໒. ນາລນ຺ທວຄ຺ໂຄ

໑. ມຫາປຸຣິສສຸຕ຺ຕໍ

໓໗໗. ສາວຕ຺ຖິນິທານໍ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘‘ມຫາປຸຣິໂສ, ມຫາປຸຣິໂສ’ຕິ, ຠນ຺ເຕ, ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ມຫາປຸຣິໂສ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຂ຺ວາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ‘ມຫາປຸຣິໂສ’ຕິ ວທາມິ. ອວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘ໂນ ມຫາປຸຣິໂສ’ຕິ ວທາມິ’’.

‘‘ກຖຎ຺ຈ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ? ອິຘ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ຠິກ຺ຂຸ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ຕສ຺ສ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສິໂນ ວິຫຣໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຣຊ຺ຊຕິ, ວິມຸຈ຺ຈຕິ ອນຸປາທາຍ ອາສເວຫິ. ເວທນາສຸ…ເປ… ຈິຕ຺ເຕ…ເປ… ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ຕສ຺ສ ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສິໂນ ວິຫຣໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຣຊ຺ຊຕິ, ວິມຸຈ຺ຈຕິ ອນຸປາທາຍ ອາສເວຫິ. ເອວໍ ໂຂ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຂ຺ວາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ‘ມຫາປຸຣິໂສ’ຕິ ວທາມິ. ອວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘ໂນ ມຫາປຸຣິໂສ’ຕິ ວທາມີ’’ຕິ. ປຐມໍ.

໒. ນາລນ຺ທສຸຕ຺ຕໍ

໓໗໘. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ນາລນ຺ທາຍໍ ວິຫຣຕິ ປາວາຣິກມ຺ພວເນ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເອວໍປສນ຺ໂນ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ! ນ ຈາຫຸ, ນ ຈ ຠວິສ຺ສຕິ, ນ ເຈຕຣຫິ ວິຊ຺ຊຕິ ອຎ຺ໂຎ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ຠຄວຕາ ຠິຍ຺ໂຍຠິຎ຺ຎຕໂຣ, ຍທິທໍ – ສມ຺ໂພຘິຍ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຸຬາຣາ ໂຂ ຕ຺ຍາຍໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ອາສຠີ ວາຈາ ຠາສິຕາ, ເອກໍໂສ ຄຫິໂຕ, ສີຫນາໂທ ນທິໂຕ – ‘ເອວໍປສນ຺ໂນ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ! ນ ຈາຫຸ, ນ ຈ ຠວິສ຺ສຕິ ນ ເຈຕຣຫິ ວິຊ຺ຊຕິ ອຎ຺ໂຎ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ຠຄວຕາ ຠິຍ຺ໂຍຠິຎ຺ຎຕໂຣ, ຍທິທໍ – ສມ຺ໂພຘິຍ’’’ນ຺ຕິ.

‘‘ກິໍ ນຸ ເຕ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ເຍ ເຕ ອເຫສຸໍ ອຕີຕມທ຺ຘານໍ ອຣຫນ຺ໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ, ສພ຺ເພ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ເຈຕສາ ເຈໂຕ ປຣິຈ຺ຈ ວິທິຕາ – ‘ເອວໍສີລາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ອເຫສຸໍ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍຘມ຺ມາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ອເຫສຸໍ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍປຎ຺ຎາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ອເຫສຸໍ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍວິຫາຣິໂນ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ອເຫສຸໍ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍວິມຸຕ຺ຕາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ອເຫສຸໍ’ ອິຕິ ວາ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’!

‘‘ກິໍ ປນ ເຕ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ເຍ ເຕ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ອນາຄຕມທ຺ຘານໍ ອຣຫນ຺ໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ, ສພ຺ເພ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ເຈຕສາ ເຈໂຕ ປຣິຈ຺ຈ ວິທິຕາ – ‘ເອວໍສີລາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍຘມ຺ມາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍປຎ຺ຎາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍວິຫາຣິໂນ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍວິມຸຕ຺ຕາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ’ ອິຕິ ວາ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’.

‘‘ກິໍ ປນ ຕ຺ຍາຫໍ [ກິໍ ປນ ເຕ (ສີ.)], ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ເອຕຣຫິ, ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເຈຕສາ ເຈໂຕ ປຣິຈ຺ຈ ວິທິໂຕ – ‘ເອວໍສີໂລ ຠຄວາ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍຘມ຺ໂມ ຠຄວາ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍປຎ຺ໂຎ ຠຄວາ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍວິຫາຣີ ຠຄວາ’ ອິຕິ ວາ, ‘ເອວໍວິມຸຕ຺ໂຕ ຠຄວາ’ ອິຕິ ວາ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’.

