໑. ໂອວາທສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໑໔໑-໑໔໔. ຠິກ຺ຂຸນິວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐມສິກ຺ຂາປເທ – ລາຠິໂນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ເທນ຺ຕິ, ນ ທາເປນ຺ຕິ, ມຫາກຸເລຫິ ປພ຺ພຊິຕາ ປນ ກຸລຘີຕໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄຕານໍ ຎາຕິມນຸສ຺ສານໍ ‘‘ກຸໂຕ ອຍ຺ເຍ ໂອວາທໍ ອຸທ຺ເທສໍ ປຣິປຸຈ຺ຉໍ ລຠຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ‘‘ອສຸໂກ ຈ ອສຸໂກ ຈ ເຖໂຣ ໂອວທຕີ’’ຕິ ອສີຕິມຫາສາວເກ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ກຖານຸສາເຣນ ເຕສໍ ສີລສຸຕາຈາຣຊາຕິໂຄຕ຺ຕາທິເຠທໍ ວິຊ຺ຊມານຄຸຓໍ ກຖຍນ຺ຕິ. ເອວຣູປາ ຫິ ວິຊ຺ຊມານຄຸຓາ ກເຖຕຸໍ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ຕໂຕ ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕາ ມນຸສ຺ສາ ເຖຣານໍ ຈີວຣາທິເຠທໍ ມຫນ຺ຕໍ ລາຠສກ຺ກາຣໍ ອຠິຫຣິໍສຸ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ລາຠິໂນ ໂຫນ຺ຕິ ຈີວຣ…ເປ… ປຣິກ຺ຂາຣານ’’ນ຺ຕິ.

ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ເຕສໍ ກິຣ ສນ຺ຕິເກ ຕາສຸ ເອກາ ຠິກ຺ຂຸນີປິ ນ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ລາຠຕຓ຺ຫາຍ ປນ ອາກຑ຺ຒິຍມານຫທຍາ ຕາສໍ ອຸປສ຺ສຍໍ ອຄມໍສຸ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕາປິ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈລຈິຕ຺ຕຕາຍ ເຕສໍ ວຈນໍ ອກໍສຸເຍວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຖ ໂຂ ຕາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ…ເປ… ນິສີທິໍສູ’’ຕິ. ຕິຣຈ຺ຉານກຖນ຺ຕິ ສຄ຺ຄມຄ຺ຄຄມເນປິ ຕິຣຈ຺ຉານຠູຕໍ ຣາຊກຖາທິມເນກວິຘໍ ນິຣຕ຺ຖກກຖໍ. ອິທ຺ໂຘຕິ ສມິທ຺ໂຘ, ສຫິຕຕ຺ໂຖ ຄມ຺ຠີໂຣ ພຫຸຣໂສ ລກ຺ຂຓປຏິເວຘສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໑໔໕-໑໔໗. ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ‘‘ມາ ຕຸມ຺ເຫ ຠິກ຺ຂເວ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທິຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມານາ ອທິຏ຺ຐສຈ຺ຈຕ຺ຕາ ຕຖາຄເຕ ອາຆາຕໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອປາຍຸປຄາ ຠເວຍ຺ຍຸໍ, ຕສ຺ມາ ເນສໍ ຕໍ ອປາຍຸປຄຕໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ຠຄວາ ອຎ຺ເຎເນວ ອຸປາເຍນ ເຕ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂຕ ປຣິພາຫິເຣ ກຕ຺ຕຸກາໂມ ອິມໍ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທກສມ຺ມຸຕິໍ ອນຸຊານີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ອິຘ ປຣິພາຫິເຣ ກຕ຺ຕຸກາມຕາຍ ອນຸຊານິຕ຺ວາ ປຣໂຕ ກໂຣນ຺ໂຕວ ‘‘ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ ອຏ຺ຐຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອິມານິ ຫິ ອຏ຺ຐງ຺ຄານິ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍານໍ ສຸປິນນ຺ເຕນປິ ນ ຠູຕປຸພ຺ພານີຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສີລມສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສີລວາ. ອິທານິ ຍຎ຺ຈ ຕໍ ສີລໍ, ຍຖາ ຈ ຕໍ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິ ນາມ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປາຕິໂມກ຺ໂຂວ ສໍວໂຣ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ. ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ສໍວຸໂຕ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ.

ວິຫຣຕີຕິ ວຕ຺ຕຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ວິຠງ຺ເຄ –

‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂນ຺ຕິ ສີລໍ ປຕິຏ຺ຐາ ອາທິ ຈຣຓໍ ສໍຍໂມ ສໍວໂຣ ໂມກ຺ຂໍ ປໂມກ຺ຂໍ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ສມາປຕ຺ຕິຍາ; ສໍວໂຣຕິ ກາຍິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ ວາຈສິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ ກາຍິກວາຈສິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ. ສໍວຸໂຕຕິ ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ໂຫຕິ ສມຸເປໂຕ ອຸປຄໂຕ ສມຸປຄໂຕ ອຸປປນ຺ໂນ ສມຸປປນ຺ໂນ ສມ຺ປນ຺ໂນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ’ຕິ. ວິຫຣຕີຕິ ອິຣິຍຕິ ວຕ຺ຕຕິ ປາເລຕິ ຍເປຕິ ຍາເປຕິ ຈຣຕິ ວິຫຣຕິ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘ວິຫຣຕີ’’’ຕິ (ວິຠ. ໕໑໑-໕໑໒).

ອາຈາຣໂຄຈຣສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ມິຈ຺ຉາຊີວປຏິເສຘເກນ ນ ເວຬຸທານາທິນາ ອາຈາເຣນ, ເວສິຍາທິອໂຄຈຣໍ ປຫາຍ ສທ຺ຘາສມ຺ປນ຺ນກຸລາທິນາ ຈ ໂຄຈເຣນ ສມ຺ປນ຺ໂນ. ອຓຸມຕ຺ເຕສຸ ວຊ຺ເຊສຸ ຠຍທສ຺ສາວີຕິ ອປ຺ປມຕ຺ຕເກສຸ ວຊ຺ເຊສຸ ຠຍທສ຺ສາວີ, ຕານິ ວຊ຺ຊານິ ຠຍໂຕ ທສ຺ສນສີໂລຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສມາທາຍ ສິກ຺ຂຕິ ສິກ຺ຂາປເທສູຕິ ອຘິສີລສິກ຺ຂາທິຠາເວນ ຕິຘາ ຐິເຕສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ຕໍ ຕໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ສມາທາຍ ສມ຺ມາ ອາທາຍ ສາຘຸກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອວິຊຫນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ໂຍ ອິຈ຺ຉຕິ, ເຕນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໂຕ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ພຫຸ ສຸຕມສ຺ສາຕິ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ. ສຸຕໍ ຘາເຣຕີຕິ ສຸຕຘໂຣ; ຍທສ຺ສ ຕໍ ພຫຸ ສຸຕໍ ນາມ, ຕໍ ນ ສຸຕມຕ຺ຕເມວ; ອຖ ໂຂ ນໍ ຘາເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຎ຺ຊູສາຍໍ ວິຍ ຣຕນໍ ສຸຕໍ ສນ຺ນິຈິຕມສ຺ມິນ຺ຕິ ສຸຕສນ຺ນິຈໂຍ. ເອເຕນ ຍໍ ໂສ ສຸຕໍ ຘາເຣຕິ, ຕສ຺ສ ມຎ຺ຊູສາຍ ໂຄເປຕ຺ວາ ສນ຺ນິຈິຕຣຕນສ຺ເສວ ຈິຣກາເລນາປິ ອວິນາສນໍ ທສ຺ເສຕິ. ອິທານິ ຕໍ ສຸຕໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຍ ເຕ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິມາຫ, ຕໍ ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ເຑ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ນິຄມນໍ – ຕຖາຣູປາສ຺ສ ຘມ຺ມາ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ. ຘາຕາ, ຕສ຺ມາ ສຸຕຘໂຣ. ວຈສາ ປຣິຈິຕາ ມນສານຸເປກ຺ຂິຕາ, ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາ; ຕສ຺ມາ ສຸຕສນ຺ນິຈໂຍ. ຕຕ຺ຖ ວຈສາ ປຣິຈິຕາຕິ ວາຈາຍ ປຄຸຓາ ກຕາ. ມນສານຸເປກ຺ຂິຕາຕິ ມນສາ ອນຸເປກ຺ຂິຕາ, ອາວຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ທີປສຫສ຺ເສນ ໂອຠາສິຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ກາຣຓໂຕ ຈ ປຎ຺ຎາຍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຏິວິທ຺ຘາ ສຸປຈ຺ຈກ຺ຂກຕາ ໂຫນ຺ຕິ.

