໕. ສໂຕກາຣິຎາຓນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໑໖໓. ສໂຕກາຣິຎາຓນິທ຺ເທເສ ມາຕິກາຍໍ ອິຘ ຠິກ຺ຂູຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ ຠິກ຺ຂຸ. ອຍຎ຺ຫິ ເອຕ຺ຖ ອິຘ-ສທ຺ໂທ ສພ຺ພປ຺ປກາຣອານາປານສ຺ສຕິສມາຘິນິພ຺ພຕ຺ຕກສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສນ຺ນິສ຺ສຍຠູຕສາສນປຣິທີປໂນ, ອຎ຺ຎສາສນສ຺ສ ຕຖາຠາວປຏິເສຘໂນ ຈ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ອິເຘວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມໂຓ…ເປ… ສຸຎ຺ຎາ ປຣປ຺ປວາທາ ສມເຓຠິ ອຎ຺ເຎຫີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໓໙; ອ. ນິ. ໔.໒໔໑).

ອຣຎ຺ຎຄໂຕ ວາ ຣຸກ຺ຂມູລຄໂຕ ວາ ສຸຎ຺ຎາຄາຣຄໂຕ ວາຕິ ອິທມສ຺ສ ອານາປານສ຺ສຕິສມາຘິ ຠາວນານຸຣູປເສນາສນປຣິຄ຺ຄຫປຣິທີປນໍ. ອິມສ຺ສ ຫິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຣູປາທີສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ອນຸວິສຏໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອານາປານສ຺ສຕິສມາຘິອາຣມ຺ມຓໍ ອຠິຣຸຫິຕຸໍ ນ ອິຈ຺ຉຕິ, ກູຏໂຄຓຍຸຕ຺ຕຣໂຖ ວິຍ ອຸປ຺ປຖເມວ ຘາວຕິ. ຕສ຺ມາ ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ໂຄໂປ ກູຏເຘນຸຍາ ສພ຺ພໍ ຂີຣໍ ປິວິຕ຺ວາ ວຑ຺ຒິຕໍ ກູຏວຈ຺ຉໍ ທເມຕຸກາໂມ ເຘນຸໂຕ ອປເນຕ຺ວາ ເອກມນ຺ເຕ ມຫນ຺ຕໍ ຖມ຺ຠໍ ນິຂຓິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ໂຍຕ຺ເຕນ ພນ຺ເຘຍ຺ຍ, ອຖສ຺ສ ໂສ ວຈ຺ໂຉ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ວິປ຺ຜນ຺ທິຕ຺ວາ ປລາຍິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຕເມວ ຖມ຺ຠໍ ອຸປນິສີເທຍ຺ຍ ວາ ອຸປນິປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ວາ, ເອວເມວ ອິມິນາປິ ຠິກ຺ຂຸນາ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຣູປາຣມ຺ມຓາທິຣສປານວຑ຺ຒິຕໍ ທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ຕໍ ທເມຕຸກາເມນ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓໂຕ ອປເນຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎໍ ວາ ຣຸກ຺ຂມູລໍ ວາ ສຸຎ຺ຎາຄາຣໍ ວາ ປເວເສຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສຖມ຺ເຠ ສຕິໂຍຕ຺ເຕນ ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເອວມສ຺ສ ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ວິປ຺ຜນ຺ທິຕ຺ວາປິ ປຸພ຺ເພ ອາຈິຓ຺ຓາຣມ຺ມຓໍ ອລຠມານໍ ສຕິໂຍຕ຺ຕໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປລາຍິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕໍ ຕເມວາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຈາຣປ຺ປນາວເສນ ອຸປນິສີທຕິ ເຈວ ອຸປນິປຊ຺ຊຕິ ຈ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ຍຖາ ຖມ຺ເຠ ນິພນ຺ເຘຍ຺ຍ, ວຈ຺ຉໍ ທມໍ ນໂຣ ອິຘ;

ພນ຺ເຘຍ຺ເຍວໍ ສກໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ສຕິຍາຣມ຺ມເຓ ທຬ຺ຫ’’ນ຺ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໑໗; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໖໕; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໗໔; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໗) –

ເອວມສ຺ສ ຕໍ ເສນາສນໍ ຠາວນານຸຣູປໍ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ຍສ຺ມາ ອິທໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານປ຺ປເຠເທ ມຸທ຺ຘຠູຕໍ ສພ຺ພພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘພຸທ຺ຘສາວການໍ ວິເສສາຘິຄມທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣປທຏ຺ຐານໍ ອານາປານສ຺ສຕິກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທິສທ຺ທສມາກຸລໍ ຄາມນ຺ຕໍ ອປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ ນ ສຸກຣໍ ຠາເວຕຸໍ ສທ຺ທກຓ຺ຏກຕ຺ຕາ ຌານສ຺ສ. ອຄາມເກ ປນ ອຣຎ຺ເຎ ສຸກຣໍ ໂຍຄາວຈເຣນ ອິທໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອານາປານຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕເທວ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ອຄ຺ຄຜລໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິຕຸໍ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ອນຸຣູປໍ ເສນາສນໍ ອຸປທິສນ຺ໂຕ ຠຄວາ ‘‘ອຣຎ຺ຎຄໂຕ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ, ຕເຖວ ເຖໂຣ.

ວຕ຺ຖຸວິຊ຺ຊາຈຣິໂຍ ວິຍ ຫິ ຠຄວາ, ໂສ ຍຖາ ວຕ຺ຖຸວິຊ຺ຊາຈຣິໂຍ ນຄຣຠູມິໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຖ ນຄຣໍ ມາເປຖາ’’ຕິ ອຸປທິສຕິ, ໂສຕ຺ຖິນາ ຈ ນຄເຣ ນິຏ຺ຐິເຕ ຣາຊກຸລໂຕ ມຫາສກ຺ກາຣໍ ລຠຕິ, ເອວເມວໍ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ອນຸຣູປໍ ເສນາສນໍ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອຸປທິສຕິ, ຕໂຕ ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມຏ຺ຐານມນຸຍຸຕ຺ເຕນ ໂຍຄິນາ ກເມນ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕ຺ເຕ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວຕ ໂສ ຠຄວາ’’ຕິ ມຫນ຺ຕໍ ສກ຺ກາຣໍ ລຠຕິ. ອຍໍ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ທີປິສທິໂສ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາ ຫິ ມຫາທີປິຣາຊາ ອຣຎ຺ເຎ ຕິຓຄຫນໍ ວາ ວນຄຫນໍ ວາ ປພ຺ພຕຄຫນໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ນິລີຍິຕ຺ວາ ວນມຫິໍສໂຄກຓ຺ຓສູກຣາທໂຍ ມິເຄ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເອວເມວໍ ອຍໍ ອຣຎ຺ຎາທີສຸ ກມ຺ມຏ຺ຐານມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຍຖາກ຺ກເມນ ໂສຕາປຕ຺ຕິສກທາຄາມິອນາຄາມິອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄ ເຈວ ອຣິຍຜລານິ ຈ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ຍຖາປິ ທີປິໂກ ນາມ, ນິລີຍິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫເຕ ມິເຄ;

ຕເຖວາຍໍ ພຸທ຺ຘປຸຕ຺ໂຕ, ຍຸຕ຺ຕໂຍໂຄ ວິປສ຺ສໂກ;

ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວານ, ຄຓ຺ຫາຕິ ຜລມຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ. (ມິ. ປ. ໖.໑.໕);

ເຕນສ຺ສ ປຣກ຺ກມຊວໂຍຄ຺ຄຠູມິໍ ອຣຎ຺ຎເສນາສນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣຎ຺ຎຄໂຕ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ອຣຎ຺ຎຄໂຕຕິ ອຸປຣິ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ຍໍກິຎ຺ຈິ ປວິເວກສຸຂໍ ອຣຎ຺ຎໍ ຄໂຕ. ຣຸກ຺ຂມູລຄໂຕຕິ ຣຸກ຺ຂສມີປໍ ຄໂຕ. ສຸຎ຺ຎາຄາຣຄໂຕຕິ ສຸຎ຺ຎໍ ວິວິຕ຺ໂຕກາສໍ ຄໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎຎ຺ຈ ຣຸກ຺ຂມູລຎ຺ຈ ອວເສສສຕ຺ຕວິຘເສນາສນໍ ຄໂຕປິ ‘‘ສຸຎ຺ຎາຄາຣຄໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ນວວິຘຎ຺ຫິ ເສນາສນໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ໂສ ວິວິຕ຺ຕໍ ເສນາສນໍ ຠຊຕິ ອຣຎ຺ຎໍ ຣຸກ຺ຂມູລໍ ປພ຺ພຕໍ ກນ຺ທຣໍ ຄິຣິຄຸຫໍ ສຸສານໍ ວນປຕ຺ຖໍ ອພ຺ໂຠກາສໍ ປລາລປຸຎ຺ຊ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໕໐໘). ເອວມສ຺ສ ອຸຕຸຕ຺ຕຍານຸກູລໍ ຘາຕຸຈຣິຍານຸກູລຎ຺ຈ ອານາປານສ຺ສຕິຠາວນານຸຣູປໍ ເສນາສນໍ ອຸປທິສິຕ຺ວາ ອລີນານຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິກໍ ສນ຺ຕມິຣິຍາປຖໍ ອຸປທິສນ຺ໂຕ ນິສີທຕີຕິ ອາຫ. ອຖສ຺ສ ນິສຊ຺ຊາຍ ທຬ຺ຫຠາວໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສານໍ ປວຕ຺ຕນສມຕ຺ຖຕໍ ອາຣມ຺ມຓປຣິຄ຺ຄຫູປາຍຎ຺ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປລ຺ລງ຺ກນ຺ຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ອູຣຸພທ຺ຘາສນໍ. ອາຠຸຊິຕ຺ວາຕິ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ. ອຸຊຸໍ ກາຍໍ ປຓິຘາຍາຕິ ອຸປຣິມສຣີຣໍ ອຸຊຸກໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາຣສ ປິຏ຺ຐິກຓ຺ຏເກ ໂກຏິຍາ ໂກຏິໍ ປຏິປາເທຕ຺ວາ. ເອວຎ຺ຫິ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມມໍສນ຺ຫາຣູນິ ນ ປຓມນ຺ຕິ. ອຖສ຺ສ ຍາ ເຕສໍ ປຓມນປຈ຺ຈຍາ ຂເຓ ຂເຓ ເວທນາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ຕາ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຕາສຸ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມານາສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄໍ ໂຫຕິ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນ ປຣິປຕຕິ, ວຸທ຺ຘິໍ ຜາຕິໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ.

ປຣິມຸຂໍ ສຕິໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານາຠິມຸຂໍ ສຕິໍ ຐປຍິຕ຺ວາ. ໂສ ສໂຕວ ອສ຺ສສຕິ ສໂຕ ປສ຺ສສຕີຕິ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ເອວໍ ນິສີທິຕ຺ວາ ເອວຎ຺ຈ ສຕິໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຕໍ ສຕິໍ ອວິຊຫນ຺ໂຕ ສໂຕ ເອວ ອສ຺ສສຕິ ສໂຕ ປສ຺ສສຕິ, ສໂຕກາຣີ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອິທານິ ເຍຫິ ປກາເຣຫິ ສໂຕກາຣີ ໂຫຕິ, ເຕ ປກາເຣ ທສ຺ເສຕຸໍ ທີຆໍ ວາ ອສ຺ສສນ຺ໂຕຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ທີຆໍ ວາ ອສ຺ສສນ຺ໂຕຕິ ທີຆໍ ວາ ອສ຺ສາສໍ ປວຕ຺ຕຍນ຺ໂຕ. ຕຖາ ຣສ຺ສໍ. ຍາ ປນ ເນສໍ ທີຆຣສ຺ສຕາ, ສາ ກາລວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ກທາຈິ ຫິ ມນຸສ຺ສາ ຫຕ຺ຖິອຫິອາທໂຍ ວິຍ ກາລວເສນ ທີຆໍ ອສ຺ສສນ຺ຕິ ຈ ປສ຺ສສນ຺ຕິ ຈ, ກທາຈິ ສຸນຂສສາທໂຍ ວິຍ ຣສ຺ສໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຫິ ຈຸຓ຺ຓວິຈຸຓ຺ຓາ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ທີຆຣສ຺ສາ ນາມ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ເຕ ທີຆໍ ກາລໍ ປວິສນ຺ຕາ ຈ ນິກ຺ຂມນ຺ຕາ ຈ ທີຆາ, ຣສ຺ສໍ ກາລໍ ປວິສນ຺ຕາ ຈ ນິກ຺ຂມນ຺ຕາ ຈ ຣສ຺ສາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ອຸປຣິ ວຸຕ຺ເຕຫິ ນວຫາກາເຣຫິ ທີຆໍ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ ຈ ປສ຺ສສນ຺ໂຕ ຈ ທີຆໍ ອສ຺ສສາມິ, ປສ຺ສສາມີຕິ ປຊານາຕິ, ຕຖາ ຣສ຺ສໍ.

ເອວໍ ປຊານໂຕ ຈ –

‘‘ທີໂຆ ຣສ຺ໂສ ຈ ອສ຺ສາໂສ, ປສ຺ສາໂສປິ ຈ ຕາທິໂສ;

ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນາສິກຄ຺ເຄວ ຠິກ຺ຂຸໂນ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໑໙; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໖໕);

ນວນ຺ນຎ຺ຈສ຺ສ ອາກາຣານໍ ເອເກນາກາເຣນ ກາຍານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐານຠາວນາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສພ຺ພກາຍປຏິສໍເວທີ ອສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕິ. ສພ຺ພກາຍປຏິສໍເວທີ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕີຕິ ສກລສ຺ສ ອສ຺ສາສກາຍສ຺ສາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ ວິທິຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕິ. ສກລສ຺ສ ປສ຺ສາສກາຍສ຺ສາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ ວິທິຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕິ. ເອວໍ ວິທິຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນ ອສ຺ສສຕິ ເຈວ ປສ຺ສສຕິ ຈ. ຕສ຺ມາ ‘‘ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອກສ຺ສ ຫິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຈຸຓ຺ຓວິຈຸຓ຺ຓວິສເຏ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໑໙; ປາຣາ. ໒.໑໖໕) ອສ຺ສາສກາເຍ, ປສ຺ສາສກາເຍ ວາ ອາທິ ປາກໂຏ ໂຫຕິ, ນ ມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ. ໂສ ອາທິເມວ ປຣິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ມຊ຺ຌປຣິໂຍສາເນ ກິລມຕິ. ເອກສ຺ສ ມຊ຺ຌໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ນ ອາທິປຣິໂຍສານໍ. ໂສ ມຊ຺ຌເມວ ປຣິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ອາທິປຣິໂຍສາເນ ກິລມຕິ. ເອກສ຺ສ ປຣິໂຍສານໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ນ ອາທິມຊ຺ຌໍ. ໂສ ປຣິໂຍສານໍເຍວ ປຣິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ອາທິມຊ຺ເຌ ກິລມຕິ. ເອກສ຺ສ ສພ຺ພໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ໂສ ສພ຺ພມ຺ປິ ປຣິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ນ ກຕ຺ຖຈິ ກິລມຕິ. ຕາທິເສນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ສພ຺ພກາຍປຏິສໍເວທີ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ສິກ຺ຂຕີຕິ ເອວໍ ຆຏຕິ ວາຍມຕິ. ໂຍ ວາ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ສໍວໂຣ, ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິສີລສິກ຺ຂາ. ໂຍ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ສມາຘິ, ອຍໍ ອຘິຈິຕ຺ຕສິກ຺ຂາ. ຍາ ຕຖາຠູຕສ຺ສ ປຎ຺ຎາ, ອຍໍ ອຘິປຎ຺ຎາສິກ຺ຂາຕິ ອິມາ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາໂຍ ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ຕາຍ ສຕິຍາ ເຕນ ມນສິກາເຣນ ສິກ຺ຂຕິ ອາເສວຕິ ຠາເວຕິ ພຫຸລີກໂຣຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ປຸຣິມນເຍນ ເກວລໍ ອສ຺ສສິຕພ຺ພໍ ປສ຺ສສິຕພ຺ພເມວ ຈ, ນ ອຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈິ ກາຕພ຺ພໍ, ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປນ ຎາຓຸປ຺ປາທນາທີສຸ ໂຍໂຄ ກຣຓີໂຍ. ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ‘‘ອສ຺ສສາມີຕິ ປຊານາຕິ ປສ຺ສສາມີຕິ ປຊານາຕິ’’ຈ຺ເຈວ ວຕ຺ຕມານກາລວເສນ ປາຬິໍ ວຕ຺ວາ ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ຎາຓຸປ຺ປາທນາທິໂນ ອາ-ກາຣສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ສພ຺ພກາຍປຏິສໍເວທີ ອສ຺ສສິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອນາຄຕກາລວເສນ ປາຬິ ອາໂຣປິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ປສ຺ສມ຺ຠຍໍ ກາຍສງ຺ຂາຣໍ…ເປ… ສິກ຺ຂຕີຕິ ໂອຬາຣິກໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສສງ຺ຂາຕໍ ກາຍສງ຺ຂາຣໍ ປສ຺ສມ຺ເຠນ຺ໂຕ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ເຠນ຺ໂຕ ນິໂຣເຘນ຺ໂຕ ວູປສເມນ຺ໂຕ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕິ.