‘‘ເອຕ຺ຖ ຈ ເຕ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ອຣຫນ຺ເຕສຸ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘສຸ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓໍ [ເຈໂຕປຣິຍາຍຎາຓໍ (ພຫູສຸ)] ນຕ຺ຖິ. ອຖ ກິຎ຺ຈຣຫິ ຕ຺ຍາຍໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ອຸຬາຣາ ອາສຠີ ວາຈາ ຠາສິຕາ, ເອກໍໂສ ຄຫິໂຕ, ສີຫນາໂທ ນທິໂຕ – ‘ເອວໍປສນ຺ໂນ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ! ນ ຈາຫຸ, ນ ຈ ຠວິສ຺ສຕິ, ນ ເຈຕຣຫິ ວິຊ຺ຊຕິ ອຎ຺ໂຎ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ຠຄວຕາ’ ຠິຍ຺ໂຍຠິຎ຺ຎຕໂຣ, ຍທິທໍ – ສມ຺ໂພຘິຍ’’ນ຺ຕິ?

‘‘ນ ໂຂ ເມ [ນ ໂຂ ເມ ຕໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)], ຠນ຺ເຕ, ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ອຣຫນ຺ເຕສຸ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘສຸ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓໍ ອຕ຺ຖິ, ອປິ ຈ ເມ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ວິທິໂຕ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠນ຺ເຕ, ຣຎ຺ໂຎ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມໍ ນຄຣໍ ທຬ຺ຫຸທ຺ຘາປໍ [ທຬ຺ຫຸທ຺ທາປໍ (ສີ. ປີ. ກ.), ທຬ຺ຫທ຺ຘາປໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ທຬ຺ຫປາກາຣໂຕຣຓໍ ເອກທ຺ວາຣໍ. ຕຕ຺ຣສ຺ສ ໂທວາຣິໂກ ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ເມຘາວີ ອຎ຺ຎາຕານໍ ນິວາເຣຕາ ຎາຕານໍ ປເວເສຕາ. ໂສ ຕສ຺ສ ນຄຣສ຺ສ ສມນ຺ຕາ ອນຸປຣິຍາຍປຖໍ ອນຸກ຺ກມມາໂນ ນ ປສ຺ເສຍ຺ຍ ປາກາຣສນ຺ຘິໍ ວາ ປາກາຣວິວຣໍ ວາ, ອນ຺ຕມໂສ ພິຬາຣນິກ຺ຂມນມຕ຺ຕມ຺ປິ. ຕສ຺ສ ເອວມສ຺ສ – ‘ເຍ ໂຂ ເກຈິ ໂອຬາຣິກາ ປາຓາ ອິມໍ ນຄຣໍ ປວິສນ຺ຕິ ວາ ນິກ຺ຂມນ຺ຕິ ວາ, ສພ຺ເພ ເຕ ອິມິນາວ ທ຺ວາເຣນ ປວິສນ຺ຕິ ວາ ນິກ຺ຂມນ຺ຕິ ວາ’ຕິ. ເອວເມວ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ວິທິໂຕ – ‘ເຍປິ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ອເຫສຸໍ ອຕີຕມທ຺ຘານໍ ອຣຫນ຺ໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ, ສພ຺ເພ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ປຎ຺ຈ ນີວຣເຓ ປຫາຍ, ເຈຕໂສ ອຸປກ຺ກິເລເສ ປຎ຺ຎາຍ ທຸພ຺ພລີກຣເຓ, ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຈິຕ຺ຕາ, ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ຍຖາຠູຕໍ ຠາເວຕ຺ວາ, ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌິໍສຸ. ເຍປິ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ອນາຄຕມທ຺ຘານໍ ອຣຫນ຺ໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ, ສພ຺ເພ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ ປຎ຺ຈ ນີວຣເຓ ປຫາຍ, ເຈຕໂສ ອຸປກ຺ກິເລເສ ປຎ຺ຎາຍ ທຸພ຺ພລີກຣເຓ, ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຈິຕ຺ຕາ, ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ຍຖາຠູຕໍ ຠາເວຕ຺ວາ, ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌິສ຺ສນ຺ຕິ. ຠຄວາປິ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕຣຫິ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ປຎ຺ຈ ນີວຣເຓ ປຫາຍ, ເຈຕໂສ ອຸປກ຺ກິເລເສ ປຎ຺ຎາຍ ທຸພ຺ພລີກຣເຓ, ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຈິຕ຺ໂຕ, ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ຍຖາຠູຕໍ ຠາເວຕ຺ວາ, ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’’ຕິ.

‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ! ຕສ຺ມາຕິຫ ຕ຺ວໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ອິມໍ ຘມ຺ມປຣິຍາຍໍ ອຠິກ຺ຂຓໍ ຠາເສຍ຺ຍາສິ ຠິກ຺ຂູນໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອຸປາສການໍ ອຸປາສິການໍ. ເຍສມ຺ປິ ຫິ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ໂມຆປຸຣິສານໍ ຠວິສ຺ສຕິ ຕຖາຄເຕ ກງ຺ຂາ ວາ ວິມຕິ ວາ, ເຕສມ຺ປິມໍ ຘມ຺ມປຣິຍາຍໍ ສຸຕ຺ວາ ຍາ ຕຖາຄເຕ ກງ຺ຂາ ວາ ວິມຕິ ວາ ສາ ປຫີຍິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ທຸຕິຍໍ.