ອຍໍ ປນ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ນາມ ຕິວິໂຘ ໂຫຕິ – ນິສ຺ສຍມຸຈ຺ຈນໂກ, ປຣິສຸປຏ຺ຐາປໂກ, ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິສ຺ສຍມຸຈ຺ຈນເກນ ອຸປສມ຺ປທາຍ ປຎ຺ຈວສ຺ເສນ ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ປຣິຈ຺ເຉເທນ ທ຺ເວ ມາຕິກາ ປຄຸຓາ ວາຈຸຄ຺ຄຕາ ກາຕພ຺ພາ ປກ຺ຂທິວເສສຸ ຘມ຺ມສາວນຕ຺ຖາຍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໂຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຠາຓວາຣາ, ສມ຺ປຕ຺ຕານໍ ປຣິກຖນຕ຺ຖາຍ ອນ຺ຘກວິນ຺ທມຫາຣາຫຸໂລວາທອມ຺ພຏ຺ຐສທິໂສ ເອໂກ ກຖາມຄ຺ໂຄ, ສງ຺ຆຠຕ຺ຕມງ຺ຄລາມງ຺ຄເລສຸ ອນຸໂມທນຕ຺ຖາຍ ຕິສ຺ໂສ ອນຸໂມທນາ, ອຸໂປສຖປວາຣຓາທິຊານນຕ຺ຖໍ ກມ຺ມາກມ຺ມວິນິຈ຺ຉໂຍ, ສມຓຘມ຺ມກຣຓຕ຺ຖໍ ສມາຘິວເສນ ວາ ວິປສ຺ສນາວເສນ ວາ ອຣຫຕ຺ຕປຣິໂຍສານເມກໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຫິ ອຍໍ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ໂຫຕິ ຈາຕຸທ຺ທິໂສ, ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອຕ຺ຕໂນ ອິສ຺ສຣິເຍນ ວສິຕຸໍ ລຠຕິ.

ປຣິສຸປຏ຺ຐາປເກນ ອຸປສມ຺ປທາຍ ທສວສ຺ເສນ ສພ຺ພນ຺ຕິເມນ ປຣິຈ຺ເຉເທນ ປຣິສໍ ອຠິວິນເຍ ວິເນຕຸໍ ທ຺ເວ ວິຠງ຺ຄາ ປຄຸຓາ ວາຈຸຄ຺ຄຕາ ກາຕພ຺ພາ, ອສກ຺ໂກນ຺ເຕນ ຕີຫິ ຊເນຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຣິວຕ຺ຕນກ຺ຂມາ ກາຕພ຺ພາ, ກມ຺ມາກມ຺ມຎ຺ຈ ຂນ຺ຘກວຕ຺ຕຎ຺ຈ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປຣິສາຍ ປນ ອຠິຘມ຺ເມ ວິນຍນຕ຺ຖໍ ສເຈ ມຊ຺ຌິມຠາຓໂກ ໂຫຕິ ມູລປຓ຺ຓາສໂກ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ໂພ, ທີຆຠາຓເກນ ມຫາວຄ຺ໂຄ, ສໍຍຸຕ຺ຕຠາຓເກນ ເຫຏ຺ຐິມາ ວາ ຕໂຍ ວຄ຺ຄາ ມຫາວຄ຺ໂຄ ວາ, ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຠາຓເກນ ເຫຏ຺ຐາ ວາ ອຸປຣິ ວາ ອຸປຑ຺ຒນິກາໂຍ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ໂພ, ອສກ຺ໂກນ຺ເຕນ ຕິກນິປາຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເຫຏ຺ຐາ ອຸຄ຺ຄເຫຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ‘‘ເອກໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນ ຈຕຸກ຺ກນິປາຕໍ ວາ ປຎ຺ຈກນິປາຕໍ ວາ ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊາຕກຠາຓເກນ ສາຏ຺ຐກຖໍ ຊາຕກໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ, ຕໂຕ ໂອຣໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຘມ຺ມປທມ຺ປິ ສຫ ວຕ຺ຖຸນາ ອຸຄ຺ຄເຫຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ຕໂຕ ສມຸຈ຺ຈຍໍ ກຕ຺ວາ ມູລປຓ຺ຓາສກມຕ຺ຕໍ ວຏ຺ຏຕິ, ນ ວຏ຺ຏຕີຕິ? ‘‘ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ກຸຣຸນ຺ທຏ຺ຐກຖາຍໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ອິຕຣາສຸ ວິຈາຣຓາເຍວ ນຕ຺ຖິ. ອຠິຘມ຺ເມ ກິຎ຺ຈິ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ສ ປນ ສາຏ຺ຐກຖມ຺ປິ ວິນຍປິຏກໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກຎ຺ຈ ປຄຸຓໍ, ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ຈ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາໂຣ ຄນ຺ໂຖ ນຕ຺ຖິ, ປຣິສໍ ອຸປຏ຺ຐາເປຕຸໍ ນ ລຠຕິ. ເຍນ ປນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໂຕ ວິນຍໂຕ ຈ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາໂຓ ຄນ຺ໂຖ ອຸຄ຺ຄຫິໂຕ, ອຍໍ ປຣິສຸປຏ຺ຐາປໂກ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ໂຫຕິ ທິສາປາໂມກ຺ໂຂ ເຍນກາມງ຺ຄໂມ, ປຣິສໍ ອຸປຏ຺ຐາເປຕຸໍ ລຠຕິ.

ຠິກ຺ຂຸໂນວາທເກນ ປນ ສາຏ຺ຐກຖານິ ຕີຓິ ປິຏການິ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພານິ, ອສກ຺ໂກນ຺ເຕນ ຈຕູສຸ ນິກາເຍສຸ ເອກສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາ ປຄຸຓາ ກາຕພ຺ພາ, ເອກນິກາເຍນ ຫິ ເສສນິກາເຍສຸປິ ປຎ຺ຫໍ ກເຖຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ. ສຕ຺ຕສຸ ປກຣເຓສຸ ຈຕຸປ຺ປກຣຓສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາ ປຄຸຓາ ກາຕພ຺ພາ, ຕຕ຺ຖ ລທ຺ຘນເຍນ ຫິ ເສສປກຣເຓສຸ ປຎ຺ຫໍ ກເຖຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ. ວິນຍປິຏກໍ ປນ ນານຕ຺ຖໍ ນານາກາຣຓໍ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ປຄຸຓໍ ກາຕພ຺ພເມວ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຫິ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ນາມ ໂຫຕີຕິ.

