ຊານິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ວີມໍສິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ສຸວຓ຺ຓປາຕິໍ ປາສາເຓ ຆໍສິຕ຺ວາ ສພ຺ພາ ປາຕິໂຍ ທຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ.

ວຎ຺ຈນໍ ນາມ ເຕຫິ ເຕຫິ ອຸປາເຍຫິ ປເຣສໍ ວຎ຺ຈນໍ. ຕຕ຺ຣິທເມກໍ ວຕ຺ຖຸ – ເອໂກ ກິຣ ລຸທ຺ທໂກ ມິຄຎ຺ຈ ມິຄໂປຕກຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຕເມໂກ ຘຸຕ຺ໂຕ ‘‘ກິໍ ໂຠ ມິໂຄ ອຄ຺ຆຕິ, ກິໍ ມິຄໂປຕໂກ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ມິໂຄ ທ຺ເວ ກຫາປເຓ, ມິຄໂປຕໂກ ເອກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເອກໍ ກຫາປຓໍ ທຕ຺ວາ ມິຄໂປຕກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຖກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ‘‘ນ ເມ ໂຠ ມິຄໂປຕເກນ ອຕ຺ໂຖ, ມິຄໍ ເມ ເທຫີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ເຕນ ຫິ ທ຺ເວ ກຫາປເຓ ເທຫີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ອາຫ ‘‘ນນຸ ໂຠ ມຍາ ປຐມໍ ເອໂກ ກຫາປໂຓ ທິນ຺ໂນ’’ຕິ. ອາມ ທິນ຺ໂນ, ອິມໍ ມິຄໂປຕກໍ ຄຓ຺ຫ, ເອວໍ ໂສ ຈ ກຫາປໂຓ, ອຍຎ຺ຈ ກຫາປຓຄ຺ຆນໂກ ມິຄໂປຕໂກຕິ ທ຺ເວ ກຫາປຓາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ. ໂສ ‘‘ກາຣຓໍ ວທຕີ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ມິຄໂປຕກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມິຄໍ ອທາສີຕິ.

