ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ

ນີວຣຓປພ຺ພວຓ຺ຓນາ

໓໘໒. ປຫາຕພ຺ພາທິຘມ຺ມວິຠາຄທສ຺ສນວເສນ ປຎ຺ຈຘາ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ປາຬິໂຕ ເອວ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄນ຺ໂຕ ‘‘ປຎ຺ຈວິເຘນ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນໍ ກເຖຕຸ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ນີວຣຓາທິວເສເນວ ນິທ຺ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ? ວິເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍໂຕ. ເຍສຎ຺ຫິ ເວເນຍ຺ຍານໍ ປຫາຕພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ປຐມໍ ນີວຣຓານິ ວິຠາເຄນ ວຕ຺ຕພ຺ພານິ, ເຕສໍ ວເສເນຕ຺ຖ ຠຄວຕາ ປຐມໍ ນີວຣເຓສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ ກຖິຕາ. ຕຖາ ຫິ ກາຍານຸປສ຺ສນາປິ ສມຖປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ເທສິຕາ, ຕໂຕ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ເຍສຸ ຂນ຺ເຘສຸ, ອາຍຕເນສຸ ຈ ຠາເວຕພ຺ເພສຸ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄສຸ, ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິວິຠາເຄສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ຈ ອຸຕ຺ຕຣາ ເທສນາ, ຕສ຺ມາ ເຈຕ຺ຖ ສມຖຠາວນາປິ ຍາວເທວ ວິປສ຺ສນຕ຺ຖາ ອິຈ຺ຉິຕາ. ວິປສ຺ສນາປຘານາ, ວິປສ຺ສນາພຫຸລາ ຈ ສຕິປຏ຺ຐານເທສນາຕິ ຕສ຺ສາ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສວິຠາເຄນ ເທສິຕຠາວໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຂນ຺ຘາຍຕນທຸກ຺ຂສຈ຺ຈວເສນ ມິສ຺ສກປຣິຄ຺ຄຫກຖນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘປຣິຄ຺ຄຫມ຺ປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ສກລປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຣິຄ຺ຄຫໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ ອິຕເຣສໍ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ.

‘‘ກຓ຺ຫສຸກ຺ກຘມ຺ມານໍ ຍຸຄນນ຺ຘຕາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຊານນກາເລ ອຠາວາ ‘‘ອຠິຓ຺ຫສມຸທາຈາຣວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສໍວິຊ຺ຊມານນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ອຸປລພ຺ຠມານໍ. ຍຖາຕິ ເຍນາກາເຣນ, ໂສ ປນ ‘‘ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ກາຣຓາກາໂຣວ, ອຕ຺ຖໂຕ ກາຣຓເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນ ກາຣເຓນາ’’ຕິ. ຈ-ສທ຺ໂທ ວກ຺ຂມານຕ຺ຖສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ຍຖາ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປເທ. ສຸຠມ຺ປີຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທປິ. ໂສ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຫຓາກາເຣນ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ເຕນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕນກສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ. ອິຏ຺ຐໍ, ອິຏ຺ຐາກາເຣນ ວາ ຄຍ຺ຫມານໍ ຣູປາທິ ສຸຠາຣມ຺ມຓໍ. ອາກງ຺ຂິຕສ຺ສ ຫິຕສຸຂສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ອນຸປາຍຠູໂຕ ມນສິກາໂຣ ອນຸປາຍມນສິກາໂຣ. ຕນ຺ຕິ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ສຠາຄເຫຕຸຠູເຕ, ອາຣມ຺ມຓຠູເຕ ຈ ທຸວິເຘ ສຸຠນິມິຕ຺ເຕ. ອາຫາໂຣຕິ ປຈ຺ຈໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ອາຫຣຕີຕິ ກຕ຺ວາ.

ອສຸຠນ຺ຕິ ອສຸຠຊ຺ຌານໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ຕໍ ປນ ທສສຸ ອວິຎ຺ຎາຓກອສຸເຠສຸ ຈ ເກສາທີສຸ ສວິຎ຺ຎາຓກອສຸເຠສຸ ຈ ປວຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເກສາທີສຸ ຫິ ສຎ຺ຎາ ‘‘ອສຸຠສຎ຺ຎາ’’ຕິ ຄິຣິມານນ຺ທສຸຕ຺ເຕ (ອ. ນິ. ໑໐.໖໐) ວຸຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ, ໂຍນິໂສມນສິກາຣສ຺ສ ຈ ຄຫຓໍ ນິຣວເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ເຕສຸ ປນ ອສຸເຠສຸ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ, ‘‘ອສຸຠ’’ນ຺ຕິ ຈ ມນສິກາໂຣ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ, ຕທນຸກູລຕ຺ຕາ ປນ ອິຕເຣ ປີຕິ.

ເອກາທສສຸ ອສຸເຠສຸ ປຏິກ຺ກູລາກາຣສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ, ຍຖາ ວາ ຕຕ຺ຖ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ປຏິປຕ຺ຕິ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄໂຫ. ອຸປຈາຣປ຺ປນາວຫາຍ ອສຸຠຠາວນາຍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນາ ອສຸຠຠາວນານຸໂຍໂຄ. ‘‘ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸໂນ ມິຕາຫາຣສ຺ສ ຖິນມິທ຺ຘາຠິຠວາຠາວາ ໂອຕາຣໍ ອລຠມາໂນ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຫີຍຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຍເມວ ຈ ອຕ຺ໂຖ ນິທ຺ເທເສປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຍ ປນ ໂຠຊນສ຺ສ ປຏິກ຺ກູລຕໍ, ຕພ຺ພິປຣິຓາມສ຺ສ ຕທາຘາຣສ຺ສ ຕສ຺ສ ຈ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕສ຺ສ ອຕິວິຍ ເຊຄຸຈ຺ຉຕໍ, ກາຍສ຺ສ ຈ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກຕ຺ຕໍ ສມ຺ມເທວ ຊານາຕິ, ໂສ ສພ຺ພໂສ ໂຠຊເນ ປມາຓສ຺ສ ຊານເນນ ໂຠຊເນມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ນາມ. ຕາທິສສ຺ສ ຫິ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຫີຍເຕວ.

ອສຸຠກມ຺ມິກຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ທນ຺ຕຏ຺ຐິທສ຺ສາວີ. ປຫີນສ຺ສາຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ປຫີນສ຺ສ. ອິໂຕ ປເຣສຸປິ ເອວຣູເປສຸ ຐາເນສຸ ເອເສວ ນໂຍ. ອຠິຘມ຺ມປຣິຍາເຍນ (ຘ. ສ. ໑໑໕໙, ໑໕໐໓) ສພ຺ໂພປິ ໂລໂຠ ກາມຈ຺ຉນ຺ທນີວຣຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນາ’’ຕິ.

ປຏິຆມ຺ປິ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນໍ ປຏິຆນິມິຕ຺ຕໍ ປຣໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສ຺ສ ປຏິຆສ຺ສ ກາຣຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ.

ເມຊ຺ຊຕິ ສິນິຍ຺ຫຕີຕິ ມິຕ຺ໂຕ, ຫິເຕສີ ປຸຄ຺ຄໂລ, ຕສ຺ມິໍ ມິຕ຺ເຕ ຠວາ, ມິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ເອສາຕິ ເມຕ຺ຕາ, ຫິເຕສິຕາ, ຕສ຺ສາ ເມຕ຺ຕາຍ. ອປ຺ປນາປິ ອຸປຈາໂຣປິ ວຏ຺ຏຕິ ສາຘາຣຓວຈນຠາວໂຕ. ‘‘ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອປ຺ປນາວ ວຏ຺ຏຕິ ອປ຺ປນໍ ອປ຺ປຕ຺ຕາຍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ສຸຏ຺ຐຸ ມຸຈ຺ຈນສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຕນ຺ຕິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເມຕ຺ຕາຍ. ພຫຸລໍ ປວຕ຺ຕຍໂຕຕິ ພຫຸລີກາຣວໂຕ.

ສຕ຺ເຕສຸ ເມຕ຺ຕາຍນສ຺ສ ຫິຕູປສໍຫາຣສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໍ ປວຕ຺ຕນໍ ເມຕ຺ຕານິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄໂຫ, ປຐມຸປ຺ປນ຺ໂນ ເມຕ຺ຕາມນສິກາໂຣ ປຣໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ ເມຕ຺ຕາມນສິກາໂຣວ ເມຕ຺ຕານິມິຕ຺ຕໍ. ກມ຺ມເມວ ສກໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ກມ຺ມສ຺ສກາ, ສຕ຺ຕາ, ຕພ຺ຠາໂວ ກມ຺ມສ຺ສກຕາ, ກມ຺ມທາຍາທຕາ. ໂທສເມຕ຺ຕາສຸ ຍາຖາວໂຕ ອາທີນວານິສໍສານໍ ປຏິສງ຺ຂານໍ ວີມໍສາ ອິຘ ປຏິສງ຺ຂານໍ. ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕວນ຺ຕຕາ ອິຘ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຕາ. ໂອທິສ຺ສກອໂນທິສ຺ສກທິສາຜຣຓານນ຺ຕິ (ໂອຘິສກອໂນຘິສກທິສາຜຣຓານໍ ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໑໕) ອຕ຺ຕອຕິປິຍສຫາຍມຊ຺ຌຕ຺ຕເວຣິວເສນ ໂອທິສ຺ສກຕາ, ສີມາສມ຺ເຠເທ ກເຕ ອໂນທິສ຺ສກຕາ. ເອກາທິທິສາຜຣຓວເສນ ທິສາຜຣຓຕາ ເມຕ຺ຕາຍ ອຸຄ຺ຄຫເຓ ເວທິຕພ຺ພາ. ວິຫາຣຣຈ຺ຉາຄາມາທິວເສນ ວາ ໂອທິສ຺ສກທິສາຜຣຓໍ. ວິຫາຣາທິອຸທ຺ເທສຣຫິຕໍ ປຸຣຕ຺ຖິມາທິທິສາວເສນ ອໂນທິສ຺ສກທິສາຜຣຓນ຺ຕິ ເອວໍ ທ຺ວິຘາ ອຸຄ຺ຄຫຓໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ໂອທິສ຺ສກອໂນທິສ຺ສກທິສາຜຣຓານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸຄ຺ຄໂຫຕິ ຈ ຍາວ ອຸປຈາຣາ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຸຄ຺ຄຫິຕາຍ ອາເສວນາ ຠາວນາ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ, ປາຓາ, ຠູຕາ, ປຸຄ຺ຄລາ, ອຕ຺ຕຠາວປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ເອເຕສໍ ວເສນ ປຎ຺ຈວິຘາ, ເອເກກສ຺ມິໍ ອເວຣາ ໂຫນ຺ຕຸ, ອພ຺ຍາປຊ຺ຌາ, ອນີຆາ, ສຸຂີ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິຫຣນ຺ຕູຕິ ຈຕຸຘາ ປວຕ຺ຕິໂຕ ວີສຕິວິຘາ ອໂນທິສ຺ສກຜຣຓາ ເມຕ຺ຕາ. ສພ຺ພາ ອິຕ຺ຖິໂຍ, ປຸຣິສາ, ອຣິຍາ, ອນຣິຍາ, ເທວາ, ມນຸສ຺ສາ, ວິນິປາຕິກາຕິ ສຕ຺ໂຕຘິກຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕວິຘາ, ອຏ຺ຐວີສຕິ ວິຘາ ວາ, ທສຫິ ທິສາຫິ ທິໂສຘິກຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ທສວິຘາ, ເອເກກາຍ ວາ ທິສາຍ ສຕ຺ຕາທິອິຕ຺ຖາທິອເວຣາທິເຠເທນ ອສີຕາຘິກຈຕຸສຕປ຺ປເຠທາ ຈ ໂອຘິໂສ ຜຣຓາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເຍນ ອໂຍນິໂສມນສິກາເຣນ ອຣຕິອາທິການິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ໂສ ອຣຕິອາທີສຸ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ. ເຕນ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພ ຫິ ອິທໍ ຠຸມ຺ມໍ. ເອສ ນໂຍ ອິໂຕ ປເຣສຸປິ. ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕາ ປນ຺ຕເສນາສເນສຸ, ອຘິກຸສລຘມ຺ເມສຸ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນຠາວຣິຎ຺ຈນາ. ກາຍວິນມນາຕິ ກຣຊກາຍສ຺ສ ວິຣູເປນາກາເຣນ ນມນາ. ລີນາກາໂຣຕິ ສງ຺ໂກຈາປຕ຺ຕິ.

ກຸສລຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຏ຺ຐປນສຠາວຕາຍ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂານໍ ວິໂສສນສຠາວຕາຍ ຈ ອາຣມ຺ຠຘາຕຸອາທິໂຕ ປວຕ຺ຕວີຣິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມາຣມ຺ຠວີຣິຍ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປຐມາຣມ຺ຠມຕ຺ຕສ຺ສ ໂກສຊ຺ຊວິຘມນໍ, ຖາມຄມນຎ຺ຈ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂກສຊ຺ຊໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕາຍ ຕໂຕ ພລວຕຣ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ລທ຺ຘາເສວນໍ ອຸປຣູປຣິ ວິເສສໍ ອາວຫນ຺ຕໍ ອຕິວິຍ ຖາມຄຕເມວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣໍ ປຣໍ ຐານໍ ອກ຺ກມນໂຕ ຕໂຕປິ ພລວຕຣ’’ນ຺ຕິ.

ອຕິໂຠຊເນ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫຕິ ອຕິໂຠຊເນ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາໂຫ, ເອຕ຺ຕເກ ຠຸຕ຺ເຕ ຕໍ ໂຠຊນໍ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ, ເອຕ຺ຕເກ ນ ໂຫຕີຕິ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ກາຣຓາກາຣຓຄາໂຫ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພ຺ຍຕິເຣກວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເອຕ຺ຕເກ ຠຸຕ຺ເຕ ຕໍ ໂຠຊນໍ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ກາຣຓໍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ທສ຺ສິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸປຎ຺ຈ…ເປ… ນ ໂຫຕີ’’ຕິ. ທິວາ ສູຣິຍາໂລກນ຺ຕິ ທິວາ ຄຫິຕນິມິຕ຺ຕໍ ສູຣິຍາໂລກໍ ຣຕ຺ຕິຍໍ ມນສິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາປີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຘຸຕງ຺ຄານໍ ວີຣິຍນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘຸຕງ຺ຄນິສ຺ສິຕສປ຺ປາຍກຖາຍປີ’’ຕິ.

ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈມ຺ປິ ກຕາກຕານຸໂສຈນວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ເຈຕໂສ ອວູປສມາວຫຕາຍ ອຸທ຺ຘຈ຺ເຈນ ສມານລກ຺ຂຓເມວາຕິ ‘‘ອວູປສໂມ ນາມ ອວູປສນ຺ຕາກາໂຣ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈເມເວຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ຄນ຺ຖໂຕ, ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ສຸຕ຺ຕາທີນິ ວິຈາເຣນ຺ຕສ຺ສ ຕພ຺ພຫຸລວິຫາຣິໂນ ອຕ຺ຖເວທາທິປຏິລາຠສພ຺ຠາວໂຕ ວິກ຺ເຂໂປ ນ ໂຫຕີຕິ, ຍຖາວິຘິປຏິປຕ຺ຕິຍາ, ຍຖານຸຣູປປຕິກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຈ ກຕາກຕານຸໂສຈນຎ຺ຈ ນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ພາຫຸສຈ຺ເຈນປິ…ເປ… ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ປຫີຍຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຍທຄ຺ເຄນ ພາຫຸສຈ຺ເຈນ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ປຫີຍຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາວິນຍປກຕຎ຺ຎຸຕາຫິປິ ຕໍ ປຫີຍຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ວຸທ຺ຘເສວິຕາ ຈ ວຸທ຺ຘສີລິຕໍ ອາວຫຕີຕິ ເຈໂຕວູປສມກຣຕ຺ຕາ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈປ຺ປຫານກາຣີ ວຸຕ຺ຕາ. ວຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ປນ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈວິໂນທກາ ວິນຍຘຣາ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ວິກ຺ເຂໂປ ຈ ປພ຺ພຊິຕານໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈເຫຕຸໂກ ໂຫຕີຕິ ‘‘ກປ຺ປິຍາກປ຺ປິຍປຣິປຸຈ຺ຉາພຫຸລສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ວິນຍນເຍເນວ ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາທໂຍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ. ປຫີເນ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ເຈຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ຠຸມ຺ມໍ. ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ສ ໂທມນສ຺ສສຫຄຕຕ຺ຕາ ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາໂທ ວຸຕ຺ໂຕ.

ຕິຏ຺ຐຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຐານີຍາ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ຐານີຍາ ວິຈິກິຈ຺ຉາຐານີຍາ, ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ກາຣຓຠູຕາ ຘມ຺ມາ, ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ວາ ຐານີຍາ, ວິຈິກິຈ຺ຉາ ຐານີຍາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉາຐານີຍາ, ອຕ຺ຖໂຕ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ເອວ. ສາ ຫິ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນາ ປຣໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ສຠາຄເຫຕຸຕາຍ ອສາຘາຣຓໍ ກາຣຓໍ.

ກຸສລາກຸສລາຕິ ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕຏ຺ເຐນ ກຸສລາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອກຸສລາ. ເຍ ອກຸສລາ, ເຕ ສາວຊ຺ຊາ, ອເສວິຕພ຺ພາ, ຫີນາ ຈ. ເຍ ກຸສລາ, ເຕ ອນວຊ຺ຊາ, ເສວິຕພ຺ພາ,ປຓີຕາ ຈ. ກຸສລາ ວາ ຫີເນຫິ ຉນ຺ທາທີຫິ ອາຣທ຺ຘາ ຫີນາ, ປຓີເຕຫິ ປຓີຕາ. ກຓ຺ຫາຕິ ກາຬກາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອປຠສ຺ສຣຠາວກຣຓາ. ສຸກ຺ກາຕິ ໂອທາຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຠສ຺ສຣຠາວກຣຓາ. ກຓ຺ຫາຠິຊາຕິເຫຕຸໂຕ ວາ ກຓ຺ຫາ. ສຸກ຺ກາຠິຊາຕິເຫຕຸໂຕ ສຸກ຺ກາ. ເຕ ເອວ ສປ຺ປຏິຠາຄາ. ກຓ຺ຫາ ຫິ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຕາຍ ສຸກ຺ກສປ຺ປຏິຠາຄາ, ຕຖາ ສຸກ຺ກາປິ ອິຕເຣຫິ. ອຖ ວາ ກຓ຺ຫສຸກ຺ກາ ຈ ສປ຺ປຏິຠາຄາ ຈ ກຓ຺ຫສຸກ຺ກສປ຺ປຏິຠາຄາ. ສຸຂາ ຫິ ເວທນາ ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ສປ຺ປຏິຠາຄາ, ທຸກ຺ຂາ ຈ ເວທນາ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສປ຺ປຏິຠາຄາຕິ.

