໑. ປຐມສງ຺ຆາທິເສສສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

ປາຣາຊິການນ຺ຕຣສ຺ສ, ອຍໍ ທານິ ຠວິສ຺ສຕິ;

ສງ຺ຆາທິເສສກຓ຺ຑສ຺ສ, ອນຸຕ຺ຕານຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ.

໖໗໘. ອຸໂທສິຕນ຺ຕິ ຠຓ຺ຑສາລາ. ມາຍ຺ໂຍ ເອວໍ ອວຈາຕິ ອຍ຺ໂຍ ມາ ເອວໍ ອວຈ. ອປິນາຍ຺ຍາຕິ ອປິນຸ ອຍ຺ຍາ. ອຈ຺ຈາວທຖາຕິ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ວທຖ; ອກ຺ໂກສຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໖໗໙. ອຸສ຺ສຍວາທິກາຕິ ມານຸສ຺ສຍວເສນ ໂກຘຸສ຺ສຍວເສນ ວິວທມານາ. ຍສ຺ມາ ປນ ສາ ອຕ຺ຖໂຕ ອຏ຺ຏກາຣິກາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຸສ຺ສຍວາທິກາ ນາມ ອຑ຺ຑກາຣິກາ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ປທຠາຊເນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຑ຺ໂຑຕິ ໂວຫາຣິກວິນິຈ຺ຉໂຍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍໍ ປພ຺ພຊິຕາ ‘‘ອຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ທຸຕິຍໍ ວາ ປຣິເຍສຕີຕິ ສກ຺ຂິໍ ວາ ສຫາຍໍ ວາ ປຣິເຍສຕິ, ທຸກ຺ກຏໍ. ຄຈ຺ຉຕິ ວາຕິ ອຸປສ຺ສໂຍ ວາ ໂຫຕຸ ຠິກ຺ຂາຈາຣມຄ຺ໂຄ ວາ, ຍຕ຺ຖ ຐິຕາຍ ‘‘ອຑ຺ຑໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໂຕ ໂວຫາຣິການໍ ສນ຺ຕິກໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິຍາ ປທວາເຣ ປທວາເຣ ທຸກ຺ກຏໍ. ເອກສ຺ສ ອາໂຣເຈຕີຕິ ທ຺ວີສຸ ຊເນສຸ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ເອກສ຺ສ ກຖໍ ໂຍ ໂກຈິ ໂວຫາຣິການໍ ອາໂຣເຈຕິ. ທຸຕິຍສ຺ສ ອາໂຣເຈຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອສມ຺ໂມຫຕ຺ຖາຍ ວິຕ຺ຖາຣກຖາ – ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອນ຺ຕມໂສ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສຍໍ ອາຄເຕປິ ໂວຫາຣິເກ ທິສ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນີ ອຕ຺ຕໂນ ກຖໍ ອາໂຣເຈຕິ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ທຸກ຺ກຏໍ. ອຸປາສໂກ ອຕ຺ຕໂນ ກຖໍ ອາໂຣເຈຕິ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ. ປຐມໍ ອຸປາສໂກ ອຕ຺ຕໂນ ກຖໍ ອາໂຣເຈຕິ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ທຸກ຺ກຏໍ. ອຖ ສາ ອຕ຺ຕໂນ ກຖໍ ອາໂຣເຈຕິ, ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ. ຠິກ຺ຂຸນີ ອຸປາສກໍ ວທຕິ – ‘‘ມມ ຈ ຕວ ຈ ກຖໍ ຕ຺ວໍເຍວ ອາໂຣເຈຫີ’’ຕິ, ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ກຖໍ ປຐມໍ ອາໂຣເຈຕຸ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ວາ, ປຐມາໂຣຈເນ ທຸກ຺ກຏໍ, ທຸຕິຍາໂຣຈເນ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ. ອຸປາສໂກ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ວທຕິ – ‘‘ມມ ຈ ຕວ ຈ ກຖໍ ຕ຺ວໍເຍວ ອາໂຣເຈຫີ’’ຕິ, ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ຠິກ຺ຂຸນີ ກປ຺ປິຍກາຣເກນ ກຖາເປຕິ, ຕຕ຺ຖ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ວາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ກຖໍ ປຐມໍ ອາໂຣເຈຕຸ, ອິຕໂຣ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ກຖໍ, ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ວາ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ກຖໍ, ອິຕໂຣ ວາ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ກຖໍ ອາໂຣເຈຕຸ, ຍຖາ ວາ ຕຖາ ວາ ອາໂຣຈິຍມາເນ ປຐເມ ອາໂຣຈເນ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ທຸກ຺ກຏໍ, ທຸຕິເຍ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ. ຍຖາ ວາ ຕຖາ ວາ ອາໂຣຈິຕໍ ປນ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ໂວຫາຣິເກຫິ ວິນິຈ຺ຉເຍ ກເຕ ອຑ຺ຑປຣິໂຍສານໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ອຑ຺ຑປຣິໂຍສາເນ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຊເຍປິ ປຣາຊເຍປິ ສງ຺ຆາທິເສໂສ. ສເຈ ປນ ຄຕິຄຕໍ ອຘິກຣຓໍ ໂຫຕິ, ສຸຕປຸພ຺ພໍ ໂວຫາຣິເກຫິ. ອຖ ເຕ ຠິກ຺ຂຸນິຎ຺ຈ ອຑ຺ຑກາຣກຎ຺ຈ ທິສ຺ວາວ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ກຖນກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ຊານາມ ມຍໍ ເອຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ ສຍເມວ ວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາ ເທນ຺ຕິ, ເອວຣູເປ ອຑ຺ຑປຣິໂຍສາເນປິ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອນາປຕ຺ຕິ.

ປຐມໍ ອາປຕ຺ຕິ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຐມາປຕ຺ຕິໂກ; ວີຕິກ຺ກມກ຺ຂເຓເຍວ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕໍ ປຐມາປຕ຺ຕິກໍ. ປທຠາຊເນ ປນ ອຘິປ຺ປາຍມຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຫ ວຕ຺ຖຸຊ຺ຌາຈາຣາ ອາປຊ຺ຊຕິ ອສມນຸຠາສນາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ສຫ ວຕ຺ຖຸຊ຺ຌາຈາຣາ ຍໍ ຠິກ຺ຂຸນີ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຕຕິຍາຍ ສມນຸຠາສນາຍ, ອຍໍ ປຐມເມວ ສຫ ວຕ຺ຖຸຊ຺ຌາຈາເຣນ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ປຐມາປຕ຺ຕິໂກຕິ. ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆໂຕ ນິສ຺ສາເຣຕີຕິ ນິສ຺ສາຣຓີໂຍ; ຕໍ ນິສ຺ສາຣຓີຍໍ. ປທຠາຊເນ ປນ ອຘິປ຺ປາຍມຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສງ຺ຆມ຺ຫາ ນິສ຺ສາຣີຍຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ອາປນ຺ນາ ຠິກ຺ຂຸນີ ສງ຺ຆໂຕ ນິສ຺ສາຣີຍຕິ, ໂສ ນິສ຺ສາຣຓີໂຍຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນ ຫິ ໂສ ເອວ ຘມ຺ໂມ ສງ຺ຆມ຺ຫາ ເກນຈິ ນິສ຺ສາຣີຍຕິ. ເຕນ ປນ ຘມ຺ເມນ ຠິກ຺ຂຸນີ ນິສ຺ສາຣີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ນິສ຺ສາເຣຕີຕິ ນິສ຺ສາຣຓີໂຍ.

ອາກຑ຺ຒິຍມານາ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຑ຺ຑກາຣກມນຸສ຺ເສຫິ ສຍໍ ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ທູຕໍ ວາ ເປເສຕ຺ວາ ເອຫີຕິ ວຸຈ຺ຈມານາ ໂວຫາຣິການໍ ສນ຺ຕິກໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕໂຕ ອຑ຺ຑກາຣໂກ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ກຖໍ ປຐມໍ ອາໂຣເຈຕຸ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ວາ, ເນວ ປຐມາໂຣຈເນ ທຸກ຺ກຏໍ, ນ ທຸຕິຍາໂຣຈເນ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍໍ. ອມຈ຺ເຈຫິ ວິນິຈ຺ຉິນິຕ຺ວາ ກເຕ ອຑ຺ຑປຣິໂຍສາເນປິ ອນາປຕ຺ຕິເຍວ. ສເຈປິ ອຑ຺ຑກາຣໂກ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ວທຕິ ‘‘ມມ ຈ ຕວ ຈ ກຖໍ ຕ຺ວເມວ ກເຖຫີ’’ຕິ; ກເຖນ຺ຕິຍາປິ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ກເຕ ອຑ຺ຑປຣິໂຍສາເນປິ ອນາປຕ຺ຕິເຍວ.

ຣກ຺ຂໍ ຍາຈຕີຕິ ຘມ຺ມິກໍ ຣກ຺ຂໍ ຍາຈຕິ, ອນາປຕ຺ຕິ. ອິທານິ ຍຖາຍາຈິຕາ ຣກ຺ຂາ ຘມ຺ມິກາ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອໂນທິສ຺ສ ອາຈິກ຺ຂຕີຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຕີຕໍ ອາຣພ຺ຠ ອຕ຺ຖິ ໂອທິສ຺ສອາຈິກ຺ຂນາ, ອຕ຺ຖິ ອໂນທິສ຺ສອາຈິກ຺ຂນາ, ອນາຄຕໍ ອາຣພ຺ຠາປິ ອຕ຺ຖິ ໂອທິສ຺ສອາຈິກ຺ຂນາ, ອຕ຺ຖິ ອໂນທິສ຺ສອາຈິກ຺ຂນາ.

ກຖໍ ອຕີຕໍ ອາຣພ຺ຠ ໂອທິສ຺ສອາຈິກ຺ຂນາ ໂຫຕິ? ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສເຍ ຄາມທາຣກາ ຘຸຕ຺ຕາທໂຍ ວາ ເຍ ເກຈິ ອນາຈາຣໍ ວາ ອາຈຣນ຺ຕິ, ຣຸກ຺ຂໍ ວາ ຉິນ຺ທນ຺ຕິ, ຜລາຜລໍ ວາ ຫຣນ຺ຕິ, ປຣິກ຺ຂາເຣ ວາ ອຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂຸນີ ໂວຫາຣິເກ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອຸປສ຺ສເຍ ອິທໍ ນາມ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ. ‘‘ເກນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອສຸເກນ ຈ ອສຸເກນ ຈາ’’ຕິ ອາຈິກ຺ຂຕິ. ເອວໍ ອຕີຕໍ ອາຣພ຺ຠ ໂອທິສ຺ສອາຈິກ຺ຂນາ ໂຫຕິ, ສາ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຎ຺ເຈ ສຸຕ຺ວາ ເຕ ໂວຫາຣິກາ ເຕສໍ ທຓ຺ຑໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ສພ຺ພໍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຄີວາ ໂຫຕິ. ທຓ຺ຑໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍປິ ສຕິ ຄີວາເຍວ ໂຫຕິ. ສເຈ ປນ ຕສ຺ສ ທຓ຺ຑໍ ຄຓ຺ຫຖາຕິ ວທຕິ, ປຎ຺ຈມາສກມຕ຺ເຕ ຄຫິເຕ ປາຣາຊິກໍ ໂຫຕິ.

‘‘ເກນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ‘‘ອສຸເກນາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ອມ຺ຫາກໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ຕຸມ຺ເຫເຍວ ຊານິສ຺ສຖ. ເກວລຎ຺ຫິ ມຍໍ ຣກ຺ຂໍ ຍາຈາມ, ຕໍ ໂນ ເທຖ, ອວຫຏຠຓ຺ຑຎ຺ຈ ອາຫຣາເປຖາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ອໂນທິສ຺ສ ອາຈິກ຺ຂນາ ໂຫຕິ, ສາ ວຏ຺ຏຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ສເຈປິ ເຕ ໂວຫາຣິກາ ກາຣເກ ຄເວສິຕ຺ວາ ເຕສໍ ທຓ຺ຑໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ສພ຺ພໍ ສາປເຕຍ຺ຍມ຺ປິ ຄຫິຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ, ເນວ ຄີວາ ນ ອາປຕ຺ຕິ.