໓. ຈຸນ຺ທສຸຕ຺ຕໍ

໓໗໙. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ມຄເຘສຸ ວິຫຣຕິ ນາລກຄາມເກ ອາພາຘິໂກ ທຸກ຺ຂິໂຕ ພາຬ຺ຫຄິລາໂນ. ຈຸນ຺ໂທ ຈ ສມຓຸທ຺ເທໂສ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາໂກ ໂຫຕິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ເຕເນວ ອາພາເຘນ ປຣິນິພ຺ພາຍິ. ອຖ ໂຂ ຈຸນ຺ໂທ ສມຓຸທ຺ເທໂສ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ເຊຕວນໍ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາໂມ ເຍນາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຈຸນ຺ໂທ ສມຓຸທ຺ເທໂສ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອາຍສ຺ມາ, ຠນ຺ເຕ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ. ອິທມສ຺ສ ປຕ຺ຕຈີວຣ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ ອິທໍ, ອາວຸໂສ ຈຸນ຺ທ, ກຖາປາຠຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ. ອາຍາມາວຸໂສ ຈຸນ຺ທ, ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສ຺ສາມາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ໂຂ ຈຸນ຺ໂທ ສມຓຸທ຺ເທໂສ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຈ ອານນ຺ໂທ ຈຸນ຺ໂທ ຈ ສມຓຸທ຺ເທໂສ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຈຸນ຺ໂທ ສມຓຸທ຺ເທໂສ ເອວມາຫ – ‘ອາຍສ຺ມາ, ຠນ຺ເຕ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ; ອິທມສ຺ສ ປຕ຺ຕຈີວຣ’ນ຺ຕິ. ອປິ ຈ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ມຘຸຣກຊາໂຕ ວິຍ ກາໂຍ, ທິສາປິ ເມ ນ ປກ຺ຂາຍນ຺ຕິ, ຘມ຺ມາປິ ມໍ ນປ຺ປຏິຠນ຺ຕິ ‘ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ’ຕິ ສຸຕ຺ວາ’’.

‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ເຕ, ອານນ຺ທ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ສີລກ຺ຂນ຺ຘໍ ວາ ອາທາຍ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ສມາຘິກ຺ຂນ຺ຘໍ ວາ ອາທາຍ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘໍ ວາ ອາທາຍ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ວິມຸຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘໍ ວາ ອາທາຍ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນກ຺ຂນ຺ຘໍ ວາ ອາທາຍ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ’’ຕິ? ‘‘ນ ຈ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ສີລກ຺ຂນ຺ຘໍ ວາ ອາທາຍ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ສມາຘິກ຺ຂນ຺ຘໍ ວາ…ເປ… ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘໍ ວາ… ວິມຸຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘໍ ວາ… ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນກ຺ຂນ຺ຘໍ ວາ ອາທາຍ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ. ອປິ ຈ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ອາຍສ຺ມາ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ໂອວາທໂກ ອໂຫສິ ໂອຕິຓ຺ໂຓ ວິຎ຺ຎາປໂກ ສນ຺ທສ຺ສໂກ ສມາທປໂກ ສມຸຕ຺ເຕຊໂກ ສມ຺ປຫໍສໂກ, ອກິລາສຸ ຘມ຺ມເທສນາຍ, ອນຸຄ຺ຄາຫໂກ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ. ຕໍ ມຍໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ໂມຊໍ ຘມ຺ມໂຠຄໍ ຘມ຺ມານຸຄ຺ຄຫໍ ອນຸສ຺ສຣາມາ’’ຕິ.

‘‘ນນຸ ຕໍ, ອານນ຺ທ, ມຍາ ປຏິກຈ຺ເຈວ [ປຏິຄຈ຺ເຈວ (ສີ. ປີ.)] ອກ຺ຂາຕໍ – ‘ສພ຺ເພຫິ ປິເຍຫິ ມນາເປຫິ ນານາຠາໂວ ວິນາຠາໂວ ອຎ຺ຎຖາຠາໂວ. ຕໍ ກຸເຕຕ຺ຖ, ອານນ຺ທ, ລພ຺ຠາ! ຍໍ ຕໍ ຊາຕໍ ຠູຕໍ ສງ຺ຂຕໍ ປໂລກຘມ຺ມໍ, ຕໍ ວຕ ມາ ປລຸຊ຺ຊີຕິ – ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ອານນ຺ທ, ມຫໂຕ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ຕິຏ຺ຐໂຕ ສາຣວໂຕ ໂຍ ມຫນ຺ຕຕໂຣ ຂນ຺ໂຘ ໂສ ປລຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ; ເອວເມວ ໂຂ ອານນ຺ທ, ມຫໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຕິຏ຺ຐໂຕ ສາຣວໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ. ຕໍ ກຸເຕຕ຺ຖ, ອານນ຺ທ, ລພ຺ຠາ! ຍໍ ຕໍ ຊາຕໍ ຠູຕໍ ສງ຺ຂຕໍ ປໂລກຘມ຺ມໍ, ຕໍ ວຕ ມາ ປລຸຊ຺ຊີ’ຕິ – ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ. ຕສ຺ມາຕິຫານນ຺ທ, ອຕ຺ຕທີປາ ວິຫຣຖ ອຕ຺ຕສຣຓາ ອນຎ຺ຎສຣຓາ, ຘມ຺ມທີປາ ຘມ຺ມສຣຓາ ອນຎ຺ຎສຣຓາ.