ກາມໍ ພາຫຸສຈ຺ຈປຣິປຸຈ຺ຉກຕາຫິ ສພ຺ພາປິ ອຏ຺ຐວຕ຺ຖຸກາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ປຫີຍຕິ, ຕຖາປິ ຣຕນຕ຺ຕຍວິຈິກິຈ຺ຉາມູລິກາ ເສສວິຈິກິຈ຺ຉາຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຕີຓິ ຣຕນານິ ອາຣພ຺ຠາ’’ຕິ. ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓາວໂພເຘ ‘‘ສຕ຺ຖຣິ ກງ຺ຂຕີ’’ຕິອາທິ (ຘ. ສ. ໑໐໐໘, ໑໑໒໓, ໑໑໖໗, ໑໒໔໑, ໑໒໖໓, ໑໒໗໐; ວິຠ. ໙໑໕) ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ອສມ຺ຠໂວຕິ. ວິນເຍ ປກຕຎ຺ຎຸຕາ ‘‘ສິກ຺ຂາຍ ກງ຺ຂຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຍ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ປຫານໍ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິນເຍ ຈິຓ຺ຓວສີຠາວສ຺ສາປີ’’ຕິ. ໂອກປ຺ປນິຍສທ຺ຘາສງ຺ຂາຕອຘິໂມກ຺ຂພຫຸລສ຺ສາຕິ ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸໂນ ອນຸປວິສນສທ຺ຘາສງ຺ຂາຕອຘິໂມກ຺ເຂນ ອຘິມຸຈ຺ຈນພຫຸລສ຺ສ, ອຘິມຸຈ຺ຈນຎ຺ຈ ອຘິໂມກ຺ຂຸປ຺ປາທນເມວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ສທ຺ຘາຍ ວາ ນິນ຺ນໂປຓຕາອຘິມຸຕ຺ຕິ ອຘິໂມກ຺ໂຂ.

ສມຸທຍວຍາຕິ ສມຸທຍວຍຘມ຺ມາ. ສຸຠນິມິຕ຺ຕອສຸຠນິມິຕ຺ຕາທີສູຕິ ‘‘ສຸຠນິມິຕ຺ຕາທີສຸ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕາທີສູ’’ຕິ ອາທິ-ສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ປຐເມນ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຏິຆນິມິຕ຺ຕາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ, ທຸຕິເຍນເມຕ຺ຕາເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິອາທີນໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ນີວຣຓປພ຺ພວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຂນ຺ຘປພ຺ພວຓ຺ຓນາ

໓໘໓. ອຸປາທາເນຫິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓາທິວເສນ ອຸປາທາຕພ຺ພາ ວາ ຂນ຺ຘາ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ.

ອິຕິ ຣູປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອິທໍ-ສທ຺ເທນ ສມານຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ອິທໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິ. ຕຍິທໍ ສຣູປຄ຺ຄຫຓຠາວໂຕ ອນວເສສປຣິຍາທານໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປໍ, ນ ອິໂຕ ປຣໍ ຣູປໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ອິຕີຕິ ວາ ປກາຣຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອິຕິ ຣູປ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ຠູຕຸປາທາທິວເສນ ຍຕ຺ຕໂກ ຣູປສ຺ສ ປເຠໂທ, ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ຣູປໍ ອນວເສສໂຕ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ສຠາວໂຕຕິ ຣຸປ຺ປນສຠາວໂຕ, ຈກ຺ຂາທິວຓ຺ຓາທິສຠາວໂຕ ຈ. ເວທນາທີສຸປີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອຍໍ ເວທນາ, ເອຕ຺ຕກາ ເວທນາ, ນ ອິໂຕ ປຣໍ ເວທນາ ອຕ຺ຖີຕິ ສຠາວໂຕ ເວທນໍ ປຊານາຕີ’’ຕິອາທິນາ, ສຠາວໂຕຕິ ຈ ‘‘ອນຸຠວນສຠາວໂຕ, ສາຕາທິສຠາວໂຕ ຈາ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຂນ຺ຘປພ຺ພວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອາຍຕນປພ຺ພວຓ຺ຓນາ

໓໘໔. ຉສຸ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິເຣສູຕິ ‘‘ຉສຸ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິເກສຸ ຉສຸ ພາຫິເຣສູ’’ຕິ ‘‘ຉສູ’’ຕິ ປທໍ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕານິ ອຸຠຍານິ ຉເຬວ ວຸຕ຺ຕານິ? ຉວິຎ຺ຎາຓກາຍຸປ຺ປຕ຺ຕິທ຺ວາຣາຣມ຺ມຓວວຕ຺ຖານໂຕ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ປຣິຍາປນ຺ນສ຺ສ ຫິ ວິຎ຺ຎາຓກາຍສ຺ສ ຈກ຺ຂາຍຕນເມວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທ຺ວາຣໍ, ຣູປາຍຕນເມວ ຈ ອາຣມ຺ມຓໍ, ຕຖາ ອິຕຣານິ ອິຕເຣສໍ, ຉຏ຺ຐສ຺ສ ປນ ຠວງ຺ຄມນສງ຺ຂາໂຕ ມນາຍຕເນກເທໂສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທ຺ວາຣໍ, ອສາຘາຣຓຎ຺ຈ ຘມ຺ມາຍຕນໍ ອາຣມ຺ມຓໍ. ຈກ຺ຂຕີຕິ ຈກ຺ຂຸ, ຣູປໍ ອສ຺ສາເທຕິ, ວິຠາເວຕິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຓາຕີຕິ ໂສຕໍ. ຆາຍຕີຕິ ຆານໍ. ຊີວິຕນິມິຕ຺ຕຕາຍ ຣໂສ ຊີວິຕໍ, ຕໍ ຊີວິຕໍ ອວ຺ຫາຍຕີຕິ ຊິວ຺ຫາ. ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ສາສວຘມ຺ມານໍ ອາໂຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເທໂສຕິ ກາໂຍ. ມຸນາຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ວິຊານາຕີຕິ ມໂນ. ຣູປຍຕິ ວຓ຺ຓວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊມານໍ ຫທຍງ຺ຄຕຠາວໍ ປກາເສຕີຕິ ຣູປໍ. ສປ຺ປຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ຫຣີຍຕິ ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວໍ ຄມີຍຕີຕິ ສທ຺ໂທ. ຄນ຺ຘຍຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວຕ຺ຖຸໍ ສູເຈຕີຕິ ຄນ຺ໂຘ. ຣສນ຺ຕິ ຕໍ ສຕ຺ຕາ ອສ຺ສາເທນ຺ຕີຕິ ຣໂສ. ຜຸສີຍຕີຕິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ຘມ຺ມາ. ສພ຺ພານິ ປນ ອາຍານໍ ຕນນາທິອຕ຺ເຖນ ອາຍຕນານິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄສໍວຓ຺ຓນາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໑໐, ໕໑໑, ໕໑໒; ວິສຸທ຺ຘິ. ຏີ. ໒.໕໑໐) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຊານາຕີຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໘໔; ມ. ນິ. ໑.໑໑໗) ເອຕ຺ຖ ຈກ຺ຂຸ ນາມ ປສາທຈກ຺ຂຸ, ນ ສສມ຺ຠາຣຈກ຺ຂຸ, ນາປິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸອາທິກນ຺ຕິ ອາຫ ຈກ຺ຂຸປສາທນ຺ຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ຈກ຺ຂຸ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ອຸປາທາຍ ປສາໂທ’’ຕິ. (ຘ. ສ. ໕໙໖) ຈ-ສທ຺ໂທ ວກ຺ຂມານຕ຺ຖສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ. ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓວເສນາຕິ ອວິປຣີຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຣສສ຺ສ ເຈວ ລກ຺ຂຓສ຺ສ ຈ ວເສນ, ຣູເປສຸ ອາວິຎ຺ຉນກິຈ຺ຈສ຺ສ ເຈວ ຣູປາຠິຆາຕາຣຫຠູຕປສາທລກ຺ຂຓສ຺ສ ຈ ທຏ຺ຐຸກາມຕານິທານກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານຠູຕປສາທລກ຺ຂຓສ຺ສ ຈ ວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓວເສນາຕິ ຍາຖາວສຣສວເສນ ເຈວ ລກ຺ຂຓວເສນ ຈ, ຍາຖາວສຣໂສຕິ ຈ ອວິປຣີຕສຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ຣສີຍຕິ ອວິຣທ຺ຘປຏິເວຘວເສນ ອສ຺ສາທີຍຕິ ຣມີຍຕີຕິ ‘‘ຣໂສ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ສລກ຺ຂຓວເສນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ລກ຺ຂຓວເສນາຕິ ອນິຈ຺ຈາທິສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓວເສນ.

‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ມ. ນິ. ໓.໔໒໑, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓, ໔໕; ໒.໔.໖໐) ສມຸທິຕານິເຍວ ຣູປາຍຕນານິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸ, ນ ວິສຸໍ ວິສຸນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ໂຊຕນຕ຺ຖໍ ‘‘ຣູເປ ຈາ’’ຕິ ປຸຖຸວຈນຄ຺ຄຫຓໍ, ຕາຍ ເອວ ຈ ເທສນາຄຕິຍາ ກາມໍ ອິຘາປິ ‘‘ຣູເປ ຈ ປຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຣູປຠາວສາມຎ຺ເຎນ ປນ ສພ຺ພໍ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ພຫິທ຺ຘາ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກຣູປຎ຺ຈາຕິ ເອກວຈນວເສນ ອຕ຺ໂຖ. ສຣສລກ຺ຂຓ ວເສນາຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວິສຍຠາວກິຈ຺ຈສ຺ສ ວເສນ ເຈວ ຈກ຺ຂຸປຏິຫນນລກ຺ຂຓສ຺ສ ວເສນ ຈາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ອຸຠຍໍ ປຏິຈ຺ຈາຕິ ຈກ຺ຂຸໍ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍວເສນ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ, ຣູເປ ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສຍວເສນ ປຈ຺ຈຍຠູເຕ ຈ ປຏິຈ຺ຈ. ກາມໍ ອຍໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕສໍວຓ຺ຓນາ, ນິປ຺ປຣິຍາຍກຖາ ນາມ ອຠິຘມ຺ມສນ຺ນິສ຺ສິຕາ ເອວາຕິ ອຠິຘມ຺ມນເຍເນວ ສໍໂຍຊນານິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາມຣາຄ…ເປ… ອວິຊ຺ຊາສໍໂຍຊນ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ກາເມສຸ ຣາໂຄ, ກາໂມ ຈ ໂສ ຣາໂຄ ຈາຕິ ວາ ກາມຣາໂຄ. ໂສ ເອວ ພນ຺ຘນຏ຺ເຐນ ສໍໂຍຊນໍ. ອຍຎ຺ຫິ ຍສ຺ສ ສໍວິຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ວຏ຺ຏສ຺ມິໍ ສໍໂຍເຊຕິ ພນ຺ຘຕິ ອິຕິ ທຸກ຺ເຂນ ສຕ຺ຕໍ, ຠວາທິເກ ວາ ຠວນ຺ຕຣາທີຫິ, ກມ຺ມຸນາ ວາ ວິປາກໍ ສໍໂຍເຊຕິ ພນ຺ຘຕີຕິ ສໍໂຍຊນໍ. ເອວໍ ປຏິຆສໍໂຍຊໍອາທີນມ຺ປິ ຍຖາຣຫມຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ສຣສລກ຺ຂຓວເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສຕ຺ຕສ຺ສ ວຏ຺ຏໂຕ ອນິສ຺ສຊ຺ຊນສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ເຈວ ຍຖາວຸຕ຺ຕພນ຺ຘນສງ຺ຂາຕສ຺ສ ລກ຺ຂຓສ຺ສ ຈ ວເສນາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ຠວສ຺ສາທທິຏ຺ຐິສ຺ສາທນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ກາມສ຺ສາທຄ຺ຄຫຓໍ. ອສ຺ສາທຍໂຕຕິ ອຠິຣມນ຺ຕສ຺ສ. ອຠິນນ຺ທໂຕຕິ ສປ຺ປີຕິກຕຓ຺ຫາວເສນ ນນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ. ປທທ຺ວເຍນາປິ ພລວໂຕ ກາມຣາຄສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ກາມຣາຄຸປ຺ປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອາປາຖຄເຕ’’ຕິ ວິຠຕ຺ຕິວິປຣິຓາມນວເສນ ‘‘ອາປາຖຄຕ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເອຕໍ ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ເອຕໍ ເອວໍສຸຂຸມໍ ເອວໍທຸພ຺ພິຠາຄໍ ອາຣມ຺ມຓໍ. ‘‘ນິຈ຺ຈໍ ຘຸວ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊິສ຺ສຕິ ວິນສ຺ສິສ຺ສຕີຕິ ຄຓ຺ຫໂຕ’’ຕິ ເອວມາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ປຐມາຍ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ ອນຸໂຣຘວເສນ ‘‘ສຕ຺ໂຕ ນຸ ໂຂ’’ຕິ, ອິຕຣາຍ ອນຸໂຣຘວເສນ ‘‘ສຕ຺ຕສ຺ສ ນຸ ໂຂ’’ຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉໂຕ. ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍາທິຄາຫານຸຄຕາ ຫິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ທິຏ຺ຐິຍາ ອສຕິ ອຠາວໂຕ. ຠວໍ ປຕ຺ເຖນ຺ຕສ຺ສາຕິ ‘‘ອີທິເສ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວ ຍສ຺ມາ ອມ຺ຫາກໍ ອິທໍ ອິຏ຺ຐໍ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ສຸລຠໍ ຊາຕໍ, ຕສ຺ມາ ອາຍຕິມ຺ປິ ເອທິໂສ, ອິໂຕ ວາ ອຸຕ຺ຕຣິຕໂຣ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠໂວ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ຠວໍ ນິກາເມນ຺ຕສ຺ສ. ເອວຣູປນ຺ຕິ ເອວຣູປໍ ຣູປໍ. ຕໍສທິເສ ຫິ ຕພ຺ໂພຫາຣວເສເນວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠວຕິ ຫິ ຕໍສທິເສສຸ ຕພ຺ໂພຫາໂຣ ຍຖາ ‘‘ສາ ເອວ ຕິຕ຺ຕິຣີ, ຕານິ ເອວ ໂອສຘານີ’’ຕິ. ອຸສູຍໂຕຕິ ອຸສູຍໍ ອິສ຺ສໍ ອຸປ຺ປາທຍໂຕ. ອຎ຺ຎສ຺ສ ມຈ຺ຉຣາຍໂຕຕິ ອຎ຺ເຎນ ອສາຘາຣຓຠາວກຣເຓນ ມຈ຺ຉຣິຍໍ ກໂຣໂຕ. ສພ຺ເພເຫວ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ນວຫິ ສໍໂຍຊເນຫິ.

ຕຎ຺ຈ ກາຣຓນ຺ຕິ ສຸຠນິມິຕ຺ຕປຏິຆນິມິຕ຺ຕາທິວິຠາຄໍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາທິຣູປາຣມ຺ມຓຎ຺ເຈວ ຕຊ຺ຊາໂຍນິໂສມນສິກາຣຎ຺ຈາຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສໍໂຍຊນສ຺ສ ກາຣຓໍ. ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາສມູຫຕຠູມິລທ຺ຘຸປ຺ປນ຺ນໍ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຕ຺ຕມານຸປ຺ປນ຺ນຕາ ສມຸທາຈາຣຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາ. ເຍນ ກາຣເຓນາຕິ ເຍນ ວິປສ຺ສນາສມຖຠາວນາສງ຺ຂາເຕນ ກາຣເຓນ. ຕຎ຺ຫິ ຕສ຺ສ ຕທງ຺ຄວເສນ ເຈວ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ຈ ປຫານກາຣຓໍ. ອິສ຺ສາມຈ຺ຉຣິຍານໍ ອປາຍຄມນີຍຕາຍ ປຐມມຄ຺ຄວຊ຺ຌຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ ໂສຕາປນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໑) ສຸຕ຺ຕປທໍ ກຖນ຺ຕິ? ຕໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖານຸໂລມສາສນາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາ, ອຍໍ ປນ ອຠິຘມ຺ມນເຍນ ສໍວຓ຺ຓນາຕິ ນາຍໍ ໂທໂສຕິ. ໂອຬາຣິກສ຺ສາຕິ ຖູລສ຺ສ, ຍໂຕ ອຠິຓ຺ຫສມຸປ຺ປຕ຺ຕິປຣິຍຸຏ຺ຐານຕິພ຺ພຕາວ ໂຫຕິ. ອຓຸສຫຄຕສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຠາເວນ ອຓຸຠາວໍ ສຸຂຸມຠາວໍ ຄຕສ຺ສ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສໍໂຍຊນສ຺ສເປຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປາໂທ ວຸຕ຺ໂຕເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ຍຖາວຸຕ຺ຕສໍໂຍຊເນຫິ ອວິນາຠາວໂຕ. ເອກຕ຺ຖຕາຍ ໂສຕາທີນໍ ສຠາວສຣສລກ຺ຂຓວເສນ ປຊານນາ, ຕປ຺ປຈ຺ຈຍານໍ ສໍໂຍຊນານໍ ອຸປ຺ປາທາທິປຊານນາ ຈ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອຕິທິສຕິ.

ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຘມ຺ເມສູຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນຘມ຺ເມສຸ, ອຕ຺ຕໂນ ອຸຠຍຘມ຺ເມສຸ ວາ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫເນນາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນມຸເຂນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຈ ອນວເສສໂຕ ສປຣສນ຺ຕາເນສຸ ອາຍຕນານໍ ປຣິຄ຺ຄໂຫ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ປຣສ຺ສ ວາ ຘມ຺ເມສູຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຣູປາຍຕນສ຺ສາຕິ ອຑ຺ເຒກາທສປ຺ປເຠທສ຺ສ ຣູປສຠາວສ຺ສ ອາຍຕນສ຺ສ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘ ‘‘ວຸຕ຺ຕນເຍນ ນີຫຣິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເສສກ຺ຂນ຺ເຘສູຕິ ເວທນາສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ເຘສຸ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ອິມິນາ ອຕິເທເສນ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘ ‘‘ອາຫາຣສມຸທຍາ’’ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ເຘ ‘‘ນາມຣູປສມຸທຍາ’’ຕິ ເສສຂນ຺ເຘສຸ ‘‘ຜສ຺ສສມຸທຍາ’’ຕິ ອິມໍ ວິເສສໍ ວິຠາເວຕິ, ອິຕຣໍ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສມານນ຺ຕິ ຂນ຺ຘປພ຺ເພ ວິຍ ອາຍຕນປພ຺ເພປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣນິວຕ຺ຕນໍ ປາຬິຍໍ ຄຫິຕໍ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາ ນ ຄເຫຕພ຺ພາ’’ຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອາຍຕນປພ຺ພວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ໂພຊ຺ຌງ຺ຄປພ຺ພວຓ຺ຓນາ

໓໘໕. ພຸຊ຺ຌນກສຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ກິເລສນິທ຺ທາຍ ປຏິພຸຊ຺ຌນກສຕ຺ຕສ຺ສ, ອຣິຍສຈ຺ຈານໍ ວາ ປຏິວິຊ຺ຌນກສຕ຺ຕສ຺ສ. ອງ຺ເຄສູຕິ ກາຣເຓສຸ, ອວຍເວສຸ ວາ. ອຸທຍວຍຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສມ຺ໂພຘິປຏິປທາຍໍ ຐິໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂຍຄາວຈໂຣຕິ ສມ຺ໂພຘີ’’ຕິ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາ ນາມ ປຣິຍາຍກຖາ, ອຍຎ຺ຈ ສຕິປຏ຺ຐານເທສນາ ໂລກິຍມຄ຺ຄວເສນ ປວຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຍຄາວຈໂຣຕິ ສມ຺ໂພຘີ’’ຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ອຣິຍສາວໂກ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍ.

‘‘ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານີຍາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ວິຈິກິຈ຺ຉາຏ຺ຐານີຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕນ຺ຕິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ສຕິຍໍ, ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມໍ.

ສຕິ ຈ ສມ຺ປຊຎ຺ຎຎ຺ຈ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ. ອຖ ວາ ສຕິປ຺ປຘານໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາທິສາຕ຺ຖກຠາວປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນຎາຓໍ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ. ຕໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສໂຕກາຣີຠາວາວຫຕ຺ຕາ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍ ໂຫຕິ. ຍຖາ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມປ຺ປຫານໍ, ອນຸຣູປຘມ຺ມເສວນາ ຈ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປາທາຍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ສຕິຣຫິຕປຸຄ຺ຄລວິວຊ຺ຊນາ, ສໂຕກາຣີປຸຄ຺ຄລເສວນາ, ຕຕ຺ຖ ຈ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍ ໂຫຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ຕິສ຺ສທຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ ນາມ, ໂຍ ໂພຘິມຓ຺ເຑ ສຸວຓ຺ຓສລາກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຏ຺ຐາຣສສຸ ຠາສາສຸ ກຕຣຠາສາຍ ຘມ຺ມໍ ກເຖມີ’’ຕິ ປຣິສໍ ປວາເຣສິ. ອຠຍຕ຺ເຖໂຣຕິ ທຕ຺ຕາຠຍຕ຺ເຖຣມາຫ.

ຘມ຺ມານໍ, ຘມ຺ເມສຸ ວາ ວິຈໂຍ ຘມ຺ມວິຈໂຍ, ໂສ ເອວ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ, ຕສ຺ສ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ. ‘‘ກຸສລາກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ຕຕ຺ຖ ໂຍນິໂສມນສິກາຣພຫຸລີກາໂຣຕິ ກຸສລາທີນໍ ຕໍຕໍສຠາວສຣສລກ຺ຂຓອາທິກສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ອວພຸຊ຺ຌນວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ໂສ ຫິ ອວິປຣີຕມນສິກາຣຕາຍ ‘‘ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕທາໂຠຄຕາຍ ອາວຊ຺ຊນາປິ ຕຄ຺ຄຕິກາ ເອວ, ຕສ຺ສ ອຠິຓ຺ຫໍ ປວຕ຺ຕນໍ ພຫຸລີກາໂຣ. ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍາຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠາວາຍ. ເວປຸລ຺ລາຍາຕິ ວິປຸລຠາວາຍ. ປາຣິປູຣິຍາຕິ ປຣິພ຺ຣູຫນາຍ.

ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາຕິ ປຣິໂຍຄາເຫຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉກຠາໂວ. ອາຈຣິເຍ ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈປິ ນິກາເຍ ສຫ ອຏ຺ຐກຖາຍ ປຣິໂຍຄາເຫຕ຺ວາ ຍໍ ຍໍ ຕຕ຺ຖ ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐານຠູຕໍ, ຕໍ ຕໍ ‘‘ອິທໍ ຠນ຺ເຕ ກຖໍ, ອິມສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ຂນ຺ຘາຍຕນາທິອຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຂນ຺ຘຘາຕຸ…ເປ… ພຫຸລຕາ’’ຕິ. ວຕ຺ຖູນໍ ວິສທຠາວກຣຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ສຣີຣໍ, ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘານິ ຈີວຣານິ ຈ ‘‘ວຕ຺ຖູນີ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕານິ, ຕານິ ຍຖາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂາວຫານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ກຣຓໍ ເຕສໍ ວິສທຠາວກຣຓໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຸສ຺ສນ຺ນໂທສນ຺ຕິ ວາຕາທິອຸສ຺ສນ຺ນໂທສໍ. ເສທມລມກ຺ຂິຕນ຺ຕິ ເສເທນ ເຈວ ຊລ຺ລິກາສງ຺ຂາເຕນ ສຣີຣມເລນ ຈ ມກ຺ຂິຕໍ. ຈ-ສທ຺ເທນ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ສຣີຣສ຺ສ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ປີຬາວຫໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເສນາສນໍ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ເທນ ປຕ຺ຕາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອວິສເທ ສຕິ, ວິສຍຠູເຕ ວາ. ກຖໍ ຠາວນມນຸຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຕານິ ວິສໂຍ? ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ປວຕ຺ຕນກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທວເສເນວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕ ຫິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາຍ ອປຣິສຸທ຺ຘຠາວາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຈິຕ຺ຕເຈຕສິເກສຸ ນິສ຺ສຍາທິປຈ຺ຈຍຠູເຕສຸ. ຎາຓມ຺ປີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ, ເຕນ ນ ເກວລໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸເຍວ, ອຖ ໂຂ ຕສ຺ມິໍ ອປຣິສຸທ຺ເຘ ຎາຓມ຺ປິ ອປຣິສຸທ຺ຘໍ ໂຫຕີຕິ ນິສ຺ສຍາປຣິສຸທ຺ຘິຍາ ຕໍນິສ຺ສິຕາປຣິສຸທ຺ຘິ ວິຍ ວິສຍສ຺ສ ອປຣິສຸທ຺ຘຕາຍ ວິສຍິໂນ ອປຣິສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕິ.

ສມຠາວກຣຓນ຺ຕິ ກິຈ຺ຈໂຕ ອນູນາຘິກຠາວກຣຓໍ. ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປຈ຺ຈຍວເສນ ອຘິໂມກ຺ຂກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຏຸຕຣຠາເວນ, ປຎ຺ຎາຍ ອວິສທຕາຍ, ວີຣິຍາທີນຎ຺ຈ ສິຖິລຕາທິນາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕຣານິ ມນ຺ທານີ’’ຕິ. ຕໂຕຕິ ຕສ຺ມາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ພລວຠາວໂຕ, ອິຕເຣສຎ຺ຈ ມນ຺ທຕ຺ຕາ. ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂ ປຕິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ອນຸພລປ຺ປທານໍ ປຄ຺ຄໂຫ, ປຄ຺ຄໂຫວ ກິຈ຺ຈໍ ປຄ຺ຄຫກິຈ຺ຈໍ, ‘‘ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຐານໍ, ອນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວາ ອຸປຏ຺ຐານໍ. ວິກ຺ເຂປປຏິກ຺ເຂໂປ, ເຍນ ວາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ໂສ ອວິກ຺ເຂໂປ. ຣູປຄຕໍ ວິຍ ຈກ຺ຂຸນາ ເຍນ ຍາຖາວໂຕ ວິສຍສຠາວໍ ປສ຺ສຕິ, ຕໍ ທສ຺ສນກິຈ຺ຈໍ. ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ພລວຕາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ອຠິຠູຕຕ຺ຕາ. ສຫຊາຕຘມ຺ເມສຸ ຫິ ອິນ຺ທຏ຺ຐໍ ກາເຣນ຺ຕານໍ ສຫປວຕ຺ຕມານານໍ ຘມ຺ມານໍ ເອກຣສຕາວເສເນວ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ກາຣຓຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ຕນ຺ຕິ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຘມ຺ມສຠາວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນາຕິ ຍສ຺ສ ສທ຺ເຘຍ຺ຍສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ອຸຬາຣຕາທິຄຸເຓ ອຘິມຸຈ຺ຈນສ຺ສ ສາຕິສຍປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ຊາຕໍ, ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕາທິວິຠາຄໂຕ ຍາຖາວໂຕ ວີມໍສເນນ. ເອວຎ຺ຫິ ເອວໍຘມ຺ມຕານເຍນ ສຠາວສຣສໂຕ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫມາເນ ສວິປ຺ຜາໂຣ ອຘິໂມກ຺ໂຂ ນ ໂຫຕິ ‘‘ອຍໍ ອິເມສໍ ຘມ຺ມານໍ ສຠາໂວ’’ຕິ ປຣິຊານນວເສນ ປຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ. ຘຸຣິຍຘມ຺ເມສຸ ຫິ ຍຖາ ສທ຺ຘາຍ ພລວຠາເວ ປຎ຺ຎາຍ ມນ຺ທຠາໂວ ໂຫຕິ, ເອວໍ ປຎ຺ຎາຍ ພລວຠາເວ ສທ຺ຘາຍ ມນ຺ທຠາໂວ ໂຫຕີຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໍ ຘມ຺ມສຠາວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ວາ, ຍຖາ ວາ ມນສິກໂຣໂຕ ພລວໍ ຊາຕໍ, ຕຖາ ອມນສິກາເຣນ ຫາເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ອມນສິກາເຣນາຕິ ເຍນາກາເຣນ ຠາວນໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ຊາຕໍ, ເຕນາກາເຣນ ຠາວນາຍ ອນນຸຍຸຎ຺ຊນໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິຘ ທຸວິເຘນ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ພລວຠາໂວ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ກິຈ຺ຈຸຕ຺ຕຣິຍໂຕ, ວີຣິຍາທີນໍ ວາ ມນ຺ທກິຈ຺ຈຕາຍ. ຕຕ຺ຖ ປຐມວິກປ຺ເປ ຫາປນວິຘິ ທສ຺ສິໂຕ. ທຸຕິຍກປ຺ເປ ປນ ຍຖາ ມນສິ ກໂຣໂຕ ວີຣິຍາທີນໍ ມນ຺ທກິຈ຺ຈຕາຍ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ຊາຕໍ, ຕຖາ ອມນສິກາເຣນ, ວີຣິຍາທີນໍ ປຏຸກິຈ຺ຈຠາວາວເຫນ ມນສິກາເຣນ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ເຕຫິ ສມຣສໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຫາເປຕພ຺ພໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸປິ ຫາປນວິຘິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ວກ຺ກລິຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖູຕິ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ສທ຺ຘາຘິມຸຕ຺ຕຕາຍ ກຕາຘິກາໂຣ ສຕ຺ຖຸ ຣູປກາຍທສ຺ສນປ຺ປສຸໂຕ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາຣາ ‘‘ກິໍ ເຕ ວກ຺ກລິ ອິມິນາ ປູຕິກາເຍນ ທິຏ຺ເຐນ, ໂຍ ໂຂ ວກ຺ກລິ ຘມ຺ມໍ ປສ຺ສຕິ, ໂສ ມໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໗; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໒໐໘; ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໘໐; ປຏິ. ມ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໑໓໐; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑໐໐໗; ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ໒.ວກ຺ກລິຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ) ໂອວທິຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ນິໂຍຊິໂຕປິ ຕໍ ອນນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຓາມິໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ວິນິປາເຕຕຸໍ ປປາຕຏ຺ຐານໍ ອຠິຣຸຫິ, ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ຍຖານິສິນ຺ໂນວ ໂອຠາສໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ –

‘‘ປາໂມຊ຺ຊພຫຸໂລ ຠິກ຺ຂຸ, ປສນ຺ໂນ ພຸທ຺ຘສາສເນ;

ອຘິຄຈ຺ເຉ ປທໍ ສນ຺ຕໍ, ສງ຺ຂາຣູປສມໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໘໑) –

ຄາຖໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ເອຫິ ວກ຺ກລີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ເຕນ ອມເຕເນວ ອຠິສິຕ຺ໂຕ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ໂຐ ຫຸຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປສິ. ສທ຺ຘາຍ ພລວຠາວໂຕ ວິປສ຺ສນາວີຖິໍ ນ ໂອຕຣຕິ, ຕໍ ຎຕ຺ວາ ຠຄວາ ຕສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕ຺ຕປຏິປາທນາຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ໂສເຘຕ຺ວາ ອທາສິ. ໂສ ສຕ຺ຖາຣາ ທິນ຺ນນເຍ ຐຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປ຺ປຏິປາຏິຍາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວກ຺ກລິຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຠາເວ ເສສິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ສກິຈ຺ຈາກຣເຓ.

ອິຕຣກິຈ຺ຈເຠທນ຺ຕິ ອຸປຏ຺ຐານາທິກິຈ຺ຈວິເສສໍ. ປສ຺ສທ຺ຘາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສມາຘິອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຫາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ພລວຠາໂວ ຘມ຺ມສຠາວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ຫາຍຕິ, ເອວໍ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕາ ປສ຺ສທ຺ຘິອາທິຠາວນາຍ ຫາຍຕິ ສມາຘິປກ຺ຂິຍຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາ. ຕຖາ ຫິ ສມາຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕໍ ໂກສຊ຺ຊປາຕໂຕ ຣກ຺ຂນ຺ຕີ ວີຣິຍາທິຠາວນາ ວິຍ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປາຕໂຕ ຣກ຺ຂນ຺ຕີ ເອກໍສໂຕ ຫາເປຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປສ຺ສທ຺ຘອາທິຠາວນາຍ ຫາເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ໂສຓຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖູຕິ ສຸກຸມາຣໂສຓຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ. (ມຫາວ. ໒໔໒; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໒໐໕) ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສີຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ມມ ສຣີຣໍ ສຸຂຸມາລໍ, ນ ຈ ສກ຺ກາ ສຸເຂເນວ ສຸຂໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ, ກິລເມຕ຺ວາປິ ສມຓຘມ຺ໂມ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຕໍ ຐານຈງ຺ກມເມວ ອຘິຏ຺ຐາຍ ປຘານໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປາທຕເລສຸ ໂຜເຏສຸ ອຸຏ຺ຐິເຕສຸປິ ເວທນໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ທຬ຺ຫໍ ວີຣິຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາຍ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ສຕ຺ຖາ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວີຓູປໂມວາເທນ ໂອວທິຕ຺ວາ ວີຣິຍສມຕາໂຍຊນວີຖິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ໂສເຘຕ຺ວາ ຄິຊ຺ຌກູຏໍ ຄໂຕ. ເຖໂຣປິ ສຕ຺ຖາຣາ ທິນ຺ນນເຍນ ວີຣິຍສມຕໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຠາເວນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສຓຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ທສ຺ເສຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເສເສສຸປີຕິ ສຕິສມາຘິປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸປິ.

ສມຕນ຺ຕິ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນູນານຘິກຠາວໍ, ຕຖາ ສມາຘິວີຣິຍານໍ. ຍຖາ ຫິ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ຘຸຣິຍຘມ຺ມຠູຕານໍ ກິຈ຺ຈໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນາຕິວຕ຺ຕນໍ ວິເສສໂຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຍໂຕ ເນສໍ ສມຘຸຣຕາຍ ອປ຺ປນາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ສມາຘິວີຣິຍານໍ ໂກສຊ຺ຊຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິການໍ ສມຣສຕາຍ ສຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎູປຕ຺ຖມ຺ຠນໂຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອນ຺ຕທ຺ວຍປາຕາຠາເວນ ສມ຺ມເທວ ອປ຺ປນາ ອິຊ຺ຌຕິ. ‘‘ພລວສທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສມຕ຺ຖນໍ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ໂຍ ພລວຕິຍາ ສທ຺ຘາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອວິສທຎາໂຓ, ໂສ ມຸຘປ຺ປສນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ນ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສນ຺ໂນ. ຕຖາ ຫິ ອວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປສີທຕິ ເສຍ຺ຍຖາປິ ຕິຕ຺ຖິຍສາວກາ. ເກຣາຏິກປກ຺ຂນ຺ຕິ ສາເຐຍ຺ຍປກ຺ຂໍ ຠຊຕິ. ສທ຺ຘາຫີນາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຕິຘາວນ຺ໂຕ ‘‘ເທຍ຺ຍວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຈາເຄນ ວິນາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມຕ຺ເຕນປິ ທານມຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີນິ ປຣິກປ຺ເປຕິ ເຫຕຸປຕິຣູປເກຫິ ວຎ຺ຈິໂຕ, ເອວໍຠູໂຕ ຈ ສຸກ຺ຂຕກ຺ກວິລຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຓ຺ຑິຕານໍ ວຈນໍ ນາທິຍຕິ ສຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເຠສຊ຺ຊສມຸຏ຺ຐິໂຕ ວິຍ ໂຣໂຄ ອເຕກິຈ຺ໂຉ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິສມຠາໂວ ນ ອຕ຺ຖາວໂຫ, ອນຕ຺ຖາວໂຫວ, ເອວໍ, ສມາຘິວີຣິຍານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິສມຠາໂວ ນ ອຕ຺ຖາວໂຫ, ອນຕ຺ຖາວໂຫວ, ຕຖາ ນ ອວິກ຺ເຂປາວໂຫ, ວິກ຺ເຂປາວໂຫວາຕິ. ໂກສຊ຺ຊໍ ອຠິຠວຕິ, ເຕນ ອປ຺ປນໍ ນ ປາປຸຓາຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ອຠິຠວຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕທຸຠຍນ຺ຕິ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎາທ຺ວຍໍ, ສມາຘິວີຣິຍທ຺ວຍຎ຺ຈ. ສມໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມຣສໍ ກາຕພ຺ພໍ.

ສມາຘິກມ຺ມິກສ຺ສາຕິ ສມຖກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ. ເອວນ຺ຕິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ສທ຺ຘາຍ ໂຖກໍ ພລວຠາເວ ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ທຫນ຺ໂຕຕິ ‘‘ປຖວີ ປຖວີຕິ ມນສິກຣຓມຕ຺ເຕນ ກຖໍ ຌານຸປ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອທ຺ຘາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ວຸຕ຺ຕວິຘິ ອິຊ຺ຌິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ສທ຺ຘໍ ຊເນນ຺ໂຕ. ໂອກປ຺ເປນ຺ໂຕຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ວິຍ ອຘິມຸຈ຺ຈນວເສນ ອວກປ຺ເປນ຺ໂຕ ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ໂຕ. ເອກຄ຺ຄຕາ ພລວຕີ ວຏ຺ຏຕິ ສມາຘິປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ຌານສ຺ສ. ອຸຠິນ຺ນນ຺ຕິ ສມາຘິປຎ຺ຎານໍ. ສມາຘິກມ຺ມິກສ຺ສ ສມາຘິໂນ ອຘິມຕ຺ຕຕາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຘິມຕ຺ຕຕາປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ສມຕາຍປີ’’ຕິ, ສມຠາເວນາປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປ຺ປນາຕິ ໂລກິຍປ຺ປນາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ໂຫຕິເຍວາ’’ຕິ ສາສງ຺ກໍ ວທຕິ. ໂລກຸຕ຺ຕຣປ຺ປນາ ປນ ເຕສໍ ສມຠາເວເນວ ອິຈ຺ຉິຕາ. ຍຖາຫ ‘‘ສມຖວິປສ຺ສນໍ ຍຸຄນນ຺ຘໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໗໐; ປຏິ. ມ. ໒.໕).

ຍທິ ວິເສສໂຕ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ, ສມາຘິວີຣິຍານຎ຺ຈ ສມຕາວ ອິຈ຺ຉິຕາ, ກຖໍ ສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຕິ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ພລວຕີ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິເກສຸ ປຎ຺ຈສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິເກກເທເສ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ສທ຺ຘາວີຣິຍປຎ຺ຎານ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອຎ຺ຎຖາ ປີຕິ ຈ ຄເຫຕພ຺ພາ ສິຍາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂິເກນ ສມາຘິນາ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ປສ຺ສທ຺ຘິສມາຘິອຸເປກ຺ຂາຫີ’’ຕິ. ສາຕິ ສຕິ. ສພ຺ເພສຸ ຣາຊກມ຺ເມສຸ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ສພ຺ພກມ຺ມິໂກ. ເຕນາຕິ ເຕນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ກາຣເຓນ. ອາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ຕາ ສພ຺ພຕ຺ຖິກາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ລີເນ, ອຸທ຺ຘເຕ ຈ ຈິຕ຺ເຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ສພ຺ເພ ວາ ລີເນ, ອຸທ຺ຘເຕ ຈ ຈິຕ຺ເຕ ຠາເວຕພ຺ພາ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ອຕ຺ຖິກາ ເອຕາຍາຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖິກາ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ສຕິ ປຏິສຣຓໍ ປຣາຍຓໍ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ອນຘິຄຕສ຺ສ ອຘິຄມາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຣກ຺ຂປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິ.

ຂນ຺ຘາທິເຠເທ ອໂນຄາຬ຺ຫປຎ຺ຎານນ຺ຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິພາຫຸສຈ຺ຈວເສນປິ ຂນ຺ຘາຍຕນາທີສຸ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕພຸທ຺ຘີນໍ. ພຫຸສ຺ສຸຕເສວນາ ຫິ ສຸຕມຍຎາຓາວຫາ. ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາສມງ຺ຄີປິ ຠາວນາມຍຎາເຓ ຐິຕຕ຺ຕາ ເອກໍສໂຕ ປຎ຺ຎວາ ເອວ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມປຎ຺ຎາສ ລກ຺ຂຓປຣິຄ຺ຄາຫິກາຍ ອຸທຍພ຺ພຍປຎ຺ຎາຍ ສມນ຺ນາຄຕປຸຄ຺ຄລເສວນາ’’ຕິ. ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຠາວວເສນ ຕປ຺ປຣິຈ຺ເຉທກຎາຓສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຠາວຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຄມ຺ຠີເຣສຸ ຂນ຺ຘາທີສຸ ປວຕ຺ຕາຍ ຄມ຺ຠີຣປຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ເຎຍ຺ຍໍ ຕາທິສາຍ ປຎ຺ຎາຍ ຈຣິຕພ຺ພໂຕ ຄມ຺ຠີຣຎາຓຈຣິຍໍ, ຕສ຺ສາ ວາ ປຎ຺ຎາຍ ຕຕ຺ຖ ປເຠທໂຕ ປວຕ຺ຕິ ຄມ຺ຠີຣຎາຓຈຣິຍາ, ຕສ຺ສາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຕິ ອາຫ ‘‘ຄມ຺ຠີຣປຎ຺ຎາຍ ປເຠທປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ’’ຕິ. ຍຖາ ສຕິເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ໂຕ ນາມ ອຣຫາ ເອວ, ເອວໍ ປຎ຺ຎາເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ໂຕຕິປິ ໂສ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ຠາວນາປາຣິປູຣີ ໂຫຕີ’’ຕິ. ວີຣິຍາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

‘‘ຕຕ຺ຕໍ ອໂຍຂິລໍ ຫຕ຺ເຖ ຄເມນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໒໕໐, ໒໖໗; ອ. ນິ. ໓.໓໖) ວຸຕ຺ຕປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນກມ຺ມກາຣຓາ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕສ຺ສ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສພ຺ພປຐມໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ, ເທວທູຕສຸຕ຺ຕາທີສຸ ຕສ຺ສ ອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນກມ຺ມກາຣຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ. ສກຏວຫນາທິກາເລຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຕທຎ຺ຎມນຸສ຺ເສຫິ, ຕິຣຈ຺ຉາເນຫິ ຈ ວິພາຘິຍມານກາລໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ‘‘ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອປຣາປຣໍ ເປເຕສຸ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກສຕ຺ຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອກຈ຺ຈານໍ ວາ ເປຕານໍ ເອກຈ຺ຈຕິຣຈ຺ຉານານໍ ວິຍ ຕຖາ ທີຆາຍຸກຕາປິ ສິຍາຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ກາໂລ ນາຄຣາຊາ ຈຕຸນ຺ນໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສມ຺ມຸຂີຠາວໍ ລຠິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ເມຕ຺ເຕຍ຺ຍສ຺ສປິ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂີຠາວໍ ລຠິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຍໍ ຕສ຺ສ ກປ຺ປາຍຸກຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ອານິສໍສທສ຺ສາວິໂນຕິ ‘‘ວີຣິຍາຍຕ຺ໂຕ ເອວ ສພ຺ໂພ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ, ໂລກິໂຍ ຈ ວິເສສາຘິຄໂມ’’ຕິ ເອວໍ ວີຣິເຍ ອານິສໍສທສ຺ສນສີລສ຺ສ. ຄມນວີຖິນ຺ຕິ ສປຸພ຺ພຠາຄໍ ນິພ຺ພານຄາມິນິໍ ປຏິປທໍ, ສຫ ວິປສ຺ສນາຍ ອຣິຍມຄ຺ຄປຏິປາຏິ, ສຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິປຣມ຺ປຣາ ວາ. ສາ ຫິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວຏ຺ຏນິຍ຺ຍານາຍ ຄນ຺ຕພ຺ພາ ປຏິປທາຕິ ກຕ຺ວາ ຄມນວີຖິ ນາມ. ກາຍທຬ຺ຫີພຫຸໂລຕິ ຍຖາ ຕຖາ ກາຍສ຺ສ ທຬ຺ຫີກມ຺ມປ຺ປສຸໂຕ. ປິຓ຺ຑນ຺ຕິ ຣຏ຺ຐປິຓ຺ຑໍ. ປຈ຺ຈຍທາຍການໍ ອຕ຺ຕນິ ກາຣສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ມຫປ຺ຜລຠາວສ຺ສ ກຣເຓນ ປິຓ຺ຑສ຺ສ ຠິກ຺ຂາຍ ປຏິປູຊນາ ປິຓ຺ຑາປຈາຍນໍ.

ນີຫຣນ຺ໂຕຕິ ປຕ຺ຕຖວິກໂຕ ນີຫຣນ຺ໂຕ. ຕໍ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາຕິ ຕໍ ອຸປາສິກາຍ ວຈນໍ ອຕ຺ຕໂນ ວສນປຓ຺ຓສາລທ຺ວາເຣ ຐິໂຕວ ປຎ຺ຈາຠິຎ຺ຎຕາຍ ທິພ຺ພໂສເຕນ ສຸຕ຺ວາ. ມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິ, ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິ, ນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອິມາ ຕິສ຺ໂສ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ. ທາຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສີຕິ ‘‘ຕຍິ ກເຕນ ທານມເຍນ, ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈມເຍນ ຈ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເຂຕ຺ຕວິເສສຠາວູປຄມເນນ ອປຣາປຣໍ ເທວມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ, ອນ຺ເຕ ນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ທາຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສີ’’ຕິ ເຖໂຣ ອຕ຺ຕານໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ສິຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວາຕິ ‘‘ອກິຈ຺ເຉເນວ ມຍາ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໍ ສມຕິກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາວສາເນ ສຎ຺ຊາຕປາໂມຊ຺ຊວເສນ ສິຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ເອວ.

ວິປ຺ປຏິປນ຺ນນ຺ຕິ ຊາຕິຘມ຺ມກຸລຘມ຺ມາທິລງ຺ຆເນນ ອສມ຺ມາປຏິປນ຺ນໍ. ເອວໍ ຍຖາ ອສມ຺ມາປຏິປນ຺ໂນ ປຸຕ຺ໂຕ ຕາຍ ເອວ ອສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ກຸລສນ຺ຕານໂຕ ພາຫິໂຣ ຫຸຕ຺ວາ ປິຕຸ ສນ຺ຕິກາ ທາຍຊ຺ຊສ຺ສ ນ ຠາຄີ, ເອວໍ. ກຸສີໂຕປິ ເຕນ ກຸສີຕຠາເວນ ອສມ຺ມາປຏິປນ຺ໂນ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກາ ລທ຺ຘພ຺ພອຣິຍຘນທາຍຊ຺ຊສ຺ສ ນ ຠາຄີ. ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍວ ລຠຕິ ສມ຺ມາປຏິປຊ຺ຊນໂຕ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄຕິ ໂຍຊນາ, ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ.

ມຫາຕິ ສີລາທີຫິ ຄຸເຓຫິ ມຫນ຺ໂຕ ວິປຸໂລ ອນຎ຺ຎສາຘາຣໂຓ. ຕໍ ປນສ຺ສ ຄຸຓມຫຕ຺ຕໍ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸກມ຺ປເນນ ໂລເກ ປາກຏນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຕ຺ຖຸໂນ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຍສ຺ມາ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ປພ຺ພຊ຺ຊູປຄເມນ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕສ຺ສຠາໂວ ສມ຺ປຊາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ພຸທ຺ຘປຸຕ຺ຕຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອສມ຺ຠິນ຺ນາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ອລສານໍ ຠາວນາຍ ນາມມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຊານນ຺ຕານໍ ກາຍທຬ຺ຫີພຫຸລານໍ ຍາວທຕ຺ຖໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍສຸຂາທິອນຸຍຸຎ຺ຊນການໍ ຕິຣຈ຺ຉານກຖິການໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ທູຣໂຕ ວຊ຺ຊນາ ກຸສີຕປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນາ. ‘‘ທິວສໍ ຈງ຺ກເມນ ນິສຊ຺ຊາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໔໒໓; ໓.໖໕; ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໐; ມຫານິ. ໑໖໑) ຠາວນາຣທ຺ຘວເສນ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍານໍ ທຬ຺ຫປຣກ຺ກມານໍ ກາເລນ ກາລໍ ອຸປສງ຺ກມນາ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍປຸຄ຺ຄລເສວນາ. ເຕນາຫ ‘‘ກຸຈ຺ຉິໍ ປູເຣຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໖໔) ປນ ຊາຕິມຫຕ຺ຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ, ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີມຫຕ຺ຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຕິ ອິທໍ ທ຺ວຍໍ ນ ຄຫິຕໍ, ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນຕາ, ສມ຺ມປ຺ປຘານປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຕາຕິ ອິທໍ ທ຺ວຍໍ ຄຫິຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອານິສໍສທສ຺ສາວິຕາຍ ເອວ ສມ຺ມປ຺ປຘານປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ຄຫິຕາ ໂຫຕິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ວີຣິຍາຍຕ຺ຕຕາທສ຺ສນຠາວໂຕ. ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນໍ ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາຍ ເອວ ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ, ວີຣິຍຸປ຺ປາທເນ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນໍ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘເມວ. ຕຕ຺ຖ ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນກຸສີຕປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນອາຣທ຺ຘວີຣິຍປຸຄ຺ຄລເສວນ- ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາປຏິປກ຺ຂວິຘມນປຈ຺ຈຍູປສໍຫາຣວເສນ, ອປາຍຠຍປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທໂຍ ສມຸຕ຺ເຕຊນວເສນ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ນາ ປີຕິ ປຣໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກປີຕິຍາ ວິເສສກາຣຓສຠາຄເຫຕຸຠາວໂຕ ‘‘ປີຕິເຍວ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານີຍາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ສາ ປນ ພຫຸໂສ ປວຕ຺ຕິຍາ ປຸຖຸຕ຺ຕໍ ອຸປາທາຍ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ. ຍຖາ ສາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ປຏິປຕ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ອຸປ຺ປາທກມນສິກາໂຣ.

‘‘ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໒໓) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິຍາ ອຸປຈາຣສມາຘິນິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາວ ອຸປຈາຣາ’’ຕິ. ສກລສຣີຣໍ ຜຣມາໂນຕິ ປີຕິສມຸຏ຺ຐາເນຫິ ປຓີຕຣູເປຫິ ສກລສຣີຣໍ ຜຣມາໂນ. ຘມ຺ມຄຸເຓ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສາປິ ຍາວ ອຸປຈາຣາ ສກລສຣີຣໍ ຜຣມາໂນ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ໂຍຊນາ, ເອວໍ ເສສອນຸສ຺ສຕີສຸ. ປສາທນີຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍຎ຺ຈ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ຕສ຺ສາປິ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນຠາເວນ ຕຄ຺ຄຕິກຕ຺ຕາ. ສງ຺ຂາຣານໍ ສປ຺ປເທສວູປສເມປິ ນິປ຺ປເທສວູປສເມ ວິຍ ຕຖາ ປຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕິໂຕ ຠາວນາມນສິກາໂຣ ກິເລສວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຕ຺ໂຖ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຈາຣສມາຘິໍ ອາວຫນ຺ໂຕ ຕຖາຣູປປີຕິໂສມນສ຺ສສມນ຺ນາຄໂຕ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມາປຕ຺ຕິຍາ…ເປ… ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສາປີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ ກິເລສາ’’ຕິ ປາໂຐ. ເຕ ຫິ ນ ສມຸທາຈຣນ຺ຕີຕິ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ກາຣຓຕ຺ໂຖ, ຍສ຺ມາ ນ ສມຸທາຈຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ເນສໍ ອສມຸທາຈາຣໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສາຕິ ໂຍຊນາ. ນ ຫິ ກິເລເສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕາ. ປສາທນີເຍສຸ ຐາເນສຸ ປສາທສິເນຫາຠາເວນ ຖູສສມຫທຍຕາ ລູຂຕາ, ສາ ຕຕ຺ຖ ອາທຣຄາຣວາກຣເຓນ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາຍ ສໍສູຈິຕລູຂຠາເວ’’ຕິ.

ກາຍຈິຕ຺ຕທຣຖວູປສມລກ຺ຂຓາ ປສ຺ສທ຺ຘິ ເອວ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂພຘິອງ຺ຄຠູໂຕ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ, ຕສ຺ສ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ເອວໍ ອຸປ຺ປາໂທ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ປຓີຕໂຠຊນເສວນຕາຕິ ປຓີຕສປ຺ປາຍໂຠຊນເສວ ນຕາ. ອຸຕຸອິຣິຍາປຖສຸຂຄ຺ຄຫເຓນ ສປ຺ປາຍອຸຕຸອິຣິຍາປຖຄ຺ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຎ຺ຫິ ຕິວິຘມ຺ປິ ສປ຺ປາຍໍ ເສວິຍມານໍ ກາຍສ຺ສ ກລ຺ລຕາປາທນວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ກລ຺ລຕໍ ອາວຫນ຺ຕໍ ທຸວິຘາຍປິ ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ ກາຣຓໍ ໂຫຕິ. ອເຫຕຸກໍ ສຕ຺ເຕສຸ ລພ຺ຠມານໍ ສຸຂທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອຍເມໂກ ອນ຺ໂຕ, ອິສ຺ສຣາທິວິສມເຫຕຸກນ຺ຕິ ປນ ອຍໍ ທຸຕິໂຍ. ເອເຕ ອຸໂຠ ອນ຺ເຕ ອນຸປຄມ຺ມ ຍຖາສກໍ ກມ຺ມຸນາ ໂຫຕີຕິ ອຍໍ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປຕ຺ຕິ. ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ປໂຍໂຄ ຍສ຺ສ ໂສ ມຊ຺ຌຕ຺ຕປໂຍໂຄ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ມຊ຺ຌຕ຺ຕປໂຍຄຕາ. ອຍຎ຺ຫິ ປຫາຍ ສາຣທ຺ຘກາຍຕໍ ປສ຺ສທ຺ຘກາຍຕາຍ ກາຣຓໍ ໂຫນ຺ຕີ ປສ຺ສທ຺ຘິທ຺ວຍໍ ອາວຫຕິ, ເອເຕເນວ ສາຣທ຺ຘກາຍປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນປສ຺ສທ຺ຘກາຍປຸຄ຺ຄລເສວນານໍ ຕທາວຫນຕາ ສໍວຓ຺ຓິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຍຖາສມາຫິຕາກາຣສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ ຄຍ຺ຫມາໂນ ປຸຣິມຸປ຺ປນ຺ໂນ ສມໂຖ ເອວ ສມຖນິມິຕ຺ຕໍ. ນານາຣມ຺ມເຓ ປຣິພ຺ຠມເນນ ວິວິຘໍ ອຄ຺ຄໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ພ຺ຍຄ຺ໂຄ, ວິກ຺ເຂໂປ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ອນວຏ຺ຐານຣໂສ, ຠນ຺ຕຕາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອກຄ຺ຄຕາຠາວໂຕ ພ຺ຍຄ຺ຄປຏິປກ຺ໂຂຕິ ອພ຺ຍຄ຺ໂຄ, ສມາຘິ. ໂສ ເອວ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອວິກ຺ເຂປຏ຺ເຐນ ຈ ອພ຺ຍຄ຺ຄນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ວຕ຺ຖຸວິສທກິຣິຍາ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕ຺ຕປຏິປາທນາ ຈ ປຎ຺ຎາວຫາ ວຸຕ຺ຕາ, ສມາຘານາວຫາປິ ຕາ ໂຫນ຺ຕິ ສມາຘານາວຫຠາເວເນວ ປຎ຺ຎາວຫຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວຕ຺ຖຸວິສທ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ.