ປສຍ຺ຫາຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໓໘) ປເຣ ອຠິຠຸຍ຺ຍ. ຄາມໍ ຆາເຕນ຺ຕີຕິ ຄາມຆາຕກາ, ຄາມໍ ປຫຣນ຺ຕາ ໂຈຣາ, ເຕ ອາທິ ເຍສໍ ເຕ ຄາມຆາຕກາທໂຍ. ອາທິສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ປນ຺ຖຆາຕກາທີນໍ ຄຫຓໍ. ອຸທ຺ຘາເຣເຍວ ປາຣາຊິກນ຺ຕິ ‘‘ສເຈ ສາຏໂກ ຠວິສ຺ສຕິ, ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຣິກປ຺ປສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ສາຏກສ຺ສ ຈ ຕຕ຺ຖ ສພ຺ຠາວໂຕ. ປທວາເຣນ ກາເຣຕພ຺ໂພຕິ ຠູມິຍໍ ອນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາວ ວີມໍສິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຓ຺ຑເທຍ຺ຍນ຺ຕິ ຍໍ ປຣສ຺ສ ນຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ສ ມູລໍ ວາ ຕເທວ ວາ ຠຓ຺ຑໍ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕສ຺ສາຕິ ໂຍ ເອວໍ ປຣິກປ຺ເປຕິ, ຕສ຺ສ. ອິມສ຺ສ ‘‘ອວຫາໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ປເຣສນ຺ຕິ ກີຬນ຺ຕານໍ, ປວິສນ຺ຕານໍ ວາ ປເຣສໍ ມນຸສ຺ສານໍ. ‘‘ປຈ຺ຉາ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປໍສຸນາ ວາ ປຓ຺ເຓນ ວາ ປຏິຈ຺ຉາເທຕີຕິ ‘‘ສເຈ ອິທາເນວ ໂອນມິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມິ, ‘ກິໍ ສມໂຓ ຄຓ຺ຫາຕີ’ຕິ ມໍ ຊານິຕ຺ວາ ວິເຫເຐຍ຺ຍຸໍ ປຈ຺ຉາ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປໍສຸນາ ວາ ປຓ຺ເຓນ ວາ ປຏິຈ຺ຉາເທຕິ. ອຸທ຺ຘາໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ຐານາຈາວນໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາມິກາຕິ ອນ຺ຕາຄາມໍ ປວິສິຕຸກາມາ ຠຓ຺ຑສາມິກາ ມນຸສ຺ສາ. ອຸທ຺ຘາເຣຕິ ອຸທ຺ຘຣເຓ, ຐານາຈາວເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຐານາຈາວນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປເວເສຕີຕິ ຐານາຈາວນວເສນ ປເວເສຕິ, ເຫຏ຺ຐິມນ຺ເຕນ ຜຸຏ຺ໂຐກາສໍ ເກສຄ຺ຄມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຸປຣິມນ຺ເຕນ ອຕິກ຺ກາເມນ຺ໂຕ ປເວເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມຄ຺ຆຕຣນ຺ຕິ ອປ຺ປຄ຺ຆຕຣໍ. ອຸທ຺ຘຏມຕ຺ເຕ ອວຫາໂຣຕິ ສກຠາວປ຺ປໂຍຄສ຺ສ ນິຏ຺ຐາປິຕຕ຺ຕາ, ນ ອຕ຺ຖສາຘກວເສນ. ອຸທ຺ຘາເຣ ຣກ຺ຂຕິ ອຕ຺ຕໂນ ໂກຏ຺ຐາເສ ປາເຕຕຸກາມຕາຍ ອຸທ຺ຘຏຕ຺ຕາ. ເອເສວ ນໂຍ ປາຕເນປິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ‘‘ອຸທ຺ຘາເຣເຍວ ຣກ຺ຂຕີ’’ຕິ ອິມິນາວ ປາຕເນ ນ ຣກ຺ຂຕີຕິ ອຕ຺ເຖ ສິທ຺ເຘປິ ອຕ຺ຖສາຘກວເສນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເຈ ປນ ທ຺ວີສຸປິ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປຕິຕທຓ຺ຑເກ ອທສ຺ສນໍ ຄເມຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໓໘), ຕໂຕ ອວເສສຠິກ຺ຂູສຸ ຄເຕສຸ ອິຕໂຣ ‘‘ມຍ຺ຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ທຓ຺ຑໂກ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ, ‘‘ມຍ຺ຫມ຺ປິ, ອາວຸໂສ, ນ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ, ‘‘ກຕໂມ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ມຍ຺ຫໍ ຠາໂຄ’’ຕິ. ‘‘ອຍໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ຠາໂຄ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຠາຄໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ມິໍ ວິວທິຕ຺ວາ ວາ ອວິວທິຕ຺ວາ ວາ ຕໍ ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຄເຕ ອິຕໂຣ ຕສ຺ສ ຠາຄໍ ອຸທ຺ຘຣຕິ, ອຸທ຺ຘາເຣ ປາຣາຊິກໍ. ສເຈປິ ເຕນ ‘‘ອຫໍ ມມ ຠາຄໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ນ ເທມິ, ຕ຺ວໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ຠາຄໍ ຎຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ນາຍໍ ມມາ’’ຕິ ຊານນ຺ໂຕປິ ຕສ຺ເສວ ຠາຄໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອຸທ຺ຘາເຣ ປາຣາຊິກໍ. ສເຈ ປນ ອິຕໂຣ ‘‘ອຍໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ຠາໂຄ, ອຍໍ ມຍ຺ຫໍ ຠາໂຄຕິ ກິໍ ອິມິນາ ວິວາເທນາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ວາ ປຕ຺ໂຕ ໂຫຕຸ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ວາ, ໂຍ ວຣຠາໂຄ, ຕໍ ຕຸມ຺ເຫ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ວທຕິ, ທິນ຺ນກໍ ນາມ ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ, ນຕ຺ເຖຕ຺ຖ ອວຫາໂຣ. ສເຈ ໂສ ວິວາທຠີຣຸໂກ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ຍໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ຄຓ຺ຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ຕໍ ວຣຠາຄໍ ຐເປຕ຺ວາ ລາມກໍເຍວ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕໂຕ ອິຕຣສ຺ສ ວິຈິນິຕາວເສສໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສາປິ ອວຫາໂຣ ນຕ຺ເຖວ. ເອວມິມານິ ປຎ຺ຈ ປຎ຺ຈການິ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ອິເມ ປຎ຺ຈວີສຕິ ອວຫາຣາ ເວທິຕພ຺ພາ. ນິຏ຺ຐິໂຕ ‘‘ອາທິເຍຍ຺ຍາ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ປທສ຺ສ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ…ເປ… ຍສ຺ສຕ຺ໂຖ ປກາສິໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ຣາຊາໂນຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ອວິເສເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອປຣາຘານຸຣູປໍ ປນ ເຉຊ຺ຊເຠຊ຺ຊານຸສາສໂກ ປມາຓຠູໂຕວ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຣາຊາໂນຕິ ອິທໍ ພິມ຺ພິສາຣໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ຫິ ຘມ຺ມິກຣາຊຕ຺ຕາ ຍຖາປເວຓິຍາວ ກໂຣຕິ. ອຎ຺ເຎ ປນ ກາກຓິກມຕ຺ຕສ຺ສປິ ສີສໍ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍຸໍ, ພຫຸກສ຺ສາປິ ນ ວາ ກິຎ຺ຈິ ກເຣຍ຺ຍຸໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຎ຺ເຎ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຫນນໍ ນາມ ໂປຖນຎ຺ເຈວ ເຉທນຎ຺ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ຫຕ຺ຖາທີຫິ ວາ’’ຕິອາທິ. ອາທິສທ຺ເທນ ປາທກສາເວຕ຺ຕອຑ຺ຒທຓ຺ຑການໍ ຄຫຓໍ. ຣຊ຺ຊຸພນ຺ຘນາທີຫີຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ອນ຺ທຸພນ຺ຘນສງ຺ຂລິກາພນ຺ຘນຆຣພນ຺ຘນນຄຣພນ຺ຘນປຸຣິສຄຸຕ຺ຕີນໍ ຄຫຓໍ. ນີຫເຣຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ຣຏ຺ຐໂຕ ນິກ຺ຂາເມຍ຺ຍຸໍ. ໂຈໂຣສິ…ເປ… ເຖໂນສີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຣິຠາເສຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອຊ຺ຌາຫຣິຕພ຺ພໍ ອູນຕ຺ຕາ ປທປ຺ປໂຍຄສ຺ສ. ເຕນາຫ ‘‘ອິເມຫິ ວຈເນຫິ ປຣິຠາເສຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ຍຖາຣູປໍ ປນ ຍສ຺ມາ ປາທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປາທສ຺ສ ວາ ປາທາຣຫສ຺ສ ວາ’’ຕິ ອາຫ. ໂປຣາຓກສ຺ສ ກຫາປຓສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຠາໂຄ ປາໂທ, ປາທໍ ອຣຫຕີຕິ ປາທາຣໂຫ, ຕສ຺ສ ປາທສ຺ສ ວາ ປາທາຣຫສ຺ສ ວາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປາເທນ ກຫາປຓສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຠາຄໍ ອກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑເມວ ທສ຺ເສຕິ, ປາທາຣເຫນ ປາທຄ຺ຆນກໍ ກປ຺ປິຍຠຓ຺ຑໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ເຫຏ຺ຐິມນ຺ຕທສ຺ສເນນ ສພ຺ພາກາເຣນ ທຸຕິຍປາຣາຊິກປ຺ປໂຫນກວຕ຺ຖຸ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂປຣາຓກສ຺ສາຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໘໘; ວິ. ວິ. ຏີ. ໑.໘໘) ໂປຣາຓສຕ຺ຖານຸຣູປໍ ອຸປ຺ປາທິຕສ຺ສ ລກ຺ຂຓສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ນີລກຫາປຓສທິສສ຺ສ ກຫາປຓສ຺ສ. ເອເຕນ ຣຸທ຺ຣທາມກາທີນິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ.