ອຸຠຍານິ ໂຂ ປນສ຺ສາຕິອາທິ ປນ ຍສ຺ມາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ສກເລ ນວງ຺ເຄປິ ພາຫຸສ຺ສຈ຺ເຈ ສຕິ ສາຏ຺ຐກຖໍ ວິນຍປິຏກໍ ວິນາ ນ ວຏ຺ຏຕິເຍວ, ຕສ຺ມາ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາເຣນາຕິ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ເຄນ ສທ຺ຘິໍ. ສ຺ວາຄຕານີຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ອາຄຕານິ. ຍຖາ ອາຄຕານິ ປນ ສ຺ວາຄຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸວິຠຕ຺ຕານີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຸວິຠຕ຺ຕານີຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິຠຕ຺ຕານິ ປທປຈ຺ຈາຠຏ຺ຐສງ຺ກຣໂທສວິຣຫິຕານິ. ສຸປ຺ປວຕ຺ຕີນີຕິ ປຄຸຓານິ ວາຈຸຄ຺ຄຕານິ. ສຸວິນິຈ຺ຉິຕານິ ສຸຕ຺ຕໂສຕິ ຂນ຺ຘກປຣິວາຣໂຕ ອາຫຣິຕພ຺ພສຸຕ຺ຕວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ວິນິຈ຺ຉິຕານິ. ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນໂສຕິ ອກ຺ຂຣປທປາຣິປູຣິຍາ ຈ ສຸວິນິຈ຺ຉິຕານິ ອຂຓ຺ຑານິ ອວິປຣີຕກ຺ຂຣານິ. ເອເຕນ ອຏ຺ຐກຖາ ທີປິຕາ, ອຏ຺ຐກຖາໂຕ ຫິ ເອສ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ໂຫຕີຕິ.

ກລ຺ຍາຓວາໂຈຕິ ສິຖິລຘນິຕາທີນໍ ຍຖາວິຘານວຈເນນ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນາຍ ໂປຣິຍາ ວາຈາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ວິສ຺ສຏ຺ຐາຍ ອເນລຄຬາຍ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນິຍາ. ກລ຺ຍາຓວາກ຺ກຣໂຓຕິ ມຘຸຣສ຺ສໂຣ, ມາຕຸຄາໂມ ຫິ ສຣສມ຺ປຕ຺ຕິຣໂຕ, ຕສ຺ມາ ປຣິມຓ຺ຑລປທພ຺ຍຎ຺ຊນມ຺ປິ ວຈນໍ ສຣສມ຺ປຕ຺ຕິຣຫິຕໍ ຫີເຬຕິ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ປິໂຍ ໂຫຕິ ມນາໂປຕິ ສພ຺ພາສໍ ປິໂຍ ນາມ ທຸລ຺ລໂຠ, ພຫຸຕຣານໍ ປນ ປຓ຺ຑິຕານໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ສີລາຈາຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປິໂຍ ໂຫຕິ ມນວຑ຺ຒນໂກ. ປຏິພໂລ ໂຫຕິ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທິຕຸນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ກາຣຓຎ຺ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວຏ຺ຏຠເຍນ ຕຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທິຕຸໍ ຕາທິສໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ. ກາສາຍວຕ຺ຖວສນາຍາຕິ ກາສາຍວຕ຺ຖນິວຕ຺ຖາຍ. ຄຣຸຘມ຺ມນ຺ຕິ ຄິຫິກາເລ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ກາຍສໍສຄ຺ຄໍ ວາ ສິກ຺ຂມານາສາມເຓຣີສຸ ເມຖຸນຘມ຺ມໍ ວາ ອນຊ຺ຌາປນ຺ນປຸພ຺ໂພ ໂຫຕິ. ມາຕຸຄາໂມ ຫິ ປຸພ຺ເພ ກຕມນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ ສໍວເຣ ຐິຕສ຺ສາປິ ຘມ຺ມເທສນາຍ ຄາຣວໍ ນ ກໂຣຕິ. ອຖ ວາ ຕສ຺ມິເຍວ ອສທ຺ຘມ຺ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ວີສຕິວສ຺ໂສ ວາຕິ ອຸປສມ຺ປທາຍ ວີສຕິວສ຺ໂສ ຕໂຕ ອຕິເຣກວສ຺ໂສ ວາ. ເອວຣູໂປ ຫິ ວິສຠາເຄຫິ ວຕ຺ຖູຫິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ສມາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ທຫໂຣ ວິຍ ສຫສາ ສີລວິນາສໍ ນ ປາປຸຓາຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ວຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ຉນ຺ທຣາຄໍ ວິເນຕຸໍ ປຏິພໂລ ໂຫຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ວີສຕິວສ຺ໂສ ວາ ໂຫຕິ ອຕິເຣກວີສຕິວສ຺ໂສ ວາ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສີລວາ’’ຕິອາທິ ເອກມງ຺ຄໍ, ‘‘ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ທຸຕິຍໍ, ‘‘ອຸຠຍານິ ໂຂ ປນສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ຕຕິຍໍ, ‘‘ກລ຺ຍາຓວາໂຈ ໂຫຕິ ກລ຺ຍາຓວາກ຺ກຣໂຓ’’ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖໍ, ‘‘ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ປິໂຍ ໂຫຕິ ມນາໂປ’’ຕິ ປຎ຺ຈມໍ, ‘‘ປຏິພໂລ ໂຫຕິ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທິຕຸ’’ນ຺ຕິ ຉຏ຺ຐໍ, ‘‘ນ ໂຂ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ສຕ຺ຕມໍ, ‘‘ວີສຕິວສ຺ໂສ’’ຕິອາທິ ອຏ຺ຐມນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໔໘. ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ເຖນາຕິ ປຸພ຺ເພ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ວຸຕ຺ເຕເນວ. ຄຣຸຘມ຺ເມຫີຕິ ຄຣຸເກຫິ ຘມ຺ເມຫິ, ເຕ ຫິ ຄາຣວໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ຄຣຸຘມ຺ມາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເອກໂຕອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ສນ຺ຕິເກ ເອກໂຕອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ, ໂຍ ຄຣຸຘມ຺ເມນ ໂອວທຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ອຸປສມ຺ປນ຺ນາຍ ປນ ຍຖາວຕ຺ຖຸກເມວ.

໑໔໙. ປຣິເວຓໍ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ສເຈ ປາໂຕ ອສມ຺ມຏ຺ຐໍ ສມ຺ມຏ຺ຐມ຺ປິ ວາ ປຸນ ຕິຓປຓ຺ຓາທີຫິ ອຸກ຺ລາປໍ ປາທປ຺ປຫາເຣຫິ ຈ ວິກິຓ຺ຓວາລິກໍ ຊາຕໍ, ສມ຺ມຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ອສມ຺ມຏ຺ຐຎ຺ຫິ ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອຍ຺ໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສິຕເກ ທຫຣຠິກ຺ຂູປິ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ນ ໂຍເຊຕິ, ຘມ຺ມໍເຍວ ກເຖຕີ’’ຕິ ຕາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອໂສຕຸກາມາ ວິຍ ຠເວຍ຺ຍຸໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຣິເວຓໍ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິ. ອນ຺ໂຕຄາມໂຕ ປນ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິໂຍ ປິປາສິຕາ ຈ ກິລນ຺ຕາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ຕາ ປານີຍຎ຺ຈ ຫຕ຺ຖປາທມຸຂສີຕລກຣຓຎ຺ຈ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ອສຕິ ປຸຣິມນເຍເນວ ອຄາຣວໍ ຊເນຕ຺ວາ ອໂສຕຸກາມາປິ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປານີຍໍ ປຣິໂຠຊນີຍໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິ.