ກຣຓຠາວນາໂກສລ຺ລານໍ ອວິນາຠາວໂຕ, ຣກ຺ຂນໂກສລ຺ລສ຺ສ ຈ ຕໍມູລກຕ຺ຕາ ‘‘ນິມິຕ຺ຕກຸສລຕາ ນາມ ກສິຓນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫຓກຸສລຕາ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສິຓນິມິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ຈ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອສຸຠນິມິຕ຺ຕສ຺ສາປິ ຫິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຌານຸປ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫຓໂກສລ຺ລໍ ນິມິຕ຺ຕກຸສລຕາ ເອວາຕິ. ອຕິສິຖິລວີຣິຍຕາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຎ຺ຎາປໂຍຄມນ຺ທຕໍ, ປໂມທເວກລ຺ລຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕສ຺ສ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ລີນສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທິສມຸຏ຺ຐາປເນນ ລຍາປຕ຺ຕິໂຕ ສມຸທ຺ຘຣຓໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມເຍ ລີນໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ກາໂລ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ, ກາໂລ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ, ກາໂລ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ລີນໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ຕໍ ຕໍ ເອເຕຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສຸສມຸຏ຺ຐາປຍໍ ໂຫຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິໂສ ປຣິຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິໍ ອຸຊ຺ຊາລິຕຸກາໂມ ອສ຺ສ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ສຸກ຺ຂານິ ເຈວ ຕິຓານິ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ສຸກ຺ຂານິ ໂຄມຍານິ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ສຸກ຺ຂານິ ກຏ຺ຐານິ ປກ຺ຂິເປຍ຺ຍ, ມຸຂວາຕຎ຺ຈ ທເທຍ຺ຍ, ນ ຈ ປໍສຸເກນ ໂອກິເຣຍ຺ຍ, ຠພ຺ໂພ ນຸ ໂຂ ໂສ ປຸຣິໂສ ປຣິຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິໍ ອຸຊ຺ຊາລິຕຸນ຺ຕິ. ເອວໍ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໔).

ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາສກໍ ອາຫາຣວເສນ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທີນໍ ຠາວນາສມຸຏ຺ຐາປນາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ສາ ອນນ຺ຕຣໍ ວິຠາວິຕາ ເອວ. ອາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຎ຺ຎາປໂຍຄພລວຕໍ, ປໂມທຸພ຺ພິລາວນຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕສ຺ສ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫນນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ອຸທ຺ຘຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມາຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທິສມຸຏ຺ຐາປເນນ ອຸທ຺ຘຕາປຕ຺ຕິໂຕ ນິເສຘນໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມເຍ ອຸທ຺ຘຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ກາໂລ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ, ກາໂລ ສມາຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ, ກາໂລ ອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາຍ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ອຸທ຺ຘຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ຕໍ ຕໍ ເອເຕຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສຸວູປສມຍໍ ໂຫຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິໂສ ມຫນ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ນິພ຺ພາເປຕຸກາໂມ ອສ຺ສ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ອລ຺ລານິ ເຈວ ຕິຓານິ…ເປ… ປໍສຸເກນ ຈ ໂອກິເຣຍ຺ຍ, ຠພ຺ໂພ ນຸ ໂຂ ໂສ ປຸຣິໂສ ມຫນ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ນິພ຺ພາເປຕຸນ຺ຕິ. ເອວໍ ຠນ຺ເຕ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໔).

ເອຕ຺ຖາປິ ຍຖາສກໍ ອາຫາຣວເສນ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທີນໍ ຠາວນາສມຸຏ຺ຐາປນາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ຕຕ຺ຖ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ. ສມາຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ວກ຺ຂຕິ. ປຎ຺ຎາປໂຍຄມນ຺ທຕາຍາຕິ ປຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ອປ຺ປຠາເວນ. ຍຖາ ຫິ ທານໍ ອໂລຠປຘານໍ, ສີລໍ ອໂທສປຘານໍ, ເອວໍ ຠາວນາ ອໂມຫປຘານາ. ຕຕ຺ຖ ຍທາ ປຎ຺ຎາ ນ ພລວຕີ ໂຫຕິ, ຕທາ ຠາວນາ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິເສສາວຫາ ນ ໂຫຕິ, ອນຠິສງ຺ຂໂຕ ວິຍ ອາຫາໂຣ ປຸຣິສສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຠິຣຸຈິໍ ນ ຊເນຕິ, ເຕນ ຕໍ ນິຣສ຺ສາທໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ຠາວນາຍ ສມ຺ມເທວ ອວີຖິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຸປສມສຸຂໍ ນ ວິນ຺ທຕິ, ເຕນາປິ ຈິຕ຺ຕໍ ນິຣສ຺ສາທໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຎ຺ຎາປໂຍຄ…ເປ… ນິຣສ຺ສາທໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ສໍເວຄຸປ຺ປາທນໍ, ປສາທຸປ຺ປາທນຎ຺ຈ ຕິກິຈ຺ຉນນ຺ຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຏ຺ຐ ສໍເວຄວຕ຺ຖູນີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕິຊຣາພ຺ຍາຘິມຣຓານິ ຍຖາຣຫໍ ສຸຄຕິຍໍ, ທຸຄ຺ຄຕິຍຎ຺ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕທຎ຺ຎເມວ ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນາທິຂຸປ຺ປິປາສາທິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິພາຘນາທິເຫຕຸກໍ ອປາຍທຸກ຺ຂໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຕຍິທໍ ສພ຺ພໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠວນິສ຺ສິຕໍ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອຕີເຕ ອນາຄເຕ ຈ ກາເລ ວຏ຺ຏມູລກທຸກ຺ຂານິ ວິສຸໍ ຄຫິຕານິ. ເຍ ປນ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣູປຊີວິໂນ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອຸຏ຺ຐານຜລູປຊີວິໂນ, ເຕສໍ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓໍ ຊີວິກາທຸກ຺ຂໍ ອຏ຺ຐມໍ ສໍເວຄວຕ຺ຖຸ ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສມເຍ ສມ຺ປຫໍສນາຕິ ອຍໍ ຠາວນາຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ປຫໍສິຕພ຺ພສມເຍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສໍເວຄຊນນວເສນ ເຈວ ປສາທຸປ຺ປາທນວເສນ ຈ ສມ຺ມເທວ ປຫໍສນາ, ສໍເວຄຊນນປຸພ຺ພກປສາທຸປ຺ປາທເນນ ໂຕສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ອາຄມ຺ມາຕິ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈວິຣເຫນ, ສມຖວີຖິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສມ຺ມາ ອວິສມໍ ສມ຺ມເທວ ຠາວນາປຏິປຕ຺ຕິໍ ອາຄມ຺ມ. ‘‘ອລີນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂິການໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຘິມຕ຺ຕຕາຍ ອລີນໍ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິການໍ ອນຘິມຕ຺ຕຕາຍ ອນຸທ຺ຘຕໍ, ປຎ຺ຎາປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ອຸປສມສຸຂາຘິຄເມນ ຈ ອນິຣສ຺ສາທໍ, ຕໂຕ ເອວ ອາຣມ຺ມເຓ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໍສມຖວີຖິປຏິປນ຺ນໍ. ຕຕ຺ຖ ອລີນຕາຍ ປຄ຺ຄເຫ, ອນຸທ຺ຘຕຕາຍ ນິຄ຺ຄເຫ, ອນິຣສ຺ສາທຕາຍ ສມ຺ປຫໍສເນ ນ ພ຺ຍາປາຣໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອລີນານຸທ຺ຘຕຕາ ຫິ ອາຣມ຺ມເຓ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໍ, ອນິຣສ຺ສາທຕາຍ ສມຖວີຖິປຏິປນ຺ນໍ, ສມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ວາ ອລີນໍ ອນຸທ຺ຘຕໍ. ສມຖວີຖິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອນິຣສ຺ສາທນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສມເຍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນຕາຕິ ອຍໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕພ຺ພສມເຍ ຠາວນາຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຄ຺ຄຫນິຄ຺ຄຫສມ຺ປຫໍສເນສຸ ອພ຺ຍາວຏຕາສງ຺ຂາຕໍ ປຏິປກ຺ຂໍ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ເປກ຺ຂນາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຏິປກ຺ຂວິກ຺ຂມ຺ຠນໂຕ, ວິປສ຺ສນາຍ ອຘິຏ຺ຐານຠາວູປຄມນໂຕ ຈ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານມ຺ປິ ສມາຘານ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສມາຫິຕຠາວສາຘນໍ ເອວາຕິ ຕຕ຺ຖ ສມຘຸຣຠາເວນາຫ ‘‘ອຸປຈາຣໍ ວາ ອປ຺ປນໍ ວາ’’ຕິ.

ອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານີຍາ ຘມ຺ມາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອນຸໂຣຘວິໂຣຘວິປ຺ປຫານວເສນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາໂວ ອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ກາຣຓໍ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ສິຊ຺ຌນໂຕ, ອສຕິ ຈ ອສິຊ຺ຌນໂຕ. ໂສ ຈ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາໂວ ວິສຍວເສນ ທຸວິໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຕມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາ ສງ຺ຂາຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາ’’ຕິ. ຕທຸຠເຍ ຈ ວິຣຸຊ຺ຌນໍ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວນາຍ ເອວ ທູຣີກຕນ຺ຕິ ອນຸຣຸຊ຺ຌນສ຺ເສວ ປຫານວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຕ຺ຕມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສຕ຺ຕສງ຺ຂາຣເກລາຍນປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນຕາ’’ຕິ. ອຸເປກ຺ຂາຍ ຫິ ວິເສສໂຕ ຣາໂຄ ປຏິປກ຺ໂຂ. ຕຖາ ຈາຫ ‘‘ອຸເປກ຺ຂາ ຣາຄພຫຸລສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໖໗). ທ຺ວີຫາກາເຣຫີຕິ ກມ຺ມສ຺ສກຕາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ, ອຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ. ທ຺ວີເຫວາຕິ ອວຘາຣຓໍ ສງ຺ຂ຺ຍາສມານຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ສງ຺ຂ຺ຍາ ເອເວຕ຺ຖ ສມານາ, ນ ສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍໍ ສພ຺ພຖາ ສມານນ຺ຕິ. ອສ຺ສາມິກຠາໂວ ອນຕ຺ຕນິຍຕາ. ສຕິ ຫິ ອຕ຺ຕນິ ຕສ຺ສ ກິຎ຺ຈນຠາເວນ ຈີວຣໍ, ອຎ຺ຎໍ ວາ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕນິຍໍ ນາມ ສິຍາ, ໂສ ປນ ໂກຈິ ນຕ຺ເຖວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອນທ຺ຘນິຍນ຺ຕິ ນ ອທ຺ຘານກ຺ຂມໍ ນ ຈິຣຏ຺ຐາຍິ, ອິຕ຺ຕຣໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາວກາລິກນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ.

ມມາຍຕີຕິ ມມຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ ‘‘ມມາ’’ຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ມມາຍນ຺ຕາຕິ ມານໍ ທພ຺ພໍ ກໂຣນ຺ຕາ.

ອຍໍ ສຕິປຏ຺ຐານເທສນາ ປຸພ຺ພຠາຄມຄ຺ຄວເສນ ເທສິຕາຕິ ປຸພ຺ພຠາຄິຍໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ໂພຊ຺ຌງ຺ຄປຣິຄ຺ຄາຫິກາ ສຕິ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ໂພຊ຺ຌງ຺ຄປພ຺ພວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຐມຠາຓວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈຕຸສຈ຺ຈປພ຺ພວຓ຺ຓນາ

໓໘໖. ຍຖາສຠາວໂຕຕິ ອວິປຣີຕສຠາວໂຕ. ພາຘນກ຺ຂຓໂຕ ໂຍ ໂຍ ວາ ສຠາໂວ ຍຖາສຠາໂວ, ຕໂຕ, ຣຸປ຺ປນາທິ ກກ຺ຂຬາທິສຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊນິກໍ ສມຸຏ຺ຐາປິກນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕລກ຺ຂຓສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊນິກໍ ນິມິຕ຺ຕລກ຺ຂຓສ຺ສ ສມຸຏ຺ຐາປິກໍ. ປຸຣິມຕຓ຺ຫນ຺ຕິ ຍຖາປຣິຄ຺ຄຫິຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ ປຸເຣຕຣໍ ສິທ຺ຘໍ ຕຓ຺ຫໍ. ສິທ຺ເຘ ຫິ ກາຣເຓ ຕສ຺ສ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ອຍໍ ທຸກ຺ຂສມຸທໂຍຕິ ປຊານາຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອຍໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣໂຘຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຸຠິນ຺ນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂໍ, ສມຸທໂຍ ຈາຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ, ຕທຸຠຍໍ ນ ປວຕ຺ຕິ ເອຕາຍາຕິ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ, ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕຸ. ທຸກ຺ຂໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ປຣິຊານາຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍວເສນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕີຕິ ທຸກ຺ຂປຣິຊານໂນ, ອຣິຍມຄ຺ໂຄ, ຕໍ ທຸກ຺ຂປຣິຊານນໍ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໓໘໘. ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເອວໍ ອຸທ຺ເທສວເສນ ວຸຕ຺ຕາ. ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ປຣິຍາທານວຈນໍ ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉາວເສນ ອາເມຑິຕນິທ຺ເທສຠາວໂຕ. ສຕ຺ຕນິກາເຍຕິ ສຕ຺ຕານໍ ນິກາເຍ, ສຕ຺ຕຆເຏ ສຕ຺ຕສມູເຫຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເທວມນຸສ຺ສາທິເຠທາສຸ ຫິ ຄຕີສຸ ຠຸມ຺ມເທວາທິຂຕ຺ຕິຍາທິຫຕ຺ຖິອາທິຂຸປ຺ປິປາສິກາທິຕໍຕໍຊາຕິວິສິຏ຺ໂຐ ສຕ຺ຕສມູໂຫ ສຕ຺ຕນິກາໂຍ. ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຂນ຺ຘານໍ ປຐມາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ ຊາຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຊນນໍ ຊາຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ສ຺ວາຍໍ ອຸປ຺ປາທວິກາໂຣ ອປຣິນິປ຺ຜນ຺ໂນ ເຍສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ເຕ ເຕເນວ ສທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສວິກາຣານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສວິກາຣານນ຺ຕິ ອຸປ຺ປາທສງ຺ຂາເຕນ ວິກາເຣນ ສວິກາຣານໍ. ຊາຕິອາທີນິ ຫິ ຕີຓິ ລກ຺ຂຓານິ ຘມ຺ມານໍ ວິກາຣວິເສສາຕິ. ‘‘ອຸປສຄ຺ຄມຓ຺ຑິຕເວວຈນ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ເກວລໍ ອຸປສຄ຺ເຄນ ປທວຑ຺ຒນໍ ກຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອນຸປວິຏ຺ຐາກາເຣນາຕິ ອຓ຺ຑໂກສໍ, ວຕ຺ຖິໂກສຎ຺ຈ ໂອຄາຫນາກາເຣນ. ນິພ຺ພຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕນາຕິ ອາຍຕນານໍ ປາຣິປູຣິສໍສິທ຺ຘິສງ຺ຂາເຕນ.