ເອວໍ ອສາຘາຣຓວິນິຈ຺ຉຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສາຘາຣຓວິນິຈ຺ຉຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣາຊຄເຫ’’ຕິອາທິມາຫ. ຣຎ຺ໂຎຕິ ພິມ຺ພິສາຣຣຎ຺ໂຎ. ມາສໂກ ນາມ ໂປຣາຓກສ຺ສ ກຫາປຓສ຺ສ ວີສຕິໂມ ຠາໂຄ. ໂຍ ໂລເກ ‘‘ມຎ຺ເຊຏ຺ຐີ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິທານິ ອິມສ຺ມິໍ ອທິນ຺ນາທາເນ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ອູນມາສກາຕິເຣກມາສກປຎ຺ຈມາສເກສຸ. ປຣິຫີນາປຣິຫີນວເສນາຕິ ອຄ຺ຆສ຺ສ ປຣິຫີນາປຣິຫີນວເສນ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ໂພ – ອິທຎ຺ຫິ ອທິນ຺ນາທານໍ ວິນິຈ຺ຉິນນ຺ເຕນ ໂອຕິຓ຺ເຓ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສຫສາ ອວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ຐານານິ ໂອໂລເກຕພ຺ພານິ. ຍານິ ສນ຺ຘາຍ ໂປຣາຓາ ອາຫຸ –

‘‘ວຕ຺ຖຸໍ ກາລຎ຺ຈ ເທສຎ຺ຈ, ອຄ຺ຆໍ ປຣິໂຠຄປຎ຺ຈມໍ;

ຕຸລຍິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈຐານານິ, ຘາເຣຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ວິຈກ຺ຂໂຓ’’ຕິ. (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໙໒);

ຕຕ຺ຖ ຈ ວຕ຺ຖູຕິ ຠຓ຺ຑໍ. ອວຫາຣເກນ ຫິ ‘‘ມຍາ ອິທໍ ນາມ ອວຫຏ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອນາໂຣເປຕ຺ວາວ ຕໍ ຠຓ຺ຑໍ ສສາມິກໍ ວາ ອສາມິກໍ ວາຕິ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ສສາມິເກປິ ສາມິການໍ ສາລຍຠາໂວ ວາ ນິຣາລຍຠາໂວ ວາ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ໂພ. ສເຈ ເຕສໍ ສາລຍກາເລ ອວຫຏໍ, ຠຓ຺ຑໍ ອຄ຺ຆາເປຕ຺ວາ ອາປຕ຺ຕິ ກາເຣຕພ຺ພາ. ສເຈ ນິຣາລຍກາເລ, ນ ປາຣາຊິເກນ ກາເຣຕພ຺ໂພ. ຠຓ຺ຑສາມິເກສຸ ປນ ຠຓ຺ຑໍ ອາຫຣາເປນ຺ເຕສຸ ຠຓ຺ຑໍ ທາຕພ຺ພໍ. ອຍເມຕ຺ຖ ສາມີຈິ. ເອວໍ ວຕ຺ຖຸ ໂອໂລເກຕພ຺ພໍ.

ກາໂລຕິ ອວຫາຣກາໂລ. ຕເທວ ຫິ ຠຓ຺ຑໍ ກທາຈິ ສມຄ຺ຆໍ ໂຫຕິ, ກທາຈິ ມຫຄ຺ຆໍ. ຕສ຺ມາ ຕໍ ຠຓ຺ຑໍ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ອວຫຏໍ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ກາເລ ໂຍ ຕສ຺ສ ອຄ຺ໂຆ, ເຕນ ອຄ຺ເຆນ ອາປຕ຺ຕິ ກາເຣຕພ຺ພາ. ເອວໍ ກາໂລ ໂອໂລເກຕພ຺ໂພ.

ເທໂສຕິ ອວຫາຣເທໂສ. ຕຎ຺ຫິ ຠຓ຺ຑໍ ຍສ຺ມິໍ ເທເສ ອວຫຏໍ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ເທເສ ໂຍ ຕສ຺ສ ອຄ຺ໂຆ, ເຕນ ອຄ຺ເຆນ ອາປຕ຺ຕິ ກາເຣຕພ຺ພາ. ຠຓ຺ຑຸຏ຺ຐານເທເສ ຫິ ຠຓ຺ຑໍ ສມຄ຺ຆໍ ໂຫຕິ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ມຫຄ຺ຆໍ. ເອວໍ ເທໂສ ໂອໂລເກຕພ຺ໂພ.

ອຄ຺ໂຆຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໙໒) ຠຓ຺ຑຄ຺ໂຆ. ນວຠຓ຺ຑສ຺ສ ຫິ ໂຍ ອຄ຺ໂຆ, ໂສ ປຈ຺ຉາ ປຣິຫາຍຕິ. ຍຖາ ນວໂຘໂຕ ປຕ຺ໂຕ ອຏ຺ຐ ວາ ທສ ວາ ອຄ຺ຆຕິ, ໂສ ປຈ຺ຉາ ຠິນ຺ໂນ ວາ ຉິທ຺ໂທ ວາ ອາຓິຄຓ຺ຐິກາຫໂຕ ວາ ອປ຺ປຄ຺ໂຆ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ສພ຺ພທາ ຠຓ຺ຑໍ ປກຕິອຄ຺ເຆເນວ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ. ເອວໍ ອຄ຺ໂຆ ໂອໂລເກຕພ຺ໂພ.