ອາສນນ຺ຕິ ນີຈປີຐກຜລກຕຏ຺ຏິກກຏສາຣກາທິເຠທໍ ອນ຺ຕມໂສ ສາຂາຠງ຺ຄມ຺ປິ ‘‘ອິທໍ ຕາສໍ ອາສນໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ອາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ. ຘມ຺ມເທສນາປຕ຺ຕິໂມຈນຕ຺ຖໍ ປນ ທຸຕິໂຍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ທຸຕິຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິສີທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ນິສີທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ນ ວິຫາຣປຈ຺ຈນ຺ເຕ, ອຖ ໂຂ ວິຫາຣມຊ຺ເຌ ອຸໂປສຖາຄາຣສ຺ສ ວາ ໂຠຊນສາລາຍ ວາ ທ຺ວາເຣ ສພ຺ເພສໍ ໂອສຣຓຏ຺ຐາເນ ນິສີທິຕພ຺ພໍ. ສມຄ຺ຄາຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ພາ ອາຄຕຕ຺ຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ; ປຄຸຓາ ວາຈຸຄ຺ຄຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຍ຺ຍາເທຕພ຺ໂພຕິ ອປ຺ເປຕພ຺ໂພ. ໂອສາເຣຕພ຺ໂພຕິ ປາຬິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ວສ຺ສສຕູປສມ຺ປນ຺ນາຍາຕິອາທິ ວຕ຺ຕພ຺ພປາຬິທສ຺ສນໍ.

ຕຕ຺ຖ ສາມີຈິກມ຺ມນ຺ຕິ ມຄ຺ຄສມ຺ປທານພີຊນປານີຍາປຸຈ຺ຉນາທິກໍ ອນຸຈ຺ຉວິກວຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອຠິວາທນໍ ນາມ ອນ຺ໂຕຄາເມ ວາ ພຫິຄາເມ ວາ ອນ຺ໂຕວິຫາເຣ ວາ ພຫິວິຫາເຣ ວາ ອນ຺ຕຣຆເຣ ວາ ຣຖິກາຍ ວາ ອນ຺ຕມໂສ ຣາຊຸສ຺ສາຣຓາຍປິ ວຕ຺ຕມານາຍ ເທເວ ວສ຺ສມາເນ ສກທ຺ທມາຍ ຠູມິຍາ ຉຕ຺ຕປຕ຺ຕຫຕ຺ຖາຍປິ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທີຫິ ອນຸພທ຺ຘາຍປິ ກາຕພ຺ພເມວ. ເອກາພທ຺ຘາຍ ປາຬິຍາ ຠິກ຺ຂາຈາຣໍ ປວິສນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ເອກສ຺ມິໍ ຐາເນ ‘‘ວນ຺ທາມິ ອຍ຺ຍາ’’ຕິ ວນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ທ຺ວາທສຫຕ຺ເຖ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ວິສຸໍ ວິສຸໍ ວນ຺ທິຕພ຺ພາ. ມຫາສນ຺ນິປາເຕ ນິສິນ຺ເນ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ ວນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອສ ນໂຍ ອຎ຺ຊລິກມ຺ເມປິ. ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ນິສິນ຺ນາຍ ປນ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານໍ ກາຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສາມີຈິກມ຺ມສ຺ສ ອນຸຣູເປ ປເທເສ ຈ ກາເລ ຈ ຕໍ ຕໍ ກາຕພ຺ພໍ.

ສກ຺ກຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ກໂຕ ສຸກໂຕ ໂຫຕິ, ເອວໍ ກຕ຺ວາ. ຄຣຸໍກຕ຺ວາຕິ ຕຕ຺ຖ ຄາຣວໍ ຊເນຕ຺ວາ. ມາເນຕ຺ວາຕິ ມເນນ ປິຍໍ ກຕ຺ວາ. ປູເຊຕ຺ວາຕິ ອິເມສໍເຍວ ຕິຓ຺ຓໍ ກິຈ຺ຈານໍ ກຣເຓນ ປູເຊຕ຺ວາ. ອນຕິກ຺ກມນີໂຍຕິ ນ ອຕິກ຺ກມິຕພ຺ໂພ.

ອຠິກ຺ຂຸເກ ອາວາເສຕິ ເອຕ຺ຖ ສເຈ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສຍໂຕ ອຑ຺ຒໂຍຊນພ຺ຠນ຺ຕເຣ ໂອວາທທາຍກາ ຠິກ຺ຂູ ນ ວສນ຺ຕິ, ອຍໍ ອຠິກ຺ຂຸໂກ ອາວາໂສ ນາມ. ເອຕ຺ຖ ວສ຺ສໍ ນ ວສິຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ອຠິກ຺ຂຸໂກ ນາມ ອາວາໂສ ນ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ ໂອວາທາຍ ວາ ສໍວາສາຍ ວາ ຄນ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໑໐໔໘). ນ ຈ ສກ຺ກາ ຕໂຕ ປຣໍ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕຸໍ. ສເຈ ຕຕ຺ຖ ວສ຺ສໍ ວສິຕຸໍ ອນິຈ຺ຉມານາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຎາຕກາ ວາ ອຸປຏ຺ຐາກາ ວາ ເອວໍວທນ຺ຕິ – ‘‘ວສຖ, ອຍ຺ເຍ, ມຍໍ ຠິກ຺ຂູ ອາເນສ຺ສາມາ’’ຕິ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ປນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາເຓ ປເທເສ ວສ຺ສໍ ອຸປຄນ຺ຕຸກາມາ ຠິກ຺ຂູ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສາຂາມຓ຺ຑເປປິ ເອກຣຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຖາ ໂຫນ຺ຕິ; ນ ນິມນ຺ຕິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸກາມາ. ເອຕ຺ຕາວຕາປິ ສຠິກ຺ຂຸໂກ ອາວາໂສ ໂຫຕິ, ເອຕ຺ຖ ວສ຺ສໍ ອຸປຄນ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕີຫິ ຈ ປກ຺ຂສ຺ສ ເຕຣສິຍໍເຍວ ຠິກ຺ຂູ ຍາຈິຕພ຺ພາ – ‘‘ມຍໍ ອຍ຺ຍາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ໂອວາເທນ ວສິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ຍໂຕ ປນ ອຸຊຸນາ ມຄ຺ເຄນ ອຑ຺ຒໂຍຊເນ ຠິກ຺ຂູນໍ ວສນຏ຺ຐານໍ, ເຕນ ປນ ມຄ຺ເຄນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີນໍ ຊີວິຕນ຺ຕຣາໂຍ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕຣາໂຍ ວາ ໂຫຕິ, ອຎ຺ເຎນ ມຄ຺ເຄນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີນໍ ອຕິເຣກຑ຺ຒໂຍຊນໍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ອຠິກ຺ຂຸກາວາສຏ຺ຐາເນເຍວ ຕິຏ຺ຐຕິ. ສເຈ ປນ ຕໂຕ ຄາວຸຕມຕ຺ເຕ ອຎ຺ໂຎ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສໂຍ ເຂມຏ຺ຐາເນ ໂຫຕິ, ຕາຫິ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ຕາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຍາຈິຕ຺ວາ ປຸນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ຍາຈິຕພ຺ພາ ‘‘ອຍ຺ຍາ ອມ຺ຫາກໍ ອຸຊຸມຄ຺ເຄ ອນ຺ຕຣາໂຍ ອຕ຺ຖິ, ອຎ຺ເຎນ ມຄ຺ເຄນ ອຕິເຣກຑ຺ຒໂຍຊນໍ ໂຫຕິ. ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ປນ ອມ຺ຫາກໍ ອຸປສ຺ສຍໂຕ ຄາວຸຕມຕ຺ເຕ ອຎ຺ໂຎ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສໂຍ ອຕ຺ຖິ, ອຍ຺ຍານໍ ສນ຺ຕິກາ ຕຕ຺ຖ ອາຄຕໂອວາເທນ ວສິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ຕໂຕ ຕາຫິ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສຍໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸໂປສໂຖ ກາຕພ຺ໂພ, ຕາ ວາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ທິສ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປສ຺ສຍເມວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກາຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ.