ຕຕ຺ເຣວໍ ໂອຬາຣິກສຸຂຸມຕາ ຈ ປສ຺ສທ຺ຘິ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ – ອິມສ຺ສ ຫິ ຠິກ຺ຂຸໂນ ປຸພ຺ເພ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕກາເລ ກາໂຍ ຈ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ສທຣຖາ ໂຫນ຺ຕິ ໂອຬາຣິກາ. ກາຍຈິຕ຺ຕານໍ ໂອຬາຣິກຕ຺ເຕ ອວູປສນ຺ເຕ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາປິ ໂອຬາຣິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ພລວຕຣາ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນາສິກາ ນປ຺ປໂຫຕິ, ມຸເຂນ ອສ຺ສສນ຺ໂຕປິ ປສ຺ສສນ຺ໂຕປິ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຍທາ ປນສ຺ສ ກາໂຍປິ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕທາ ເຕ ສນ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ ວູປສນ຺ຕາ. ເຕສຸ ວູປສນ຺ເຕສຸ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ສຸຂຸມາ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ, ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວິເຈຕພ຺ພາກາຣປ຺ປຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ປຸຣິສສ຺ສ ຘາວິຕ຺ວາ ປພ຺ພຕາ ວາ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ມຫາຠາຣໍ ວາ ສີສໂຕ ໂອໂຣເປຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ໂອຬາຣິກາ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ໂຫນ຺ຕິ, ນາສິກາ ນປ຺ປໂຫຕິ, ມຸເຂນ ອສ຺ສສນ຺ໂຕປິ ປສ຺ສສນ຺ໂຕປິ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຍທາ ປເນສ ຕໍ ປຣິສ຺ສມໍ ວິໂນເທຕ຺ວາ ນ຺ຫຕ຺ວາ ຈ ປິວິຕ຺ວາ ຈ ອລ຺ລສາຏກໍ ຫທເຍ ກຕ຺ວາ ສີຕາຍ ຉາຍາຍ ນິປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ອຖສ຺ສ ເຕ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ສຸຂຸມາ ໂຫນ຺ຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ, ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວິເຈຕພ຺ພາກາຣປ຺ປຕ຺ຕາ, ເອວເມວໍ ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕກາເລຕິ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕກາເລ ‘‘ໂອຬາຣິໂກຬາຣິເກ ກາຍສງ຺ຂາເຣ ປສ຺ສມ຺ເຠມີ’’ຕິ ອາໂຠຄສມນ຺ນາຫາຣມນສິກາໂຣ ນຕ຺ຖິ, ປຣິຄ຺ຄຫິຕກາເລ ປນ ອຕ຺ຖິ. ເຕນສ຺ສ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕກາລໂຕ ປຣິຄ຺ຄຫິຕກາເລ ກາຍສງ຺ຂາໂຣ ສຸຂຸໂມ ໂຫຕິ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ –

‘‘ສາຣທ຺ເຘ ກາເຍ ຈິຕ຺ເຕ ຈ, ອຘິມຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ;

ອສາຣທ຺ຘມ຺ຫິ ກາຍມ຺ຫິ, ສຸຂຸມໍ ສມ຺ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໒໐; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໖໕);

ປຣິຄ຺ຄເຫປິ ໂອຬາຣິໂກ, ປຐມຊ຺ຌານູປຈາເຣ ສຸຂຸໂມ. ຕສ຺ມິມ຺ປິ ໂອຬາຣິໂກ, ປຐມຊ຺ຌາເນ ສຸຂຸໂມ. ປຐມຊ຺ຌາເນ ຈ ທຸຕິຍຊ຺ຌານູປຈາເຣ ຈ ໂອຬາຣິໂກ, ທຸຕິຍຊ຺ຌາເນ ສຸຂຸໂມ. ທຸຕິຍຊ຺ຌາເນ ຈ ຕຕິຍຊ຺ຌານູປຈາເຣ ຈ ໂອຬາຣິໂກ, ຕຕິຍຊ຺ຌາເນ ສຸຂຸໂມ. ຕຕິຍຊ຺ຌາເນ ຈ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານູປຈາເຣ ຈ ໂອຬາຣິໂກ, ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນ ອຕິສຸຂຸໂມ ອປ຺ປວຕ຺ຕິເມວ ປາປຸຓາຕິ. ອິທໍ ຕາວ ທີຆຠາຓກສໍຍຸຕ຺ຕຠາຓການໍ ມຕໍ.

ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ ປນ ‘‘ປຐມຊ຺ຌາເນ ໂອຬາຣິໂກ, ທຸຕິຍຊ຺ຌານູປຈາເຣ ສຸຂຸໂມ’’ຕິ ເອວໍ ເຫຏ຺ຐິມເຫຏ຺ຐິມຊ຺ຌານໂຕ ອຸປຣູປຣິຊ຺ຌານູປຈາເຣປິ ສຸຂຸມຕຣໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ສພ຺ເພສໍເຍວ ປນ ມເຕນ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕກາເລ ປວຕ຺ຕກາຍສງ຺ຂາໂຣ ປຣິຄ຺ຄຫິຕກາເລ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຕິ, ປຣິຄ຺ຄຫິຕກາເລ ປວຕ຺ຕກາຍສງ຺ຂາໂຣ ປຐມຊ຺ຌານູປຈາເຣ…ເປ… ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານູປຈາເຣ ປວຕ຺ຕກາຍສງ຺ຂາໂຣ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຕິ. ອຍໍ ຕາວ ສມເຖ ນໂຍ.

ວິປສ຺ສນາຍໍ ປນ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕກາເລ ປວຕ຺ຕກາຍສງ຺ຂາໂຣ ໂອຬາຣິໂກ, ມຫາຠູຕປຣິຄ຺ຄເຫ ສຸຂຸໂມ. ໂສປິ ໂອຬາຣິໂກ, ອຸປາທາຣູປປຣິຄ຺ຄເຫ ສຸຂຸໂມ. ໂສປິ ໂອຬາຣິໂກ, ສກລຣູປປຣິຄ຺ຄເຫ ສຸຂຸໂມ. ໂສປິ ໂອຬາຣິໂກ, ອຣູປປຣິຄ຺ຄເຫ ສຸຂຸໂມ. ໂສປິ ໂອຬາຣິໂກ, ຣູປາຣູປປຣິຄ຺ຄເຫ ສຸຂຸໂມ. ໂສປິ ໂອຬາຣິໂກ, ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ສຸຂຸໂມ. ໂສປິ ໂອຬາຣິໂກ, ສປ຺ປຈ຺ຈຍນາມຣູປທສ຺ສເນ ສຸຂຸໂມ. ໂສປິ ໂອຬາຣິໂກ, ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກ ວິປສ຺ສນາຍ ສຸຂຸໂມ. ໂສປິ ທຸພ຺ພລວິປສ຺ສນາຍ ໂອຬາຣິໂກ, ພລວວິປສ຺ສນາຍ ສຸຂຸໂມ. ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຸຣິມສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ສ ປຈ຺ຉິເມນ ປຈ຺ຉິເມນ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວເມຕ຺ຖ ໂອຬາຣິກສຸຂຸມຕາ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍໍ ຕາເວຕ຺ຖ ກາຍານຸປສ຺ສນາວເສນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຐມຈຕຸກ຺ກສ຺ສ ອນຸປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາ.

ຍສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອິທເມວ ຈຕຸກ຺ກໍ ອາທິກມ຺ມິກສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຕຣານິ ປນ ຕີຓິ ຈຕຸກ຺ການິ ເອຕ຺ຖ ປຕ຺ຕຊ຺ຌານສ຺ສ ເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາວເສນ, ຕສ຺ມາ ອິມໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຠາເວຕ຺ວາ ອານາປານຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານປທຏ຺ຐານາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິຕຸກາເມນ ອາທິກມ຺ມິເກນ ກຸລປຸຕ຺ເຕນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສີລປຣິໂສຘນາທີນິ ສພ຺ພກິຈ຺ຈານິ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຕງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ອາຈຣິຍສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປຎ຺ຈສນ຺ຘິກໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣິເມ ປຎ຺ຈ ສນ຺ຘໂຍ ອຸຄ຺ຄໂຫ ປຣິປຸຈ຺ຉາ ອຸປຏ຺ຐານໍ ອປ຺ປນາ ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸຄ຺ຄໂຫ ນາມ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ. ປຣິປຸຈ຺ຉາ ນາມ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ປຣິປຸຈ຺ຉນໍ. ອຸປຏ຺ຐານໍ ນາມ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານໍ. ອປ຺ປນາ ນາມ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ອປ຺ປນາ. ລກ຺ຂຓໍ ນາມ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ລກ຺ຂຓໍ, ‘‘ເອວໍ ລກ຺ຂຓມິທໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານສຠາວູປຘາຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ເອວໍ ປຎ຺ຈສນ຺ຘິກໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕນາປິ ນ ກິລມຕິ, ອາຈຣິຍມ຺ປິ ນ ວິເຫເສຕິ. ຕສ຺ມາ ໂຖກໍ ອຸທ຺ທິສາເປຕ຺ວາ ພຫຸໍ ກາລໍ ສຊ຺ຌາຍິຕ຺ວາ ເອວໍ ປຎ຺ຈສນ຺ຘິກໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອາຈຣິຍສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ວາ ອຏ຺ຐາຣສ ໂທສຍຸຕ຺ເຕ ວິຫາເຣ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕ ເສນາສເນ ວສນ຺ເຕນ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນຂຸທ຺ທກປລິໂພເຘນ ກຕຠຕ຺ຕກິຈ຺ເຈນ ຠຕ຺ຕສມ຺ມທໍ ປຏິວິໂນເທຕ຺ວາ ສຸຂນິສິນ຺ເນນ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓານຸສ຺ສຣເຓນ ຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ປຫໍເສຕ຺ວາ ອາຈຣິຍຸຄ຺ຄຫໂຕ ເອກປທມ຺ປິ ອປຣິຫາເປນ຺ເຕນ ອິທໍ ອານາປານສ຺ສຕິກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ມນສິກາຣວິຘິ –

‘‘ຄຓນາ ອນຸພນ຺ຘນາ, ຜຸສນາ ຐປນາ ສລ຺ລກ຺ຂຓາ;

ວິວຏ຺ຏນາ ປາຣິສຸທ຺ຘິ, ເຕສຎ຺ຈ ປຏິປສ຺ສນາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຄຓນາຕິ ຄຓນາເຍວ. ອນຸພນ຺ຘນາຕິ ອນຸຄມນາ. ຜຸສນາຕິ ຜຸຏ຺ຐຏ຺ຐານໍ. ຐປນາຕິ ອປ຺ປນາ. ສລ຺ລກ຺ຂຓາຕິ ວິປສ຺ສນາ. ວິວຏ຺ຏນາຕິ ມຄ຺ໂຄ. ປາຣິສຸທ຺ຘີຕິ ຜລໍ. ເຕສຎ຺ຈ ປຏິປສ຺ສນາຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ. ຕຕ຺ຖ ອິມິນາ ອາທິກມ຺ມິເກນ ກຸລປຸຕ຺ເຕນ ປຐມໍ ຄຓນາຍ ອິທໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ. ຄເຓນ຺ເຕນ ປນ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ເຫຏ຺ຐາ ນ ຐເປຕພ຺ພໍ, ທສນ຺ນໍ ອຸປຣິ ນ ເນຕພ຺ພໍ, ອນ຺ຕຣາ ຂຓ຺ຑໍ ນ ທສ຺ເສຕພ຺ພໍ. ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ເຫຏ຺ຐາ ຐເປນ຺ຕສ຺ສ ຫິ ສມ຺ພາເຘ ໂອກາເສ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ວິປ຺ຜນ຺ທຕິ ສມ຺ພາເຘ ວເຊ ສນ຺ນິຣຸທ຺ຘໂຄຄໂຓ ວິຍ. ທສນ຺ນໍ ອຸປຣິ ເນນ຺ຕສ຺ສ ຄຓນນິສ຺ສິໂຕວ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ໂຫຕິ. ອນ຺ຕຣາ ຂຓ຺ຑໍ ທສ຺ເສນ຺ຕສ຺ສ ‘‘ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕໍ ນຸ ໂຂ ເມ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ໂນ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິກມ຺ປຕິ, ຕສ຺ມາ ເອເຕ ໂທເສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຄເຓຕພ຺ພໍ.

ຄເຓນ຺ເຕນ ຈ ປຐມໍ ທນ຺ຘຄຓນາຍ ຘຎ຺ຎມາປກຄຓນາຍ ຄເຓຕພ຺ພໍ. ຘຎ຺ຎມາປໂກ ຫິ ນາຬິໍ ປູເຣຕ຺ວາ ‘‘ເອກ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ໂອກິຣຕິ, ປຸນ ປູເຣນ຺ໂຕ ກິຎ຺ຈິ ກຈວຣໍ ທິສ຺ວາ ຉຑ຺ເຑນ຺ໂຕ ‘‘ເອກໍ ເອກ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ. ເອເສວ ນໂຍ ທ຺ເວ ທ຺ເວຕິອາທີສຸ. ເອວເມວໍ ອິມິນາປິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາເສສຸ ໂຍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ເອກໍ ເອກ’’ນ຺ຕິອາທິໍ ກຕ຺ວາ ຍາວ ‘‘ທສ ທສາ’’ຕິ ປວຕ຺ຕມານໍ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຸປລກ຺ເຂຕ຺ວາວ ຄເຓຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ສ ເອວໍ ຄຓຍໂຕ ນິກ຺ຂມນ຺ຕາ ຈ ປວິສນ຺ຕາ ຈ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ປາກຏາ ໂຫນ຺ຕິ.

ອຖາເນນ ຕໍ ທນ຺ຘຄຓນໍ ຘຎ຺ຎມາປກຄຓນໍ ປຫາຍ ສີຆຄຓນາຍ ໂຄປາລກຄຓນາຍ ຄເຓຕພ຺ພໍ. ເຉໂກ ຫິ ໂຄປາລໂກ ສກ຺ຂຣາທໂຍ ອຸຈ຺ຉງ຺ເຄນ ຄເຫຕ຺ວາ ຣຊ຺ຊຸທຓ຺ຑຫຕ຺ໂຖ ປາໂຕວ ວຊໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຄາໂວ ປິຏ຺ຐິຍໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ປລິຆຕ຺ຖມ຺ຠມຕ຺ຖເກ ນິສິນ຺ໂນ ທ຺ວາຣໍ ປຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕໍເຍວ ຄາວໍ ‘‘ເອໂກ ທ຺ເວ’’ຕິ ສກ຺ຂຣໍ ຂິປິຕ຺ວາ ຂິປິຕ຺ວາ ຄເຓຕິ. ຕິຍາມຣຕ຺ຕິໍ ສມ຺ພາເຘ ໂອກາເສ ທຸກ຺ຂໍ ວຸຕ຺ຖໂຄຄໂຓ ນິກ຺ຂມນ຺ໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຸປນິຆໍສນ຺ໂຕ ເວເຄນ ເວເຄນ ປຸຎ຺ຊປຸຎ຺ໂຊ ຫຸຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມຕິ. ໂສ ເວເຄນ ເວເຄນ ‘‘ຕີຓິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຎ຺ຈ ທສາ’’ຕິ ຄເຓຕິເຍວ, ເອວມສ຺ສາປິ ປຸຣິມນເຍນ ຄຓຍໂຕ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ປາກຏາ ຫຸຕ຺ວາ ສີຆໍ ສີຆໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ສຎ຺ຈຣນ຺ຕິ. ຕໂຕ ເຕນ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ສຎ຺ຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕ ຈ ພຫິ ຈ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທ຺ວາຣປ຺ປຕ຺ຕໍ ທ຺ວາຣປ຺ປຕ຺ຕໍເຍວ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ເອໂກ ທ຺ເວ ຕີຓິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຎ຺ຈ, ເອໂກ ທ຺ເວ ຕີຓິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຎ຺ຈ ຉ, ເອໂກ ທ຺ເວ ຕີຓິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຎ຺ຈ ຉ ສຕ຺ຕ…ເປ… ອຏ຺ຐ ນວ ທສາ’’ຕິ ສີຆໍ ສີຆໍ ຄເຓຕພ຺ພເມວ. ຄຓນາປຏິພທ຺ເຘ ຫິ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ຄຓນພເລເນວ ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄໍ ໂຫຕິ ອຣິຕ຺ຕຸປຕ຺ຖມ຺ຠນວເສນ ຈຓ຺ຑໂສເຕ ນາວາຐປນມິວ.