‘‘ກຖຎ຺ຈານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕທີໂປ ວິຫຣຕິ ອຕ຺ຕສຣໂຓ ອນຎ຺ຎສຣໂຓ, ຘມ຺ມທີໂປ ຘມ຺ມສຣໂຓ ອນຎ຺ຎສຣໂຓ? ອິຘານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ; ເວທນາສຸ…ເປ… ຈິຕ຺ເຕ…ເປ… ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ເອວໍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕທີໂປ ວິຫຣຕິ ອຕ຺ຕສຣໂຓ ອນຎ຺ຎສຣໂຓ, ຘມ຺ມທີໂປ ຘມ຺ມສຣໂຓ ອນຎ຺ຎສຣໂຓ. ເຍ ຫິ ເກຈິ, ອານນ຺ທ, ເອຕຣຫິ ວາ ມມຈ຺ຈເຍ ວາ ອຕ຺ຕທີປາ ວິຫຣິສ຺ສນ຺ຕິ ອຕ຺ຕສຣຓາ ອນຎ຺ຎສຣຓາ, ຘມ຺ມທີປາ ຘມ຺ມສຣຓາ ອນຎ຺ຎສຣຓາ; ຕມຕຄ຺ເຄ ເມເຕ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂູ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ເຍ ເກຈິ ສິກ຺ຂາກາມາ’’ຕິ. ຕຕິຍໍ.

໔. ອຸກ຺ກເຈລສຸຕ຺ຕໍ

໓໘໐. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ວຊ຺ຊີສຸ ວິຫຣຕິ ອຸກ຺ກເຈລາຍໍ ຄງ຺ຄາຍ ນທິຍາ ຕີເຣ ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ອຈິຣປຣິນິພ຺ພຸເຕສຸ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນສຸ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸໂຕ ອຊ຺ໂຌກາເສ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ອນຸວິໂລເກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອປິ ມ຺ຍາຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣິສາ ສຸຎ຺ຎາ ວິຍ ຂາຍຕິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕສຸ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນສຸ. ອສຸຎ຺ຎາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣິສາ ໂຫຕິ, ອນເປກ຺ຂາ ຕສ຺ສໍ ທິສາຍໍ ໂຫຕິ, ຍສ຺ສໍ ທິສາຍໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານາ ວິຫຣນ຺ຕິ. ເຍ ຫິ ເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ອເຫສຸໍ ອຕີຕມທ຺ຘານໍ ອຣຫນ຺ໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ, ເຕສມ຺ປິ ຠຄວນ຺ຕານໍ ເອຕປ຺ປຣມໍເຍວ ສາວກຍຸຄໍ [ເອຕປຣມໍເຍວ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ອໂຫສິ – ເສຍ຺ຍຖາປິ ມຍ຺ຫໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານາ. ເຍປິ ເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ອນາຄຕມທ຺ຘານໍ ອຣຫນ຺ໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ, ເຕສມ຺ປິ ຠຄວນ຺ຕານໍ ເອຕປ຺ປຣມໍເຍວ ສາວກຍຸຄໍ ຠວິສ຺ສຕິ – ເສຍ຺ຍຖາປິ ມຍ຺ຫໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານາ. ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາວການໍ! ອພ຺ຠຸຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາວການໍ! ສຕ຺ຖຸ ຈ ນາມ ສາສນກຣາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ໂອວາທປ຺ປຏິກຣາ, ຈຕຸນ຺ນຎ຺ຈ ປຣິສານໍ ປິຍາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ມນາປາ ຄຣຸຠາວນີຍາ ຈ! ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄຕສ຺ສ, ອພ຺ຠຸຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄຕສ຺ສ! ເອວຣູເປປິ ນາມ ສາວກຍຸເຄ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ນຕ຺ຖິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ໂສໂກ ວາ ປຣິເທໂວ ວາ! ຕໍ ກຸເຕຕ຺ຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ລພ຺ຠາ! ຍໍ ຕໍ ຊາຕໍ ຠູຕໍ ສງ຺ຂຕໍ ປໂລກຘມ຺ມໍ, ຕໍ ວຕ ມາ ປລຸຊ຺ຊີຕິ – ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫໂຕ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ຕິຏ຺ຐໂຕ ສາຣວໂຕ ເຍ ມຫນ຺ຕຕຣາ ຂນ຺ຘາ ເຕ ປລຸຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ; ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຕິຏ຺ຐໂຕ ສາຣວໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານາ ປຣິນິພ຺ພຸຕາ. ຕໍ ກຸເຕຕ຺ຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ລພ຺ຠາ! ຍໍ ຕໍ ຊາຕໍ ຠູຕໍ ສງ຺ຂຕໍ ປໂລກຘມ຺ມໍ, ຕໍ ວຕ ມາ ປລຸຊ຺ຊີຕິ – ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕ຺ຕທີປາ ວິຫຣຖ ອຕ຺ຕສຣຓາ ອນຎ຺ຎສຣຓາ, ຘມ຺ມທີປາ ຘມ຺ມສຣຓາ ອນຎ຺ຎສຣຓາ.