ສເຈ ປນ ວສ຺ສໍ ອຸປຄນ຺ຕຸກາມາ ຠິກ຺ຂູ ຈາຕຸທ຺ທເສ ວິຫາຣໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ຈ ‘‘ອິຘ ອຍ຺ຍາ ວສ຺ສໍ ວສິສ຺ສຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕາ ‘‘ອາມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຕາຫິ ‘‘ເຕນຫິ ອຍ຺ຍາ ມຍມ຺ປິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ໂອວາທໍ ອນຸຊີວນ຺ຕິໂຍ ວສິສ຺ສາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ທຸຕິຍທິວເສ ຄາເມ ຠິກ຺ຂາຈາຣສມ຺ປທໍ ອປສ຺ສນ຺ຕາ ‘‘ນ ສກ຺ກາ ອິຘ ວສິຕຸ’’ນ຺ຕິ ປກ຺ກມນ຺ຕິ. ອຖ ຕາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຸໂປສຖທິວເສ ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ນ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຖ ກິໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ? ຍຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂູ ວສນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິມິກາຍ ວສ຺ສໍ ອຸປຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ‘‘ປຈ຺ຉິມິກາຍ ວສ຺ສໍ ອຸປຄນ຺ຕຸໍ ອາຄມິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ວາ ອາໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ອາຄຕານໍ ສນ຺ຕິເກ ໂອວາເທນ ວສິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ປນ ປຈ຺ຉິມິກາຍປິ ນ ເກຈິ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ຈ ຣາຊຠຍໍ ວາ ໂຈຣຠຍໍ ວາ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂໍ ວາ ໂຫຕິ, ອຠິກ຺ຂຸກາວາເສ ວສນ຺ຕິຍາ ອາປຕ຺ຕິ, ວສ຺ສຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິຍາປິ ອາປຕ຺ຕິ, ສາ ຣກ຺ຂິຕພ຺ພາ. ອາປທາສຸ ຫິ ອຠິກ຺ຂຸເກ ອາວາເສ ວສນ຺ຕິຍາ ອນາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ສເຈ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວສ຺ສໍ ອຸປຄຕາ ຠິກ຺ຂູ ປຸນ ເກນຈິ ກາຣເຓນ ປກ຺ກມນ຺ຕິ, ວສິຕພ຺ພເມວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ອນາປຕ຺ຕິ ວສ຺ສູປຄຕາ ຠິກ຺ຂູ ປກ຺ກນ຺ຕາ ວາ ໂຫນ຺ຕິ ວິພ຺ຠນ຺ຕາ ວາ ກາລງ຺ກຕາ ວາ ປກ຺ຂສງ຺ກນ຺ຕາ ວາ ອາປທາສຸ ອຸມ຺ມຕ຺ຕິກາຍ ອາທິກມ຺ມິກາຍາ’’ຕິ. ປວາເຣນ຺ຕິຍາ ປນ ຍຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂູ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປວາເຣຕພ຺ພໍ.

ອນ຺ວທ຺ຘມາສນ຺ຕິ ອທ຺ຘມາເສ ອທ຺ຘມາເສ. ທ຺ເວ ຘມ຺ມາ ປຈ຺ຈາສີສິຕພ຺ພາຕິ ທ຺ເວ ຘມ຺ມາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ອຸໂປສຖປຸຈ຺ຉກນ຺ຕິ ອຸໂປສຖປຸຈ຺ຉນໍ, ຕຕ຺ຖ ປນ຺ນຣສິເກ ອຸໂປສເຖ ປກ຺ຂສ຺ສ ຈາຕຸທ຺ທສິຍໍ ຈາຕຸທ຺ທສິເກ ເຕຣສິຍໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸໂປສໂຖ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ມຫາປຈ຺ຈຣິຍໍ ປນ ‘‘ປກ຺ຂສ຺ສ ເຕຣສິຍໍເຍວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘ອຍໍ ອຸໂປສໂຖ ຈາຕຸທ຺ທສິໂກ ປນ຺ນຣສິໂກ’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸໂປສຖທິວເສ ໂອວາທຕ຺ຖາຍ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ພໍ. ປາຏິປທທິວສໂຕ ປນ ປຏ຺ຐາຍ ຘມ຺ມສວນຕ຺ຖາຍ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ອິຕິ ຠຄວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ໂອກາສໍ ອທຕ຺ວາ ນິຣນ຺ຕຣໍ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ຄມນເມວ ປຎ຺ຎເປສິ. ກສ຺ມາ? ມນ຺ທປຎ຺ຎຕ຺ຕາ ມາຕຸຄາມສ຺ສ. ມນ຺ທປຎ຺ໂຎ ຫິ ມາຕຸຄາໂມ, ຕສ຺ມາ ນິຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມສວນໍ ພຫູປກາຣໍ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ‘‘ຍໍ ມຍໍ ຊານາມ, ຕເມວ ອຍ຺ຍາ ຊານນ຺ຕີ’’ຕິ ມານໍ ອກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຍິຣູປາສມານາ ສາຕ຺ຖິກໍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ເອວມກາສິ. ຠິກ຺ຂຸນິໂຍປິ ‘‘ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊິສ຺ສາມາ’’ຕິ ສພ຺ພາເຍວ ນິຣນ຺ຕຣໍ ວິຫາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິໍສຸ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສພ຺ໂພ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ໂອວາທໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ມນຸສ຺ສາ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕິ ວິປາເຈນ຺ຕິ ‘ຊາຍາໂຍ ອິມາ ອິເມສໍ, ຊາຣິໂຍ ອິມາ ອິເມສໍ, ອິທານິເມ ອິມາຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຠິຣມິສ຺ສນ຺ຕີ’ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ – ‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ເພນ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ເຆນ ໂອວາໂທ ຄນ຺ຕພ຺ໂພ, ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ເຈ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສ. ອນຸຊານາມິ ຠິກ຺ຂເວ ຈຕູຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ໂອວາທໍ ຄນ຺ຕຸ’ນ຺ຕິ. ປຸນປິ ຕເຖວ ອຸຊ຺ຌາຍິໍສຸ. ປຸນ ຠຄວາ ‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ເວ ຕິສ຺ໂສ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວາທໍ ຄນ຺ຕຸ’’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