ອຖ ວາ ຊນນໍ ຊາຕີຕິ ອປຣິປຸຓ຺ຓາຍຕນໍ ຊາຕິມາຫ. ສຎ຺ຊາຕີຕິ ສມ຺ປຸຓ຺ຓາຍຕນໍ. ສມ຺ປຸຓ຺ຓາ ຫິ ຊາຕິ ສຎ຺ຊາຕິ. ໂອກ຺ກມນຏ຺ເຐນ ໂອກ຺ກນ຺ຕີຕິ ອຓ຺ຑຊຊລາພຸຊວເສນ ຊາຕິ. ເຕ ຫິ ອຓ຺ຑໂກສໍ, ວຕ຺ຖິໂກສຎ຺ຈ ໂອກ຺ກມນ຺ຕາ ປວິສນ຺ຕາ ວິຍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ສໍເສທຊໂອປປາຕິກວເສນ. ເຕ ຫິ ປາກຏາ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ‘‘ຊນນໍ ຊາຕີ’’ຕິອາທິ ອາຍຕນວເສນ, ໂຍນິວເສນ ຈ ທ຺ວີຫິ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ສພ຺ພສຕ຺ເຕ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ຊາຕິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ…ເປ… ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕີ’’ຕິ ສຕ຺ຕວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສມ຺ມຸຕິກຖາ. ປາຕຸຠາໂວຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ປກາຣຕ຺ໂຖ ວາ, ເຕນ ‘‘ອາຍຕນານໍ ປຏິລາໂຠ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ປທສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຍມ຺ປິ ຫິ ປຣມຕ຺ຖກຖາຕິ. ເອກໂວກາຣຠວາທີສູຕິ ເອກຈຕຸປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວສຸ. ຕສ຺ມິໍ ຂນ຺ຘານໍ ປາຕຸຠາເວ ສຕິ. ອາຍຕນານໍ ປຏິລາໂຠຕິ ເອກຈຕຸໂວກາຣຠເວສຸ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອາຍຕນານໍ ວເສນ, ເສເສສຸ ຣູປຘາຕຸຍໍ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ, ກາມຘາຕຸຍໍ ວິກລາວິກລິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ວເສນ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ, ນວນ຺ນໍ, ທສນ຺ນໍ, ປຸນທສນ຺ນໍ, ເອກາທສນ຺ນຎ຺ຈ ອາຍຕນານໍ ວເສນ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປາຕຸຠວນ຺ຕາເນວ, ນ ກຸໂຕຈິ ອາຄຕານິ. ປຏິລທ຺ຘານິ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ຕສ຺ສ ສໍວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ. ອາຍຕນານໍ ປຏິລາໂຠຕິ ວາ ອາຍຕນານໍ ອຕ຺ຕລາໂຠ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓໘໙. ສຠາວນິທ຺ເທໂສຕິ ສຣູປນິທ຺ເທໂສ. ສຣູປຎ຺ເຫຕໍ ຊິຓ຺ຓຕາຍ, ຍທິທໍ ‘‘ຊຣາ’’ຕິ, ‘‘ວໂຍຫານີຕິ ວາ. ຊີຣຓເມວ ຊີຣຓຕາ, ຊີຣນ຺ຕສ຺ສ ວາ ອາກາໂຣ ຕາ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອາກາຣຠາວນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ. ຂຓ຺ຑິຕທນ຺ຕາ ຂຓ຺ຑິຕາ ນາມ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ຍສ຺ສ ວິກາຣສ຺ສ ວເສນ ສຕ຺ໂຕ ‘‘ຂຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈໍ. ຕຖາ ປລິຕານິ ອສ຺ສ ສນ຺ຕີຕິ ‘‘ປລິໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ປາລິຈ຺ຈໍ. ວລິຕ຺ຕຈຕາຍ ວາ ວລິ ຕໂຈ ອສ຺ສາຕິ ວລິຕ຺ຕໂຈ.

ຜລູປຈາເຣນາຕິ ຜລໂວຫາເຣນ.

໓໙໐. ຈວນເມວ ຈວນຕາ, ຈວນ຺ຕສ຺ສ ວາ ອາກາໂຣ ຕາ-ສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ໂຕ. ຂນ຺ຘາ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ເອກຠວປຣິຍາປນ຺ນສ຺ສ ຂນ຺ຘສນ຺ຕານສ຺ສ ປຣິໂຍສານຠູຕາ ຂນ຺ຘາ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕເນວ ເຠເທນ ນິໂຣຘນໍ ອທສ຺ສນໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຠໂທ ອນ຺ຕຣຘານໍ ມຣຓໍ. ມຈ຺ຈຸມຣຓນ຺ຕິ ມຈ຺ຈຸສງ຺ຂາຕໍ ເອກຠວປຣິຍາປນ຺ນຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຸປຈ຺ເຉທຠູຕໍ ມຣຓໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຂຓິກມຣຓ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ມຈ຺ຈຸ ມຣຓ’’ນ຺ຕິ ສມາສໍ ອກຕ຺ວາ ໂຍ ‘‘ມຈ຺ຈູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ເຠໂທ, ຍຎ຺ຈ ມຣຓໍ ປາຓຈາໂຄ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ມຣຓນ຺ຕິ ວິສຸໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ກາລກິຣິຍາຕິ ມຣຓກາໂລ, ອນຕິກ຺ກມນີຍຕ຺ຕາ ວິເສເສນ ‘‘ກາໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ຕສ຺ສ ກິຣິຍາ, ອຕ຺ຖໂຕ ຈຸຕິຂນ຺ຘານໍ ເຠທປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ, ກາລສ຺ສ ວາ ອນ຺ຕກສ຺ສ ກິຣິຍາຕິ ຍາ ໂລເກ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສາ ຈຸຕິ, ມຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ສພ຺ພາປິ ສມ຺ມຸຕິກຖາວ ‘‘ຍໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຕ຺ຕວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຍໍ ປຣມຕ຺ຖກຖາ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ລພ຺ຠມານານໍ ຣຸປ຺ປນາທິສຠາວານໍ ຘມ຺ມານໍ ວິນສ຺ສນໂຊຕນາຠາວໂຕ.

ອຕ຺ຕາຕິ ຠວຕິ ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ຂນ຺ຘສມູໂຫ, ຕສ຺ສ ນິກ຺ເຂໂປ ນິກ຺ຂິປນໍ, ປາຕນໍ ວິນາໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍປນ ‘‘ມຣຓໍ ປຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ນິກ຺ເຂປເຫຕຸຕາຍ ປຕນໍ ‘‘ນິກ຺ເຂໂປ’’ຕິ ຜລູປຈາເຣນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຂນ຺ຘານໍ ເຠໂທ’’ຕິ ປພນ຺ຘວເສນ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ຘມ຺ມສມູຫສ຺ສ ວິນາສໂຊຕນາຕິ ເອກເທສໂຕ ປຣມຕ຺ຖກຖາ, ‘‘ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຸປຈ຺ເຉໂທ’’ຕິ ປເນຕ຺ຖ ນ ໂກຈິ ໂວຫາຣເລໂສ ປີຕິ ອາຫ ‘‘ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຸປຈ຺ເຉໂທ ປນ ສພ຺ພາກາຣໂຕ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ມຣຓ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຍສ຺ສ ຂນ຺ຘເຠທສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ມໂຕ, ຜຸສ຺ໂສ ມໂຕ’’ຕິ ໂວຫາໂຣ ໂຫຕິ, ໂສ ເຠໂທ ຂນ຺ຘປ຺ປພນ຺ຘສ຺ສ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນຕາຍ ‘‘ສມ຺ມຸຕິມຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອຕເທວ ສມ຺ມຸຕິມຣຓນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຸປຈ຺ເຉທເມວ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ພໂສ ປພນ຺ຘສມຸຈ຺ເຉໂທ ຫິ ສມຸຈ຺ເຉທມຣຓນ຺ຕິ.

໓໙໑. ພ຺ຍສເນນາຕິ ອນຕ຺ເຖນ. ‘‘ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໒໑) ວິຍ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ທຸກ຺ຂກາຣເຓນາ’’ຕິ. ໂສຈນນ຺ຕິ ລກ຺ຂິຕພ຺ພຕາຍ ໂສຈນລກ຺ຂໂຓ. ໂສຈິຕສ຺ສ ໂສຈນກສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ຠາໂວ ໂສຈິຕຠາໂວ. ອພ຺ຠນ຺ຕເຣຕິ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ອນ຺ໂຕ. ອຕ຺ຕໂນ ລູຂສຠາວຕາຍ ໂສເສນ຺ໂຕ. ຖາມຄມເນນ ສມນ຺ຕໂຕ ໂສສນວເສນ ປຣິໂສເສນ຺ໂຕ.

໓໙໒. ‘‘ອາທິສ຺ສ ອາທິສ຺ສ ເທວນ຺ຕິ ປຣິເທວນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອາເທໂວ’’ຕິ ອາເທວນ-ສທ຺ທໍ ກຕ຺ວາ ອສ຺ສຸໂມຈນາທິວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ຕພ຺ພິກາຣາປຕ຺ຕິຍາ ໂສ ສທ຺ໂທ ກາຣຓຠາເວນ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕໍ ຕໍ ວຓ຺ຓນ຺ຕິ ຕໍ ຕໍ ຄຸຓໍ. ຕສ຺ເສວາຕິ ອາເທວປຣິເທວສ຺ເສວ. ຠາວນິທ຺ເທສາຕິ ‘‘ອາເທວິຕຕ຺ຕໍ ປຣິເທວິຕຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຠາວນິທ຺ເທສາ.

໓໙໓. ນິສ຺ສຍຠູໂຕ ກາໂຍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ກາຍິກໍ. ເຕນາຫ ‘‘ກາຍປສາທວຕ຺ຖຸກ’’ນ຺ຕິ. ທຸກ຺ກຣໍ ຂມນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ທຸກ຺ຂມນໍ, ໂສ ເອວ ອຕ຺ໂຖ ສຠາໂວຕິ ທຸກ຺ຂມນຏ຺ໂຐ, ເຕນ. ສາຕວິຘຸຣຕາຍ ອສາຕໍ.

໓໙໔. ເຈຕສິ ຠວນ຺ຕິ ເຈຕສິກໍ, ຕໍ ປນ ຍສ຺ມາ ຈິຕ຺ເຕນ ສມໍ ປກາເຣຫິ ຍຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

໓໙໕. ສພ຺ພວິສຍປຏິປຕ຺ຕິນິວາຣຓວເສນ ສມນ຺ຕໂຕ ສີທນໍ ສໍສີທນໍ. ອຸຏ຺ຐາຕຸມ຺ປິ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາກຣຓວເສນ ອຕິພລວໍ, ວິຣູປໍ ວາ ສີທນໍ ວິສີທນໍ. ຈິຕ຺ຕກິລມໂຖຕິ ວິສີທນາກາເຣນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິເຂໂທ. ອຸປາຍາໂສ, ສຍໍ ນ ທຸກ຺ໂຂ ໂທສຕ຺ຕາ, ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘປຣິຍາປນ຺ນຘມ຺ມນ຺ຕຣຕ຺ຕາ ວາ. ເຍ ປນ ໂທມນສ຺ສເມວ ‘‘ອຸປາຍາໂສ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍຸໍ, ເຕ ‘‘ອຸປາຍາໂສ ຕີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ເອເກນາຍຕເນນ ເອກາຍ ຘາຕຸຍາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ, ເອເກນ ຂນ຺ເຘນ ເອເກນາຍຕເນນ ເອກາຍ ຘາຕຸຍາ ເກຫິຈິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ (ຘາຕຸ. ໒໔໙). ອິມາຍ ປາຬິຍາ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພາ. ອຸປ-ສທ຺ໂທ ຠຸສຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ພລວຕຣໍ ອາຍາໂສ ອຸປາຍາໂສ’’ຕິ. ຘມ຺ມມຕ຺ຕຕາທີປໂນ ຠາວນິທ຺ເທໂສ ຘມ຺ມໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກຕ຺ຕຸອຠາວໂຊຕໂນ, ອສຕິ ຈ ກຕ຺ຕຣິ ເຕນ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ, ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພສ຺ສ ຈ ອຠາໂວ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍາຠາວທີປກາຠາວນິທ຺ເທສາ’’ຕິ.

໓໙໘. ຊາຕິຘມ຺ມານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ປກຕິປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຊາຕິສຠາວານ’’ນ຺ຕິ, ຊາຍນປກຕິການນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ມຄ຺ຄຠາວນິຈ຺ຉາເຫຕຸກຕາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ຕາທິສໍ ອິຈ຺ຉໍ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ‘‘ວິນາ ມຄ຺ຄຠາວນ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອປໂຣ ນໂຍ ນ ໂຂ ປເນຕນ຺ຕິ ຍເມຕໍ ‘‘ອໂຫ ວຕ ມຍໍ ນ ຊາຕິຘມ຺ມາ ອສ຺ສາມ, ນ ຈ ວຕ ໂນ ຊາຕິ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອວໍ ປຫີນສມຸທເຍສຸ ອຣິເຍສຸ ວິຊ຺ຊມານໍ ອຊາຕິຘມ຺ມຕ຺ຕໍ, ປຣິນິພ຺ພຸເຕສຸ ຈ ວິຊ຺ຊມານໍ ຊາຕິຍາ ອນາຄມນໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ, ຕໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສາປິ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ວິນາ ອປ຺ປຕ຺ຕພ຺ພໂຕ, ອນິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສາປິ ຠາວນາຍ ປຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ນ ອິຈ຺ຉາຍ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ວກ຺ຂມານຕ຺ຖສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ ປິ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປຣິ ເສສານິ ອຸປາທາຍ ປິ-ກາໂຣ’’ຕິ. ຍນ຺ຕິ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ກຣເຓ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເຍນປິ ຘມ຺ເມນາ’’ຕິ. ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ, ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍຠາໂວ ເອຕ຺ຖ ເຫຕຸ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕນ຺ຕິ ວາ ອິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ອລພ຺ຠນໍ, ເອວເມຕ຺ຖ ‘‘ຍມ຺ປີຕິ ເຍນປີ’’ຕິ ວິຠຕ຺ຕິວິປລ຺ລາເສນ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍທາ ປນ ຍໍ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອິຈ຺ຉ’’ນ຺ຕິ ເອຕໍ ອເປກ຺ຂຕິ, ຕທາ ອລາຠວິສິຏ຺ຐາ ອິຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ຍທາ ປນ ‘‘ນ ລຠຕີ’’ຕິ ເອຕໍ ອເປກ຺ຂຕິ, ຕທາ ອິຈ຺ຉາວິສິຏ຺ໂຐ ອລາໂຠ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ໂສ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ໂຎ ຘມ຺ໂມ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາປິ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍວຕ຺ຖຸຄຕາ ອິຈ຺ຉາວ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ‘‘ຊຣາຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອາຄເຕສຸ ສພ຺ພວາເຣສຸ.

ສມຸທຍສຈ຺ຈນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໔໐໐. ປຸນພ຺ຠວກຣຓໍ ປຸໂນພ຺ຠໂວ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປໍ ກຕ຺ວາ ມໂນ-ສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ ປຸຣິມປທສ຺ສ ໂອ-ກາຣນ຺ຕຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອຖ ວາ ສີລນຏ຺ເຐນ ອິກ-ສທ຺ເທນ ຄມິຕຕ຺ຖຕ຺ຕາ ກິຣິຍາວາຈກສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສ ອທສ຺ສນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ຍຖາ ‘‘ອສູປຠກ຺ຂນສີໂລ ອສູປິໂກ’’ຕິ. ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ ປນ ‘‘ປຸນພ຺ຠວໍ ເທຕິ, ປຸນພ຺ຠວາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠເວ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ໂປໂນພ຺ຠວິກາ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໐໓) ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ໂສ ‘‘ຕທ຺ຘິຕາ’’ ອິຕິ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທສໂຕ, ວິຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວາ ຕທ຺ຘິຕວຸຕ຺ຕິຍາ, ອຠິຘານລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ວາ ຕທ຺ຘິຕານໍ ເຕສຸປິ ອຕ຺ເຖສຸ ໂປໂນພ຺ຠວິກສທ຺ທສິທ຺ຘິ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມຸນາ ສຫຊາຕາ ປຸນພ຺ຠວໍ ເທຕິ, ອສຫຊາຕາ ກມ຺ມສຫາຍຠູຕາ ປຸນພ຺ຠວາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ທຸວິຘາປິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠເວ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ນນ຺ທນຏ຺ເຐນ, ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຈ ນນ຺ທີຣາໂຄ, ໂຍ ຈ ນນ຺ທີຣາໂຄ, ຍາ ຈ ຕຓ຺ຫາຍນຏ຺ເຐນ ຕຓ຺ຫາ, ອຸຠຍເມຕໍ ເອກຕ຺ຖໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາ ‘‘ນນ຺ທີຣາເຄນ ສທ຺ຘິໍ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກຕ຺ຕເມວ ຄຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕພ຺ຠາວຕ຺ໂຖ ເຫຕ຺ຖ ສຫ-ສທ຺ໂທ ‘‘ສນິທສ຺ສນາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໙) ວິຍ. ຕສ຺ມາ ນນ຺ທີຣາຄສຫຄຕາຕິ ນນ຺ທີຣາຄຠາວໍ ຄຕາ ສພ຺ພາສຸປິ ອວຕ຺ຖາສຸ ນນ຺ທີຣາຄຠາວສ຺ສ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ວຕ຺ຕນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣາຄສມ຺ພນ຺ເຘນ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣູປາຣູປຠວຣາຄສ຺ສ ວິສຸໍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ກາມຠເວ ເອວ ຠວປຕ຺ຖນຸປ຺ປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ປິຍຣູເປ ປຐມຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ‘‘ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຸນປ຺ປຸນໍ ປວຕ຺ຕິວເສນ ‘‘ນິວິສຕີ’’ຕິ. ປຣິຍຸຏ຺ຐານານຸສຍວເສນ ວາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິນິເວສາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ສມ຺ປຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສໂສຠຄ຺ເຄ, ເທວຕ຺ເຕ ຈ. ອຕ຺ຕໂນ ຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ສວຕ຺ຖຸກໍ ຈກ຺ຂຸໍ ວທຕິ, ສປສາທໍ ວາ ມໍສປິຓ຺ຑໍ. ວິປ຺ປສນ຺ນໍ ປຎ຺ຈປສາທນ຺ຕິ ປຣິສຸທ຺ຘສຸປ຺ປສນ຺ນນີລປີຕໂລຫິຕກຓ຺ຫໂອທາຕວຓ຺ຓວນ຺ຕໍ. ຣຊຕປນາຬິກໍ ວິຍ ຉິທ຺ທໍ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ໂອທາຕຕ຺ຕາ. ປາມງ຺ຄສຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ອາລມ຺ພກຓ຺ຓພທ຺ຘໍ. ຕຸງ຺ຄາ ອຸຈ຺ຈາ ທີຆາ ນາສິກາ ຕຸງ຺ຄນາສາ, ເອວໍ ລທ຺ຘໂວຫາຣໍ ອຕ຺ຕໂນ ຆານໍ. ‘‘ລທ຺ຘໂວຫາຣາ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ, ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ຕຸງ຺ຄາ ນາສາ ເຍສໍ ເຕ ຕຸງ຺ຄນາສາ, ເອວໍ ລທ຺ຘໂວຫາຣາ ສຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ຆານນ຺ຕິ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ຊິວ຺ຫໍ…ເປ… ມຎ຺ຎນ຺ຕິ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານໂຕ, ກິຈ຺ຈໂຕ ຈ. ກາຍໍ…ເປ… ມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອາໂຣຫປຣິຓາຫສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ມນໍ…ເປ… ມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອຕີຕາທິອຕ຺ຖຈິນ຺ຕນສມຕ຺ຖໍ. ອຕ຺ຕນາ ປຏິລທ຺ຘານິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຎ຺ຈ ສຣີຣຄນ຺ຘາທີນິ, ພຫິທ຺ຘາ ຈ ວິເລປນຄນ຺ຘາທີນິ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຍທາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ໂຫຕິ, ຕທາ ເອຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ສາມຎ຺ເຎນ ຄຫິຕາ ອຸປ຺ປາທກິຣິຍາ ລກ຺ຂຓຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ວິສຍວິສິຏ຺ຐາ ຈ ລກ຺ຂິຕພ຺ພຠາເວນ. ນ ຫິ ສາມຎ຺ຎວິເສເສຫິ ນານຕ຺ຕໂວຫາໂຣ ນ ໂຫຕີຕິ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາຕິ ວາ ອນິຈ຺ຉິໂຕ ອຸປ຺ປາໂທ ເຫຕຸຠາເວນ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ນິຈ຺ຉິໂຕ ຜລຠາເວນ ຍທິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ໂຫຕິ, ເອຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ.