‘‘ກຖຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕທີໂປ ວິຫຣຕິ ອຕ຺ຕສຣໂຓ ອນຎ຺ຎສຣໂຓ, ຘມ຺ມທີໂປ ຘມ຺ມສຣໂຓ ອນຎ຺ຎສຣໂຓ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ; ເວທນາສຸ…ເປ… ຈິຕ຺ເຕ…ເປ… ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ເອວໍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕທີໂປ ວິຫຣຕິ ອຕ຺ຕສຣໂຓ ອນຎ຺ຎສຣໂຓ, ຘມ຺ມທີໂປ ຘມ຺ມສຣໂຓ ອນຎ຺ຎສຣໂຓ. ເຍ ຫິ ເກຈິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອຕຣຫິ ວາ ມມຈ຺ຈເຍ ວາ ອຕ຺ຕທີປາ ວິຫຣິສ຺ສນ຺ຕິ ອຕ຺ຕສຣຓາ ອນຎ຺ຎສຣຓາ, ຘມ຺ມທີປາ ຘມ຺ມສຣຓາ ອນຎ຺ຎສຣຓາ; ຕມຕຄ຺ເຄ ເມເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ເຍ ເກຈິ ສິກ຺ຂາກາມາ’’ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖໍ.

໕. ພາຫິຍສຸຕ຺ຕໍ

໓໘໑. ສາວຕ຺ຖິນິທານໍ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ພາຫິໂຍ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ພາຫິໂຍ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸ, ຍມຫໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອາຕາປີ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ອາທິເມວ ວິໂສເຘຫິ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ. ໂກ ຈາທິ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ? ສີລຎ຺ຈ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ, ທິຏ຺ຐິ ຈ ອຸຊຸກາ. ຍໂຕ ຈ ໂຂ ເຕ, ພາຫິຍ, ສີລຎ຺ຈ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ທິຏ຺ຐິ ຈ ອຸຊຸກາ, ຕໂຕ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ສີລໍ ນິສ຺ສາຍ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນ ຠາເວຍ຺ຍາສິ’’.

‘‘ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ອິຘ, ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສີ ວິຫຣາຫິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ; ເວທນາສຸ…ເປ… ຈິຕ຺ເຕ…ເປ… ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣາຫິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ຍໂຕ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ພາຫິຍ, ສີລໍ ນິສ຺ສາຍ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນ ເອວໍ ຠາເວສ຺ສສິ, ຕໂຕ ຕຸຍ຺ຫໍ, ພາຫິຍ, ຍາ ຣຕ຺ຕິ ວາ ທິວໂສ ວາ ອາຄມິສ຺ສຕິ, ວຸທ຺ຘິເຍວ ປາຏິກງ຺ຂາ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ, ໂນ ປຣິຫານີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ພາຫິໂຍ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ພາຫິໂຍ ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອາຕາປີ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ໂຕ ນຈິຣສ຺ເສວ – ຍສ຺ສຕ຺ຖາຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ສມ຺ມເທວ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ, ຕທນຸຕ຺ຕຣໍ – ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິໂຍສານໍ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫາສິ. ‘‘ຂີຓາ ຊາຕິ, ວຸສິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ກຕໍ ກຣຓີຍໍ, ນາປຣໍ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາ’’ຕິ ອພ຺ຠຎ຺ຎາສິ. ອຎ຺ຎຕໂຣ ຈ ປນາຍສ຺ມາ ພາຫິໂຍ ອຣຫຕໍ ອໂຫສີຕິ. ປຎ຺ຈມໍ.

໖. ອຸຕ຺ຕິຍສຸຕ຺ຕໍ

໓໘໒. ສາວຕ຺ຖິນິທານໍ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອຸຕ຺ຕິໂຍ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ…ເປ… ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອຸຕ຺ຕິໂຍ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸ, ຍມຫໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອາຕາປີ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ຕ຺ວໍ, ອຸຕ຺ຕິຍ, ອາທິເມວ ວິໂສເຘຫິ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ. ໂກ ຈາທິ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ? ສີລຎ຺ຈ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ, ທິຏ຺ຐິ ຈ ອຸຊຸກາ. ຍໂຕ ຈ ໂຂ ເຕ, ອຸຕ຺ຕິຍ, ສີລຎ຺ຈ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ທິຏ຺ຐິ ຈ ອຸຊຸກາ, ຕໂຕ ຕ຺ວໍ, ອຸຕ຺ຕິຍ, ສີລໍ ນິສ຺ສາຍ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນ ຠາເວຍ຺ຍາສິ’’.

‘‘ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ອິຘ ຕ຺ວໍ, ອຸຕ຺ຕິຍ, ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສີ ວິຫຣາຫິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ; ເວທນາສຸ…ເປ… ຈິຕ຺ເຕ…ເປ… ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣາຫິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ຍໂຕ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ອຸຕ຺ຕິຍ, ສີລໍ ນິສ຺ສາຍ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນ ເອວໍ ຠາເວສ຺ສສິ, ຕໂຕ ຕ຺ວໍ, ອຸຕ຺ຕິຍ, ຄມິສ຺ສສິ ມຈ຺ຈຸເຘຍ຺ຍສ຺ສ ປາຣ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອຸຕ຺ຕິໂຍ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອຸຕ຺ຕິໂຍ ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອາຕາປີ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ໂຕ ນຈິຣສ຺ເສວ – ຍສ຺ສຕ຺ຖາຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ສມ຺ມເທວ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ, ຕທນຸຕ຺ຕຣໍ – ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິໂຍສານໍ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫາສິ. ‘‘ຂີຓາ ຊາຕິ, ວຸສິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ກຕໍ ກຣຓີຍໍ, ນາປຣໍ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາ’’ຕິ ອພ຺ຠຎ຺ຎາສິ. ອຎ຺ຎຕໂຣ ຈ ປນາຍສ຺ມາ ອຸຕ຺ຕິໂຍ ອຣຫຕໍ ອໂຫສີຕິ. ຉຏ຺ຐໍ.

໗. ອຣິຍສຸຕ຺ຕໍ

໓໘໓. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕິປຏ຺ຐານາ ຠາວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ອຣິຍາ ນິຍ຺ຍານິກາ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍ. ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ; ເວທນາສຸ…ເປ… ຈິຕ຺ເຕ…ເປ… ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ອິເມ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຠາວິຕາ ພຫຸລີກຕາ ອຣິຍາ ນິຍ຺ຍານິກາ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ ຕກ຺ກຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍາ’’ຕິ. ສຕ຺ຕມໍ.

໘. ພ຺ຣຫ຺ມສຸຕ຺ຕໍ

໓໘໔. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ອຸຣຸເວລາຍໍ ວິຫຣຕິ ນຊ຺ຊາ ເນຣຎ຺ຊຣາຍ ຕີເຣ ອຊປາລນິຄ຺ໂຣເຘ ປຐມາຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ. ອຖ ໂຂ ຠຄວໂຕ ຣໂຫຄຕສ຺ສ ປຏິສລ຺ລີນສ຺ສ ເອວໍ ເຈຕໂສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ – ‘‘ເອກາຍໂນ ອຍໍ ມຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິຍາ ໂສກປຣິເທວານໍ ສມຕິກ຺ກມາຍ ທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສານໍ ອຕ຺ຖງ຺ຄມາຍ ຎາຍສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ, ຍທິທໍ – ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’.

‘‘ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ກາເຍ ວາ ຠິກ຺ຂຸ ກາຍານຸປສ຺ສີ ວິຫເຣຍ຺ຍ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ; ເວທນາສຸ ວາ ຠິກ຺ຂຸ…ເປ… ຈິຕ຺ເຕ ວາ ຠິກ຺ຂຸ…ເປ… ຘມ຺ເມສຸ ວາ ຠິກ຺ຂຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫເຣຍ຺ຍ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ເອກາຍໂນ ອຍໍ ມຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິຍາ ໂສກປຣິເທວານໍ ສມຕິກ຺ກມາຍ ທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສານໍ ອຕ຺ຖງ຺ຄມາຍ ຎາຍສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ, ຍທິທໍ – ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ພ຺ຣຫ຺ມາ ສຫມ຺ປຕິ ຠຄວໂຕ ເຈຕສາ ເຈໂຕປຣິວິຕກ຺ກມຎ຺ຎາຍ – ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ພລວາ ປຸຣິໂສ ສມິຎ຺ຊິຕໍ ວາ ພາຫໍ ປສາເຣຍ຺ຍ, ປສາຣິຕໍ ວາ ພາຫໍ ສມິຎ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວເມວ – ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ອນ຺ຕຣຫິໂຕ ຠຄວໂຕ ປຸຣໂຕ ປາຕຸຣໂຫສິ. ອຖ ໂຂ ພ຺ຣຫ຺ມາ ສຫມ຺ປຕິ ເອກໍສໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ກຣິຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເອວເມຕໍ, ຠຄວາ, ເອວເມຕໍ, ສຸຄຕ! ເອກາຍໂນ ອຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ມຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິຍາ ໂສກປຣິເທວານໍ ສມຕິກ຺ກມາຍ ທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສານໍ ອຕ຺ຖງ຺ຄມາຍ ຎາຍສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ, ຍທິທໍ – ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’.