ປຣິໂຠໂຄຕິ ຠຓ຺ຑສ຺ສ ປຣິໂຠໂຄ. ປຣິໂຠເຄນາປິ ຫິ ວາສິອາທິຠຓ຺ຑສ຺ສ ອຄ຺ໂຆ ປຣິຫາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ສເຈ ໂກຈິ ກສ຺ສຈິ ປາທຄ຺ຆນກໍ ວາສິໍ ຫຣຕິ, ຕຕ຺ຣ ວາສິສາມິໂກ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ‘‘ຕຍາ ອຍໍ ວາສິ ກິຕ຺ຕເກນ ກີຕາ’’ຕິ. ‘‘ປາເທນ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ກິໍ ປນ ເຕ ກິຓິຕ຺ວາວ ຐປິຕາ, ອຸທາຫຸ ຕໍ ວລຎ຺ເຊສີ’’ຕິ? ສເຈ ວທຕິ ‘‘ເອກທິວສໍ ເມ ທນ຺ຕກຏ຺ຐໍ ວາ ຣຊນຉລ຺ລິ ວາ ປຕ຺ຕປຈນທາຣຸ ວາ ຉິນ຺ນໍ, ຆໍສິຕ຺ວາ ວາ ນິສິຕາ’’ຕິ. ອຖສ຺ສ ໂປຣາໂຓ ອຄ຺ໂຆ ຠຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍຖາ ຈ ວາສິຍາ, ເອວໍ ອຎ຺ຊນິຍາ ວາ ອຎ຺ຊນິສລາກາຍ ວາ ກຸຎ຺ຈິກາຍ ວາ ປລາເລນ ວາ ຖຸເສຫິ ວາ ອິຏ຺ຐກຈຸຓ຺ເຓນ ວາ ເອກວາຣໍ ຆໍສິຕ຺ວາ ໂຘວນມຕ຺ເຕນາປິ ອຄ຺ໂຆ ຠສ຺ສຕິ. ຕິປຸມຓ຺ຑລສ຺ສ ມກຣທນ຺ຕຈ຺ເຉທເນນາປິ ປຣິມທ຺ທນມຕ຺ເຕນາປິ, ອຸທກສາຏິກາຍ ສກິໍ ນິວາສນປາຣຸປເນນາປິ, ປຣິໂຠຄສີເສນ ອໍເສ ວາ ສີເສ ວາ ຐປນມຕ຺ເຕນາປິ, ຕຓ຺ຑຸລາທີນໍ ປປ຺ໂຜຏເນນາປິ ຕໂຕ ເອກໍ ວາ ທ຺ເວ ວາ ອປນຍເນນປິ, ອນ຺ຕມໂສ ເອກໍ ປາສາຓສກ຺ຂຣໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຉຑ຺ຑິຕມຕ຺ເຕນາປິ, ສປ຺ປິເຕລາທີນໍ ຠາຊນນ຺ຕຣປຣິວຕ຺ຕເນນປິ, ອນ຺ຕມໂສ ຕໂຕ ມກ຺ຂິກໍ ວາ ກິປິລ຺ລິກໍ ວາ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຉຑ຺ຑິຕມຕ຺ເຕນປິ, ຄຸຬປິຓ຺ຑກສ຺ສ ມຘຸຣຠາວຊານນຕ຺ຖໍ ນເຂນ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອຓຸມຕ຺ຕໍ ຄຫິຕມຕ຺ເຕນປິ ອຄ຺ໂຆ ຠສ຺ສຕິ. ຕສ຺ມາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປາທຄ຺ຆນກໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ສາມິເກນ ປຣິໂຠເຄນ ອູນໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ນ ຕໍ ອວຫາຣໂກ ຠິກ຺ຂຸ ປາຣາຊິເກນ ກາເຣຕພ຺ໂພຕິ. ເອວໍ ປຣິໂຠໂຄ ໂອໂລເກຕພ຺ໂພ.

ເອວໍ ອິມານິ ຕຸລຍິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ຐານານິ ຘາເຣຍ຺ຍ ອຕ຺ຖໍ ວິຈກ຺ຂໂຓ ອາປຕ຺ຕິໍ ວາ ອນາປຕ຺ຕິໍ ວາ ຄຣຸກໍ ວາ ລຫຸກໍ ວາ ອາປຕ຺ຕິໍ ຍຖາຐາເນ ຐເປຍ຺ຍາຕິ.

ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອນາປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສກສຎ຺ຎິສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສກສຎ຺ຎິສ຺ສາຕິ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ສນ຺ຕກໍ ອິທໍ ຠຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ສກສຎ຺ຎິສ຺ສ ປຣຠຓ຺ຑມ຺ປິ ຄຓ຺ຫໂຕ ຄຫເຓ ອນາປຕ຺ຕິ, ຄຫິຕໍ ປນ ປຸນ ທາຕພ຺ພໍ. ສເຈ ສາມິເກຫິ ‘‘ເທຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ນ ເທຕິ, ເຕສໍ ຘຸຣນິກ຺ເຂເປ ປາຣາຊິກໍ. ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາເຫຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໓໑) ວິສ຺ສາສຄ຺ຄຫເຓປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາຫລກ຺ຂຓໍ ປນ ອິມິນາ ສຸຕ຺ເຕນ ຊານິຕພ຺ພໍ –

‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ວິສ຺ສາສໍ ຄເຫຕຸໍ, ສນ຺ທິຏ຺ໂຐ ຈ ໂຫຕິ, ສມ຺ຠຕ຺ໂຕ ຈ ອາລປິໂຕ ຈ ຊີວຕິ ຈ ຊານາຕິ ຈ ‘ຄຫິເຕ ເມ ອຕ຺ຕມໂນ’’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໕໖).