ນິໂຣຘສຈ຺ຈນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໔໐໑. ‘‘ສພ຺ພານິ ນິພ຺ພານເວວຈນາເນວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກາຕຸໍ ‘‘ນິພ຺ພານຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອາຄມ຺ມາຕິ ນິມິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ. ນິພ຺ພານເຫຕຸໂກ ຫິ ຕຓ຺ຫາຍ ອເສສວິຣາຄນິໂຣໂຘ. ຂຍຄມນວເສນ ວິຣຊ຺ຊຕິ. ອປ຺ປວຕ຺ຕິຄມນວເສນ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ. ອນເປກ຺ຂຕາຍ ຈຊນວເສນ, ຫານິວເສນ ວາ ຈຊີຍຕິ. ປຸນ ຍຖາ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ, ຕຖາ ທູຣ ຂິປນວເສນ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊີຍຕິ. ພນ຺ຘນຠູຕາຍ ໂມຈນວເສນ ມຸຈ຺ຈຕິ. ອສໍກິເລສວເສນ ນ ອລ຺ລີຍຕິ. ກສ຺ມາ ປເນຕໍ ນິພ຺ພານໍ ເອກເມວ ສມານໍ ນານານາເມຫິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ? ປຏິປກ຺ຂນານຕາຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກເມວ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ສງ຺ຂຕຘມ຺ມວິຘຸຣສຠາວຕ຺ຕາ ນິພ຺ພານສ຺ສ ນາມານິປິ ຄຸຓເນມິຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມວິຘຸຣາເນວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພສງ຺ຂຕານໍ ນາມປຏິປກ຺ຂວເສນາ’’ຕິ. ອເສສໍ ວິຣຊ຺ຊຕິ ຕຓ຺ຫາ ເອຕ຺ຖາຕິ ອເສສວິຣາໂຄຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ, ນ ວາ ເອຕສ຺ມິໍ ອຘິຄເຕ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທຕິ ອນຸປ຺ປາໂທ, ອສງ຺ຂຕຘມ຺ໂມ. ‘‘ອປ຺ປວຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາຍູຫນໍ ສມຸທໂຍ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂວເສນ ອນາຍູຫນໍ.

ຕຓ຺ຫາ ອປ຺ປຫີເນ ສຕິ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປຫາເນ ປນ ສຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວສ຺ສາ ອຠາໂວ ສຸທສ຺ສິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ເຖວ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ. ອປຎ຺ຎຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອປຎ຺ຎາປນໍ, ‘‘ຕິຕ຺ຕ ອລາພຸ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ໂວຫາຣາຠາວໍ ວາ. ຕິຕ຺ຕອລາພຸວລ຺ລິຍາ ອປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ອິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ປຸຣິໂສ ວິຍ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສາ ອປ຺ປວຕ຺ຕິນິນ຺ນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ມູລຈ຺ເຉທນໍ ວິຍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຕຓ຺ຫາຍ ປຫານໍ, ຕທປ຺ປວຕ຺ຕິ ວິຍ ຕຓ຺ຫາຍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ທຸຕິຍອຸປມາຍໍ ທກ຺ຂິຓທ຺ວາຣໍ ວິຍ ນິພ຺ພານໍ, ໂຈຣຆາຕກາ ວິຍ ມຄ຺ໂຄ. ທກ຺ຂິຓທ຺ວາເຣ ຆາຕິຕາປິ ໂຈຣາ ປຈ຺ຉາ ‘‘ອຏວິຍໍ ໂຈຣາ ຆາຕິຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວໍ ນິພ຺ພານໍ ອາຄມ຺ມ ນິຣຸທ຺ຘາປິ ຕຓ຺ຫາ ‘‘ຈກ຺ຂາທີສຸ ນິຣຸທ຺ຘາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕຕ຺ຖ ກິຈ຺ຈກຣຓາຠາວໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຸຣິມາ ວາ ອຸປມາ ມຄ຺ເຄນ ນິຣຸທ຺ຘາຍ ‘‘ປິຍຣູປສາຕຣູເປສຸ ນິຣຸທ຺ຘາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາ, ປຈ຺ຉິມາ ນິພ຺ພານໍ ອາຄມ຺ມ ນິຣຸທ຺ຘາຍ ‘‘ປິຍຣູປສາຕຣູເປສຸ ນິຣຸທ຺ຘາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອຍໍ ເອຕາສໍ ວິເສໂສ.

ມຄ຺ຄສຈ຺ຈນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໔໐໒. ອຎ຺ຎມຄ຺ຄປຏິກ຺ເຂປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕິຕ຺ຖິເຍຫິ ປຣິກປ຺ປິຕສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນິປຏິປທາຠາວປຏິກ຺ເຂປນຕ຺ຖໍ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ມຄ຺ຄຠາວປຏິກ຺ເຂໂປ ອຎ຺ຎມຄ຺ຄປຏິກ຺ເຂໂປ, ຕທຕ຺ຖໍ. ‘‘ອຍ’’ນ຺ຕິ ປນ ອຕ຺ຕໂນ, ເຕສຸ ຈ ຠິກ຺ຂູສຸ ເອກຈ຺ຈານໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາວໂຕ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂວຈນໍ. ອາຣກຕ຺ຕາຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ອຣິຍສທ຺ທສິທ຺ຘິມາຫ. ອຣິຍຠາວກຣຕ຺ຕາຕິ ອຣິຍກຣໂຓ ອຣິໂຍຕິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຣິຍຠາວກຣຕ຺ຕາ ອຣິຍໍ ກໂຣຕີຕິ ວາ ອຣິໂຍ, ອຣິຍຜລປຏິລາຠກຣຕ຺ຕາ ວາ ອຣິຍໍ ຜລໍ ລຠາເປຕິ ຊເນຕີຕິ ອຣິໂຍ. ປຸຣິເມນ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ຈວເສນ, ປຈ຺ຉິເມນ ຜລວເສນ ອຣິຍນາມລາໂຠ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຈຕຸສຈ຺ຈປຏິເວຘາວຫໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ຈຕຸສຈ຺ຈໍ ວາ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕໍ ຠາວນາກມ຺ມໍ ໂຍຄິໂນ ສຸຂວິເສສານໍ ຐານຠູຕນ຺ຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານໍ. ປຸຣິມານິ ທ຺ເວ ສຈ຺ຈານິ ວຏ຺ຏໍ ປວຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວໂຕ. ປຈ຺ຉິມານິ ວິວຏ຺ຏໍ ນິວຕ຺ຕິຕທຘິຄມຸປາຍຠາວໂຕ. ວຏ຺ເຏ ກມ຺ມຏ຺ຐານາຠິນິເວໂສ ສຣູປໂຕ ປຣິຄ຺ຄຫສພ຺ຠາວໂຕ. ວິວຏ຺ເຏ ນຕ຺ຖິ ອວິສຍຕ຺ຕາ, ວິສຍຕ຺ເຕ ຈ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ. ປຸຣິມານິ ທ຺ເວ ສຈ຺ຈານິ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກມ຺ມຏ຺ຐານປາຬິຍາ ຫິ ຕທຕ຺ຖສລ຺ລກ຺ຂເຓນ ວາຈຸຄ຺ຄຕກຣຓໍ ອຸຄ຺ຄໂຫ. ເຕນາຫ ‘‘ວາຈາຍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອິຏ຺ຐໍ ກນ຺ຕນ຺ຕິ ນິໂຣຘມຄ຺ເຄສຸ ນິນ຺ນຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ນ ອຠິນນ຺ທນໍ, ຕນ຺ນິນ຺ນຠາໂວເຍວ ຈ ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມກຣຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອກປຏິເວເຘເນວາຕິ ເອກຎາເຓເນວ ປຏິວິຊ຺ຌເນນ. ປຏິເວໂຘ ປຏິຆາຕາຠາເວນ ວິສເຍ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣສງ຺ຂາຕໍ ນິພ຺ພິຊ຺ຌນໍ. ອຠິສມໂຍ ອວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ ວິສຍສ຺ສ ອຘິຄມສງ຺ຂາໂຕ ອວໂພໂຘ. ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ທຸກ຺ຂໍ, ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຊານນເມວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ປຣິຎ຺ຎາປຏິເວໂຘ, ເຕນ. ອິທຎ຺ຈ ຍຖາ ຕສ຺ມິໍ ຎາເຓ ປວຕ຺ເຕ ປຈ຺ຉາ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສຣູປາທິປຣິຈ຺ເຉເທ ສມ຺ໂມໂຫ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໒.໔໘໔; ໓.໑໐໔) ປວຕ຺ຕນໂຕ. ປຫີນສ຺ສ ປຸນ ອປ຺ປຫາຕພ຺ພຕາຍ ປກຏ຺ຐໍ ຫານໍ ຈຊນໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໍ, ປຫານເມວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ປຫານປຏິເວໂຘ, ເຕນ. ອຍມ຺ປິ ຍສ຺ມິໍ ກິເລເສ ອປ຺ປຫີຍມາເນ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອສຕິ ຈ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ໂຍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ກິເລສສ຺ສ ປຏິຆາຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປາເທນ຺ຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ຕຖາປວຕ຺ຕິຍໍ ປຏິຆາຕາຠາເວນ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣໍ ອຸປາທາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓໍ ອນຸສ຺ສວາກາຣປຣິວິຕກ຺ກາທິເກ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ສຣູປໂຕ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໍ ‘‘ອິທໍ ຕ’’ນ຺ຕິ ຍຖາສຠາວໂຕ ຄຫຓໍ, ສາ ເອວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຏິເວໂຘ, ເຕນ. ອຍໍ ປນສ຺ສ ອາວຣຓສ຺ສ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ຎາຓໍ ນິໂຣຘໍ ອາລມ຺ພິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ຕໍ ສຣູປໂຕ ວິຠາເວນ຺ຕເມວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ຠາວນາ ອຸປ຺ປາທນາ, ວຑ຺ຒນາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ປຐມມຄ຺ເຄ ອຸປ຺ປາທນຏ຺ເຐນ, ທຸຕິຍາທີສຸ ວຑ຺ຒນຏ຺ເຐນ, ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ວາ ອຸຠຍຖາປິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຐມມຄ຺ເຄປິ ຫິ ຍຖາຣຫໍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິຍໍ ປວຕ຺ຕໍ ປຣິຊານນາທິໍ ວຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ປວຕ຺ໂຕຕິ ວຑ຺ຒນຏ຺ເຐນ ຠາວນາ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ທຸຕິຍາທີສຸປິ ອປ຺ປຫີນກິເລສປ຺ປຫານໂຕ, ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕຣຠາວສາຘນໂຕ ຈ ອຸປ຺ປາທນຏ຺ເຐນ ຠາວນາ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ, ສາ ເອວ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິເວໂຘຕິ ຠາວນາປຏິເວໂຘ, ເຕນ. ອຍມ຺ປິ ຫິ ຍຖາ ຎາເຓ ປວຕ຺ເຕ ປຈ຺ຉາ ມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ສຣູປປຣິຈ຺ເຉເທ ສມ຺ໂມໂຫ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ.

ຕິຏ຺ຐນ຺ຕຸ ຕາວ ຍຖາຘິຄຕາ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ, ຍຖາປວຕ຺ເຕສຸ ຜລຘມ຺ເມສຸປິ ອຍໍ ຍຖາຘິຄຕສຈ຺ຈຘມ຺ເມສຸ ວິຍ ວິຄຕສມ຺ໂມໂຫວ ໂຫຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ປຕ຺ຕຘມ຺ໂມ ວິທິຕຘມ຺ໂມ ປຣິໂຍຄາຬ຺ຫຘມ຺ໂມ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໘; ທີ. ນິ. ໑.໒໙໙; ມ. ນິ. ໒.໖໙) ຍໂຕ ສຈສ຺ສ ຘມ຺ມຕາສຎ຺ໂຈທິຕາ ຍຖາຘິຄຕສຈ຺ຈຘມ຺ມາລມ຺ພນິໂຍ ມຄ຺ຄວີຖິໂຕ ປຣໂຕ ມຄ຺ຄຜລປຫີນາວສິຏ຺ຐກິເລສນິພ຺ພານານໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈມ຺ໂມປິ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິອາທໂຍ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ‘‘ປຣິຎ຺ຎາຠິສມເຍນາ’’ຕິອາທີສຸປິ ວິຠາເວຕພ຺ພາ. ເອກາຠິສມເຍນ ອຠິສເມຕີຕິ ເອຕ຺ຖາຫ ວິຕຓ຺ຑວາທີ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄຎາຓໍ ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ນານາຠິສມຍວເສນ ກິຈ຺ຈກຣ’’ນ຺ຕິ, ໂສ ອຠິຘມ຺ເມ (ກຖາ. ໒໗໔) ໂອຘິໂສກຖາຍ ສຎ຺ຎາເປຕພ຺ໂພ. ອິທານິ ຕເມວ ເອກາຠິສມຍໍ ວິຕ຺ຖາຣວເສນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ເອວມສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປຸພ຺ພຠາເຄ…ເປ… ປຏິເວໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ປຏິເວໂຘ ປຸພ຺ພຠາຄິໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ, ອິຘ ປນ ອຸຄ຺ຄຫາທິວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ອວໂພໂຘ ປຣິຍາຍໂຕ ຕຖາ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຏິເວຘນິມິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວາ ອຸຄ຺ຄຫາທິວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຎາຓໍ ‘‘ປຏິເວໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຏິວິຊ຺ຌນສຠາວໍ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄຫິ ທຸກ຺ຂາທິຎາເຓຫິ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ອິຘ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຕ, ອິມສ຺ເສວ ວາ ຎາຓສ຺ສ ທຸກ຺ຂາທິປ຺ປກາສນກິຈ຺ຈໂຕ, ປຣິຎ຺ຎາທິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຣມ຺ມຓປຏິເວໂຘຕິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຏິເວຘມາຫ. ສາຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ. ອຸຄ຺ຄຫາທີສຸ ວຸຈ຺ຈມາເນສຸ ນ ວຸຕ຺ຕາ ອນວສຣຕ຺ຕາ. ອຘິຄເມ ຫິ ສຕິ ຕສ຺ສາ ສິຍາ ອວສໂຣ.

ຕໍເຍວ ຫິ ອນວສຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິມສ຺ສ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ເພ ປຣິຄ຺ຄຫໂຕຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານປຣິຄ຺ຄຫໂຕ ປຸພ຺ເພ. ອຸຄ຺ຄຫາທິວເສນ ສຈ຺ຈານໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນຎ຺ຫິ ປຣິຄ຺ຄໂຫ. ຕຖາ ຕານິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ ມນສິກາຣທຬ຺ຫຕາຍ ປຸພ຺ພຠາຄິຍາ ທຸກ຺ຂປຣິຎ຺ຎາທໂຍ ໂຫນ຺ຕິ ເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິຄ຺ຄຫໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອປຣຠາເຄຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ. ທຸທ຺ທສຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິກ຺ຂຓວເສນ ປາກຏານິປິ ປກຕິຎາເຓນ ສຠາວຣສໂຕ ທຏ຺ຐຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ຄມ຺ຠີເຣເນວ ຈ ຠາວນາຎາເຓນ, ຕຖາປິ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ເຕນ ອຣິຍມຄ຺ຄຎາເຓເນວ ຍາຖາວໂຕ ປສ຺ສິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ຄມ຺ຠີຣານິ. ເຕນາຫ ‘‘ລກ຺ຂຓປຏິເວຘໂຕ ປນ ອຸຠຍມ຺ປິ ຄມ຺ຠີຣ’’ນ຺ຕິ. ອິຕຣານິ ອສໍກິລິຏ຺ຐອສໍກິເລສິກຕາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂປ຺ປຕ຺ຕາຍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຠວຕາຍ, ອນຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພຕາຍ ຈ ປວຕ຺ຕິວເສນ ອປາກຏຕ຺ຕາ ຈ ປຣມຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາ, ຕຖາ ປຣມຄມ຺ຠີຣຎາເຓເນວ ປສ຺ສິຕພ຺ພຕາຍ ປກຕິຎາເຓນ ທຏ຺ຐຸໍ ນ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍານີຕິ ທຸທ຺ທສານິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕເຣສໍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ປໂຍໂຄຕິ ກິຣິຍາ, ວາຍາໂມ ວາ. ຕສ຺ສ ມຫນ຺ຕຕຣສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕໍ, ທຸກ຺ກຣຕຣຕຎ຺ຈ ອຸປມາຫິ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຠວຄ຺ຄຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ປຏິເວຘກ຺ຂເຓຕິ ອຣິຍສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ຈຕຸສຈ຺ຈສມ຺ປຏິເວຘກ຺ຂເຓ. ເອກເມວ ຕໍ ຎາຓນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ປຣິຎ຺ຎາທິກິຈ຺ຈສາຘນວເສນ ເອກເມວ ຕໍ ມຄ຺ຄຎາຓໍ ໂຫຕິ.