ຕສ຺ເສວໍ ສີຆໍ ສີຆໍ ຄຓຍໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ຕໍ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ອຖ ‘‘ນິຣນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕ ຈ ພຫິ ຈ ວາຕໍ ອປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຣິມນເຍເນວ ເວເຄນ ເວເຄນ ຄເຓຕພ຺ພໍ. ອນ຺ໂຕປວິສນວາເຕນ ຫິ ສທ຺ຘິໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປເວສຍໂຕ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ວາຕພ຺ຠາຫຕໍ ເມທປູຣິຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ພຫິນິກ຺ຂມນວາເຕນ ສທ຺ຘິໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນີຫຣໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ປຸຖຸຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕໍ ວິກ຺ຂິປຕິ. ຜຸຏ຺ຐຜຸຏ຺ໂຐກາເສ ປນ ສຕິໍ ຐເປຕ຺ວາ ຠາເວນ຺ຕສ຺ເສວ ຠາວນາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອນ຺ໂຕ ຈ ພຫິ ຈ ວາຕໍ ອປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຣິມນເຍເນວ ເວເຄນ ເວເຄນ ຄເຓຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ກີວຈິຣໍ ປເນຕໍ ຄເຓຕພ຺ພນ຺ຕິ? ຍາວ ວິນາ ຄຓນາຍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາຣມ຺ມເຓ ສຕິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ. ພຫິ ວິສຏວິຕກ຺ກວິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາຣມ຺ມເຓ ສຕິ ສຓ຺ຐາປນຕ຺ຖໍເຍວ ຫິ ຄຓນາຕິ.

ເອວໍ ຄຓນາຍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອນຸພນ຺ຘນາຍ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ. ອນຸພນ຺ຘນາ ນາມ ຄຓນໍ ປຏິສໍຫຣິຕ຺ວາ ສຕິຍາ ນິຣນ຺ຕຣໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສານໍ ອນຸຄມນໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ນ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານານຸຄມນວເສນ. ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານານິ ຕສ຺ສານຸຄມເນ ອາທີນວາ ຈ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕາເຍວ.

ຕສ຺ມາ ອນຸພນ຺ຘນາຍ ມນສິກໂຣນ຺ເຕນ ນ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານວເສນ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ, ອປິຈ ໂຂ ຜຸສນາວເສນ ຈ ຐປນາວເສນ ຈ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ. ຄຓນານຸພນ຺ຘນາວເສນ ວິຍ ຫິ ຜຸສນາຐປນາວເສນ ວິສຸໍ ມນສິກາໂຣ ນຕ຺ຖິ, ຜຸຏ຺ຐຜຸຏ຺ຐຏ຺ຐາເນເຍວ ປນ ຄເຓນ຺ໂຕ ຄຓນາຍ ຈ ຜຸສນາຍ ຈ ມນສິ ກໂຣຕິ, ຕຕ຺ເຖວ ຄຓນໍ ປຏິສໍຫຣິຕ຺ວາ ເຕ ສຕິຍາ ອນຸພນ຺ຘນ຺ໂຕ, ອປ຺ປນາວເສນ ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປນ຺ໂຕ ‘‘ອນຸພນ຺ຘນາຍ ຈ ຜຸສນາຍ ຈ ຐປນາຍ ຈ ມນສິ ກໂຣຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວຸຕ຺ຕປງ຺ຄຸຬໂທວາຣິໂກປມາຫິ ອິເຘວ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕກກຈູປມາຍ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ປງ຺ຄຸໂຬປມາ – ເສຍ຺ຍຖາປິ ປງ຺ຄຸໂຬ ໂທລາຍ ກີຬຕໍ ມາຕາປຸຕ຺ຕານໍ ໂທລໍ ຂິປິຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ໂທລາຖມ຺ຠມູເລ ນິສິນ຺ໂນ ກເມນ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ຈ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ຈ ໂທລາຜລກສ຺ສ ອຸໂຠ ໂກຏິໂຍ ມຊ຺ຌຎ຺ຈ ປສ຺ສຕິ, ນ ຈ ອຸໂຠໂກຏິມຊ຺ຌານໍ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ພ຺ຍາວໂຏ ໂຫຕິ, ເອວເມວ ຠິກ຺ຂຸ ສຕິວເສນ ອຸປນິພນ຺ຘນຕ຺ຖມ຺ຠມູເລ ຐຕ຺ວາ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສໂທລໍ ຂິປິຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ນິມິຕ຺ເຕ ສຕິຍາ ນິສີທນ຺ໂຕ ກເມນ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕານຎ຺ຈ ຄຈ຺ຉນ຺ຕານຎ຺ຈ ຜຸຏ຺ຐຏ຺ຐາເນ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສານໍ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ ສຕິຍາ ອນຸຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຕຕ຺ເຖວ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໒໕) ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ປສ຺ສຕິ, ນ ຈ ເຕສໍ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ພ຺ຍາວໂຏ ໂຫຕິ. ອຍໍ ປງ຺ຄຸໂຬປມາ.

ອຍໍ ປນ ໂທວາຣິໂກປມາ – ເສຍ຺ຍຖາປິ ໂທວາຣິໂກ ນຄຣສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ຈ ພຫິ ຈ ປຸຣິເສ ‘‘ໂກ ຕ຺ວໍ, ກຸໂຕ ວາ ອາຄໂຕ, ກຸຫິໍ ວາ ຄຈ຺ຉສິ, ກິໍ ວາ ເຕ ຫຕ຺ເຖ’’ຕິ ນ ວີມໍສຕິ. ນ ຫິ ຕສ຺ສ ເຕ ຠາຣາ, ທ຺ວາຣປ຺ປຕ຺ຕໍ ທ຺ວາຣປ຺ປຕ຺ຕໍເຍວ ປນ ວີມໍສຕິ, ເອວເມວ ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນ຺ໂຕປວິຏ຺ຐວາຕາ ຈ ພຫິນິກ຺ຂນ຺ຕວາຕາ ຈ ນ ຠາຣາ ໂຫນ຺ຕິ, ທ຺ວາຣປ຺ປຕ຺ຕາ ທ຺ວາຣປ຺ປຕ຺ຕາເຍວ ຠາຣາຕິ ອຍໍ ໂທວາຣິໂກປມາ.

ກກຈູປມາ ປນ ‘‘ນິມິຕ຺ຕໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໕໙) ນເຍນ ອິຘ ວຸຕ຺ຕາເຍວ. ອິຘ ປນສ຺ສ ອາຄຕາຄຕວເສນ ອມນສິກາຣມຕ຺ຕເມວ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອິທໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິກໂຣໂຕ ກສ຺ສຈິ ນ ຈິເຣເນວ ນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອວເສສຌານງ຺ຄປຏິມຓ຺ຑິຕາ ອປ຺ປນາສງ຺ຂາຕາ ຐປນາ ຈ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ສຈິ ປນ ຄຓນາວເສເນວ ມນສິກາຣກາລໂຕ ປຠຸຕິ ຍຖາ ສາຣທ຺ຘກາຍສ຺ສ ມຎ຺ເຈ ວາ ປີເຐ ວາ ນິສີທໂຕ ມຎ຺ຈປີຐໍ ໂອນມຕິ ວິກູຊຕິ, ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ວລິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອສາຣທ຺ຘກາຍສ຺ສ ປນ ນິສີທໂຕ ເນວ ມຎ຺ຈປີຐໍ ໂອນມຕິ ນ ວິກູຊຕິ, ນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ວລິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕູລປິຈຸປູຣິຕໍ ວິຍ ມຎ຺ຈປີຐໍ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ອສາຣທ຺ໂຘ ກາໂຍ ລຫຸໂກ ໂຫຕິ, ເອວເມວໍ ຄຓນາວເສນ ມນສິກາຣກາລໂຕ ປຠຸຕິ ອນຸກ຺ກມໂຕ ໂອຬາຣິກອສ຺ສາສປສ຺ສາສນິໂຣຘວເສນ ກາຍທຣເຖ ວູປສນ຺ເຕ ກາໂຍປິ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ລຫຸກໍ ໂຫຕິ, ສຣີຣໍ ອາກາເສ ລງ຺ຆນາກາຣປ຺ປຕ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ.

ຕສ຺ສ ໂອຬາຣິເກ ອສ຺ສາສປສ຺ສາເສ ນິຣຸທ຺ເຘ ສຸຂຸມອສ຺ສາສປສ຺ສາສນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕສ຺ມິມ຺ປິ ນິຣຸທ຺ເຘ ອປຣາປຣໍ ຕໂຕ ສຸຂຸມຕຣໍ ສຸຂຸມຕຣໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ ປວຕ຺ຕຕິເຍວ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອຸປຣິ ວຸຕ຺ຕກໍສຖາໂລປມາຍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຍຖາ ຫິ ອຎ຺ຎານິ ກມ຺ມຏ຺ຐານານິ ອຸປຣູປຣິ ວິຠູຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຕຖາ ອິທໍ. ອິທໍ ປນ ອຸປຣູປຣິ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ ສຸຂຸມຕ຺ຕໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຸປຏ຺ຐານມ຺ປິ ນ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ. ເອວໍ ອນຸປຏ຺ຐຫນ຺ເຕ ປນ ຕສ຺ມິໍ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ອາຈຣິຍໍ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວາ ‘‘ນຏ຺ຐໍ ທານິ ເມ ກມ຺ມຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ນ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ອິຣິຍາປຖໍ ວິໂກເປຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉໂຕ ຫິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນວນວເມວ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຖານິສິນ຺ເນເນວ ເທສໂຕ ອາຫຣິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ອາຫຣຓູປາໂຍ – ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ອນຸປຏ຺ຐານຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ‘‘ອິເມ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ນາມ ກຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິ, ກຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ. ກສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖິ, ກສ຺ສ ວາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ອເຖວໍ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂໂຕ ‘‘ອິເມ ອນ຺ໂຕມາຕຸກຸຈ຺ຉິຍໍ ນຕ຺ຖິ, ອຸທເກ ນິມຸຄ຺ຄານໍ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາ ອສຎ຺ຎີຠູຕານໍ ມຕານໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາປນ຺ນານໍ ຣູປາຣູປຠວສມງ຺ຄີນໍ ນິໂຣຘສມາປນ຺ນານ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ເອວໍ ອຕ຺ຕນາວ ອຕ຺ຕາ ປຏິໂຈເທຕພ຺ໂພ ‘‘ນນຸ, ຕ຺ວໍ ປຓ຺ຑິຕ, ເນວ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິຄໂຕ, ນ ອຸທເກ ນິມຸຄ຺ໂຄ, ນ ອສຎ຺ຎີຠູໂຕ, ນ ມໂຕ, ນ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາປນ຺ໂນ, ນ ຣູປາຣູປຠວສມງ຺ຄີ, ນ ນິໂຣຘສມາປນ຺ໂນ. ອຕ຺ຖິເຍວ ເຕ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ, ມນ຺ທປຎ຺ຎຕາຍ ປນ ປຣິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກສີ’’ຕິ. ອຖາເນນ ປກຕິຜຸຏ຺ຐວເສນ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ໂພ. ອິເມ ຫິ ທີຆນາສິກສ຺ສ ນາສາປຸຏໍ ຆຏ຺ເຏນ຺ຕາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຣສ຺ສນາສິກສ຺ສ ອຸຕ຺ຕໂຣຏ຺ຐໍ. ຕສ຺ມາເນນ ອິມໍ ນາມ ຐານໍ ຆຏ຺ເຏນ຺ຕີຕິ ນິມິຕ຺ຕໍ ຐເປຕພ຺ພໍ. ອິມເມວ ຫິ ອຕ຺ຖວສໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ຠຄວຕາ – ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕິສ຺ສ ອສມ຺ປຊານສ຺ສ ອານາປານສ຺ສຕິຠາວນໍ ວທາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໔໙; ສໍ. ນິ. ໕.໙໙໒). ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ຍໍກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສຕສ຺ສ ສມ຺ປຊານສ຺ເສວ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອິໂຕ ອຎ຺ຎໍ ປນ ມນສິກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ປາກຏໍ ໂຫຕິ. ອິທໍ ປນ ອານາປານສ຺ສຕິກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄຣຸກໍ ຄຣຸກຠາວນໍ ພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘພຸທ຺ຘປຸຕ຺ຕານໍ ມຫາປຸຣິສານໍເຍວ ມນສິກາຣຠູມິຠູຕໍ, ນ ເຈວ ອິຕ຺ຕຣໍ, ນ ຈ ອິຕ຺ຕຣສຕ຺ຕສມາເສວິຕໍ. ຍຖາ ຍຖາ ມນສິ ກຣີຍຕິ, ຕຖາ ຕຖາ ສນ຺ຕຎ຺ເຈວ ໂຫຕິ ສຸຂຸມຎ຺ຈ. ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ພລວຕີ ສຕິ ຈ ປຎ຺ຎາ ຈ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ.

ຍຖາ ຫິ ມຏ຺ຐສາຏກສ຺ສ ຕຸນ຺ນກຣຓກາເລ ສູຈິປິ ສຸຂຸມາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ສູຈິປາສເວຘນມ຺ປິ ຕໂຕ ສຸຂຸມຕຣໍ, ເອວເມວໍ ມຏ຺ຐສາຏກສທິສສ຺ສ ອິມສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ຠາວນາກາເລ ສູຈິປຏິຠາຄາ ສຕິປິ ສູຈິປາສເວຘນປຏິຠາຄາ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາປິ ພລວຕີ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ຕາຫິ ຈ ປນ ສຕິປຎ຺ຎາຫິ ສມນ຺ນາຄເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ນ ເຕ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປກຕິຜຸຏ຺ໂຐກາສາ ປຣິເຍສິຕພ຺ພາ.

ຍຖາ ຫິ ກສ຺ສໂກ ເຂຕ຺ຕໍ ກສິຕ຺ວາ ພລີພທ຺ເທ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ໂຄຈຣມຸເຂ ກຕ຺ວາ ຉາຍາຍ ນິສິນ຺ໂນ ວິສ຺ສເມຍ຺ຍ, ອຖສ຺ສ ເຕ ພລີພທ຺ທາ ເວເຄນ ອຏວິໍ ປວິເສຍ຺ຍຸໍ. ໂຍ ໂຫຕິ ເຉໂກ ກສ຺ສໂກ, ໂສ ປຸນ ເຕ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຍເຊຕຸກາໂມ ນ ເຕສໍ ອນຸປທໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຏວິໍ ອາຫິຓ຺ຑຕິ. ອຖ ໂຂ ຣສ຺ມິຎ຺ຈ ປໂຕທຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸຊຸກເມວ ເຕສໍ ນິປາຕນຕິຕ຺ຖໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສີທຕິ ວາ ນິປຊ຺ຊຕິ ວາ. ອຖ ເຕ ໂຄເຓ ທິວສຠາຄໍ ຈຣິຕ຺ວາ ນິປາຕນຕິຕ຺ຖໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ນ຺ຫຕ຺ວາ ຈ ປິວິຕ຺ວາ ຈ ປຈ຺ຈຸຕ຺ຕຣິຕ຺ວາ ຐິເຕ ທິສ຺ວາ ຣສ຺ມິຍາ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ປໂຕເທນ ວິຊ຺ຌນ຺ໂຕ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍເຊຕ຺ວາ ປຸນ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ເອວເມວໍ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ນ ເຕ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປກຕິຜຸຏ຺ໂຐກາສາ ປຣິເຍສິຕພ຺ພາ. ສຕິຣສ຺ມິໍ ປນ ປຎ຺ຎາປໂຕທຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ປກຕິຜຸຏ຺ໂຐກາເສ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ຫິສ຺ສ ມນສິກໂຣໂຕ ນ ຈິຣສ຺ເສວ ເຕ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ນິປາຕນຕິຕ຺ເຖ ວິຍ ໂຄຓາ. ຕໂຕ ເຕນ ສຕິຣສ຺ມິຍາ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາປໂຕເທນ ວິຊ຺ຌນ຺ເຕນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ເສວມນຸຍຸຎ຺ຊໂຕ ນ ຈິຣສ຺ເສວ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ຕໍ ປເນຕໍ ນ ສພ຺ເພສໍ ເອກສທິສໍ ໂຫຕິ, ອປິຈ ໂຂ ກສ຺ສຈິ ສຸຂສມ຺ຜສ຺ສໍ ອຸປ຺ປາທຍມາໂນ ຕູລປິຈຸ ວິຍ ກປ຺ປາສປິຈຸ ວິຍ ວາຕຘາຣາ ວິຍ ຈ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ເອກຈ຺ເຈ ອາຫຸ.