ຕຕ຺ຖ ສນ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕກມິຕ຺ໂຕ. ສມ຺ຠຕ຺ໂຕຕິ ທຬ຺ຫມິຕ຺ໂຕ. ອາລປິໂຕຕິ ‘‘ມມ ສນ຺ຕກໍ ຍໍ ອິຈ຺ຉສິ, ຕໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາສິ, ອາປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຊີວຕີຕິ ອນຸຏ຺ຐານເສຍ຺ຍາຍ ສຍິໂຕປິ ຍາວ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຸປຈ຺ເຉທໍ ນ ປາປຸຓາຕິ. ຄຫິເຕ ຈ ອຕ຺ຕມໂນຕິ ຄຫິເຕ ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ. ເອວຣູປສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ‘‘ຄຫິເຕ ເມ ອຕ຺ຕມໂນ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຊານນ຺ເຕນ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອນວເສສປຣິຍາທານວເສນ ເຈຕານິ ປຎ຺ຈງ຺ຄານິ ວຸຕ຺ຕານິ. ວິສ຺ສາສຄ຺ຄາໂຫ ປນ ຕີຫິ ອງ຺ເຄຫິ ຣຸຫຕິ. ກຖໍ? ສນ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຊີວຕິ, ຄຫິເຕ ອຕ຺ຕມໂນ, ສມ຺ຠຕ຺ໂຕ, ຊີວຕິ, ຄຫິເຕ ອຕ຺ຕມໂນ, ອາລປິໂຕ, ຊີວຕິ, ຄຫິເຕ ອຕ຺ຕມໂນຕິ ເອວໍ.

ໂຍ ປນ ຊີວຕິ, ນ ຈ ຄຫິເຕ ອຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ວິສ຺ສາສຠາເວນ ຄຫິຕມ຺ປິ ປຸນ ທາຕພ຺ພໍ. ທທນ຺ເຕນ ຈ ມຕກຘນໍ ຕາວ ເຍ ຕສ຺ສ ຘເນ ອິສ຺ສຣາ ຄຫຏ຺ຐາ ວາ ປພ຺ພຊິຕາ ວາ, ເຕສໍ ທາຕພ຺ພໍ. ອນຕ຺ຕມນສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ຕສ຺ເສວ ທາຕພ຺ພໍ. ໂຍ ປນ ປຐມໍເຍວ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ ກຕໍ ຕຍາ ມມ ສນ຺ຕກໍ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນາ’’ຕິ ວຈີເຠເທນ ວາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມຕ຺ເຕນ ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ເກນຈິ ກາຣເຓນ ກຸປິໂຕ, ໂສ ປຈ຺ຈາຫຣາເປຕຸໍ ນ ລຠຕິ. ໂຍ ຈ ອທາຕຸກາໂມ, ຈິຕ຺ເຕນ ປນ ອຘິວາເສຕິ, ນ ກິຎ຺ຈິ ວທຕິ, ໂສປິ ປຸນ ປຈ຺ຈາຫຣາເປຕຸໍ ນ ລຠຕິ. ໂຍ ປນ ‘‘ມຍາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສນ຺ຕກໍ ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ປຣິຠຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ວຸຕ຺ໂຕ ຄຫິຕໍ ວາ ໂຫຕຸ, ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ວາ, ‘‘ມຍາ ປນ ຕໍ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ ຐປິຕໍ, ປາກຕິກໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວທຕິ, ອຍໍ ປຈ຺ຈາຫຣາເປຕຸໍ ລຠຕິ.

ຕາວກາລິເກຕິ ‘‘ປຏິທສ຺ສາມິ ປຏິກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ຕາວກາລິເກປິ ຄຫເຓ ອນາປຕ຺ຕິ. ຄຫິຕໍ ປນ ສເຈ ຠຓ຺ຑສາມິໂກ ປຸຄ຺ຄໂລ ວາ ຄໂຓ ວາ ‘‘ຕຸຍ຺ເຫເວຕໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ອນຸຊານາຕິ, ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລໍ. ໂນ ເຈ ອນຸຊານາຕິ, ອາຫຣາເປນ຺ເຕ ທາຕພ຺ພໍ. ສງ຺ຆສນ຺ຕກໍ ປນ ປຏິທາຕຸເມວ ວຏ຺ຏຕິ.

ເປຕປຣິຄ຺ຄເຫຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ເປຕ຺ຕິວິສເຍ ອຸປປນ຺ນາປິ, ກາລໍ ກຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ນິພ຺ພຕ຺ຕາປິ, ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທໂຍ ເທວາປິ ສພ຺ເພ ‘‘ເປຕາ’’ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຕາ, ເຕສໍ ປຣິຄ຺ຄເຫ ອນາປຕ຺ຕິ. ເທວຕາຍ ປນ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ພລິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ເຕຫິ ຣຸກ຺ຂາທີສຸ ລຄ຺ຄິຕສາຏເກ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອາຣກ຺ຂເກຫິ ອປຣິຄ຺ຄຫິເຕ, ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ປນ ຄເຫຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໑໓໑).

ຕິຣຈ຺ຉານຄຕປຣິຄ຺ຄເຫຕິ ນາຄສຸປຓ຺ຓາທີນໍ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານໍ ປຣິຄ຺ຄເຫ. ສເຈປິ ຫິ ເທໂວ ວາ ນາຄສຸປຓ຺ໂຓ ວາ ມນຸສ຺ສຣູເປນ ອາປຓໍ ປສາເຣຕິ, ຕໂຕ ຈສ຺ສ ສນ຺ຕກໍ ໂກຈິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸໂກ ຠິກ຺ຂຸ ຕໍ ຎຕ຺ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ວຏ຺ຏຕິ.