ຕສ຺ມາ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ເຆນ ທ຺ເວ ຕິສ຺ໂສ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຍາຈິຕ຺ວາ ເປເສຕພ຺ພາ – ‘‘ເອຖຍ຺ເຍ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ໂອວາທູປສງ຺ກມນໍ ຍາຈຖ, ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ອຍ຺ຍາ…ເປ… ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໔໑໓). ຕາຫິ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ອາຣາມໍ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຕໂຕ ໂອວາທປຏິຄ຺ຄາຫກໍ ເອກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ເອກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ເອວມສ຺ສ ວຈນີໂຍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ, ອຍ຺ຍ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈຕິ, ລຠຕຸ ກິຣ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ. ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວມສ຺ສ ວຈນີໂຍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ຠນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈຕິ, ລຠຕຸ ກິຣ ຠນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ. ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສເກນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ສມ຺ມໂຕ’’ຕິ. ສເຈ ໂຫຕິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ສມ຺ມໂຕ, ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສເກນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ສມ຺ມໂຕ, ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ອຸປສງ຺ກມຕູ’’ຕິ.

ສເຈ ນ ໂຫຕິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ສມ຺ມໂຕ, ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສເກນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ – ‘‘ໂກ ອາຍສ຺ມາ ອຸສ຺ສຫຕິ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ສເຈ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ອຸສ຺ສຫຕິ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທິຕຸໍ, ໂສ ຈ ໂຫຕິ ອຏ຺ຐຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ – ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ສມ຺ມໂຕ, ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ອຸປສງ຺ກມຕູ’’ຕິ.

ສເຈ ປນ ໂກຈິ ນ ອຸສ຺ສຫຕິ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທິຕຸໍ, ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສເກນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ – ‘‘ນຕ຺ຖິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ສມ຺ມໂຕ, ປາສາທິເກນ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ສມ຺ປາເທຕູ’’ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຫິ ສກລໍ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໍ ສາສນມາໂຣຈິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປາຏິປເທ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ. ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ເຆນປິ ຕາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ເປເສຕພ຺ພາ ‘‘ຄຈ຺ຉຖຍ຺ເຍ, ປຸຈ຺ຉຖ ‘ກິໍ ອຍ຺ຍ ລຠຕິ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’’ນ຺ຕິ. ຕາຫິ ‘‘ສາຘຸ ອຍ຺ເຍ’’ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ອາຣາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ – ‘‘ກິໍ ອຍ຺ຍ ລຠຕິ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ. ເຕນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ – ‘‘ນຕ຺ຖິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທໂກ ສມ຺ມໂຕ, ປາສາທິເກນ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ສມ຺ປາເທຕູ’’ຕິ. ຕາຫິ ‘‘ສາຘຸ ອຍ຺ຍາ’’ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ເອກໂຕ ອາຄຕານໍ ວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕາສຸ ປນ ເອກາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ວຕ຺ຕພ຺ພຎ຺ຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພຎ຺ຈ, ອິຕຣາ ຕສ຺ສາ ສຫາຍິກາ.

ສເຈ ປນ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ວາ ນ ປູຣຕິ, ອຸຠຍໂຕປິ ວາ ຄຓມຕ຺ຕເມວ ປຸຄ຺ຄລມຕ຺ຕໍ ວາ ໂຫຕິ, ເອກາ ຠິກ຺ຂຸນີ ວາ ພຫູຫິ ຠິກ຺ຂຸນຸປສ຺ສເຍຫິ ໂອວາທຕ຺ຖາຍ ເປສິຕາ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນກ຺ກໂມ – ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທນ຺ຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈນ຺ຕິ, ລຠນ຺ຕຸ ກິຣ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຫໍ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທາມິ; ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈາມິ, ລຠາມຫໍ ອຍ຺ຍ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ອຍ຺ຍ ອຍ຺ຍານໍ ປາເທ ວນ຺ທຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈຕິ, ລຠຕຸ ກິຣ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນີສງ຺ໂຆ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຍ຺ຍ ອຍ຺ຍານໍ ປາເທ ວນ຺ທນ຺ຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈນ຺ຕິ, ລຠນ຺ຕຸ ກິຣ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຫໍ ອຍ຺ຍ ອຍ຺ຍານໍ ປາເທ ວນ຺ທາມິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈາມິ, ລຠາມຫໍ ອຍ຺ຍ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ອຍ຺ຍ ອຍ຺ຍສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈຕິ, ລຠຕຸ ກິຣ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຍ຺ຍ ອຍ຺ຍສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທນ຺ຕິ; ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈນ຺ຕິ, ລຠນ຺ຕຸ ກິຣ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຫໍ ອຍ຺ຍ ອຍ຺ຍສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທາມິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈາມິ, ລຠາມຫໍ ອຍ຺ຍ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ຈ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີ ຈ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອຍ຺ຍານໍ ອຍ຺ຍສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທຕິ ວນ຺ທນ຺ຕິ ວນ຺ທຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈຕິ ຍາຈນ຺ຕິ ຍາຈຕິ, ລຠຕຸ ກິຣ ລຠນ຺ຕຸ ກິຣ ລຠຕຸ ກິຣ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີ ຈ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ.

ເຕນປິ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຸໂປສຖກາເລ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ – ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຠນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທນ຺ຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈນ຺ຕິ, ລຠນ຺ຕຸ ກິຣ ຠນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີ ຠນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ປາເທ ວນ຺ທຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈຕິ, ລຠຕຸ ກິຣ ຠນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸນີ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸນີ ຠນ຺ເຕ ອາຍສ຺ມນ຺ຕານໍ ປາເທ ວນ຺ທຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈຕິ, ລຠຕຸ ກິຣ ຠນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸນີ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ຈ ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີ ຈ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອາຍສ຺ມນ຺ຕານໍ ປາເທ ວນ຺ທຕິ ວນ຺ທນ຺ຕິ ວນ຺ທຕິ, ໂອວາທູປສງ຺ກມນຎ຺ຈ ຍາຈຕິ ຍາຈນ຺ຕິ ຍາຈຕິ, ລຠຕຸ ກິຣ ລຠນ຺ຕຸ ກິຣ ລຠຕຸ ກິຣ ຠນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີ ຈ ໂອວາທູປສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ.

ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສເກນາປິ ສເຈ ສມ຺ມໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຖິ, ປຸຣິມນເຍເນວ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ, ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນີ, ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີ ຈ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕຸ ອຸປສງ຺ກມຕຸ ອຸປສງ຺ກມຕູຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສເຈ ນຕ຺ຖິ, ປາສາທິເກນ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີ ຈ ສມ຺ປາເທຕຸ ສມ຺ປາເທນ຺ຕຸ ສມ຺ປາເທຕູຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ໂອວາທປຏິຄ຺ຄາຫເກນ ປາຏິປເທ ປຈ຺ຈາຫຣິຕ຺ວາ ຕເຖວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ໂອວາທໍ ປນ ພາລຄິລານຄມິເກ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ໂຎ ສເຈປິ ອາຣຎ຺ຎໂກ ໂຫຕິ, ອປ຺ປຏິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ນ ລຠຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຐເປຕ຺ວາ ພາລໍ ຐເປຕ຺ວາ ຄິລານໍ ຐເປຕ຺ວາ ຄມິກໍ ອວເສເສຫິ ໂອວາທໍ ຄເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໔໑໔).