ອິເມສຸ ຕີສຸ ຐາເນສູຕິ ອິເມສຸ ວິຣມິຕພ຺ພຕາວເສນ ໂຊຕິເຕສຸ ຕີສຸ ກາມພ຺ຍາປາທວິຫິໍສາວິຕກ຺ກວຕ຺ຖູສຸ. ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຕິວິຘອກຸສລສງ຺ກປ຺ປສ຺ສ. ປທປຈ຺ເຉທໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຄຕມຄ຺ໂຄ ‘‘ປທ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເຍນ ຈ ອຸປາເຍນ ກາຣເຓນ ກາມວິຕກ຺ໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຕສ຺ສ ຄຕມຄ຺ໂຄຕິ ຕສ຺ສ ປຈ຺ເຉໂທ ຆາໂຕ ປທປຈ຺ເຉໂທ, ຕໂຕ ປທປຈ຺ເຉທໂຕ. ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິສາຘນໍ, ຕສ຺ສ ວເສນ. ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈສາຘເນນ ມຄ຺ຄງ຺ຄໍ ປູຣຍມາໂນ ເອໂກວ ຕິວິຘກິຈ຺ຈສາຘໂນ ກຸສລສງ຺ກປ຺ໂປ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕິວິຘາກຸສລສງ຺ກປ຺ປສມຸຈ຺ເຉທນເມວ ເຫຕ຺ຖ ຕິວິຘກິຈ຺ຈສາຘນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ‘‘ອິເມສຸ ຈຕູສຸ ຐາເນສູ’’ຕິອາທີສຸປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ມຸສາວາທາເວຣມຓິອາທໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປທວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໗໐໓) ວິຣຕິເຈຕນາ, ສພ຺ເພ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ຈ ສິກ຺ຂາປທານີຕິ ອາຄຕານີຕິ ຕຕ຺ຖ ປຘານານໍ ວິຣຕິເຈຕນານໍ ວເສນ ‘‘ວິຣຕິໂຍປິ ໂຫນ຺ຕິ ເຈຕນາໂຍປີ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໗໐໓) ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ເກຈິ ‘‘ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນ ເກວລໍ ປິສຸຓວາຈາ ເວຣມຓິອາທີນໍເຍວ ສງ຺ຄໂຫ, ອຖ ໂຂ ຕາທິສານໍ ເຈຕນານມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ປຸພ຺ພຠາຄວເສນ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ມຸສາວາທາທີຫິ ວິຣມຓກາເລ ວາ ວິຣຕິໂຍ, ສຸຠາສິຕາທິວາຈາຠາສນາທິກາເລ ຈ ເຈຕນາໂຍ ໂຍເຊຕພ຺ພາ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ວິຣຕິໂຍວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ ເຈຕນານໍ ອມຄ຺ຄງ຺ຄຕ຺ຕາ. ເອກສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ທຸກ຺ຂາທິຎາຓຕາ ວິຍ, ເອກາຍ ວິຣຕິຍາ ມຸສາວາທາທິວິຣຕິຠາໂວ ວິຍ ຈ ເອກາຍ ເຈຕນາຍ ສມ຺ມາວາຈາທິກິຈ຺ຈຕ຺ຕຍສາຘນສຠາວາຠາວາ ສມ຺ມາວາຈາທິຠາວາສິທ຺ຘິໂຕ, ຕໍສິທ຺ຘິຍໍ ອງ຺ຄຕ຺ຕຍຕາສິທ຺ຘິໂຕ ຈ.

ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອາຊີວເຫຕຸກໍ ກາຍວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ນາມ ອໂຍນິໂສ ອາຫາຣປຣິເຍສນເຫຕຸກເມວ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ຂາທນີຍ…ເປ… ທຸຈ຺ຈຣິຕ’’ນ຺ຕິ. ກາຍວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ກາຍວຈີທ຺ວາເຣເຍວ ອາຊີວປໂກໂປ, ນ ມໂນທ຺ວາເຣຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອິເມສຸເຍວ ສຕ຺ຕສຸ ຐາເນສູ’’ຕິ.

ອນຸປ຺ປນ຺ນານນ຺ຕິ ອສມຸທາຈາຣວເສນ ວາ ອນນຸຠູຕາຣມ຺ມຓວເສນ ວາ ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຫິ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາເຣ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ນາມ ນ ສນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ຠເວ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມິໍ ຠເວ ອຍໍ ອິມໍ ວີຣິຍໍ ອາຣຠຕິ, ຕສ຺ມິໍ ເອກສ຺ມິໍ ຠເວ.ຊເນຕີຕິ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ຕາທິສໍ ຉນ຺ທໍ ກຸຣຸມາໂນ ເອວໍ ຉນ຺ທໍ ຊເນຕິ ນາມ. ວາຍາມໍ ກໂຣຕີຕິ ປໂຍຄໍ ປຣກ຺ກມໍ ກໂຣຕິ. ວີຣິຍໍ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ກາຍິກເຈຕສິກວີຣິຍໍ ປກາຣໂຕ ວຕ຺ເຕຕິ. ວີຣິເຍນ ຈິຕ຺ຕໍ ປຄ຺ຄຫິຕໍ ກໂຣຕີຕິ ເຕເນວ ສຫຊາຕວີຣິເຍນ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸກ຺ຂິເປນ຺ໂຕ ໂກສຊ຺ຊປາຕໂຕ ນິເສຘເນນ ປຄ຺ຄຫິຕໍ ກໂຣຕິ. ປທຫນໍ ປວຕ຺ເຕຕີຕິ ປຘານໍ ວີຣິຍໍ ກໂຣຕິ. ປຏິປາຏິຍາ ປເນຕານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປທານິ ອາເສວນາຠາວນາພຫຸລີກມ຺ມສາຕຈ຺ຈກິຣິຍາຫິ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ.

ອຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພານນ຺ຕິ ສທິສໂວຫາເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠວຕິ ຫິ ຕໍສທິເສສຸ ຕພ຺ໂພຫາໂຣ ຍຖາ ‘‘ສາ ເອວ ຕິຕ຺ຕິຣິ, ຕານິ ເອວ ໂອສຘານີ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິທານິ ຕາທິເສ’’ຕິ. ອຸປ຺ປນ຺ນານນ຺ຕິ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ ອວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອາປນ຺ນານໍ. ປຫານາຍາຕິ ປຊຫນຕ຺ຖາຍ. ອນຸປ຺ປນ຺ນານໍ ກຸສລານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກຸສລາຕິ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາ ອຘິປ຺ເປຕາ, ເຕສຎ຺ຈ ອຸປ຺ປາໂທ ນາມ ອຘິຄໂມ ປຏິລາໂຠ, ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ອນຸປ຺ປາໂທ ອປ຺ປຏິລາໂຠຕິ ອາຫ ‘‘ອປ຺ປຏິລທ຺ຘານໍ ປຐມຊ຺ຌານາທີນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຐິຕິຍາ ວີຣິຍໍ ອາຣຠຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ນ ຂຓຐິຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ ຕທຕ຺ຖໍ ວີຣິຍາຣພ຺ເຠນ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ, ອຖ ໂຂ ປພນ຺ຘຐິຕິ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິປພນ຺ຘວເສນ ຐິຕຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ສມ຺ມຸສ຺ສນໍ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມວເສນ ອທສ຺ສນມຸປຄມນນ຺ຕິ ຕປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ອສມ຺ມຸສ຺ສນໍ ອສມ຺ໂມໂສຕິ ອາຫ ‘‘ອສມ຺ໂມສາຍາຕິ ອວິນາສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ຠິຍ຺ໂຍຠາໂວ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠວນໍ, ໂສ ປນ ອຸປຣູປຣິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປຣິຠາວາຍາ’’ຕິ. ເວປຸລ຺ລໍ ອຠິຓ຺ຫປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ປຄຸຓພລວຠາວາປຕ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເວປຸລ຺ລາຍາຕິ ວິປຸລຠາວາຍາ’’ຕິ, ມຫນ຺ຕຠາວາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠາວນາຍ ປຣິປູຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ຌານາທິຠາວນາປຣິພ຺ຣູຫນຕ຺ຖໍ.

ຈຕູສຸ ຐາເນສູຕິ ອນຸປ຺ປນ຺ນາກຸສລານຸປ຺ປາທນາທີສຸ ຈຕູສຸ ຐາເນສຸ. ກິຈ຺ຈສາຘນວເສນາຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ເອກຊ຺ຌໍ ນິປ຺ຜາທນວເສນ.

ຌານານິ ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓປິ ນານາຕິ ຍທິປິ ສມາຘິອຸປກາຣເກຫິ ອຠິນິໂຣປນານຸມຊ຺ຊນສມ຺ປິຍາຍນພ຺ຣູຫນສນ຺ຕສຸຂສຠາເວຫິ ວິຕກ຺ກາທີຫິ ສມ຺ປໂຍຄເຠທໂຕ ຠາວນາຕິສຍປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານໍ ວເສນ ສມ຺ມາສມາຘິ ວິຠຕ຺ໂຕ, ຕຖາປິ ວາຍາໂມ ວິຍ ອນຸປ຺ປນ຺ນາກຸສລານຸປ຺ປາທນາທິຈຕຸວາຍາມກິຈ຺ຈໍ, ສຕິ ວິຍ ຈ ອສຸຠາສຸຂານິຈ຺ຈານຕ຺ເຕສຸ ກາຍາທີສຸ ສຸຠາທິສຎ຺ຎາປ຺ປຫານຈຕຸສຕິກິຈ຺ຈໍ, ເອໂກ ສມາຘິ ຈຕຸຌານສມາຘິກິຈ຺ຈໍ ນ ສາເຘຕີຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ປຐມຊ຺ຌານສມາຘິ ເອວ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓປິ, ຕຖາ ປຸພ຺ພຠາເຄປິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາຘິ ເອວ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນານາມຄ຺ຄວເສນາຕິ ປຐມມຄ຺ຄາທິນານາມຄ຺ຄວເສນ ຌານານິ ນານາ. ທຸຕິຍາທໂຍປິ ມຄ຺ຄາ ທຸຕິຍາທີນໍ ຌານານໍ. ອຍໍ ປນສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ຄຠາເວນ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ເອກຕ຺ເຕນ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍນ຺ຕິ ປນ ອຍໍ ຌານວເສນ ສພ຺ພສທິສສພ຺ພາສທິເສກຈ຺ຈສທິສຕາ ວິເສໂສ.

ປາທກຊ຺ຌານນິຍເມນ ໂຫຕີຕິ ອິຘ ປາທກຊ຺ຌານນິຍມໍ ຘຸຣໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍມ຺ປິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໐໕). ອຏ຺ຐສາລິນິຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໓໕໐) ປນ ວິປສ຺ສນານິຍໂມ ວຸຕ຺ໂຕ ສພ຺ພວາທາວິໂຣຘໂຕ, ອິຘ ປນ ສມ຺ມສິຕຊ຺ຌານປຸຄ຺ຄລຊ຺ຌາສຍວາທນິວຕ຺ຕນໂຕ ປາທກຊ຺ຌານນິຍໂມ ວຸຕ຺ໂຕ. ວິປສ຺ສນານິຍໂມ ປນ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ອິຘາປິ ນ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຎ຺ເຎ ຈ ອາຈຣິຍວາທາ ປຣໂຕ ວກ຺ຂມານາ ວິຠຊິຕພ຺ພາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວ ຕາວ ປາທກຊ຺ຌານນິຍມໍ ວິຠຊນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປາທກຊ຺ຌານນິຍເມນ ຕາວາ’’ຕິ. ປຐມຊ຺ຌານິໂກ ໂຫຕິ, ຍສ຺ມາ ອາສນ຺ນປເທເສ ວຸຏ຺ຐິຕສມາປຕ຺ຕິ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສທິສຠາວໍ ກໂຣຕິ ຠູມິວຓ຺ໂຓ ວິຍ ໂຄຘາວຓ຺ຓສ຺ສ. ປຣິປຸຓ຺ຓາເນວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຏ຺ຐ ສຕ຺ຕ ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ຕ ໂຫນ຺ຕິ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຉ ໂຫນ຺ຕິ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ມຄ຺ຄງ຺ຄໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ສຕ຺ຕຉຠາວໍ ອຕິທິສຕິ ‘‘ເອສ ນໂຍ’’ຕິ. ອຣູເປ ຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກຊ຺ຌານໍ…ເປ… ວຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐສາລິນິຍນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນນຸ ຕຕ຺ຖ ‘‘ອຣູເປ ຕິກຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໓໕໐) ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກຊ຺ຌານ’’ນ຺ຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ເຍສຸ ປນ ສໍສໂຍ ອຕ຺ຖິ, ເຕສໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສເນນ, ເຕນ ອຕ຺ຖໂຕ ‘‘ຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກຊ຺ຌານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີຕິ ເອວມາຫາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສມຸທາຍຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ, ນ ໂລກິຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອວຍເວກຕ຺ຕໍ ລິງ຺ຄສມຸທາຍສ຺ສ ວິເສສກໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານເມວ ຫິ ຕຕ຺ຖ ໂລກິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ຈຕຸກ຺ກໍ, ປຎ຺ຈກໍ ວາຕິ. ເອຕ຺ຖ ກຖນ຺ຕິ ປາທກຊ຺ຌານສ຺ສ ອຠາວາ ກຖໍ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍຌານິກາວສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ຕໂຍ ມຄ຺ຄາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຊ຺ຌານິກໍປຐມຜລາທິໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ອຸປຣິມຄ຺ຄຠາວນາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕິກຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານິກໍ ປນ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຣູປຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ, ຕຊ຺ຌານິກໍ ຜລຎ຺ຈ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ອຸປຣິມຄ຺ຄຠາວນາຍ ອຎ຺ຎຌານິກາປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ, ຌານງ຺ຄາທິນິຍາມິກາ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣສມາປຕ຺ຕິປາທກໍ, ນ ສມ຺ມສິຕພ຺ພາຕິ ຜລສ຺ສາປິ ປາທກຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ເກຈິ ປນາຕິ ໂມຣວາປີມຫາທຕ຺ຕຕ຺ເຖຣໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ປຸນ ເກຈີຕິ ຕິປິຏກຈູຬາຠຍຕ຺ເຖຣໍ. ຕຕິຍວາເຣ ເກຈີຕິ ‘‘ປາທກຊ຺ຌານເມວ ນິຍເມຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວາທິນໍ ຕິປິຏກຈູຬນາຄຕ຺ເຖຣຎ຺ເຈວ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ເຕ ທ຺ເວ ຈ ເຖເຣ ຐເປຕ຺ວາ ອິຕເຣ ເຖເຣ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ.

໔໐໓. ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນານໍ ທຸກ຺ຂສມຸທຍານໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຠາເວນ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫມາໂນ ນິໂຣໂຘປິ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ໂນ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານີ’’ຕິ. ປຣສ຺ສ ວາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍເຍວ ພ຺ຍາມມຕ຺ເຕ ກເຬວເຣ ສສຎ຺ຎິມ຺ຫິ ສມນເກ ໂລກຎ຺ຈ ປຎ຺ຎາເປມິ, ໂລກສມຸທຍຎ຺ຈ ປຎ຺ຎາເປມິ, ໂລກນິໂຣຘຎ຺ຈ ປຎ຺ຎາເປມິ, ໂລກນິໂຣຘຄາມິນິປຏິປທຎ຺ຈ ປຎ຺ຎາເປມີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໐໗; ອ. ນິ. ໔.໔໕) ກຖໍ ປນ ອາທິກມ຺ມິໂກ ນິໂຣຘມຄ຺ຄສຈ຺ຈານິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ? ອນຸສ຺ສວາທິສິທ຺ຘມາກາຣໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ອຸທ຺ທິສ຺ສາປິ ປຣິຄ຺ຄໂຫ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຍຖາສມ຺ຠວໂຕຕິ ສມ຺ຠວານຸຣູປໍ, ຐເປຕ຺ວາ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ ເສສສຈ຺ຈວເສນ ສມຸທຍວຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຈຕຸສຈ຺ຈປພ຺ພວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔໐໔. ‘‘ອຏ຺ຐິກສງ຺ຂລິກໍ ສມໍສ’’ນ຺ຕິອາທິກາ ສຕ຺ຕ ສິວຖິກາ ອຏ຺ຐິກກມ຺ມຏ຺ຐານຕາຍ ອິຕຣາສໍ ອຸທ຺ຘຸມາຕກາທີນໍ ສຠາເວເນວາຕິ ນວນ຺ນໍ ສິວຖິການໍ ອປ຺ປນາກມ຺ມຏ຺ຐານຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ທ຺ເວເຍວາຕິ ອານາປານໍ, ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາໂຣຕິ ອິມານິ ທ຺ເວເຍວ. ອຠິນິເວໂສຕິ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວໂສ, ໂສ ປນ ສມ຺ມສນິຍຘມ຺ມປຣິຄ຺ຄໂຫ. ອິຣິຍາປຖາ, ອາໂລກິຕາທໂຍ ຈ ຣູປຘມ຺ມານໍ ອວຕ຺ຖາວິເສສມຕ຺ຕຕາຍ ນ ສມ຺ມສນຸປຄາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິອາທໂຍ ວິຍ. ນີວຣຓໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ອາທິໂຕ ນ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຣິຍາປຖ…ເປ… ນ ຊາຍຕີ’’ຕິ. ເກສາທິອປເທເສນ ຕທຸປາທານຘມ຺ມາ ວິຍ ອິຣິຍາປຖາທິອປເທເສນ ຕທວຕ຺ຖາ ຣູປຘມ຺ມາ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ນີວຣຓາທິມຸເຂນ ຈ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ, ຕໍນິສ຺ສຍຘມ຺ມາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ມຫາສິວຕ຺ເຖໂຣ ຈ ອິຣິຍາປຖາທີສຸປິ ‘‘ອຠິນິເວໂສ ຊາຍຕີ’’ຕິ ອໂວຈ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ ເມ’’ຕິອາທິ ປນ ສຠາວໂຕ ອິຣິຍາປຖາທີນໍ ອາທິກມ຺ມິກສ຺ສ ອນິຈ຺ຉິຕຠາວທສ຺ສນໍ. ອປຣິຎ຺ຎາປຸພ຺ພິກາ ຫິ ປຣິຎ຺ຎາຕິ.

ກາມໍ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂເວ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິນາ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທເສສຸ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ ຕໍປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຠິກ຺ຂຸຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ເທສນາ ປນ ສພ຺ພສາຘາຣຓາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຫິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂເວ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຠິກ຺ຂຸ ເຍວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂຍ ຫິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ທສ຺ສນມຄ຺ເຄນ ຎາຕມຣິຍາທໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຊານນ຺ຕີ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕາ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ອຎ຺ຎາ ນາມ, ຕສ຺ສ ຜລຠາວໂຕ ອຄ຺ຄຜລໍ ປີຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎາຕິ ອຣຫຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ອປ຺ປຕເຣປິ ກາເລ ສາສນສ຺ສ ນິຍ຺ຍານິກຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ໂຍຊນາ. ນິຍ຺ຍາເຕນ຺ໂຕຕິ ນິຄເມນ຺ໂຕ.

ມຫາສຕິປຏ຺ຐານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ລີນຕ຺ຖປ຺ປກາສນາ.