ອຍໍ ປນ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ວິນິຈ຺ຉໂຍ – ອິທຎ຺ຫິ ກສ຺ສຈິ ຕາຣກຣູປໍ ວິຍ ມຓິຄຸຬິກາ ວິຍ ມຸຕ຺ຕາຄຸຬິກາ ວິຍ ຈ, ກສ຺ສຈິ ຂຣສມ຺ຜສ຺ສໍ ຫຸຕ຺ວາ ກປ຺ປາສຏ຺ຐິ ວິຍ ທາຣຸສາຣສູຈິ ວິຍ ຈ, ກສ຺ສຈິ ທີຆປາມງ຺ຄສຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ກຸສຸມທາມໍ ວິຍ ຘູມສິຂາ ວິຍ ຈ, ກສ຺ສຈິ ວິຕ຺ຖຕໍ ມກ຺ກຏກສຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ວລາຫກປຏລໍ ວິຍ ປທຸມປຸປ຺ຜໍ ວິຍ ຣຖຈກ຺ກໍ ວິຍ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ ວິຍ ສູຣິຍມຓ຺ຑລໍ ວິຍ ຈ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ຕຎ຺ຈ ປເນຕໍ ຍຖາ ສມ຺ພຫຸເລສຸ ຠິກ຺ຂູສຸ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ສຊ຺ຌາຍິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ເນສຸ ເອເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ກີທິສໍ ຫຸຕ຺ວາ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເອໂກ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ມຫຕີ ປພ຺ພເຕຍ຺ຍາ ນທີ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອປໂຣ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ເອກາ ວນຣາຊິ ວິຍ’’. ອຎ຺ໂຎ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ເອໂກ ສີຕຈ຺ຉາໂຍ ສາຂາສມ຺ປນ຺ໂນ ຜລຠາຣຠຣິໂຕ ຣຸກ຺ໂຂ ວິຍາ’’ຕິ. ເຕສຎ຺ຫິ ຕໍ ເອກເມວ ສຸຕ຺ຕໍ ສຎ຺ຎານານຕາຍ ນານໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ເອວໍ ເອກເມວ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສຎ຺ຎານານຕາຍ ນານໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ສຎ຺ຎຊຎ຺ຫິ ເອຕໍ ສຎ຺ຎານິທານໍ ສຎ຺ຎາປຠວໍ, ຕສ຺ມາ ສຎ຺ຎານານຕາຍ ນານໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອວໍ ອຸປຏ຺ຐິເຕ ປນ ນິມິຕ຺ເຕ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ອາຈຣິຍສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາໂຣເຈຕພ຺ພໍ ‘‘ມຍ຺ຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເອວຣູປໍ ນາມ ອຸປຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ. ອາຈຣິເຍນ ປນ ‘‘ນິມິຕ຺ຕມິທໍ, ອາວຸໂສ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ມນສິ ກໂຣຫິ ສປ຺ປຸຣິສາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ອຖາເນນ ນິມິຕ຺ເຕເຍວ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປຕພ຺ພໍ. ເອວມສ຺ສາຍໍ ອິໂຕ ປຠຸຕິ ຐປນາວເສນ ຠາວນາ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ໂປຣາເຓຫິ –

‘‘ນິມິຕ຺ເຕ ຐປຍໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ນານາກາຣໍ ວິຠາວຍໍ;

ຘີໂຣ ອສ຺ສາສປສ຺ສາເສ, ສກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນິພນ຺ຘຕີ’’ຕິ. (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໖໕; ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໓໒);

ຕສ຺ເສວໍ ນິມິຕ຺ຕຸປຏ຺ຐານໂຕ ປຠຸຕິ ນີວຣຓານິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ກິເລສາ ສນ຺ນິສິນ຺ນາວ, ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຈາຣສມາຘິນາ ສມາຫິຕເມວ. ອຖາເນນ ຕໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ເນວ ວຓ຺ຓໂຕ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ, ນ ລກ຺ຂຓໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ອປິຈ ໂຂ ຂຕ຺ຕິຍມເຫສິຍາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຄພ຺ໂຠ ວິຍ ກສ຺ສເກນ ສາລິຍວຄພ຺ໂຠ ວິຍ ຈ ອາວາສາທີນິ ສຕ຺ຕ ອສປ຺ປາຍານິ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຕາເນວ ສຕ຺ຕ ສປ຺ປາຍານິ ເສວນ຺ເຕນ ສາຘຸກໍ ຣກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ອຖ ນໍ ເອວໍ ຣກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ມນສິກາຣວເສນ ວຸທ຺ຘິໍ ວິຣູຬ຺ຫິໍ ຄມຍິຕ຺ວາ ທສວິຘໍ ອປ຺ປນາໂກສລ຺ລໍ ສມ຺ປາເທຕພ຺ພໍ, ວີຣິຍສມຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ຕສ຺ເສວໍ ຆເຏນ຺ຕສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕານຸກ຺ກເມນ ຕສ຺ມິໍ ນິມິຕ຺ເຕ ຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກຊ຺ຌານານິ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເອວໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກຊ຺ຌາໂນ ປເນຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸ ສລ຺ລກ຺ຂຓາວິວຏ຺ຏນາວເສນ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ປາຣິສຸທ຺ຘິໍ ປຕ຺ຕຸກາໂມ ຕເທວ ຌານໍ ປຎ຺ຈຫາກາເຣຫິ ວສິປ຺ປຕ຺ຕໍ ປຄຸຓໍ ກຕ຺ວາ ນາມຣູປໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕິ. ກຖໍ? ໂສ ຫິ ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສານໍ ສມຸທໂຍ ກຣຊກາໂຍ ຈ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈາຕິ ປສ຺ສຕິ. ຍຖາ ຫິ ກມ຺ມາຣຄຄ຺ຄຣິຍາ ຘມມານາຍ ຠສ຺ຕຎ຺ຈ ປຸຣິສສ຺ສ ຈ ຕຊ຺ຊໍ ວາຍາມໍ ປຏິຈ຺ຈ ວາໂຕ ສຎ຺ຈຣຕິ, ເອວເມວໍ ກາຍຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາຕິ. ຕໂຕ ອສ຺ສາສປສ຺ສາເສ ຈ ກາຍຎ຺ຈ ຣູປນ຺ຕິ, ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ຈ ຘມ຺ເມ ອຣູປນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖເປຕິ.

ເອວໍ ນາມຣູປໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍໍ ປຣິເຍສຕິ, ປຣິເຍສນ຺ໂຕ ຈ ຕໍ ທິສ຺ວາ ຕີສຸປິ ອທ຺ຘາສຸ ນາມຣູປສ຺ສ ປວຕ຺ຕິໍ ອາຣພ຺ຠ ກງ຺ຂໍ ວິຕຣຕິ, ວິຕິຓ຺ຓກງ຺ໂຂ ກລາປສມ຺ມສນວເສນ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂມນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕິລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນາຍ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ໂອຠາສາທໂຍ ທສ ວິປສ຺ສນຸປກ຺ກິເລເສ ປຫາຍ ອຸປກ຺ກິເລສວິມຸຕ຺ຕໍ ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນາຎາຓໍ ‘‘ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ອຸທຍໍ ປຫາຍ ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສນໍ ປຕ຺ວາ ນິຣນ຺ຕຣໍ ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສເນນ ຠຍໂຕ ອຸປຏ຺ຐິເຕສຸ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣສຸ ນິພ຺ພິນ຺ທນ຺ໂຕ ວິຣຊ຺ຊນ຺ໂຕ ວິມຸຈ຺ຈນ຺ໂຕ ຍຖາກ຺ກເມນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ປາປຸຓິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ເອກູນວີສຕິເຠທສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຎາຓສ຺ສ ປຣິຍນ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ໂຍ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈສ຺ສ ຄຓນໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາປຣິໂຍສານາ ອານາປານສ຺ສຕິສມາຘິຠາວນາ ສມຕ຺ຕາ ໂຫຕີຕິ. ອຍໍ ສພ຺ພາກາຣໂຕ ປຐມຈຕຸກ຺ກວຓ຺ຓນາ.

ອິຕເຣສຸ ປນ ຕີສຸ ຈຕຸກ຺ເກສຸ ຍສ຺ມາ ວິສຸໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາວນານໂຍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອນຸປທວຓ຺ຓນານເຍເນວ ເຕສໍ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປີຕິປຏິສໍເວທີຕິ ປີຕິໍ ປຏິສໍວິທິຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕິ. ຕຕ຺ຖ ທ຺ວີຫາກາເຣຫິ ປີຕິ ປຏິສໍວິທິຕາ ໂຫຕິ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ຈ.

ກຖໍ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ປີຕິ ປຏິສໍວິທິຕາ ໂຫຕິ? ສປ຺ປີຕິເກ ທ຺ເວ ຌາເນ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ສມາປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ຌານປຏິລາເຠນ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ປີຕິ ປຏິສໍວິທິຕາ ໂຫຕິ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ປຏິສໍວິທິຕຕ຺ຕາ.

ກຖໍ ອສມ຺ໂມຫໂຕ? ສປ຺ປີຕິເກ ທ຺ເວ ຌາເນ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ຌານສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ປີຕິໍ ຂຍໂຕ ວຍໂຕ ສມ຺ມສຕິ, ຕສ຺ສ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ລກ຺ຂຓປຏິເວເຘນ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ປີຕິ ປຏິສໍວິທິຕາ ໂຫຕິ. ເອເຕເນວ ນເຍນ ອວເສສປທານິປິ ອຕ຺ຖໂຕ ເວທິຕພ຺ພານິ. ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ວິເສສມຕ຺ຕໍ – ຕິຓ຺ຓໍ ຌານານໍ ວເສນ ສຸຂປຏິສໍວິທິຕາ ໂຫຕິ. ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ຌານານໍ ວເສນ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣປຏິສໍວິທິຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຣຕິ ເວທນາສຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘາ. ປສ຺ສມ຺ຠຍໍ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ໂອຬາຣິກໍ ໂອຬາຣິກໍ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣໍ ປສ຺ສມ຺ເຠນ຺ໂຕ, ນິໂຣເຘນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ກາຍສງ຺ຂາເຣ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອປິເຈຕ຺ຖ ປີຕິປເທ ປີຕິສີເສນ ເວທນາ ວຸຕ຺ຕາ, ສຸຂປເທ ສຣູເປເນວ ເວທນາ. ທ຺ວີສຸ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣປເທສຸ ‘‘ສຎ຺ຎາ ຈ ເວທນາ ຈ ເຈຕສິກາ, ເອເຕ ຘມ຺ມາ ຈິຕ຺ຕປຏິພທ຺ຘາ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໗໔; ມ. ນິ. ໑.໔໖໓) ວຈນໂຕ ສຎ຺ຎາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເວທນາຕິ ເອວໍ ເວທນານຸປສ຺ສນານເຍນ ອິທໍ ຈຕຸກ຺ກໍ ຠາສິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕິຍຈຕຸກ຺ເກປິ ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານໍ ວເສນ ຈິຕ຺ຕປຏິສໍວິທິຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຠິປ຺ປໂມທຍໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ໂມເທນ຺ໂຕ ປໂມເທນ຺ໂຕ ຫາເສນ຺ໂຕ ປຫາເສນ຺ໂຕ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕິ. ຕຕ຺ຖ ທ຺ວີຫາກາເຣຫິ ອຠິປ຺ປໂມໂທ ໂຫຕິ ສມາຘິວເສນ ຈ ວິປສ຺ສນາວເສນ ຈ.

ກຖໍ ສມາຘິວເສນ? ສປ຺ປີຕິເກ ທ຺ເວ ຌາເນ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ໂສ ສມາປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຍ ປີຕິຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ອາໂມເທຕິ ປໂມເທຕິ. ກຖໍ ວິປສ຺ສນາວເສນ? ສປ຺ປີຕິເກ ທ຺ເວ ຌາເນ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ຌານສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ປີຕິໍ ຂຍໂຕ ວຍໂຕ ສມ຺ມສຕິ. ເອວໍ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຌານສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ປີຕິໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ອາໂມເທຕິ ປໂມເທຕິ. ເອວໍ ປຏິປນ຺ໂນ ‘‘ອຠິປ຺ປໂມທຍໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ສມາທຫໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຐມຊ຺ຌານາທິວເສນ ອາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕໍ ສມໍ ອາທຫນ຺ໂຕ ສມໍ ຐເປນ຺ໂຕ, ຕານິ ວາ ປນ ຌານານິ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ຌານສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຂຍໂຕ ວຍໂຕ ສມ຺ມສໂຕ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ລກ຺ຂຓປຏິເວເຘນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຂຓິກຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາ, ເອວໍ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ຂຓິກຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາຍ ວເສນປິ ອາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕໍ ສມໍ ອາທຫນ຺ໂຕ ສມໍ ຐເປນ຺ໂຕ ‘‘ສມາທຫໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ວິໂມຈຍໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຐມຊ຺ຌາເນນ ນີວຣເຓຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ໂມເຈນ຺ໂຕ ວິໂມເຈນ຺ໂຕ, ທຸຕິເຍນ ວິຕກ຺ກວິຈາເຣຫິ, ຕຕິເຍນ ປີຕິຍາ, ຈຕຸຕ຺ເຖນ ສຸຂທຸກ຺ເຂຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ໂມເຈນ຺ໂຕ ວິໂມເຈນ຺ໂຕ, ຕານິ ວາ ປນ ຌານານິ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ຌານສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຂຍໂຕ ວຍໂຕ ສມ຺ມສຕິ. ໂສ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຍ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ໂມເຈນ຺ໂຕ ວິໂມເຈນ຺ໂຕ, ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາຍ ສຸຂສຎ຺ຎາໂຕ, ອນຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາຍ ອຕ຺ຕສຎ຺ຎາໂຕ, ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສນາຍ ນນ຺ທິໂຕ, ວິຣາຄານຸປສ຺ສນາຍ ຣາຄໂຕ, ນິໂຣຘານຸປສ຺ສນາຍ ສມຸທຍໂຕ, ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສນາຍ ອາທານໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ໂມເຈນ຺ໂຕ ວິໂມເຈນ຺ໂຕ ອສ຺ສສຕິ ເຈວ ປສ຺ສສຕິ ຈ. ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ – ‘‘ວິໂມຈຍໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາວເສນ ອິທໍ ຈຕຸກ຺ກໍ ຠາສິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຈຕຸຕ຺ຖຈຕຸກ຺ເກ ປນ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສີຕິ ເອຕ຺ຖ ຕາວ ອນິຈ຺ຈໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ອນິຈ຺ຈຕາ ເວທິຕພ຺ພາ, ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາ ເວທິຕພ຺ພາ, ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສີ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ. ກສ຺ມາ? ອຸປ຺ປາທວຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕຠາວາ. ອນິຈ຺ຈຕາຕິ ເຕສໍເຍວ ອຸປ຺ປາທວຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ, ຫຸຕ຺ວາ ອຠາໂວ ວາ, ນິພ຺ພຕ຺ຕານໍ ເຕເນວາກາເຣນ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ຂຓຠງ຺ເຄນ ເຠໂທຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຕິ ຕສ຺ສາ ອນິຈ຺ຈຕາຍ ວເສນ ຣູປາທີສຸ ‘‘ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອນຸປສ຺ສນາ. ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສີຕິ ຕາຍ ອນຸປສ຺ສນາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ຕສ຺ມາ ເອວໍຠູໂຕ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ ຈ ປສ຺ສສນ຺ໂຕ ຈ ອິຘ ‘‘ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສີ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ວິຣາຄານຸປສ຺ສີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ທ຺ເວ ວິຣາຄາ ຂຍວິຣາໂຄ ຈ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິຣາໂຄ ຈ. ຕຕ຺ຖ ຂຍວິຣາໂຄຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ຂຓຠງ຺ໂຄ. ອຈ຺ຈນ຺ຕວິຣາໂຄຕິ ນິພ຺ພານໍ. ວິຣາຄານຸປສ຺ສນາຕິ ຕທຸຠຍທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາ ຈ ມຄ຺ໂຄ ຈ. ຕາຍ ທຸວິຘາຍປິ ອນຸປສ຺ສນາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ ຈ ປສ຺ສສນ຺ໂຕ ຈ ‘‘ວິຣາຄານຸປສ຺ສີ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນິໂຣຘານຸປສ຺ສີປເທປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ທ຺ເວ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄາ ປຣິຈ຺ຈາຄປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ຈ ປກ຺ຂນ຺ທນປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ຈ. ປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄເຍວ ອນຸປສ຺ສນາ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສນາ, ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ວິປສ຺ສນາຕິ ຕທງ຺ຄວເສນ ສທ຺ຘິໍ ຂນ຺ຘາຠິສງ຺ຂາເຣຫິ ກິເລເສ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ, ສງ຺ຂຕໂທສທສ຺ສເນນ ຈ ຕພ຺ພິປຣີເຕ ນິພ຺ພາເນ ຕນ຺ນິນ຺ນຕາຍ ປກ຺ຂນ຺ທຕີຕິ ປຣິຈ຺ຈາຄປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ເຈວ ປກ຺ຂນ຺ທນປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ຈາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມຄ຺ໂຄ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ສທ຺ຘິໍ ຂນ຺ຘາຠິສງ຺ຂາເຣຫິ ກິເລເສ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ, ອາຣມ຺ມຓກຣເຓນ ຈ ນິພ຺ພາເນ ປກ຺ຂນ຺ທຕີຕິ ປຣິຈ຺ຈາຄປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ເຈວ ປກ຺ຂນ຺ທນປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ຈາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸຠຍມ຺ປິ ປນ ປຸຣິມປຸຣິມຎາຓານໍ ອນຸອນຸ ປສ຺ສນໂຕ ອນຸປສ຺ສນາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕາຍ ທຸວິຘາຍປິ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສນາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ ຈ ປສ຺ສສນ຺ໂຕ ຈ ‘‘ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສີ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສີ’’ຕິ ຕຣຸຓວິປສ຺ສນາຍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ວິຣາຄານຸປສ຺ສີ’’ຕິ ຕໂຕ ພລວຕຣາຍ ສງ຺ຂາເຣສຸ ວິຣຊ຺ຊນສມຕ຺ຖາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ວເສນ, ‘‘ນິໂຣຘານຸປສ຺ສີ’’ຕິ ຕໂຕ ພລວຕຣາຍ ກິເລສນິໂຣຘນສມຕ຺ຖາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ວເສນ, ‘‘ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສີ’’ຕິ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອາສນ຺ນຠູຕາຍ ອຕິຕິກ຺ຂາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຕ຺ຖ ປນ ມຄ຺ໂຄປິ ລພ຺ຠຕິ, ໂສ ອຠິນ຺ໂນເຍວ. ເອວມິທໍ ຈຕຸກ຺ກໍ ສຸທ຺ຘວິປສ຺ສນາວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຸຣິມານິ ປນ ຕີຓິ ສມຖວິປສ຺ສນາວເສນາຕິ.