ປໍສຸກູລສຎ຺ຎິສ຺ສາຕິ ‘‘ອສາມິກໍ ອິທໍ ປໍສຸກູລ’’ນ຺ຕິ ເອວສຎ຺ຎິສ຺ສາປິ ຄຫເຓ ອນາປຕ຺ຕິ. ສເຈ ປນ ຕໍ ສສາມິກໍ ໂຫຕິ, ອາຫຣາເປນ຺ເຕ ທາຕພ຺ພໍ. ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາທີນິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາເນວ. ອາທິກມ຺ມິໂກ ປເນຕ຺ຖ ຘນິໂຍ. ອວເສສານໍ ປນ ຣຊກຠຓ຺ຑິກາທິໂຈຣານໍ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາທີນໍ ອາປຕ຺ຕິເຍວ.

ສຈິຕ຺ຕເກຫິ ຕີຫິ ສມຸຏ຺ຐາເນຫິ ອິທໍ ສມຸຏ຺ຐາຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອທິນ຺ນາທານສມຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ສາຫຕ຺ຖິກໍ ກາຍຈິຕ຺ຕໂຕ ສມຸຏ຺ຐາຕິ. ອາຓຕ຺ຕິກໍ ວາຈາຈິຕ຺ຕໂຕ ສມຸຏ຺ຐາຕິ. ສາຫຕ຺ຕິກາຓຕ຺ຕິກໍ ກາຍວາຈາຈິຕ຺ຕໂຕ ສມຸຏ຺ຐາຕິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ‘‘ຠາຣິຍມິທໍ, ຕ຺ວໍ ເອກປສ຺ສໍ ຄຓ຺ຫ, ອຫໍ ເອກປສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ສໍວິຘາຍ ອຸຠເຍສໍ ປໂຍເຄນ ເອກສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ຐານາຈາວເນ ລພ຺ຠຕິ. ‘‘ກາຍວຈີກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ອວຈນໍ ປນ ກາຍວາຈານໍ ອີທິເສ ຐາເນ ອງ຺ຄມຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍາຍ ປນ ເຈຕນາຍ ສມຸຏ຺ຐາປິໂຕ ປໂຍໂຄ ສາຫຕ຺ຖິໂກ ວາ ອາຓຕ຺ຕິໂກ ວາ ປຘານຠາເວນ ຐານາຈາວນໍ ສາເຘຕິ, ຕສ຺ສາ ວເສນ ອາປຕ຺ຕິ ກາເຣຕພ຺ພາ. ອຎ຺ຎຖາ ສາຫຕ຺ຖິກໍ ວາ ອາຓຕ຺ຕິກສ຺ສ ອງ຺ຄໍ ນ ໂຫຕິ, ອາຓຕ຺ຕິກໍ ວາ ສາຫຕ຺ຖິກສ຺ສາຕິ ອິທໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ‘‘ອທິນ຺ນໍ ອາທິຍາມີ’’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ອຠາເວນ ມຸຈ຺ຈນໂຕ ສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ. ກາເຍນ ກຕໍ ກມ຺ມໍ ກາຍກມ຺ມໍ, ກາຍທ຺ວາເຣນ ກຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຈີກມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຸຏ຺ໂຐ ວາ ຠີໂຕ ວາ ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ວາ ນໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ຕິເວທນໍ. ເສສໍ ປຐມສິກ຺ຂາປເທ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ທຸຕິຍປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ຕຕິຍປາຣາຊິກວຓ຺ຓນາ

ສນ຺ຕິ ສຫຕ຺ເຖ ອຸປສຄ຺ໂຄ. ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກວຈນເມຕໍ ‘‘ສຎ຺ຈິຈ຺ຈາ’’ຕິ ອາຫ ‘‘ສຎ຺ເຈເຕຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ອຸສ຺ສຸກ຺ກວຈນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸສ຺ສຸກ຺ກວຈນໍ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໑໗໒) ນາມ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາວຈນໍ. ອຍຎ຺ຫິ ສມານກຕ຺ຕຸເກສຸ ປຸພ຺ພາປຣກາລກິຣິຍາວຈເນສຸ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາວຈນສ຺ສ ນິຣຸຕ຺ຕິໂວຫາໂຣ. ອິທານິ ‘‘ສທ຺ຘິໍ ເຈເຕຕ຺ວາ’’ຕິ ອິມິນາ ສງ຺ເຂເປນ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປາໂຓ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ປາໂຓ’’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ສທ຺ຘິໍເຍວາຕິ ‘‘ປາໂຓ’’ຕິ ສຎ຺ຎໍ ອວິຊຫິຕ຺ວາ ເອວ, ‘‘ປາໂຓ’’ຕິ ສຎ຺ຎຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອນນ຺ຕຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ກຖໍ ເອກກ຺ຂເຓ ເອກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຠຍາຣມ຺ມຓຠາໂວຕິ ເອທິສີ ໂຈທນາ ອນວກາສາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍ ທິຏ຺ຐສຠາເວສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຍ ຕິລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໑໗໒) ‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈ’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຠາເວນ ສທ຺ຘິໍ ເອກກ຺ຂເຓ ອນິຈ຺ຈາທິລກ຺ຂຓຊານນໍ ວິຍ ‘ປາໂຓ’ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ສທ຺ຘິໍເຍວ ‘ວຘາມິ ນ’ນ຺ຕິ ຊານາຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປເຣ ປນ ອາຈຣິຍາ ຕຕ຺ຖາປິ ເອວໍ ນ ກເຖນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄໂຫ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ປາໂຓ’’ຕິ ວຈນໍ ‘‘ມນຸສ຺ໂສ ອຍ’’ນ຺ຕິ ອຊານິຕ຺ວາ ເກວລໍ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎາຍ ຆາເຕນ຺ຕສ຺ສາປິ ປາຣາຊິກຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຈເຕຕ຺ວາຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ. ປກປ຺ເປຕ຺ວາຕິ ອຠິວິຈາເຣຕ຺ວາ, ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ມນຸສ຺ສອຕ຺ຕຠາວໍ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກລລໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປນ຺ນກລລຣູປໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ກລລຣູປໍ ນາມ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສານໍ ກາຍວຕ຺ຖຸຠາວທສກວເສນ ສມຕິໍສ ຣູປານິ, ນປຸໍສການໍ ກາຍວຕ຺ຖຸທສກວເສນ ວີສຕິ. ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສານໍ ກລລຣູປໍ ຊາຕິອຸຓ຺ຓາຍ ເອເກນ ອໍສຸນາ ອຸທ຺ຘຏເຕລພິນ຺ທຸມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ອຈ຺ຉໍ ວິປ຺ປສນ຺ນໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ –

‘‘ຕິລເຕລສ຺ສ ຍຖາ ພິນ຺ທຸ, ສປ຺ປິມຓ຺ໂຑ ອນາວິໂລ;

ເອວໍວຓ຺ຓປ຺ປຏິຠາຄໍ, ‘ກລລ’ນ຺ຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໒໓໕; ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໖; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໗໒);

ເອວໍ ປຣິຕ຺ຕກໍ ວຕ຺ຖຸໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ຍາວ ມຣຓກາລາ ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ອນຸປຸພ຺ເພນ ວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕຠາໂວ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄໂຫ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິທຎ຺ຈ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສເນວ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອປປາຕິກສໍເສທຊາປິ ຫິ ມນຸສ຺ສາ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸເຍວ. ກລລກາເລປີຕິ ປຐມສຕ຺ຕາເຫປິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ສນ຺ຕຕິວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ກລລສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕຸໍ ສກ຺ກາ, ນ ປນ ສພ຺ພປຐມໍ ກລລຣູປໍ. ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ເຕນ ຫິ ສທ຺ຘິໍ ຕິໍສ ກມ຺ມຊຣູປານິ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕສຸ ປນ ຐິເຕສຸເຍວ ໂສຬສ ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ເອຕສ຺ມິໍ ອນ຺ຕເຣ ຄຫິຕປຏິສນ຺ຘິກສ຺ສ ທາຣກສ຺ສ ວາ ມາຕຸຍາ ວາ ປນສ຺ສ ອນ຺ຕຣາໂຍ ນຕ຺ຖິ. ອຍຎ຺ຫິ ມຣຓສ຺ສ ອໂນກາໂສ ນາມ. ເຠສຊ຺ຊສມ຺ປທາເນນາຕິ ຄພ຺ຠປາຕນເຠສຊ຺ຊທາເນນ. ຕໂຕ ວາ ອຸທ຺ຘມ຺ປີຕິ ອພ຺ພຸທເປສິກາລາທີສຸປິ. ຊີວິຕາ ວິໂຍເຊຍ຺ຍາຕິ ສນ຺ຕຕິວິໂກປນວເສນ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໂຕ ອປເນຍ຺ຍ.

ອິມສ຺ສ ປນຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ‘‘ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ມນຸສ຺ສວິຄ຺ຄຫໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑໗໑) ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ. ອາວິຠາວຕ຺ຖນ຺ຕິ ປກາສນຕ຺ຖໍ. ປາຓສ຺ສ ອຕິປາໂຕ ປາຓາຕິປາໂຕ, ປາຓວໂຘ ປາຓຆາໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສຕ຺ໂຕຕິ ຂນ຺ຘສນ຺ຕາໂນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ສຕ຺ຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ຣູປາຣູປຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຣູປຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິເຍ ຫິ ວິໂກປິເຕ ອິຕຣມ຺ປິ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘຕາຍ ວິນສ຺ສຕີຕິ. ຍາຍ ເຈຕນາຍາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປາເຓ ປາຓສຎ຺ຎິໂນ ກາຍວຈີທ຺ວາຣານໍ ອຎ຺ຎຕຣທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ຍາຍ ເຈຕນາຍ. ມໂນທ຺ວາເຣ ປນ ປວຕ຺ຕາຍ ວຘກເຈຕນາຍ ປາຓາຕິປາຕຠາໂວ ນຕ຺ຖິ. ສາ ເຈຕນາຕິ ສາ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຸປຈ຺ເຉທກອຸປກ຺ກມສມຸຏ຺ຐາປິກາ ກາຍວຈີທ຺ວາຣານໍ ອຎ຺ຎຕຣທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ ວຘກເຈຕນາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍາຍ ເຈຕນາຍ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠູເຕສຸ ມຫາຠູເຕສຸ ອຸປກ຺ກມກຣຓເຫຕຸ ຕໍມຫາຠູຕປຈ຺ຈຍາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກມຫາຠູຕາ ນຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ (ສາຣຕ຺ຖ. ຏີ. ໒.໑໗໒), ສາ ຕາທິສປໂຍຄສມຸຏ຺ຐາປິກາ ເຈຕນາ ປາຓາຕິປາໂຕ. ລທ຺ຘູປກ຺ກມານິ ຫິ ມຫາຠູຕານິ ອິຕຣຠູຕານິ ວິຍ ນ ວິສທານີຕິ ສມານຊາຕິການໍ ກາຣຓໍ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ.