‘‘ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ກາເຍ ວາ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ ກາຍານຸປສ຺ສີ ວິຫເຣຍ຺ຍ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ; ເວທນາສຸ ວາ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ…ເປ… ຈິຕ຺ເຕ ວາ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ…ເປ… ຘມ຺ເມສຸ ວາ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫເຣຍ຺ຍ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ, ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ເອກາຍໂນ ອຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ມຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິຍາ ໂສກປຣິເທວານໍ ສມຕິກ຺ກມາຍ ທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສານໍ ອຕ຺ຖງ຺ຄມາຍ ຎາຍສ຺ສ ອຘິຄມາຍ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ, ຍທິທໍ – ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິ.

ອິທມໂວຈ ພ຺ຣຫ຺ມາ ສຫມ຺ປຕິ. ອິທໍ ວຕ຺ວາ ອຖາປຣໍ ເອຕທໂວຈ –

‘‘ເອກາຍນໍ ຊາຕິຂຍນ຺ຕທສ຺ສີ, ມຄ຺ຄໍ ປຊານາຕິ ຫິຕານຸກມ຺ປີ;

ເອເຕນ ມຄ຺ເຄນ ຕຣິໍສຸ ປຸພ຺ເພ, ຕຣິສ຺ສນ຺ຕິ ເຍ ຈ ຕຣນ຺ຕິ ໂອຆ’’ນ຺ຕິ. ອຏ຺ຐມໍ;

໙. ເສທກສຸຕ຺ຕໍ

໓໘໕. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສຸມ຺ເຠສຸ ວິຫຣຕິ ເສທກໍ ນາມ ສຸມ຺ຠານໍ ນິຄໂມ. ຕຕ຺ຣ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈຓ຺ຑາລວໍສິໂກ ຈຓ຺ຑາລວໍສໍ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ເມທກຖາລິກໍ ອນ຺ເຕວາສິໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ເມທກຖາລິເກ, ຈຓ຺ຑາລວໍສໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ມມ ອຸປຣິຂນ຺ເຘ ຕິຏ຺ຐາຫີ’ຕິ. ‘ເອວໍ, ອາຈຣິຍາ’ຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ເມທກຖາລິກາ ອນ຺ເຕວາສີ ຈຓ຺ຑາລວໍສິກສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຈຓ຺ຑາລວໍສໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ອາຈຣິຍສ຺ສ ອຸປຣິຂນ຺ເຘ ອຏ຺ຐາສິ. ອຖ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈຓ຺ຑາລວໍສິໂກ ເມທກຖາລິກໍ ອນ຺ເຕວາສິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ເມທກຖາລິເກ, ມມໍ ຣກ຺ຂ, ອຫໍ ຕໍ ຣກ຺ຂິສ຺ສາມິ. ເອວໍ ມຍໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຄຸຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຣກ຺ຂິຕາ ສິປ຺ປານິ ເຈວ ທສ຺ເສສ຺ສາມ, ລາຠຎ຺ຈ [ລາເຠ ຈ (ສີ.)] ລຈ຺ຉາມ, ໂສຕ຺ຖິນາ ຈ ຈຓ຺ຑາລວໍສາ ໂອໂຣຫິສ຺ສາມາ’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ເມທກຖາລິກາ ອນ຺ເຕວາສີ ຈຓ຺ຑາລວໍສິກໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ນ ໂຂ ປເນຕໍ, ອາຈຣິຍ, ເອວໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ຕ຺ວໍ, ອາຈຣິຍ, ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂ, ອຫໍ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂິສ຺ສາມິ. ເອວໍ ມຍໍ ອຕ຺ຕຄຸຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕຣກ຺ຂິຕາ ສິປ຺ປານິ ເຈວ ທສ຺ເສສ຺ສາມ, ລາຠຎ຺ຈ ລຈ຺ຉາມ, ໂສຕ຺ຖິນາ ຈ ຈຓ຺ຑາລວໍສາ ໂອໂຣຫິສ຺ສາມາ’’’ຕິ. ‘‘ໂສ ຕຕ຺ຖ ຎາໂຍ’’ຕິ ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ, ‘‘ຍຖາ ເມທກຖາລິກາ ອນ຺ເຕວາສີ ອາຈຣິຍໍ ອໂວຈ. ອຕ຺ຕານໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣກ຺ຂິສ຺ສາມີຕິ ສຕິປຏ຺ຐານໍ ເສວິຕພ຺ພໍ; ປຣໍ ຣກ຺ຂິສ຺ສາມີຕິ ສຕິປຏ຺ຐານໍ ເສວິຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ຕານໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຣໍ ຣກ຺ຂຕິ, ປຣໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂຕິ’’.