ອານາປານສ຺ສຕິມາຕິກາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໖໔. ອິທານິ ຍຖານິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ມາຕິກໍ ປຏິປາຏິຍາ ຠາເຊຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ອິຘາຕິ ອິມິສ຺ສາ ທິຏ຺ຐິຍາຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ອິມິສ຺ສາ ທິຏ຺ຐິຍາຕິອາທີຫິ ທສຫິ ປເທຫິ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຂາຕໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ຘສາສນເມວ ກຖິຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ພຸທ຺ເຘນ ຠຄວຕາ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ເສວ ຂມນວເສນ ຂນ຺ຕິ, ຣຸຈ຺ຈນວເສນ ຣຸຈິ, ຄຫຓວເສນ ອາທາໂຍ, ສຠາວຏ຺ເຐນ ຘມ຺ໂມ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ວິນໂຍ, ຕທຸຠເຍນປິ ຘມ຺ມວິນໂຍ, ປວຸຕ຺ຕວເສນ ປາວຈນໍ, ເສຏ຺ຐຈຣິຍຏ຺ເຐນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ອນຸສິຏ຺ຐິທານວເສນ ສຕ຺ຖຸສາສນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ອິມິສ຺ສາ ທິຏ຺ຐິຍາ’’ຕິອາທີສຸ ອິມິສ຺ສາ ພຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິຍາ, ອິມິສ຺ສາ ພຸທ຺ຘຂນ຺ຕິຍາ, ອິມິສ຺ສາ ພຸທ຺ຘຣຸຈິຍາ, ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘອາທາເຍ, ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຘມ຺ເມ, ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘວິນເຍ, ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມວິນເຍ, ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘປາວຈເນ, ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍ, ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘສຕ຺ຖຸສາສເນຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອປິເຈຕໍ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຂາຕໍ ສກລໍ ປາວຈນໍ ຠຄວຕາ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປຸພ຺ພງ຺ຄມຕ຺ຕາ ຈ ທິຏ຺ຐິ. ຠຄວໂຕ ຂມນວເສນ ຂນ຺ຕິ. ຣຸຈ຺ຈນວເສນ ຣຸຈິ. ຄຫຓວເສນ ອາທາໂຍ. ອຕ຺ຕໂນ ກາຣກໍ ອປາເຍ ອປຕມານໍ ຘາເຣຕີຕິ ຘມ຺ໂມ. ໂສວ ສໍກິເລສປກ຺ຂໍ ວິເນຕີຕິ ວິນໂຍ. ຘມ຺ໂມ ຈ ໂສ ວິນໂຍ ຈາຕິ ຘມ຺ມວິນໂຍ, ກຸສລຘມ຺ເມຫິ ວາ ອກຸສລຘມ຺ມານໍ ເອສ ວິນໂຍຕິ ຘມ຺ມວິນໂຍ. ເຕເນວ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເຍ ຈ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ໂຄຕມິ, ຘມ຺ເມ ຊາເນຍ຺ຍາສິ ອິເມ ຘມ຺ມາ ວິຣາຄາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ໂນ ສຣາຄາຍ…ເປ… ເອກໍເສນ, ໂຄຕມິ, ຘາເຣຍ຺ຍາສິ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ເອໂສ ວິນໂຍ ເອຕໍ ສຕ຺ຖຸສາສນ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໕໓; ຈູຬວ. ໔໐໖). ຘມ຺ເມນ ວາ ວິນໂຍ, ນ ທຓ຺ຑາທີຫີຕິ ຘມ຺ມວິນໂຍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ທຓ຺ເຑເນເກ ທມຍນ຺ຕິ, ອງ຺ກຸເສຫິ ກສາຫິ ຈ;

ອທຓ຺ເຑນ ອສຕ຺ເຖນ, ນາໂຄ ທນ຺ໂຕ ມເຫສິນາ’’ຕິ. (ມ. ນິ. ໒.໓໕໒; ຈູຬວ. ໓໔໒);

ຕຖາ ‘‘ຘມ຺ເມນ ນຍມານານໍ, ກາ ອຸສູຍາ ວິຊານຕ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໖໓). ຘມ຺ມາຍ ວາ ວິນໂຍ ຘມ຺ມວິນໂຍ. ອນວຊ຺ຊຘມ຺ມຕ຺ຖໍ ເຫສ ວິນໂຍ, ນ ຠວໂຠຄາມິສຕ຺ຖໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ນຍິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕິ ຊນກຸຫນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ (ອິຕິວຸ. ໓໕; ອ. ນິ. ໔.໒໕) ວິຕ຺ຖາໂຣ. ປຸຓ຺ຓຕ຺ເຖໂຣປິ ອາຫ – ‘‘ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານຕ຺ຖໍ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ຠຄວຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໕໙). ວິສຸທ຺ຘໍ ວາ ນຍຕີຕິ ວິນໂຍ, ຘມ຺ມໂຕ ວິນໂຍ ຘມ຺ມວິນໂຍ. ສໍສາຣຘມ຺ມໂຕ ຫິ ໂສກາທິຘມ຺ມໂຕ ວາ ເອສ ວິສຸທ຺ຘໍ ນິພ຺ພານໍ ນຍຕິ, ຘມ຺ມສ຺ສ ວາ ວິນໂຍ, ນ ຕິຕ຺ຖກຣານນ຺ຕິ ຘມ຺ມວິນໂຍ. ຘມ຺ມຠູໂຕ ຫິ ຠຄວາ, ຕສ຺ເສວ ເອສ ວິນໂຍ. ຍສ຺ມາ ວາ ຘມ຺ມາ ເອວ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ປຫາຕພ຺ພາ ຠາເວຕພ຺ພາ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພາ ຈ, ຕສ຺ມາ ເອສ ຘມ຺ເມສຸ ວິນໂຍ, ນ ສຕ຺ເຕສຸ ນ ຊີເວສຸ ຈາຕິ ຘມ຺ມວິນໂຍ. ສາຕ຺ຖສພ຺ຍຎ຺ຊນຕາທີຫິ ອຎ຺ເຎສໍ ວຈນໂຕ ປຘານໍ ວຈນນ຺ຕິ ປວຈນໍ, ປວຈນເມວ ປາວຈນໍ. ສພ຺ພຈຣິຍາຫິ ວິສິຏ຺ຐຈຣິຍຠາເວນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ. ເທວມນຸສ຺ສານໍ ສຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສນນ຺ຕິ ສຕ຺ຖຸສາສນໍ, ສຕ຺ຖຸຠູຕໍ ວາ ສາສນນ຺ຕິປິ ສຕ຺ຖຸສາສນໍ. ‘‘ໂຍ ໂວ, ອານນ຺ທ, ມຍາ ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ ເທສິໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ, ໂສ ໂວ ມມຈ຺ຈເຍນ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໖) ຫິ ຘມ຺ມວິນໂຍວ ສຕ຺ຖາຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວເມເຕສໍ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ປນ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ສາສເນ ສພ຺ພາກາຣອານາປານສ຺ສຕິສມາຘິນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ ຠິກ຺ຂຸ ວິຊ຺ຊຕິ, ນ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິມິສ຺ສາ’’ຕິ ຈ ‘‘ອິມສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຍໍ ນິຍໂມ ກໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍໍ ‘‘ອິຘາ’’ຕິມາຕິກາຍ ນິທ຺ເທສສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ.

ປຸຖຸຊ຺ຊນກລ຺ຍາຓໂກ ວາຕິອາທິນາ ຈ ຠິກ຺ຂຸສທ຺ທສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖໍ ອວຕ຺ວາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຠິກ຺ຂຸເຍວ ທສ຺ສິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຈ ໂສ ກິເລສານໍ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ, ກລ຺ຍາໂຓ ຈ ສີລາທິປຏິປຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນກລ຺ຍາໂຓ, ປຸຖຸຊ຺ຊນກລ຺ຍາໂຓວ ປຸຖຸຊ຺ຊນກລ຺ຍາຓໂກ. ອຘິສີລາທີນິ ສິກ຺ຂຕີຕິ ເສກ຺ໂຂ. ໂສຕາປນ຺ໂນ ວາ ສກທາຄາມີ ວາ ອນາຄາມີ ວາ. ອກຸປ຺ໂປ ຈລຍິຕຸມສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍ ອຣຫຕ຺ຕຜລຘມ຺ໂມ ອສ຺ສາຕິ ອກຸປ຺ປຘມ຺ໂມ. ໂສປິ ຫິ ອິມໍ ສມາຘິໍ ຠາເວຕິ.

ອຣຎ຺ຎນິທ຺ເທເສ ວິນຍປຣິຍາເຍນ ຕາວ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈ ອວເສສໍ ອຣຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໙໒) ອາຄຕໍ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິຍາເຍນ ອາຣຎ຺ຎກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອາຣຎ຺ຎກໍ ນາມ ເສນາສນໍ ປຎ຺ຈຘນຸສຕິກໍ ປຈ຺ຉິມ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໕໗໓) ອາຄຕໍ. ວິນຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ປນ ອຸໂຠປິ ປຣິຍາຍເທສນາ ນາມ, ອຠິຘມ຺ໂມ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນາຕິ ອຠິຘມ຺ມປຣິຍາເຍນ (ວິຠ. ໕໒໙) ອຣຎ຺ຎໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ພຫິ ອິນ຺ທຂີລາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິນ຺ທຂີລໂຕ ພຫິ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ພຫິ ອິນ຺ທຂີລນ຺ຕິປິ ປາໂຐ, ອິນ຺ທຂີລໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ພຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິນ຺ທຂີໂລຕິ ເຈຕ຺ຖ ຄາມສ຺ສ ວາ ນຄຣສ຺ສ ວາ ອຸມ຺ມາໂຣ.

ຣຸກ຺ຂມູລນິທ຺ເທເສ ຣຸກ຺ຂມູລສ຺ສ ປາກຏຕ຺ຕາ ຕໍ ອວຕ຺ວາວ ຍຕ຺ຖາຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ. ອາສນ຺ຕິ ນິສີທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອາສນໍ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ຐປິຕໍ. ມຎ຺ໂຈ ວາຕິອາທີນິ ອາສນສ຺ສ ປເຠທວຈນານິ. ມຎ຺ໂຈປິ ຫິ ນິສຊ຺ຊາຍປິ ໂອກາສຕ຺ຕາ ອິຘ ອາສເນສຸ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ປນ ມສາຣກພຸນ຺ທິກາພທ຺ຘກຸຬີຣປາທກອາຫຈ຺ຈປາທການໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ. ປີຐໍ ເຕສໍ ອຎ຺ຎຕຣເມວ. ຠິສີຕິ ອຸຓ຺ຓາຠິສິໂຈຬຠິສິວາກຠິສິຕິຓຠິສິປຓ຺ຓຠິສີນໍ ອຎ຺ຎຕຣາ. ຕຏ຺ຏິກາຕິ ຕາລປຓ຺ຓາທີຫິ ຈິນິຕ຺ວາ ກຕາ. ຈມ຺ມຂຓ຺ໂຑຕິ ນິສຊ຺ຊາຣໂຫ ໂຍ ໂກຈິ ຈມ຺ມຂຓ຺ໂຑ. ຕິຓສນ຺ຖຣາທໂຍ ຕິຓາທີນິ ຄຸມ຺ເພຕ຺ວາ ກຕາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ. ຈງ຺ກມຕິ ວາຕິອາທີຫິ ຣຸກ຺ຂມູລສ຺ສ ຈຕຸອິຣິຍາປຖປວຕ຺ຕນໂຍຄ຺ຍຕາ ກຖິຕາ. ‘‘ຍຕ຺ຖາ’’ຕິອາທີຫິ ສພ຺ພປເທຫິ ຣຸກ຺ຂມູລສ຺ສ ສນ຺ທຈ຺ຉາຍຕາ ຊນວິວິຕ຺ຕຕາ ຈ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ເກນຈີຕິ ເກນຈິ ສມູເຫນ. ຕໍ ສມູຫໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣນ຺ໂຕ ຄຫຏ຺ເຐຫິ ວາ ປພ຺ພຊິເຕຫິ ວາຕິ ອາຫ. ອນາກິຓ຺ຓນ຺ຕິ ອສໍກິຓ຺ຓໍ ອສມ຺ພາຘໍ. ຍສ຺ສ ເສນາສນສ຺ສ ສມນ຺ຕາ ຄາວຸຕມ຺ປິ ອຑ຺ຒໂຍຊນມ຺ປິ ປພ຺ພຕຄຫນໍ ວນຄຫນໍ ນທີຄຫນໍ ໂຫຕິ, ນ ໂກຈິ ອເວລາຍ ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ອິທໍ ສນ຺ຕິເກປິ ອນາກິຓ຺ຓໍ ນາມ. ຍໍ ປນ ອຑ຺ຒໂຍຊນິກໍ ວາ ໂຍຊນິກໍ ວາ ໂຫຕິ, ອິທໍ ທູຣຕາຍ ເອວ ອນາກິຓ຺ຓໍ ນາມ.

ວິຫາໂຣຕິ ອຑ຺ຒໂຍຄາທິມຸຕ຺ຕໂກ ອວເສສາວາໂສ. ອຑ຺ຒໂຍໂຄຕິ ສຸປຓ຺ຓວງ຺ກເຄຫໍ. ປາສາໂທຕິ ທ຺ເວ ກຓ຺ຓິກາ ຄເຫຕ຺ວາ ກໂຕ ທີຆປາສາໂທ. ຫມ຺ມິຍນ຺ຕິ ອຸປຣິອາກາສຕເລ ປຕິຏ຺ຐິຕກູຏາຄາຣປາສາໂທເຍວ. ຄຸຫາຕິ ອິຏ຺ຐກາຄຸຫາ ສິລາຄຸຫາ ທາຣຸຄຸຫາ ປໍສຸຄຸຫາຕິ ເອວຎ຺ຫິ ຂນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຈູຬວ. ອຏ຺ຐ. ໒໙໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຠງ຺ຄຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ວິຫາໂຣຕິ ສມນ຺ຕາ ປຣິຫາຣປຖໍ ອນ຺ໂຕເຍວ ຣຕ຺ຕິຏ຺ຐານທິວາຏ຺ຐານານິ ຈ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ກຕເສນາສນໍ. ຄຸຫາຕິ ຠູມິຄຸຫາ, ຍຕ຺ຖ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ທີປໍ ລທ຺ຘຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ປພ຺ພຕຄຸຫາ ວາ ຠູມິຄຸຫາ ວາຕິ ອິທໍ ທ຺ວຍໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ມາຕິກາຍ ສພ຺ພກາລສາຘາຣຓລກ຺ຂຓວເສນ ‘‘ນິສີທຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕມານວຈນໍ ກຕໍ, ອິຘ ປນ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ຠາວນາຣມ຺ຠສພ຺ຠາວໂຕ ນິສຊ຺ຊາຣມ຺ຠປຣິໂຍສານທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ນິສິນ຺ໂນຕິ ນິຏ຺ຐານວຈນໍ ກຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ອຸຊຸໍ ກາຍໍ ປຓິຘາຍ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ກາໂຍ ອຸຊຸໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ອາທຣໍ ອກຕ຺ວາ ອຘິປ຺ເປຕມ ເອວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອຸຊຸໂກຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຐິໂຕ ສຸປຓິຫິໂຕຕິ ອຸຊຸກໍ ປຓິຫິຕຕ຺ຕາ ອຸຊຸໂກ ຫຸຕ຺ວາ ຐິໂຕ, ນ ສຍເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິຄ຺ຄຫຏ຺ໂຐຕິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຏ຺ໂຐ. ກິໍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ? ນິຍ຺ຍານໍ. ກິໍ ນິຍ຺ຍານໍ? ອານາປານສ຺ສຕິສມາຘິເຍວ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄາ ນິຍ຺ຍານໍ. ເຕນາຫນິຍ຺ຍານຏ຺ໂຐຕິ ມຸຂສທ຺ທສ຺ສ ເຊຏ຺ຐກຕ຺ຖວເສນ ສໍສາຣໂຕ ນິຍ຺ຍານຏ຺ໂຐ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຸປຏ຺ຐານຏ຺ໂຐຕິ ສຠາວຏ຺ໂຐເຍວ. ສພ຺ເພຫິ ປເນເຕຫິ ປເທຫິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕນິຍ຺ຍານໍ ສຕິໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ປຣິຄ຺ຄຫຏ຺ໂຐຕິ ສຕິຍາ ປຣິຄ຺ຄຫຏ຺ໂຐ, ນິຍ຺ຍານຏ຺ໂຐຕິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສານໍ ປວິສນນິກ຺ຂມນທ຺ວາຣຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ. ປຣິຄ຺ຄຫິຕອສ຺ສາສປສ຺ສາສນິຍ຺ຍານໍ ສຕິໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໑໖໕. ພາຕ຺ຕິໍສາຍ ອາກາເຣຫີຕິ ຕາສຸ ຕາສຸ ອວຕ຺ຖາສຸ ຍຖາກ຺ກເມນ ລພ຺ຠມານານໍ ອນວເສສປຣິຍາທານວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ທີຆໍ ອສ຺ສາສວເສນາຕິ ມາຕິກາຍ ‘‘ທີຆ’’ນ຺ຕິວຸຕ຺ຕອສ຺ສາສວເສນ. ເອວໍ ເສເສສຸ. ເອກຄ຺ຄຕນ຺ຕິ ເອກຄ຺ຄຠາວໍ. ອວິກ຺ເຂປນ຺ຕິ ອວິກ຺ຂິປນໍ. ເອກຄ຺ຄຕາ ເອວ ຫິ ນານາຣມ຺ມເຓສຸ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອວິກ຺ຂິປນໂຕ ອວິກ຺ເຂໂປຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຊານໂຕຕິ ອສມ຺ໂມຫວເສນ ປຊານນ຺ຕສ຺ສ, ວິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອວິກ຺ເຂໂປ ເມ ປຏິລທ຺ໂຘ’’ຕິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ປຊານນ຺ຕສ຺ສ ວາ. ຕາຍ ສຕິຍາຕິ ຕາຍ ອຸປຏ຺ຐິຕາຍ ສຕິຍາ. ເຕນ ຎາເຓນາຕິ ເຕນ ອວິກ຺ເຂປຊານນຎາເຓນ. ສໂຕ ກາຣີ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເອວ ສຕິ ສຕີຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ຍຖາຫ – ‘‘ສຕິມາ ໂຫຕິ ປຣເມນ ສຕິເນປກ຺ເກນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ (ວິຠ. ໔໖໗). ຕສ຺ມາ ‘‘ສໂຕ’’ຕິ ວຈເນເນວ ຎາຓມ຺ປິ ຄຫິຕເມວ ໂຫຕິ.

໑໖໖. ອທ຺ຘານສງ຺ຂາເຕຕິ ທີຆສງ຺ຂາເຕ ກາເລ. ທີໂຆ ຫິ ມຄ຺ໂຄ ອທ຺ຘາໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຍມ຺ປິ ກາໂລ ທີຆຕ຺ຕາ ອທ຺ຘາໂນ ວິຍ ອທ຺ຘາໂນຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ອສ຺ສສຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ປສ຺ສສຕີ’’ຕິ ຈ ອສ຺ສາສຎ຺ຈ ປສ຺ສາສຎ຺ຈ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ວຕ຺ວາປິ ຠາວນາຍ ນິຣນ຺ຕຣປ຺ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອສ຺ສສຕິປິ ປສ຺ສສຕິປີ’’ຕິ ປຸນ ສມາເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉນ຺ໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຠາວນາຠິວຸທ຺ຘິຍາ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ ຉນ຺ໂທ ຊາຍຕິ. ສຸຂຸມຕຣນ຺ຕິ ປສ຺ສມ຺ຠນສພ຺ຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ປາໂມຊ຺ຊໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາ ປີຕິ ຊາຍຕິ. ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາປິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິວຕ຺ຕຕີຕິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາເສ ນິສ຺ສາຍ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ເຕ ປກຕິອສ຺ສາສປສ຺ສາສໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ນິວຕ຺ຕຕິ. ອຸເປກ຺ຂາ ສຓ຺ຐາຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ເຕ ອຸປຈາຣປ຺ປນາສມາຘິປຕ຺ຕິຍາ ປຸນ ສມາຘາເນ ພ຺ຍາປາຣາຠາວໂຕ ຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາ ສຓ຺ຐາຕິ ນາມ. ນວຫາກາເຣຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ຠາວນາຣມ຺ຠໂຕ ປຠຸຕິ ປຸເຣ ຉນ຺ທຸປ຺ປາທາ ‘‘ອສ຺ສສຕິປິ ປສ຺ສສຕິປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຕໂຍ ອາກາຣາ, ຉນ຺ທຸປ຺ປາທໂຕ ປຠຸຕິ ປຸເຣ ປາໂມຊ຺ຊຸປ຺ປາທາ ຕໂຍ, ປາໂມຊ຺ຊຸປ຺ປາທໂຕ ປຠຸຕິ ຕໂຍຕິ ນວ ອາກາຣາ. ກາໂຍຕິ ຈຸຓ຺ຓວິຈຸຓ຺ຓາປິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ສມູຫຏ຺ເຐນ ກາໂຍ. ປກຕິອສ຺ສາສປກຕິປສ຺ສາເສ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນນິມິຕ຺ຕມ຺ປິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາຕິ ນາມໍ ລຠຕິ. ອຸປຏ຺ຐານໍ ສຕີຕິ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸເປຈ຺ຈ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ສຕິ ອຸປຏ຺ຐານໍ ນາມ. ອນຸປສ຺ສນາ ຎາຓນ຺ຕິ ສມຖວເສນ ນິມິຕ຺ຕກາຍານຸປສ຺ສນາ, ວິປສ຺ສນາວເສນ ນາມກາຍຣູປກາຍານຸປສ຺ສນາ ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາໂຍ ອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ໂສ ກາໂຍ ອຸເປຈ຺ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ ເອຕ຺ຖ ສຕີຕິ ອຸປຏ຺ຐານໍ ນາມ. ໂນ ສຕີຕິ ໂສ ກາໂຍ ສຕິ ນາມ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາຍ ສຕິຍາຕິ ອິທານິ ວຸຕ຺ຕາຍ ສຕິຍາ. ເຕນ ຎາເຓນາຕິ ອິທາເນວ ວຸຕ຺ເຕນ ຎາເຓນ. ຕໍ ກາຍໍ ອນຸປສ຺ສຕີຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາວເສນ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ກາຍໍ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາ ຌານສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຎາເຓນ ວາ ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ ວາ ປສ຺ສຕິ.

ມາຕິກາຍ ກາຍາທີນໍ ປທານໍ ອຠາເວປິ ອິມສ຺ສ ຈຕຸກ຺ກສ຺ສ ກາຍານຸປສ຺ສນາວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐານຠາວນາ’’ຕິ ວຈນໍ ສນ຺ຘາຍ ກາຍປທນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສນາຕິ ພຫຸວິເຘ ກາເຍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອນຸປສ຺ສນາ. ອຖ ວາ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສນາ, ນ ອຎ຺ຎຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂານຕ຺ຕາສຸຠຠູເຕ ກາເຍ ນ ນິຈ຺ຈສຸຂຕ຺ຕສຸຠານຸປສ຺ສນາ, ອຖ ໂຂ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂານຕ຺ຕາສຸຠໂຕ ກາຍສ຺ເສວ ອນຸປສ຺ສນາ. ອຖ ວາ ກາເຍ ອຫນ຺ຕິ ວາ ມມນ຺ຕິ ວາ ອິຕ຺ຖີຕິ ວາ ປຸຣິໂສຕິ ວາ ຄເຫຕພ຺ພສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອນນຸປສ຺ສນໂຕ ຕສ຺ເສວ ກາຍມຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸປສ຺ສນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸປຣິ ເວທນາສຸ ເວທນານຸປສ຺ສນາຕິອາທີສຸ ຕີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສຕິເຍວ ອຸປຏ຺ຐານໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ, ກາຍານຸປສ຺ສນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ສຕິປຏ຺ຐານໍ ກາຍານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐານໍ, ຕສ຺ສ ຠາວນາ ກາຍານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐານຠາວນາ.

໑໖໗. ຕໍ ກາຍນ຺ຕິ ອນິທ຺ທິຏ຺ເຐປິ ນາມຣູປກາເຍ ກາຍສທ຺ເທນ ຕສ຺ສາປິ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທໂຍ ຫິ ນາມຣູປກາເຍ ເອວ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ນ ນິມິຕ຺ຕກາເຍ. ອນຸປສ຺ສນາ ຈ ຠາວນາ ຈ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາ ເອວ. ທີຆໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສວເສນາຕິອາທິ ອານາປານສ຺ສຕິຠາວນາຍ ອານິສໍສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສາ ຫິ ສຕິເວປຸລ຺ລຕາຎາຓເວປຸລ຺ລຕາ ຈ ອານິສໍໂສ. ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ເອກຄ຺ຄຕໍ ອວິກ຺ເຂປໍ ປຊານໂຕຕິ ປຏິລທ຺ຘຊ຺ຌານສ຺ສ ວິປສ຺ສນາກາເລ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິທິຕາ ເວທນາຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຸທຍທສ຺ສເນນ ວິທິຕາ ເວທນາ. ວິທິຕາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕີຕິ ຂຍໂຕ ວຍໂຕ ສຸຎ຺ຎໂຕ ວິທິຕາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ. ວິທິຕາ ອພ຺ຠຕ຺ຖໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຍທສ຺ສເນນ ວິທິຕາ ວິນາສໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຠິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຎ຺ຎາວິຕກ຺ເກສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິເມສຸ ປນ ຕີສຸ ວຸຕ຺ເຕສຸ ເສສາ ຣູປຘມ຺ມາປິ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ອິເມ ຕໂຍ ເອວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເຈ? ທຸປ຺ປຣິຄ຺ຄຫຕ຺ຕາ. ເວທນາສຸ ຕາວ ສຸຂທຸກ຺ຂາ ປາກຏາ, ອຸເປກ຺ຂາ ປນ ສຸຂຸມາ ທຸປ຺ປຣິຄ຺ຄຫາ, ນ ສຸຏ຺ຐຸ ປາກຏາ. ສາປິ ຈສ຺ສ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ສຎ຺ຎາ ອາກາຣມຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກຕ຺ຕາ ນ ຍຖາສຠາວຄ຺ຄາຫິນີ. ສາ ຈ ສຠາວສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓຄ຺ຄາຫເກນ ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອຕິ ວິຍ ອປາກຏາ. ສາປິ ຈສ຺ສ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ວິຕກ຺ໂກ ຎາຓປຕິຣູປກຕ຺ຕາ ຎາຓໂຕ ວິສຸໍ ກຕ຺ວາ ທຸປ຺ປຣິຄ຺ຄໂຫ. ຎາຓປຕິຣູປໂກ ຫິ ວິຕກ຺ໂກ. ຍຖາຫ – ‘‘ຍາ ຈາວຸໂສ ວິສາຂ, ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ໂຍ ຈ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໒). ໂສປິ ຈສ຺ສ ວິຕກ຺ໂກ ປາກໂຏ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ທຸປ຺ປຣິຄ຺ຄເຫສຸ ວຸຕ຺ເຕສຸ ເສສາ ວຸຕ຺ຕາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ອິເມສໍ ປນ ປທານໍ ນິທ຺ເທເສ ກຖໍ ວິທິຕາ ເວທນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕໍ ອວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາວ ເວທນຸປ຺ປາທສ຺ສ ວິທິຕຕ຺ເຕເຍວ ວິສ຺ສຊ຺ຊິເຕ ເວທນາຍ ວິທິຕຕ຺ຕໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕໍ ໂຫຕີຕິ ກຖໍ ເວທນາຍ ອຸປ຺ປາໂທ ວິທິໂຕ ໂຫຕີຕິອາທິມາຫ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອວິຊ຺ຊາສມຸທຍາ ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາຕິອາທໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາ ເອວ. ອິມິນາວ ນເຍນ ສຎ຺ຎາວິຕກ຺ກາປິ ເວທິຕພ຺ພາ. ວິຕກ຺ກວາເຣ ປນ ‘‘ຜສ຺ສສມຸທຍາ ຜສ຺ສນິໂຣຘາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ຜສ຺ສຏ຺ຐາເນ ສຎ຺ຎາສມຸທຍາ ສຎ຺ຎານິໂຣຘາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ກສ຺ມາ ອິຕິ ເຈ? ສຎ຺ຎາມູລກຕ຺ຕາ ວິຕກ຺ກສ຺ສ. ‘‘ສຎ຺ຎານານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສງ຺ກປ຺ປນານຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໕໙) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອນິຈ຺ຈໂຕ ມນສິກໂຣໂຕຕິອາທີສຸ ຈ ‘‘ເວທນໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ມນສິກໂຣໂຕ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ວາເຣ ໂສ ໂສເຍວ ຘມ຺ໂມ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ປນ ວິປສ຺ສນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເວທນາ ວິປສ຺ສນາກິຈ຺ຈກຣເຓ ອສມຕ຺ຖຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາຍ ອນຸປກາຣິກາ, ຕສ຺ມາເຍວ ຈ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມສຸ ນາຄຕາ. ວິປສ຺ສນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຍ ປນ ສຎ຺ຎາຍ ກິຈ຺ຈເມວ ອປຣິພ຺ຍຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ສາ ວິປສ຺ສນາຍ ເອກນ຺ຕມນຸປກາຣິກາ ເອວ. ວິຕກ຺ກໍ ປນ ວິນາ ວິປສ຺ສນາກິຈ຺ຈເມວ ນຕ຺ຖິ. ວິຕກ຺ກສຫາຍາ ຫິ ວິປສ຺ສນາ ສກກິຈ຺ຈໍ ກໂຣຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ປຎ຺ຎາ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂມນຕ຺ຕາຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ນິຈ຺ເຉຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ວິຕກ຺ເກ ປນ ອາໂກເຏຕ຺ວາ ອາໂກເຏຕ຺ວາ ເທນ຺ເຕ ສກ຺ໂກຕິ. ກຖໍ? ຍຖາ ຫິ ເຫຣຎ຺ຎິໂກ ກຫາປຓໍ ຫຕ຺ເຖ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພຠາເຄສຸ ໂອໂລເກຕຸກາໂມ ສມາໂນປິ ນ ຈກ຺ຂຸຕເລເນວ ປຣິວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ອງ຺ຄຸລິປພ຺ເພຫິ ປນ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ໂອໂລເກຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ເອວເມວ ນ ປຎ຺ຎາ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ອາຣມ຺ມຓໍ ນິຈ຺ເຉຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ອຠິນິໂຣປນລກ຺ຂເຓນ ປນ ອາຫນນປຣິຍາຫນນຣເສນ ວິຕກ຺ເກນ ອາໂກເຏນ຺ເຕນ ວິຍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ເຕນ ວິຍ ຈ ອາທາຍາທາຍ ທິນ຺ນເມວ ນິຈ຺ເຉຕຸໍ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໖໘).

ຕສ຺ມາ ເວທນາສຎ຺ຎານໍ ວິປສ຺ສນາຍ ອນຸປກາຣຕ຺ຕາ ລກ຺ຂຓມຕ຺ຕວເສເນວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເວທນາຍ ສຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເອກວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ຍຕ຺ຕໂກ ປນ ວິປສ຺ສນາຍ ເຠໂທ, ຕຕ຺ຕໂກ ເອວ ວິຕກ຺ກສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິຕກ຺ການ’’ນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ພຫຸວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

໑໖໘. ປຸນ ທີຆໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສວເສນາຕິອາທິ ອານາປານສ຺ສຕິຠາວນາຍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ຠາວນາຜລຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສໂມຘາເນຕີຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ຐເປຕິ, ອາຣມ຺ມຓໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕີຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ສໂມທຫນພ຺ຍາປາຣາຠາເວປິ ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາ ເອວ ສໂມທຫຕິ ນາມ. ໂຄຈຣນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ສງ຺ຂາຣາຣມ຺ມຓໍ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຜລກ຺ຂເຓ ຈ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓໍ. ສມຕ຺ຖນ຺ຕິ ສມເມວ ອຕ຺ໂຖ, ສມສ຺ສ ວາ ອຕ຺ໂຖຕິ ສມຕ຺ໂຖ. ຕໍ ສມຕ຺ຖໍ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ມຄ຺ຄໍ ສໂມຘາເນຕີຕິ ມຄ຺ຄຜລກ຺ຂເຓເຍວ ໂຄຈຣໍ ນິພ຺ພານເມວ. ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ອານາປານສ຺ສຕິຠາວນໍ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕ ໂຍຄາວຈໂຣວ. ອິມສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ກາເຍ’’ຕິປເທນ ສງ຺ຄຫິເຕ ນາມຣູປກາຍສງ຺ຂາເຕ ສງ຺ຂຕາຣມ຺ມເຓ ເຕເນວ ກເມນ ມຄ຺ເຄ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມເຓ ຈ. ຍໍ ຕສ຺ສາຕິອາທີຫິ ອາຣມ຺ມຓໂຄຈຣສທ຺ທານໍ ເອກຕ຺ຖຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ. ປຊານາຕີຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຊານນາ ປຎ຺ຎາຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຎ຺ຎາຍ ປຊານາຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ສງ຺ຂາຣາຣມ຺ມຓສ຺ສ, ມຄ຺ຄຜລກ຺ຂເຓ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານໍ ສຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກມ຺ມຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ ຍຖາ ຣຎ຺ໂຎ ອຸປຏ຺ຐານນ຺ຕິ. ອວິກ຺ເຂໂປຕິ ສມາຘິ. ອຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາຣມ຺ມຓໍ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຎ຺ຈ. ຕຎ຺ຫິ ອຘິຏ຺ຐາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐານໍ. ໂວທານນ຺ຕິ ຎາຓໍ. ຕຎ຺ຫິ ໂວທາຍຕິ ວິສຸຊ຺ຌຕິ ເຕນ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂວທານໍ. ລີນປກ຺ຂິໂກ ສມາຘິ ອລີນຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມຠູຕຕ຺ຕາ ສມໍ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິກໍ ຎາຓໍ ອນຸທ຺ຘຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມຠູຕຕ຺ຕາ ສມໍ. ເຕນ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜລກ຺ຂເຓສຸ ສມຖວິປສ຺ສນານໍ ຍຸຄນທ຺ຘຕາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ສຕິ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖິກຕ຺ຕາ ຕທຸຠຍສມຕາຍ ອຸປກາຣິກາຕິ ສມໍ, ອາຣມ຺ມຓໍ ສມຕາຘິຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ສມໍ. ອນວຊ຺ຊຏ຺ໂຐຕິ ວິປສ຺ສນາຍ ອນວຊ຺ຊສຠາໂວ. ນິກ຺ເລສຏ຺ໂຐຕິ ມຄ຺ຄສ຺ສ ນິກ຺ກິເລສສຠາໂວ. ນິກ຺ກິເລສຏ຺ໂຐຕິ ວາ ປາໂຐ. ໂວທານຏ຺ໂຐຕິ ຜລສ຺ສ ປຣິສຸທ຺ຘສຠາໂວ. ປຣມຏ຺ໂຐຕິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສພ຺ພຘມ຺ມຸຕ຺ຕມສຠາໂວ. ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ຕໍ ຕໍ ສຠາວໍ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ ສມ຺ມາ ປຏິເວໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອຕ຺ເຖວ ຈ ໂວທານຏ຺ຐປຏິເວຘສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຕນ ເອກລກ຺ຂຓາ ອນວຊ຺ຊຏ຺ຐນິກ຺ກິເລສຏ຺ຐປຣມຏ຺ຐາ ລກ຺ຂຓຫາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕາເຍວ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ຫິ ເອກຘມ຺ເມ, ເຍ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓາ ເກຈິ;

ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ ສພ຺ເພ, ໂສ ຫາໂຣ ລກ຺ຂໂຓ ນາມາ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔.໕ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ອນວຊ຺ຊຏ຺ໂຐ ນິກ຺ກິເລສຏ຺ໂຐ ເຈຕ຺ຖ ອວິກ຺ເຂປສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສມສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ສມຕ຺ໂຖ, ໂວທານຏ຺ໂຐ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄໂວທານໍ ສນ຺ຘາຍ ສມເມວ ອຕ຺ໂຖຕິ ສມຕ຺ໂຖ, ຜລໂວທານໍ ສນ຺ຘາຍ ມຄ຺ຄໂວທານສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສມສ຺ສ ອຕ຺ໂຖຕິ ສມຕ຺ໂຖ, ປຣມຏ຺ໂຐ ປນ ສມເມວ ອຕ຺ໂຖຕິ ວາ ນິພ຺ພານປໂຍຊນຕ຺ຕາ ສພ຺ພສ຺ສ ສມສ຺ສ ອຕ຺ໂຖຕິ ວາ ສມຕ຺ໂຖ, ຕໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ສມຎ຺ຈ ສມຕ຺ຖຎ຺ຈ ເອກເທສສຣູເປກເສສໍ ກຕ຺ວາ ສມຕ຺ຖຎ຺ຈ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍພລໂພຊ຺ຌງ຺ຄຘມ຺ມາ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜລກ຺ຂເຓປິ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ມຄ຺ໂຄ ຈ ຕິສ຺ໂສ ຈ ວິສຸທ຺ຘິໂຍ ມຄ຺ຄຜລກ຺ຂເຓເຍວ, ວິໂມກ຺ໂຂ ຈ ວິຊ຺ຊາ ຈ ຂເຍ ຎາຓຎ຺ຈ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓເຍວ, ວິມຸຕ຺ຕິ ຈ ອນຸປ຺ປາເທ ຎາຓຎ຺ຈ ຜລກ຺ຂເຓເຍວ, ເສສາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓປີຕິ. ຘມ຺ມວາເຣ ອິເມ ຘມ຺ເມ ອິມສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ສໂມຘາເນຕີຕິ ນິພ຺ພານໍ ຐເປຕ຺ວາ ເສສາ ຍຖາໂຍຄໍ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິທໍ ປນ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາ ປເນຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ. ເອເກກຈຕຸກ຺ກວເສເນຕ຺ຖ ນິຍ຺ຍາເນ ທສ຺ສິເຕປິ ຈຕຸກ຺ກນ຺ໂຕຄຘສ຺ສ ເອເກກສ຺ສາປິ ຠາຄສ຺ສ ນິຍ຺ຍານສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍຕ຺ຕາ ເອເກກຠາຄວເສນ ນິຍ຺ຍານໍ ທສ຺ສິຕໍ. ນ ຫິ ເອເກກໍ ວິນາ ນິຍ຺ຍານໍ ໂຫຕີຕິ.

ທີຆໍອສ຺ສາສປສ຺ສາສນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໖໙. ຣສ຺ສນິທ຺ເທເສ ອິຕ຺ຕຣສງ຺ຂາເຕຕິ ປຣິຕ຺ຕສງ຺ຂາເຕ ກາເລ. ເສສເມຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໗໐. ສພ຺ພກາຍປຏິສໍເວທິນິທ຺ເທເສ ອຣູປຘມ຺ເມສຸ ເວທນາຍ ໂອຬາຣິກຕ຺ຕາ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ປຐມໍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓສໍເວທິກາ ເວທນາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ຍໍ ເວເທຕິ, ຕໍ ສຎ຺ຊານາຕີຕິ ເອວໍ ເວທນາວິສຍສ຺ສ ອາກາຣຄ຺ຄາຫິກາ ສຎ຺ຎາ, ຕໂຕ ສຎ຺ຎາວເສນ ອຠິສງ຺ຂາຣິກາ ເຈຕນາ, ຕໂຕ ‘‘ຜຸຏ຺ໂຐ ເວເທຕິ, ຜຸຏ຺ໂຐ ສຎ຺ຊານາຕິ, ຜຸຏ຺ໂຐ ເຈເຕຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໙໓) ວຈນໂຕ ຜສ຺ໂສ, ຕໂຕ ສພ຺ເພສໍ ສາຘາຣຓລກ຺ຂໂຓ ມນສິກາໂຣ, ເຈຕນາທີຫິ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍ ຕີສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຕໍນິສ຺ສໂຍ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ ວຸຕ຺ໂຕວ ໂຫຕິ. ນາມຎ຺ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ນາມຎ຺ຈ. ນາມກາໂຍ ຈາຕິ ອິທໍ ປນ ນາເມນ ນິພ຺ພານສ຺ສປິ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ໂລກຸຕ຺ຕຣານຎ຺ຈ ອວິປສ຺ສນຸປຄຕ຺ຕາ ຕໍ ອປເນຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ກາໂຍ’’ຕິ ຫິ ວຈເນນ ນິພ຺ພານໍ ອປນີຕໍ ໂຫຕິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ຣາສິວິນິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເຍ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາຕິ ‘‘ສຎ຺ຎາ ຈ ເວທນາ ຈ ເຈຕສິກາ ເອເຕ ຘມ຺ມາ ຈິຕ຺ຕປຏິພທ຺ຘາ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໗໔; ມ. ນິ. ໑.໔໖໓) ເອວໍ ວຸຈ຺ຈມານາປິ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ອິຘ ນາມກາເຍເນວ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ມຫາຠູຕາຕິ ມຫນ຺ຕປາຕຸຠາວໂຕ ມຫາຠູຕສາມຎ຺ຎໂຕ ມຫາປຣິຫາຣໂຕ ມຫາວິກາຣໂຕ ມຫນ຺ຕຠູຕຕ຺ຕາ ຈາຕິ ມຫາຠູຕາ. ເຕ ປນ – ປຖວີ ອາໂປ ເຕໂຊ ວາໂຍຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ. ຈຕຸນ຺ນຎ຺ຈ ມຫາຠູຕານໍ ອຸປາທາຍຣູປນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຠູເຕ ອຸປາທາຍ ນິສ຺ສາຍ ອມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຣູປນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ປນ – ຈກ຺ຂຸ ໂສຕໍ ຆານໍ ຊິວ຺ຫາ ກາໂຍ ຣູປໍ ສທ຺ໂທ ຄນ຺ໂຘ ຣໂສ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຫທຍວຕ຺ຖຸ ໂອຊາ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອາກາສຘາຕຸ ຣູປສ຺ສ ລຫຸຕາ ມຸທຸຕາ ກມ຺ມຎ຺ຎຕ຺ຕາ ອຸປຈໂຍ ສນ຺ຕຕິ ຊຣຕາ ອນິຈ຺ຈຕາຕິ ຈຕຸວີສຕິວິຘໍ. ອສ຺ສາໂສ ຈ ປສ຺ສາໂສ ຈາຕິ ປາກຕິໂກເຍວ. ອສ຺ສາສປສ຺ສາເສ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕມ຺ປິ ຕເທວ ນາມໍ ລຠຕິ ປຖວີກສິຓາທີນິ ວິຍ. ຣູປສຣິກ຺ຂກຕ຺ຕາ ຣູປນ຺ຕິ ຈ ນາມໍ ລຠຕິ ‘‘ພຫິທ຺ຘາ ຣູປານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໒໐໔; ທີ. ນິ. ໓.໓໓໘) ວິຍ. ນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ອຸປນິພນ຺ຘນາຕິ ສຕິອຸປນິພນ຺ຘນາຍ ນິມິຕ຺ຕຠູຕໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສານໍ ຜຸສນຏ຺ຐານໍ. ເຍ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ກາຍສງ຺ຂາຣາຕິ ‘‘ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ກາຍິກາ ເອເຕ ຘມ຺ມາ ກາຍປຏິພທ຺ຘາ ກາຍສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໗໑; ມ. ນິ. ໑.໔໖໓) ເອວໍ ວຸຈ຺ຈມານາປິ ກາຍສງ຺ຂາຣາ ອິຘ ຣູປກາເຍເນວ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ເຕ ກາຍາ ປຏິວິທິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຌານກ຺ຂເຓ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສນິມິຕ຺ຕກາຍາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ອວເສສຣູປາຣູປກາຍາ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ປຏິວິທິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ປຏິວິທິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ອສ຺ສາສປສ຺ສາສວເສນ ປຏິລທ຺ຘຊ຺ຌານສ຺ສ ໂຍຄິສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນວິປສ຺ສນາມຄ຺ເຄປິ ສນ຺ຘາຍ ທີຆໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສວເສນາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອາວຊ຺ຊໂຕ ປຊານໂຕຕິອາທີນິ ສີລກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖານິ. ເຕ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ ກາເຍ ອນ຺ໂຕກຣິຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພກາຍປຏິສໍເວທີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສພ຺ພກາຍປຏິສໍເວທີ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສານໍ ສໍວຣຏ຺ເຐນາຕິອາທີສຸ ‘‘ສພ຺ພກາຍປຏິສໍເວທີ’’ຕິວຸຕ຺ຕອສ຺ສາສປສ຺ສາສໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນຊ຺ຌານວິປສ຺ສນາມຄ຺ເຄສຸ ສໍວໂຣເຍວ ສໍວຣຏ຺ເຐນ ສີລວິສຸທ຺ຘິ. ອວິກ຺ເຂໂປເຍວ ອວິກ຺ເຂປຏ຺ເຐນ ຈິຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິ. ປຎ຺ຎາເຍວ ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິ. ຌານວິປສ຺ສນາສຸ ວິຣຕິອຠາເວປິ ປາປາຠາວມຕ຺ຕເມວ ສໍວໂຣ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໗໑. ປສ຺ສມ຺ຠຍນ຺ຕິອາທີນໍ ນິທ຺ເທເສ ກາຍິກາຕິ ຣູປກາເຍ ຠວາ. ກາຍປຏິພທ຺ຘາຕິ ກາຍໍ ປຏິພທ຺ຘາ ກາຍໍ ນິສ຺ສິຕາ, ກາເຍ ສຕິ ໂຫນ຺ຕິ, ອສຕິ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາເຍວ ເຕ ກາເຍນ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕີຕິ ກາຍສງ຺ຂາຣາ. ປສ຺ສມ຺ເຠນ຺ໂຕຕິ ນິພ຺ພາເປນ຺ໂຕ ສນ຺ນິສີທາເປນ຺ໂຕ. ປສ຺ສມ຺ຠນວຈເນເນວ ໂອຬາຣິການໍ ປສ຺ສມ຺ຠນໍ ສິທ຺ຘໍ. ນິໂຣເຘນ຺ໂຕຕິ ໂອຬາຣິການໍ ອນຸປ຺ປາທເນນ ນິໂຣເຘນ຺ໂຕ. ວູປສເມນ຺ໂຕຕິ ໂອຬາຣິເກເຍວ ເອກສນ຺ຕຕິປຣິຓາມນເຍນ ສນ຺ຕຠາວໍ ນຍນ຺ໂຕ. ສິກ຺ຂຕີຕິ ອຘິກາຣວເສນ ອສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ ສິກ຺ຂຕີຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ໂອຬາຣິກປສ຺ສມ຺ຠນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ຍຖາຣູເປຫີຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາຣູເປຫີຕິ ຍາທິເສຫິ. ອານມນາຕິ ປຈ຺ຉໂຕ ນມນາ. ວິນມນາຕິ ອຸຠຍປສ຺ສໂຕ ນມນາ. ສນ຺ນມນາຕິ ສພ຺ພໂຕປິ ນມນ຺ຕສ຺ສ ສຸຏ຺ຐຸ ນມນາ. ປຓມນາຕິ ປຸຣໂຕ ນມນາ. ອິຎ຺ຊນາຕິ ກມ຺ປນາ. ຜນ຺ທນາຕິ ອີສກໍ ຈລນາ. ປກມ຺ປນາຕິ ຠຸສໍ ກມ຺ປນາ. ຍຖາຣູເປຫິ ກາຍສງ຺ຂາເຣຫິ ກາຍສ຺ສ ອານມນາ…ເປ… ປກມ຺ປນາ, ຕຖາຣູປໍ ກາຍສງ຺ຂາຣໍ ປສ຺ສມ຺ຠຍນ຺ຕິ ຈ, ຍາ ກາຍສ຺ສ ອານມນາ…ເປ… ປກມ຺ປນາ, ຕຎ຺ຈ ປສ຺ສມ຺ຠຍນ຺ຕິ ຈ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ກາຕພ຺ໂພ. ກາຍສງ຺ຂາເຣສຸ ຫິ ປສ຺ສມ຺ຠິເຕສຸ ກາຍສ຺ສ ອານມນາທໂຍ ຈ ປສ຺ສມ຺ຠິຕາເຍວ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ຍຖາຣູເປຫິ ກາຍສງ຺ຂາເຣຫິ ກາຍສ຺ສ ນ ອານມນາທິກາ ໂຫຕິ, ຕຖາຣູປໍ ສນ຺ຕໍ ສຸຂຸມມ຺ປິ ກາຍສງ຺ຂາຣໍ ປສ຺ສມ຺ຠຍນ຺ຕິ ຈ, ຍາ ກາຍສ຺ສ ນ ອານມນາທິກາ, ຕຎ຺ຈ ສນ຺ຕໍ ສຸຂຸມໍ ປສ຺ສມ຺ຠຍນ຺ຕິ ຈ ສມ຺ພນ຺ຘໂຕ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສນ຺ຕໍ ສຸຂຸມນ຺ຕິ ຈ ຠາວນປຸໍສກວຈນເມຕໍ. ອິຕິ ກິຣາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ ເອວມຕ຺ເຖ, ກິຣ ຍທິອຕ຺ເຖ. ຍທິ ເອວໍ ສຸຂຸມເກປິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາເສ ປສ຺ສມ຺ຠຍໍ ອສ຺ສສິສ຺ສາມິ ປສ຺ສສິສ຺ສາມີຕິ ສິກ຺ຂຕີຕິ ໂຈທເກນ ໂຈທນາ ອາຣທ຺ຘາ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ກິຣາຕິ ໂຈທກວຈນຕ຺ຕາ ອສທ຺ທຫນຕ຺ເຖ ອສຫນຕ຺ເຖ ປໂຣກ຺ຂຕ຺ເຖ ຈ ຍຸຊ຺ຊຕິເຍວ, ເອວໍ ສຸຂຸມານມ຺ປິ ປສ຺ສມ຺ຠນໍ ສິກ຺ຂຕີຕິ ນ ສທ຺ທຫາມິ ນ ສຫາມິ ອປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ເມຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ເອວໍ ສຸຂຸມານໍ ປສ຺ສມ຺ຠເນ ສນ຺ເຕ. ວາຕູປລທ຺ຘິຍາ ຈ ປຠາວນາ ນ ໂຫຕີຕິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສວາຕສ຺ສ ອຸປລທ຺ຘິຍາ. ອຸປລທ຺ຘີຕິ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ອສ຺ສາສປສ຺ສາສວາຕໍ ອຸປລພ຺ຠມານສ຺ສ ຕທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຠາວນາວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຠາວນາ ອຸປ຺ປາທນາ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຠາວນາ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສ຺ສາສປສ຺ສາສານຎ຺ຈ ປຠາວນາ ນ ໂຫຕີຕິ ຠາວນາຍ ສຸຂຸມການມ຺ປິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສານໍ ນິໂຣຘນໂຕ ເຕສຎ຺ຈ ອຸປ຺ປາທນາ ປວຕ຺ຕນາ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອານາປານສ຺ສຕິຍາ ຈ ປຠາວນາ ນ ໂຫຕີຕິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາຠາວໂຕເຍວ ຕທາຣມ຺ມຓາຍ ຠາວນາວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຍ ສຕິຍາ ຈ ປວຕ຺ຕນາ ນ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາເຍວ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ອານາປານສ຺ສຕິສມາຘິສ຺ສ ຈ ຠາວນາ ນ ໂຫຕິ. ນ ຈ ນໍ ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ນນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຈ ນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໗໓) ວິຍ. ຕໍ ວຸຕ຺ຕວິຘິໍ ສມາປຕ຺ຕິໍ ປຓ຺ຑິຕາ ນ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິປິ ຕໂຕ ນ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິປີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ໂຈທນາປກ຺ຂສ຺ສ ປຣິຫາຣວຈເນ ອິຕິ ກິຣາຕິ ເອວເມວ. ເອຕ຺ຖ ເອວກາຣຕ຺ເຖ ກິຣສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ເອວໍ ປສ຺ສມ຺ຠເນ ສນ຺ເຕ ເອວ.