ຕຕ຺ຖ ໂຍ ຈາຕຸທ຺ທສິກປນ຺ນຣສິເກສຸ ວາ ອຸໂປສເຖສຸ ປາຏິປເທ ວາ ຄນ຺ຕຸກາໂມ, ໂສ ຄມິໂກ ທຸຕິຍປກ຺ຂທິວເສ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ອຄ຺ຄເຫຕຸໍ ນ ລຠຕິ, ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂອວາໂທ ນ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ໂຍ ນ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໑໔) ວຸຕ຺ຕໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິເຍວ. ໂອວາທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຈ ອຸໂປສຖຄ຺ເຄ ອນາໂຣເຈຕຸໍ ວາ ປາຏິປເທ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອປຈ຺ຈາຫຣິຕຸໍ ວາ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂອວາໂທ ນ ອາໂຣເຈຕພ຺ໂພ. ໂຍ ນ ອາໂຣເຈຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໑໕).

ອປຣມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂອວາໂທ ນ ປຈ຺ຈາຫຣິຕພ຺ໂພ. ໂຍ ນ ປຈ຺ຈາຫເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໑໕).

ຕຕ຺ຖ ອາຣຎ຺ຎເກນ ປຈ຺ຈາຫຣຓຕ຺ຖໍ ສງ຺ເກໂຕ ກາຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາຣຎ຺ຎເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ໂອວາທໍ ຄເຫຕຸໍ, ສງ຺ເກຕຎ຺ຈ ກາຕຸໍ, ອຕ຺ຣ ປຏິຫຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ອາຣຎ຺ຎໂກ ຠິກ຺ຂຸ ສເຈ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ວສນຄາເມ ຠິກ຺ຂໍ ລຠຕິ, ຕຕ຺ເຖວ ຈຣິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ທິສ຺ວາ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ໂນ ຈສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂາ ສຸລຠາ ໂຫຕິ, ສາມນ຺ຕຄາເມ ຈຣິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ຄາມໍ ອາຄມ຺ມ ຕເຖວ ກາຕພ຺ພໍ. ສເຈ ທູຣໍ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ສງ຺ເກໂຕ ກາຕພ຺ໂພ – ‘‘ອຫໍ ອມຸກໍ ນາມ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຄາມທ຺ວາເຣ ສຠໍ ວາ ມຓ຺ຑປໍ ວາ ຣຸກ຺ຂມູລໍ ວາ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມິ, ຕຕ຺ຖ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ. ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ອຄນ຺ຕຸໍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ສງ຺ເກຕໍ ນ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຍາ ນ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໑໕).

ອຸຠໂຕສງ຺ເຆ ຕີຫິ ຐາເນຫິ ປວາເຣຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ຈາຕຸທ຺ທເສ ອຕ຺ຕນາ ປວາເຣຕ຺ວາ ອຸໂປສເຖ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ປວາເຣຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຊ຺ຊຕນາຍ ປວາເຣຕ຺ວາ ອປຣຊ຺ຊຸ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປວາເຣຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໔໒໗).

ຠິກ຺ຂຸນິຂນ຺ຘເກ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເຈຕ຺ຖ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສພ຺ໂພ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ປວາເຣນ຺ໂຕ ໂກລາຫລມກາສິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ພ຺ຍຕ຺ຕໍ ປຏິພລໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປວາເຣຕຸໍ. ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ພາ. ປຐມໍ ຠິກ຺ຂຸນີ ຍາຈິຕພ຺ພາ, ຍາຈິຕ຺ວາ ພ຺ຍຕ຺ຕາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ປຏິພລາຍ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ອຍ຺ເຍ ສງ຺ໂຆ, ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປວາເຣຕຸໍ. ເອສາ ຎຕ຺ຕິ.

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ອຍ຺ເຍ ສງ຺ໂຆ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປວາເຣຕຸໍ. ຍສ຺ສາ ອຍ຺ຍາຍ ຂມຕິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ສມ຺ມຸຕິ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປວາເຣຕຸໍ, ສາ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ; ຍສ຺ສາ ນກ຺ຂມຕິ, ສາ ຠາເສຍ຺ຍ.

‘‘ສມ຺ມຕາ ສງ຺ເຆນ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມາ ຠິກ຺ຂຸນີ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປວາເຣຕຸໍ. ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໒໗).

ຕາຍ ສມ຺ມຕາຍ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆໍ ອາທາຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອກໍສໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ກຣິຕ຺ວາ ອຎ຺ຊລິໍ ປຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ເອວມສ຺ສ ວຈນີໂຍ – ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ອຍ຺ຍ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປວາເຣຕິ – ທິຏ຺ເຐນ ວາ ສຸເຕນ ວາ ປຣິສງ຺ກາຍ ວາ. ວທຕຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆໍ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ, ປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຏິກຣິສ຺ສຕິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ອຍ຺ຍ, ຕຕິຍມ຺ປິ ອຍ຺ຍ, ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ…ເປ… ປຏິກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ສເຈ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ນ ປູຣຕິ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປວາເຣນ຺ຕິ – ທິຏ຺ເຐນ ວາ ສຸເຕນ ວາ ປຣິສງ຺ກາຍ ວາ, ວທຕຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ, ປສ຺ສນ຺ຕິໂຍ ປຏິກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຈ, ‘‘ອຫໍ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປວາເຣມິ – ທິຏ຺ເຐນ ວາ ສຸເຕນ ວາ ປຣິສງ຺ກາຍ ວາ, ວທຕຸ ມໍ ອຍ຺ຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ, ປສ຺ສນ຺ຕີ ປຏິກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈ ເອວໍ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ສເຈ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ນ ປູຣຕິ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ອຍ຺ຍາ ອຍ຺ເຍ ປວາເຣຕິ – ທິຏ຺ເຐນ ວາ ສຸເຕນ ວາ ປຣິສງ຺ກາຍ ວາ, ວທນ຺ຕຍ຺ຍາ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆໍ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ, ປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຏິກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆ ອຍ຺ຍ ອຍ຺ຍໍ ປວາເຣຕິ – ທິຏ຺ເຐນ ວາ ສຸເຕນ ວາ ປຣິສງ຺ກາຍ ວາ, ວທຕຍ຺ໂຍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆໍ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ, ປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຏິກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈ ເອວໍ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ອຸຠິນ຺ນໍ ອປາຣິປູຣິຍາ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຍ຺ຍາ ອຍ຺ເຍ ປວາເຣນ຺ຕິ – ທິຏ຺ເຐນ ວາ ສຸເຕນ ວາ ປຣິສງ຺ກາຍ ວາ, ວທນ຺ຕຍ຺ຍາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ, ປສ຺ສນ຺ຕິໂຍ ປຏິກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຈ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຍ຺ຍ ອຍ຺ຍໍ ປວາເຣນ຺ຕິ – ທິຏ຺ເຐນ ວາ ສຸເຕນ ວາ ປຣິສງ຺ກາຍ ວາ, ວທຕຍ຺ໂຍ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ, ປສ຺ສນ຺ຕິໂຍ ປຏິກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຈ, ‘‘ອຫໍ ອຍ຺ຍາ ອຍ຺ເຍ ປວາເຣມິ – ທິຏ຺ເຐນ ວາ ສຸເຕນ ວາ ປຣິສງ຺ກາຍ ວາ, ວທນ຺ຕຸ ມໍ ອຍ຺ຍາ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ, ປສ຺ສນ຺ຕີ ປຏິກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈ, ‘‘ອຫໍ ອຍ຺ຍ ອຍ຺ຍໍ ປວາເຣມິ – ທິຏ຺ເຐນ ວາ ສຸເຕນ ວາ ປຣິສງ຺ກາຍ ວາ, ວທຕຸ ມໍ ອຍ຺ໂຍ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ, ປສ຺ສນ຺ຕີ ປຏິກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈ ເອວໍ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ມານຕ຺ຕຈຣຓຎ຺ຈ ອຸປສມ຺ປທາປຣິເຍສນາ ຈ ຍຖາຐາເນເຍວ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