ປາຓາຕິປາໂຕ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປາຓາຕິປາຕີ. ສໍສຄ຺ເຄ ອຍມີກາໂຣ. ເຕນາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕເຈຕນາຍ ສມງ຺ຄິປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ. ສໂກ ຫຕ຺ໂຖ ສຫຕ຺ໂຖ, ເຕນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ປໂຍໂຄ ສາຫຕ຺ຖິໂກ. ນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ນິສ຺ສຄ຺ໂຄ, ໂສວ ນິສ຺ສຄ຺ຄິໂຍ. ເອວໍ ອາຓຕ຺ຕິໂກ. ວິຊ຺ຊາມໂຍ ມນ຺ຕປຣິຊປ຺ປນໂຍໂຄ. ອິທ຺ຘິມໂຍ ກມ຺ມວິປາກຊິທ຺ຘິມໂຍ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕເຍວ ຉ ປໂຍເຄ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຉສຸ ປໂຍເຄສຸ. ສາຫຕ຺ຖິໂກຕິ ເອຕ຺ຖ ຫຕ຺ໂຖ ອຸປລກ຺ຂຓຠາເວນ ຄຫິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ກາເຍນ ວາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ກາເຍນາຕິ ຫຕ຺ເຖນ ວາ ປາເທນ ວາ ມຸຏ຺ຐິນາ ວາ ຊາຓຸນາ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ເຄນ. ກາເຍກເທໂສ ເຫຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖາທິກາໂຍ ອວຍເວ ສມຸທາໂຍປຈາໂຣ ຍຖາ ‘‘ຄາໂມ ທຑ຺ໂຒ’’ຕິ. ກາຍປ຺ປຏິພທ຺ເຘນາຕິ ກາຍໂຕ ອໂມຈິເຕນ ອສິອາທິນາ ປຫຣເຓນ. ປຫຣຓນ຺ຕິ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫິຕາຍ ວຘກເຈຕນາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສາຘນໍ. ກາເຍນ ວາ ສຕ຺ຕິອາທີນໍ, ກາຍປ຺ປຏິພທ຺ເຘນ ວາ ອຸສຸຍນ຺ຕປາສາຓາທີນໍ ນິສ຺ສຊ຺ຊນນ຺ຕິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ສາຫຕ຺ຖິກນິສ຺ສຄ຺ຄິເຍສຸ. ອຸທ຺ທິສ຺ສານຸທ຺ທິສ຺ສເຠທໂຕຕິ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ຈ ອນຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ຈ ປວຕ຺ຕິເຠເທນ. ອຸທ຺ທິສນໍ ອຸທ຺ທິໂສ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຸທ຺ທິສໂກ, ປໂຍໂຄ, ຕສ຺ມິໍ. ພຊ຺ຌຕິ ເອເຕນາຕິ ພທ຺ໂຘ, ກມ຺ມເມວ ພທ຺ໂຘ ກມ຺ມພທ຺ໂຘ, ປາຓາຕິປາໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ພນ຺ຘນໍ ພທ຺ໂຘ, ກມ຺ມຸນາ ພທ຺ໂຘ ກມ຺ມພທ຺ໂຘ, ໂສ ອສ຺ສ ໂຫຕິ, ປາຓາຕິປາຕກມ຺ມມສ຺ສ ສິທ຺ຘນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸຠຍຕ຺ຖາປີຕິ ອຸທ຺ທິສເກ, ອນຸທ຺ທິສເກ ຈາຕິ ທ຺ວີສຸປິ. ປຈ຺ຉາ ວາ ເຕເນວ ໂຣເຄນ ມຣຕູຕິ ໂຍຊນາ. ປຫຣິຕກ຺ຂເຓເຍວາຕິ ມຣຓາຍ ປໂຫນກປ຺ປຫາຣສ຺ສ ລທ຺ຘກ຺ຂເຓເຍວ ກມ຺ມພທ຺ໂຘ. ຍທິ ອວສ຺ສໍ ເຕນ ມຣຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສເຈ ປນ ມຣຓາຘິປ຺ປາເຍນ ປຫາຣໍ ທຕ຺ວາ ເຕນ ອມຕສ຺ສ ປຸນ ອຎ຺ເຎນ ຈິຕ຺ເຕນ ປຫາເຣ ທິນ຺ເນ ປຈ຺ຉາປິ ປຐມປ຺ປຫາເຣເນວ ມຣຕິ, ຕທາວ ກມ຺ມພທ຺ໂຘ. ອຖ ທຸຕິຍປຫາເຣນ ມຣຕິ, ນຕ຺ຖິ ປາຓາຕິປາໂຕ. ອຸຠເຍຫິ ມເຕປິ ປຐມປ຺ປຫາເຣເນວ ກມ຺ມພທ຺ໂຘ, ອຸຠເຍຫິປິ ອມເຕ ເນວຕ຺ຕິ ປາຓາຕິປາໂຕ. ເອສ ນໂຍ ພຫູຫິປິ ເອກສ຺ສ ປຫາເຣ ທິນ຺ເນ. ຕຕ຺ຣາປິ ຫິ ຍສ຺ສ ປຫາເຣນ ມຣຕິ, ຕສ຺ເສວ ກມ຺ມພທ຺ໂຘຕິ. ອາຓາປນໍ ນາມ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫິຕາຍ ວຘກເຈຕນາຍ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖສາຘນໍ.

ອິທານິ ອິມສ຺ມິໍ ອາຓຕ຺ຕິກປໂຍເຄ ສງ຺ເກຕວິສງ຺ເກຕຠາວຊານນຕ຺ຖໍ ຉພ຺ພິຘໍ ນິຍມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອາຓຕ຺ຕິກປໂຍເຄ. ອາຓຕ຺ຕິນິຍາມກາຕິ ອາຓຕ຺ຕິກປໂຍຄສາຘິກາ. ເອເຕສຸ ຫິ ອວິຣຊ຺ຌິເຕສຸເຍວ ອາຓຕ຺ຕິກປໂຍໂຄ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ.