໑໓. ສິຣິມຓ຺ຑຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ຉນ຺ນມຕິວສ຺ສຕີຕິອາທິກາ ອາຍສ຺ມໂຕ ສິຣິມຓ຺ຑຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອຍມ຺ປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາໂຣ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ປຸຎ຺ຎານິ ອຸປຈິນິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ສໍສຸມາຣຄິເຣ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ສິຣິມຓ຺ໂຑຕິ ລທ຺ຘນາໂມ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ເຠສກລາວເນ ຠຄວຕິ ວິຫຣນ຺ເຕ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ໂຘ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ລທ຺ຘູປສມ຺ປໂທ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ເອກສ຺ມິໍ ອຸໂປສຖທິວເສ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສຏ຺ຐາເນ ນິສິນ຺ໂນ ນິທານຸທ຺ເທສສ຺ສ ປຣິໂຍສາເນ ‘‘ອາວິກຕາ ຫິສ຺ສ ຜາສຸ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໓໔) ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖໍ ອຸປຘາເຣນ຺ໂຕ ອາປນ຺ນໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອນາວິກຕ຺ວາ ປຏິຈ຺ຉາເທນ຺ໂຕ ອຸປຣູປຣິ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ເຕນສ຺ສ ນ ຜາສຸ ໂຫຕິ, ອາວິກຕ຺ວາ ປນ ຍຖາຘມ຺ມໍ ປຏິກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຜາສຸ ໂຫຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອໂຫ ສຕ຺ຖຸ ສາສນໍ ສຸວິສຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘປ຺ປສາໂທ ຕຖາ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ປີຕິໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປສນ຺ນມານໂສ ຠິກ຺ຂູນໍ ໂອວາທໍ ເທນ຺ໂຕ –

໔໔໗. ‘‘ຉນ຺ນມຕິວສ຺ສຕິ, ວິວຏໍ ນາຕິວສ຺ສຕິ;

ຕສ຺ມາ ຉນ຺ນໍ ວິວເຣຖ, ເອວໍ ຕໍ ນາຕິວສ຺ສຕິ.

໔໔໘. ‘‘ມຈ຺ຈຸນາພ຺ຠາຫໂຕ ໂລໂກ, ຊຣາຍ ປຣິວາຣິໂຕ;

ຕຓ຺ຫາສລ຺ເລນ ໂອຕິຓ຺ໂຓ, ອິຈ຺ຉາຘູປາຍິໂຕ ສທາ. (ສໍ. ນິ. ໑.໖໖);

໔໔໙. ‘‘ມຈ຺ຈຸນາພ຺ຠາຫໂຕ ໂລໂກ, ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຊຣາຍ ຈ;

ຫຎ຺ຎຕິ ນິຈ຺ຈມຕ຺ຕາໂຓ, ປຕ຺ຕທຓ຺ໂຑວ ຕກ຺ກໂຣ.

໔໕໐. ‘‘ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຄ຺ຄິຂນ຺ຘາວ, ມຈ຺ຈຸ ພ຺ຍາຘິ ຊຣາ ຕໂຍ;

ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄນ຺ຕຸໍ ພລໍ ນຕ຺ຖິ, ຊໂວ ນຕ຺ຖິ ປລາຍິຕຸໍ.

໔໕໑. ‘‘ອໂມຆໍ ທິວສໍ ກຍິຣາ, ອປ຺ເປນ ພຫຸເກນ ວາ;

ຍໍ ຍໍ ວິຊຫເຕ ຣຕ຺ຕິໍ, ຕທູນໍ ຕສ຺ສ ຊີວິຕໍ.

໔໕໒. ‘‘ຈຣໂຕ ຕິຏ຺ຐໂຕ ວາປິ, ອາສີນສຍນສ຺ສ ວາ;

ອຸເປຕິ ຈຣິມາ ຣຕ຺ຕິ, ນ ເຕ ກາໂລ ປມຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ. –

ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ.

ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ນນ຺ຕິ ຉາທິຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ອວິວຏໍ ອປ຺ປກາສິຕໍ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ. ອຕິວສ຺ສຕີຕິ ອາປຕ຺ຕິວສ຺ສຎ຺ເຈວ ກິເລສວສ຺ສຎ຺ຈ ອຕິວິຍ ວສ຺ສຕິ. ອາປຕ຺ຕິຍາ ຫິ ຉາທນໍ ອລຊ຺ຊິຠາວາທິນາ ຕາທິໂສວ, ຉາທເນນ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຖາວ ປຸນປິ ຕຖາຣູປໍ ຕໂຕ ວາ ປາປິຏ຺ຐຕຣໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ຉາທນໍ ວສ຺ສນສ຺ສ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິວຏນ຺ຕິ ປກາສິຕໍ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ. ນາຕິວສ຺ສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕີຕິ ອຸປສຄ຺ຄມຕ຺ຕໍ, ນ ວສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວສ຺ສນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ວິໂສຘິຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ກາຣຓຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ, ຉນ຺ນສ຺ສ ທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ອາປຕ຺ຕິວສ຺ສາທີນໍ ອຕິວສ຺ສນໂຕ ວິວຏສ຺ສ ຈ ອວສ຺ສນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຉນ຺ນໍ ວິວເຣຖາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາເວນ ຉາທນາຘິປ຺ປາເຍ ອຸປ຺ປນ຺ເນປິ ຕໍ ອນນຸວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວິວເຣຖ ອາວິກເຣຍ຺ຍ, ຍຖາຘມ຺ມໍ ປຏິກເຣຍ຺ຍ. ເອວນ຺ຕິ ວິວຣເຓນ ຍຖາຘມ຺ມໍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ. ຕນ຺ຕິ ຕໍ ຉນ຺ນໍ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ. ນາຕິວສ຺ສຕິ ອາປຕ຺ຕິວສ຺ສໍ ກິເລສວສ຺ສຎ຺ຈ ນ ວສ຺ສຕິ, ສຸທ຺ຘນ຺ເຕ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຕິຏ຺ຐເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ‘‘ເອກໍເສນ ສີຆໍເຍວ ຈ ອຕ຺ຕາ ໂສເຘຕພ຺ໂພ, ອປ຺ປມາໂທ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຕສ຺ສ ກາຣຓໍ ສໍເວຄວຕ຺ຖຸໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມຈ຺ຈຸນາພ຺ຠາຫໂຕ ໂລໂກ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ມຈ຺ຈຸນາພ຺ຠາຫໂຕ ໂລໂກຕິ ອຍໍ ສພ຺ໂພປິ ສຕ຺ຕໂລໂກ ໂຈໂຣ ວິຍ ໂຈຣຆາຕເກນ, ສພ຺ພວຏ຺ຏນິປາຕິນາ ມຈ຺ຈຸນາ ມຣເຓນ ອຠິຫໂຕ, ນ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖໂຕ ມຸຈ຺ຈຕິ. ຊຣາຍ ປຣິວາຣິໂຕຕິ ອຍໍ ໂລໂກ ອຸປ຺ປາທໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ມຣຓູປນຍນຣສາຍ ຊຣາຍ ປຣິວາຣິໂຕ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ, ຊຣາສງ຺ຆາຕປຣິມຸກ຺ໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຓ຺ຫາສລ຺ເລນ ໂອຕິຓ຺ໂຓຕິ ສຣີຣສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ນິມຸຄ຺ເຄນ ວິສປີຕຂຸຣປ຺ເປນ ວິຍ ອຸປາທານລກ຺ຂເຓນ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາເຕນ ສລ຺ເລນ ໂອຕິຓ຺ໂຓ ຫທຍພ຺ຠນ຺ຕເຣ ໂອຄາຬ຺ໂຫ. ຕຓ຺ຫາ ຫິ ປີຬາຊນນໂຕ ອນ຺ໂຕ ຕຸທນໂຕ ທຸຣຸທ຺ຘາຣໂຕ ຈ ‘‘ສລ຺ໂລ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຈ຺ຉາຘູປາຍິໂຕຕິ ອາຣມ຺ມຓາຠິປຕ຺ຖນລກ຺ຂຓາຍ ອິຈ຺ຉາຍ ສນ຺ຕາປິໂຕ. ຕໍ ວິສຍໍ ອິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍທິຈ຺ຉິຕໍ ວິສຍໍ ລຠນ຺ໂຕ ວາ ອລຠນ຺ໂຕ ວາ ຕາຍ ເອວ ອນຸທຫນລກ຺ຂຓາຍ ອິຈ຺ຉາຍ ສນ຺ຕຕ຺ໂຕ ປຣິຬາຫປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ສທາຕິ ສພ຺ພກາລໍ, ອິທຎ຺ຈ ປທໍ ສພ຺ພປເທສຸ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຊຣາຍ ຈາຕິ ນ ເກວລໍ ມຈ຺ຈຸນາ ອພ຺ຠາຫໂຕເຍວ, ອຖ ໂຂ ຊຣາຍ ຈ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ຊຣາຍ ສມວຣຸທ຺ໂຘ ຊຣາປາກາຣປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ນ ຕໍ ສມຕິກ຺ກມຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫຎ຺ຎຕິ ນິຈ຺ຈມຕ຺ຕາໂຓຕິ ອຕາໂຓ ອສຣໂຓ ຫຸຕ຺ວາ ນິຈ຺ຈກາລໍ ຊຣາມຣເຓຫິ ຫຎ຺ຎຕິ ວິພາຘີຍຕິ. ຍຖາ ກິໍ? ປຕ຺ຕທຓ຺ໂຑວ ຕກ຺ກໂຣ ຍຖາ ຕກ຺ກໂຣ ໂຈໂຣ ກຕາປຣາໂຘ ວຊ຺ຌປ຺ປຕ຺ໂຕ ອຕາໂຓ ຣາຊາຓາຍ ຫຎ຺ຎຕິ, ເອວມຍໍ ໂລໂກ ຊຣາມຣເຓຫີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຄ຺ຄິຂນ຺ຘາວາຕິ ມຫາວເນ ຑຍ຺ຫມາເນ ຕໍ ອຠິຠວນ຺ຕາ ມຫນ຺ຕາ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘາ ວິຍ ມຈ຺ຈຸ ພ຺ຍາຘິ ຊຣາຕິ ອິເມ ຕໂຍ ອນຸທຫນຏ຺ເຐນ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘາ ອິມໍ ສຕ຺ຕໂລກໍ ອຠິຠວນ຺ຕາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສໍ ປນ ປຏິພໂລ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄນ຺ຕຸໍ ອຠິຠວິຕຸໍ ພລໍ ອຸສ຺ສາໂຫ ນຕ຺ຖິ, ອິມສ຺ສ ໂລກສ຺ສ, ຊໂວ ນຕ຺ຖິ ປລາຍິຕຸໍ ຊວນ຺ເຕສຸ, ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣນ຺ເຕສຸ. ຍຕ຺ຖ ເຕ ນາຠິຠວນ຺ຕິ, ປິຏ຺ຐິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໂຕ ປລາຍິຕຸມ຺ປິ ອິມສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ຊງ຺ຆາຊໂວ ນຕ຺ຖິ, ເອວໍ ອຕ຺ຕນາ ອສມຕ຺ໂຖ ມາຍາທີຫິ ອຸປາເຍຫິ ອປ຺ປຏິກາເຣ ຕິວິເຘ ພລວຕິ ປຈ຺ຈາມິຕ຺ເຕ ນິຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິເຕ ກິໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ອໂມຆໍ ທິວສໍ ກຍິຣາ, ອປ຺ເປນ ພຫຸເກນ ວາຕິ ອປ຺ເປນ ອນ຺ຕມໂສ ຄທ຺ທູຫນມຕ຺ຕມ຺ປິ ກາລໍ ປວຕ຺ຕິເຕນ ພຫຸເກນ ວາ ສກລໍ ອໂຫຣຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕິເຕນ ວິປສ຺ສນາມນສິກາເຣນ ອໂມຆໍ ອວຎ຺ຌໍ ທິວສໍ ກເຣຍ຺ຍ, ຍສ຺ມາ ຍໍ ຍໍ ວິຊຫເຕ ຣຕ຺ຕິໍ, ຕທູນໍ ຕສ຺ສ ຊີວິຕໍ ອຍໍ ສຕ຺ໂຕ ຍໍ ຍໍ ຣຕ຺ຕິໍ ວິຊຫຕິ ນາເສຕິ ເຂເປຕິ, ຕທູນໍ ເຕນ ອູນໍ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ ຊີວິຕໍ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ຣຕ຺ຕິກ຺ຂໂຍ ນາມ ຊີວິຕກ຺ຂໂຍ ຕສ຺ສ ອນິວຕ຺ຕນໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ –

‘‘ຍເມກຣຕ຺ຕິໍ ປຐມໍ, ຄພ຺ເຠ ວສຕິ ມາຓໂວ;

ອພ຺ຠຸຏ຺ຐິໂຕວ ໂສ ຍາຕິ, ສ ຄຈ຺ຉໍ ນ ນິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໓໖໓);

ນ ເກວລໍ ຣຕ຺ຕິວເສເນວ, ອຖ ໂຂ ອິຣິຍາປຖວເສນາປິ ຊີວິຕກ຺ຂໂຍ ອຸປຘາເຣຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ຈຣໂຕ’’ຕິອາທິ. ຈຣໂຕຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ. ຕິຏ຺ຐໂຕຕິ ຐິຕໍ ກປ຺ເປນ຺ຕສ຺ສ. ອາສີນສຍນສ຺ສ ວາຕິ ອາສີນສ຺ສ ສຍນສ຺ສ ວາ, ນິສິນ຺ນສ຺ສ ນິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອາສີທນ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ສາມິອຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຸເປຕິ ຈຣິມາ ຣຕ຺ຕີຕິ ຈຣິມກຈິຕ຺ຕສຫິຕາ ຣຕ຺ຕິ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ຣຕ຺ຕິຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ເທສນາສີສມຕ຺ຕໍ. ຄມນາທີສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອິຣິຍາປເຖນ ສມງ຺ຄີຠູຕສ຺ສ ຈຣິມກາໂລເຍວ, ເຕເນວສ຺ສ ອິຣິຍາປຖກ຺ຂຓາ ຊີວິຕໍ ເຂເປຕ຺ວາ ເອວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ເຕ ກາໂລ ປມຊ຺ຊິຕຸໍ ນາຍໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ປມາທໍ ອາປຊ຺ຊິຕຸໍ ກາໂລ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ນາມ ກາເລ ມຣຓໍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອວິທິຕຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕໍ ຫິ –

‘‘ອນິມິຕ຺ຕມນຎ຺ຎາຕໍ, ມຈ຺ຈານໍ ອິຘ ຊີວິຕໍ;

ກສິຣຎ຺ຈ ປຣິຕ຺ຕຎ຺ຈ, ຕຎ຺ຈ ທຸກ຺ເຂນ ສໍຍຸຕ’’ນ຺ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໕໗໙);

ຕສ຺ມາ ເອວໍ ອຕ຺ຕານໍ ໂອວທິຕ຺ວາ ອປ຺ປມຕ຺ເຕນ ຕີສຸ ສິກ຺ຂາສຸ ອນຸໂຍໂຄ ກາຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ສິຣິມຓ຺ຑຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.