ນ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນາຕິ ທສຫິ ວາ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູຫິ ອຎ຺ເຎນ ວາ ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ຠິກ຺ຂຸ ເນວ ອກ຺ໂກສິຕພ຺ໂພ, ນ ປຣິຠາສິຕພ຺ໂພ, ນ ຠເຍນ ຕຊ຺ເຊຕພ຺ໂພ. ໂອວໂຏຕິ ປິຫິໂຕ ວາຣິໂຕ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ວຈນເຍວ ວຈນປໂຖ. ອໂນວໂຏຕິ ອປິຫິໂຕ ອວາຣິໂຕ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ຕສ຺ມາ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ອາຘິປຈ຺ຈຏ຺ຐາເນ ເຊຏ຺ຐກຏ຺ຐາເນ ຐຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ອຠິກ຺ກມ, ເອວໍ ປຏິກ຺ກມ, ເອວໍ ນິວາເສຫິ, ເອວໍ ປາຣຸປາຫີ’’ຕິ ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ເນວ ຠິກ຺ຂຸ ໂອວທິຕພ຺ໂພ, ນ ອນຸສາສິຕພ຺ໂພ. ໂທສໍ ປນ ທິສ຺ວາ ‘‘ປຸພ຺ເພ ມຫາເຖຣາ ນ ເອວໍ ອຠິກ຺ກມນ຺ຕິ, ນ ປຏິກ຺ກມນ຺ຕິ, ນ ນິວາເສນ຺ຕິ, ນ ປາຣຸປນ຺ຕິ, ອີທິສໍ ກາສາວມ຺ປິ ນ ຘາເຣນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ອກ຺ຂີນິ ອຎ຺ເຊນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວິຊ຺ຊມານໂທສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ຠິກ຺ຂູຫິ ປນ ‘‘ອຍໍ ວຸຑ຺ຒສມຓີ ເອວໍ ນິວາເສຕິ, ເອວໍ ປາຣຸປຕິ, ມາ ເອວໍ ນິວາເສຫິ, ມາ ເອວໍ ປາຣຸປາຫິ, ມາ ຕິລກມ຺ມປຓ຺ຓກມ຺ມາທີນິ ກໂຣຫີ’’ຕິ ຍຖາສຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ໂອວທິຕຸໍ ອນຸສາສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ສມຄ຺ຄມ຺ຫຍ຺ຍາຕິ ຠຓນ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ສມຄ຺ຄາ ອມ຺ຫ ອຍ຺ຍ’’ ອິຕິ ຠຓນ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆໍ. ອຎ຺ຎໍ ຘມ຺ມໍ ຠຓຕີຕິ ອຎ຺ຎໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ວາ ອຠິຘມ຺ມໍ ວາ. ສມຄ຺ຄມ຺ຫຍ຺ຍາຕິ ວຈເນນ ຫິ ໂອວາທໍ ປຈ຺ຈາສີສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຐເປຕ຺ວາ ໂອວາທໍ ອຎ຺ຎໍ ຘມ຺ມໍ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ໂອວາທໍ ອນິຍ຺ຍາເທຕ຺ວາຕິ ເອໂສ ຠຄິນິໂຍ ໂອວາໂທຕິ ອວຕ຺ວາ.

໑໕໐. ອຘມ຺ມກມ຺ເມຕິອາທີສຸ ຠິກ຺ຂຸໂນວາທກສມ຺ມຸຕິກມ຺ມໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ອຘມ຺ມກມ຺ເມ ທ຺ວິນ຺ນໍ ນວການໍ ວເສນ ອຏ຺ຐາຣສ ປາຈິຕ຺ຕິຍານິ. ຘມ຺ມກມ຺ເມ ທຸຕິຍສ຺ສ ນວກສ຺ສ ອວສານປເທ ອນາປຕ຺ຕິ, ເສເສສຸ ສຕ຺ຕຣສ ທຸກ຺ກຏານິ.

໑໕໒. ອຸທ຺ເທສໍ ເທນ຺ໂຕຕິ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ຄຣຸຘມ຺ມານໍ ປາຬິໍ ອຸທ຺ທິສນ຺ໂຕ. ປຣິປຸຈ຺ຉໍ ເທນ຺ໂຕຕິ ຕສ຺ສາເຍວ ປຄຸຓາຍ ຄຣຸຘມ຺ມປາຬິຍາ ອຏ຺ຐກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂອສາເຣຫິ ອຍ຺ຍາຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ໂອສາເຣຕີຕິ ເອວໍ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອຏ຺ຐຄຣຸຘມ຺ມປາຬິໍ ໂອສາເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ອຸທ຺ເທສໍ ເທນ຺ໂຕ, ປຣິປຸຈ຺ຉໍ ເທນ຺ໂຕ, ໂຍ ຈ ໂອສາເຣຫີຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອຏ຺ຐ ຄຣຸຘມ຺ເມ ຠຓຕິ, ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິເຍນ ອນາປຕ຺ຕິ. ອຎ຺ຎໍ ຘມ຺ມໍ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກເຏນ ອນາປຕ຺ຕິ. ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉຕິ, ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ໂຐ ກເຖຕີຕິ ຠິກ຺ຂຸນີ ຄຣຸຘມ຺ມນິສ຺ສິຕໍ ວາ ຂນ຺ຘາທິນິສ຺ສິຕໍ ວາ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ກເຖຕິ, ຕສ຺ສາປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ອຎ຺ຎສ຺ສຕ຺ຖາຍ ຠຓນ຺ຕນ຺ຕິ ຈຕຸປຣິສຕິໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ສຸຓນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຣາປິ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ. ສິກ຺ຂມານາຍ ສາມເຓຣິຍາຕິ ເອຕາສໍ ເທເສນ຺ຕສ຺ສາປິ ອນາປຕ຺ຕິ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ.

ປທໂສຘມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ – ວາຈໂຕ ຈ ວາຈາຈິຕ຺ຕໂຕ ຈ ສມຸຏ຺ຐາຕິ, ກິຣິຍໍ, ໂນສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ, ອຈິຕ຺ຕກໍ, ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊໍ, ວຈີກມ຺ມໍ, ຕິຈິຕ຺ຕໍ ຕິເວທນນ຺ຕິ.

ໂອວາທສິກ຺ຂາປທໍ ປຐມໍ.