ປຣິກ຺ຂາຣໍ ຫຣນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ເຕສໍ ອນຕ຺ຖກາມຕາຍ ໂຈໂຣ ໂຈໂຣຕິ ວຕ຺ຕຸມ຺ປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕປິ ຫິ ຍໍ ເຕສໍ ທຓ຺ຑໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ສພ຺ພມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຄີວາ ໂຫຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ວຈນກຣໍ ປນ ‘‘ອິມິນາ ເມ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຄຫິໂຕ, ຕໍ ອາຫຣາເປຫິ, ມາ ຈສ຺ສ ທຓ຺ຑໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ທາສທາສີວາປິອາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ອຑ຺ຑໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອຍໍ ອກປ຺ປິຍອຑ຺ໂຑ ນາມ, ນ ວຏ຺ຏຕິ.

ກຖໍ ອນາຄຕໍ ອາຣພ຺ຠ ໂອທິສ຺ສອາຈິກ຺ຂນາ ໂຫຕິ? ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປເຣຫິ ອນາຈາຣາທີສຸ ກເຕສຸ ຠິກ຺ຂຸນີ ໂວຫາຣິເກ ເອວໍ ວທຕິ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອຸປສ຺ສເຍ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ຕິ, ຣກ຺ຂໍ ໂນ ເທຖ ອາຍຕິໍ ອກຣຓຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ. ‘‘ເກນ ເອວໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຈ ‘‘ອສຸເກນ ອສຸເກນ ຈາ’’ຕິ ອາຈິກ຺ຂຕິ. ເອວໍ ອນາຄຕໍ ອາຣພ຺ຠ ໂອທິສ຺ສອາຈິກ຺ຂນາ ໂຫຕິ, ສາປິ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ເຕສຎ຺ຫິ ທຓ຺ເຑ ກເຕ ປຸຣິມນເຍເນວ ສພ຺ພໍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຄີວາ. ເສສໍ ປຸຣິມສທິສເມວ.

ສເຈ ປນ ໂວຫາຣິກາ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສເຍ ເອວຣູປໍ ອນາຈາຣໍ ກໂຣນ຺ຕານໍ ອິມໍ ນາມ ທຓ຺ຑໍ ກໂຣມາ’’ຕິ ເຠຣິໍ ຈຣາເປຕ຺ວາ ອາຓາຍ ອຕິຏ຺ຐມາເນ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ທຓ຺ຑໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ເນວ ຄີວາ ນ ອາປຕ຺ຕິ.

ໂຍ ຈາຍໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ຠິກ຺ຂູນມ຺ປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຠິກ຺ຂຸໂນປິ ຫິ ໂອທິສ຺ສອາຈິກ຺ຂນາ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຍໍ ຕຖາ ອາຈິກ຺ຂິເຕ ທຓ຺ຑໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ສພ຺ພໍ ຄີວາ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ທຓ຺ຑໍ ຄຓ຺ຫາເປນ຺ຕສ຺ສ ປາຣາຊິກໍ. ໂຍ ປນ ‘‘ທຓ຺ຑໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຊານນ຺ໂຕປິ ອໂນທິສ຺ສ ກເຖຕິ, ເຕ ຈ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ທຓ຺ຑໍ ກໂຣນ຺ຕິເຍວ, ນ ໂທໂສ. ວິຫາຣສີມາຍ ຣຸກ຺ຂາທີນິ ຉິນ຺ທນ຺ຕານໍ ວາສິຜຣສຸອາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ປາສາເຓຫິ ໂກຏ຺ເຏນ຺ຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ຘາຣາ ຠິຊ຺ຊຕິ, ກາຣາເປຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພາ. ອຸປຘາວິຕ຺ວາ ເຕສໍ ປຣິກ຺ຂາເຣ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ຕມ຺ປິ ນ ກາຕພ຺ພໍ, ລຫຸປຣິວຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ, ເຖຍ຺ຍເຈຕນາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ມູລຈ຺ເຉຊ຺ຊມ຺ປິ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ກຖິນສມຸຏ຺ຐານໍ – ກິຣິຍໍ, ໂນສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ, ອຈິຕ຺ຕກໍ, ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊໍ, ກາຍກມ຺ມໍ, ວຈີກມ຺ມໍ, ຕິຈິຕ຺ຕໍ, ຕິເວທນນ຺ຕິ.

ສຕ຺ຕຣສເກ ປຐມສິກ຺ຂາປທໍ.