‘‘ກຖຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຣໍ ຣກ຺ຂຕິ? ອາເສວນາຍ, ຠາວນາຍ, ພຫຸລີກມ຺ເມນ – ເອວໍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຣໍ ຣກ຺ຂຕິ. ກຖຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂຕິ? ຂນ຺ຕິຍາ, ອວິຫິໍສາຍ, ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາຍ, ອນຸທຍຕາຍ – ເອວໍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂຕິ. ອຕ຺ຕານໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣກ຺ຂິສ຺ສາມີຕິ ສຕິປຏ຺ຐານໍ ເສວິຕພ຺ພໍ; ປຣໍ ຣກ຺ຂິສ຺ສາມີຕິ ສຕິປຏ຺ຐານໍ ເສວິຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ຕານໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຣໍ ຣກ຺ຂຕິ, ປຣໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂຕີ’’ຕິ. ນວມໍ.

໑໐. ຊນປທກລ຺ຍາຓີສຸຕ຺ຕໍ

໓໘໖. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສຸມ຺ເຠສຸ ວິຫຣຕິ ເສທກໍ ນາມ ສຸມ຺ຠານໍ ນິຄໂມ. ຕຕ຺ຣ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ. ‘‘ຠທນ຺ເຕ’’ຕິ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸໍ. ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ –

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ‘ຊນປທກລ຺ຍາຓີ, ຊນປທກລ຺ຍາຓີ’ຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາຊນກາໂຍ ສນ຺ນິປເຕຍ຺ຍ. ‘ສາ ໂຂ ປນສ຺ສ ຊນປທກລ຺ຍາຓີ ປຣມປາສາວິນີ ນຈ຺ເຈ, ປຣມປາສາວິນີ ຄີເຕ. ຊນປທກລ຺ຍາຓີ ນຈ຺ຈຕິ ຄາຍຕີ’ຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິຍ຺ໂຍໂສມຕ຺ຕາຍ ມຫາຊນກາໂຍ ສນ຺ນິປເຕຍ຺ຍ. ອຖ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ຊີວິຕຸກາໂມ ອມຣິຕຸກາໂມ ສຸຂກາໂມ ທຸກ຺ຂປ຺ປຏິກູໂລ. ຕເມນໍ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ – ‘ອຍໍ ເຕ, ອມ຺ໂຠ ປຸຣິສ, ສມຕິຕ຺ຕິໂກ ເຕລປຕ຺ໂຕ ອນ຺ຕເຣນ ຈ ມຫາສມຊ຺ຊໍ ອນ຺ຕເຣນ ຈ ຊນປທກລ຺ຍາຓິຍາ ປຣິຫຣິຕພ຺ໂພ. ປຸຣິໂສ ຈ ເຕ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕາສິໂກ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອນຸພນ຺ຘິສ຺ສຕິ. ຍຕ຺ເຖວ ນໍ ໂຖກມ຺ປິ ຉຑ຺ເຑສ຺ສຕິ ຕຕ຺ເຖວ ເຕ ສິໂຣ ປາເຕສ຺ສຕີ’ຕິ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ອປິ ນຸ ໂສ ປຸຣິໂສ ອມຸໍ ເຕລປຕ຺ຕໍ ອມນສິກຣິຕ຺ວາ ພຫິທ຺ຘາ ປມາທໍ ອາຫເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’.

‘‘ອຸປມາ ໂຂ ມ຺ຍາຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຕາ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນາຍ. ອຍໍ ເຈເວຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ສມຕິຕ຺ຕິໂກ ເຕລປຕ຺ໂຕຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາຍຄຕາຍ ເອຕໍ ສຕິຍາ ອຘິວຈນໍ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘ກາຍຄຕາ ສຕິ ໂນ ຠາວິຕາ ຠວິສ຺ສຕິ ພຫຸລີກຕາ ຍານີກຕາ ວຕ຺ຖຸກຕາ ອນຸຏ຺ຐິຕາ ປຣິຈິຕາ ສຸສມາຣທ຺ຘາ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ທສມໍ.

ນາລນ຺ທວຄ຺ໂຄ ທຸຕິໂຍ.

ຕສ຺ສຸທ຺ທານໍ –

ມຫາປຸຣິໂສ ນາລນ຺ທໍ, ຈຸນ຺ໂທ ເຈລຎ຺ຈ ພາຫິໂຍ;

ອຸຕ຺ຕິໂຍ ອຣິໂຍ ພ຺ຣຫ຺ມາ, ເສທກໍ ຊນປເທນ ຈາຕິ.