ຍຖາ ກຖໍ ວິຍາຕິ ຍຖາ ຕໍ ວຸຕ຺ຕວິຘານໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ຕໍ ກຖໍ ວິຍາຕິ ອຸປມໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອິທານິ ເສຍ຺ຍຖາປີຕິ ຕໍ ອຸປມໍ ທສ຺ເສຕິ. ກໍເສຕິ ກໍສມຍຠາຊເນ. ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຕສໍ ສທ຺ທານໍ ອາກາຣໍ. ‘‘ນິມິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ສາມິອຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ນິມິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ທນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ສທ຺ທໂຕ ອນຎ຺ຎໍ. ສຸຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ສຸຄຫິຕຕ຺ຕາຕິປິ ປາໂຐ, ສຸຏ຺ຐຸ ຄຫິຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸມນສິກຕຕ຺ຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ອາວຊ຺ຊິຕຕ຺ຕາ. ສູປຘາຣິຕຕ຺ຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ຈິຕ຺ເຕ ຐປິຕຕ຺ຕາ. ສຸຂຸມສທ຺ທນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຕາປີຕິ ຕທາ ສຸຂຸມານມ຺ປິ ສທ຺ທານໍ ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ອນຸຄ຺ຄຫິຕສທ຺ທນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອນາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ສຸຂຸມຕຣໍ ສທ຺ທນິມິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ສຸຂຸມຕຣໍ ສທ຺ທນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ສຸຂຸມຕຣສທ຺ທນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຠາວໂຕປີຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາວ ນເຍນ ອປ຺ປນາຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ປສ຺ສມ຺ຠຍນ຺ຕິອາທີສຸ ‘‘ປສ຺ສມ຺ຠຍໍ ກາຍສງ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ກາໂຍຕິ ວາ ‘‘ປສ຺ສມ຺ຠຍໍ ກາຍສງ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ກາໂຍຕິ ວາ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຠາວນາວິສຸທ຺ຘິຍາ ກາຍສງ຺ຂາເຣ ປສ຺ສມ຺ຠມາເນປິ ໂອຬາຣິກໍ ກາຍສງ຺ຂາຣໍ ປສ຺ສມ຺ເຠມີຕິ ໂຍຄິໂນ ອາໂຠເຄ ສຕິ ເຕນາທເຣນ ອຕິວິຍ ປສ຺ສມ຺ຠຕິ. ອນຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕມ຺ປິ ສຸຂຸມໍ ສຸອານຍໍ ໂຫຕິ.

ອຏ຺ຐ ອນຸປສ຺ສນາຎາຓານີຕິ ‘‘ທີຆໍ ຣສ຺ສໍ ສພ຺ພກາຍປຏິສໍເວທີ ປສ຺ສມ຺ຠຍໍ ກາຍສງ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕູສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ອສ຺ສາສວເສນ ຈຕສ຺ໂສ, ປສ຺ສາສວເສນ ຈຕສ຺ໂສຕິ ອຏ຺ຐ ອນຸປສ຺ສນາຎາຓານິ. ອຏ຺ຐ ຈ ອຸປຏ຺ຐານານຸສ຺ສຕິໂຍຕິ ‘‘ທີຆໍ ອສ຺ສາສວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ເອກຄ຺ຄຕໍ ອວິກ຺ເຂປໍ ປຊານໂຕ ສຕິ ອຸປຏ຺ຐິຕາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໗໐) ນເຍນ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕູສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ອສ຺ສາສວເສນ ຈຕສ຺ໂສ, ປສ຺ສາສວເສນ ຈຕສ຺ໂສຕິ ອຏ຺ຐ ຈ ອຸປຏ຺ຐານານຸສ຺ສຕິໂຍ. ອຏ຺ຐ ຈຸປຏ຺ຐານານຸສ຺ສຕິໂຍຕິປິ ປາໂຐ. ຈຕ຺ຕາຣິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກວຕ຺ຖູນີຕິ ຠຄວຕາ ອານາປານສ຺ສຕິສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໓.໑໔໔ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຐມຈຕຸກ຺ກວເສນ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກວຕ຺ຖູນີຕິ.

ປຐມຈຕຸກ຺ກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໗໒. ທຸຕິຍຈຕຸກ຺ກສ຺ສ ປີຕິປຏິສໍເວທິນິທ຺ເທເສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປີຕິ ປາໂມຊ຺ຊນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປີຕີຕິ ມູລປທໍ. ປາໂມຊ຺ຊນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖປທໍ, ປມຸທິຕຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍາ ປີຕິ ປາໂມຊ຺ຊນ຺ຕິອາທີສຸ ຍາ ‘‘ປີຕີ’’ຕິ ຈ ‘‘ປາໂມຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ຈ ເອວມາທີນິ ນາມານິ ລຠຕິ, ສາ ປີຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ປີຕີຕິ ສຠາວປທໍ. ປມຸທິຕສ຺ສ ຠາໂວ ປາໂມຊ຺ຊໍ. ອາໂມທນາກາໂຣ ອາໂມທນາ. ປໂມທນາກາໂຣ ປໂມທນາ. ຍຖາ ວາ ເຠສຊ຺ຊານໍ ວາ ເຕລານໍ ວາ ອຸຓ຺ໂຫທກສີໂຕທການໍ ວາ ເອກໂຕກຣຓໍ ໂມທນາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວມຍມ຺ປິ ຘມ຺ມານໍ ເອກໂຕກຣເຓນ ໂມທນາ, ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ປນ ປທໍ ມຓ຺ເຑຕ຺ວາ ອາໂມທນາ ປໂມທນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫາເສຕີຕິ ຫາໂສ, ປຫາເສຕີຕິ ປຫາໂສ, ຫຏ຺ຐປຫຏ຺ຐາກາຣານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ວິຕ຺ຕີຕິ ວິຕ຺ຕໍ, ຘນສ຺ເສຕໍ ນາມໍ. ອຍໍ ປນ ໂສມນສ຺ສປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ວິຕ຺ຕິສຣິກ຺ຂຕາຍ ວິຕ຺ຕິ. ຍຖາ ຫິ ຘນິໂນ ຘນໍ ປຏິຈ຺ຈ ໂສມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ປີຕິມໂຕປິ ປີຕິໍ ປຏິຈ຺ຈ ໂສມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ວິຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຸຏ຺ຐິສຠາວສຓ຺ຐິຕາຍ ຫິ ປີຕິຍາ ເອຕໍ ນາມໍ. ປີຕິມາ ປນ ປຸຄ຺ຄໂລ ກາຍຈິຕ຺ຕານໍ ອຸຄ຺ຄຕຕ຺ຕາ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຸທຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຸທຄ຺ຄສ຺ສ ຠາໂຄ ໂອທຄ຺ຍໍ. ອຕ຺ຕໂນ ມນຕາ ອຕ຺ຕມນຕາ. ອນຠິຣທ຺ຘສ຺ສ ຫິ ມໂນ ທຸກ຺ຂປທຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ນ ອຕ຺ຕໂນ ມໂນ ນາມ ໂຫຕິ, ອຠິຣທ຺ຘສ຺ສ ສຸຂປທຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ມໂນ ນາມ ໂຫຕິ, ອິຕິ ອຕ຺ຕໂນ ມນຕາ ອຕ຺ຕມນຕາ, ສກມນຕາ ສກມນສ຺ສ ຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາ ປນ ຍສ຺ມາ ນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຕ຺ຕໂນ ມນຕາ, ຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ປເນໂສ ຠາໂວ ເຈຕສິໂກ ຘມ຺ໂມ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຕມນຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເສສເມຕ຺ຖ ຈ ອຸປຣິ ຈ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໗໓. ສຸຂປຏິສໍເວທິນິທ຺ເທເສ ທ຺ເວ ສຸຂານີຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາຠູມິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຍິກຎ຺ຫິ ສຸຂໍ ວິປສ຺ສນາຍ ຠູມິ, ເຈຕສິກໍ ສຸຂໍ ສມຖສ຺ສ ຈ ວິປສ຺ສນາຍ ຈ ຠູມິ. ກາຍິກນ຺ຕິ ປສາທກາຍໍ ວິນາ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ກາເຍ ນິຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ກາຍິກໍ. ເຈຕສິກນ຺ຕິ ອວິປ຺ປໂຍຄວເສນ ເຈຕສິ ນິຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈຕສິກໍ. ຕຕ຺ຖ ກາຍິກປເທນ ເຈຕສິກໍ ສຸຂໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ສຸຂປເທນ ກາຍິກໍ ທຸກ຺ຂໍ. ຕຖາ ເຈຕສິກປເທນ ກາຍິກໍ ສຸຂໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ສຸຂປເທນ ເຈຕສິກໍ ທຸກ຺ຂໍ. ສາຕນ຺ຕິ ມຘຸຣໍ ສຸມຘຸຣໍ. ສຸຂນ຺ຕິ ສຸຂເມວ, ນ ທຸກ຺ຂໍ. ກາຍສມ຺ຜສ຺ສຊນ຺ຕິ ກາຍສມ຺ຜສ຺ເສ ຊາຕໍ. ສາຕໍ ສຸຂໍ ເວທຍິຕນ຺ຕິ ສາຕໍ ເວທຍິຕໍ, ນ ອສາຕໍ ເວທຍິຕໍ. ສຸຂໍ ເວທຍິຕໍ, ນ ທຸກ຺ຂໍ ເວທຍິຕໍ. ປຣໂຕ ຕີຓິ ປທານິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ. ສາຕາ ເວທນາ, ນ ອສາຕາ. ສຸຂາ ເວທນາ, ນ ທຸກ຺ຂາຕິ ອຍເມວ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ.

ເຈຕສິກສຸຂນິທ຺ເທໂສ ວຸຕ຺ຕປຏິປກ຺ຂນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ເຕ ສຸຂາຕິ ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາໂສ ກໂຕ, ຕານິ ສຸຂານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ຈຕຸກ຺ເກ ເຫຏ຺ຐາ ປຐມຈຕຸກ຺ເກ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຈຕ຺ຕາຣິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກວຕ຺ຖູນິ ທຸຕິຍຈຕຸກ຺ກວເສນ ເວທິຕພ຺ພານີຕິ.

ທຸຕິຍຈຕຸກ຺ກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໗໖. ຕຕິຍຈຕຸກ຺ກນິທ຺ເທເສ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ມູລປທໍ. ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຖປທໍ. ຍໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິອາທິ ປີຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິອາທີສຸ ຈິຕ຺ຕວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ຈິຕ຺ຕໍ. ອາຣມ຺ມຓໍ ມິນມານໍ ຊານາຕີຕິ ມໂນ. ມານສນ຺ຕິ ມໂນເຍວ. ‘‘ອນ຺ຕລິກ຺ຂຈໂຣ ປາໂສ, ຍ຺ວາຍໍ ຈຣຕິ ມານໂສ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໕໑; ມຫາວ. ໓໓) ຫິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກຘມ຺ໂມ ມານໂສຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

‘‘ກຖຎ຺ຫິ ຠຄວາ ຕຸຍ຺ຫໍ, ສາວໂກ ສາສເນ ຣໂຕ;

ອປ຺ປຕ຺ຕມານໂສ ເສກ຺ໂຂ, ກາລໍ ກຍິຣາ ຊເນ ສຸຕາ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໑໕໙) –

ເອຕ຺ຖ ອຣຫຕ຺ຕໍ ມານສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ມໂນວ ມານສໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ເຫຕໍ ປທໍ ວຑ຺ຒິຕໍ.

ຫທຍນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ວາ ເຕ ຂິປິສ຺ສາມິ, ຫທຍໍ ວາ ເຕ ຜາເລສ຺ສາມີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໗; ສຸ. ນິ. ອາຬວກສຸຕ຺ຕ) ເອຕ຺ຖ ອຸໂຣ ຫທຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຫທຍາ ຫທຍໍ ມຎ຺ເຎ ອຎ຺ຎາຍ ຕຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໖໓) ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ. ‘‘ວກ຺ກໍ ຫທຍ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໗; ມ. ນິ. ໑.໑໑໐) ເອຕ຺ຖ ຫທຍວຕ຺ຖຸ. ອິຘ ປນ ຈິຕ຺ຕເມວ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຏ຺ເຐນ ‘‘ຫທຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕເທວ ປຣິສຸທ຺ຘຏ຺ເຐນ ປຓ຺ຑຣໍ. ຠວງ຺ຄໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ປຠສ຺ສຣມິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອາຄນ຺ຕຸເກຫິ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໔໙). ຕໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ ປນ ອກຸສລມ຺ປິ ຄງ຺ຄາຍ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ ນທີ ຄງ຺ຄາ ວິຍ, ໂຄຘາວຣິໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ ໂຄຘາວຣີ ວິຍ ຈ ‘‘ປຓ຺ຑຣ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ອາຣມ຺ມຓວິຊານນລກ຺ຂຓໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປກ຺ກິເລເສນ ກິເລໂສ ນ ໂຫຕິ, ສຠາວໂຕ ປຣິສຸທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ, ອຸປກ຺ກິເລສໂຍເຄ ປນ ສຕິ ອຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາປິ ‘‘ປຓ຺ຑຣ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ມໂນ ມນາຍຕນນ຺ຕິ ອິຘ ປນ ມໂນຄຫຓໍ ມນສ຺ເສວ ອາຍຕນຠາວທີປນຕ຺ຖໍ. ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ – ‘‘ນຍິທໍ ເທວາຍຕນໍ ວິຍ ມນສ຺ສ ອາຍຕນຕ຺ຕາ ມນາຍຕນໍ, ອຖ ໂຂ ມໂນ ເອວ ອາຍຕນໍ ມນາຍຕນ’’ນ຺ຕິ.

ອາຍຕນຏ຺ໂຐ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ມນເຕ ອິຕິ ມໂນ, ວິຊານາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ ປນາຫຸ – ນາຬິຍາ ມິນມາໂນ ວິຍ ມຫາຕຸລາຍ ຘາຣຍມາໂນ ວິຍ ຈ ອາຣມ຺ມຓໍ ຊານາຕີຕິ ມໂນ, ຕເທວ ມນນລກ຺ຂເຓ ອິນ຺ທຏ຺ຐໍ ກາເຣຕີຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ມໂນວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ມນິນ຺ທ຺ຣິຍໍ.

ວິຊານາຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ວິຎ຺ຎາຓເມວ ຂນ຺ໂຘ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ. ຣຸຬ຺ຫິໂຕ ຂນ຺ໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ. ຣາສຏ຺ເຐນ ຫິ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ເອກເທໂສ ເອກໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ເອກເທສໍ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ຣຸກ຺ຂໍ ຉິນ຺ທຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວເມວ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ເອກເທສຠູຕໍ ເອກມ຺ປິ ວິຎ຺ຎາຓໍ ຣຸຬ຺ຫິໂຕ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ຣາສຏ຺ໂຐເຍວ ຂນ຺ຘຏ຺ໂຐ ນ ໂຫຕິ, ໂກຏ຺ຐາສຏ຺ໂຐປິ ຂນ຺ຘຏ຺ໂຐເຍວ, ຕສ຺ມາ ໂກຏ຺ຐາສຏ຺ເຐນ ວິຎ຺ຎາຓໂກຏ຺ຐາໂສຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຊ຺ຊາ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູຕິ ເຕສໍ ຜສ຺ສາທີນໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອນຸຈ຺ຉວິກາ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ປເທ ເອກເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ມິນນຏ຺ເຐນ ມໂນ, ວິຊານນຏ຺ເຐນ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ສຠາວຏ຺ເຐນ, ນິສ຺ສຕ຺ຕຏ຺ເຐນ ວາ ຘາຕູຕິ ຕີຫິ ນາເມຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໗໗. ອຠິປ຺ປໂມໂທຕິ ອຘິກາ ຕຸຏ຺ຐິ.

໑໗໘. ສມາຘິນິທ຺ເທເສ ອຈລຠາເວນ ອາຣມ຺ມເຓ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ຐິຕິ. ປຣໂຕ ປທທ຺ວຍໍ ອຸປສຄ຺ຄວເສນ ວຑ຺ຒິຕໍ. ອປິຈ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ອາຣມ຺ມຓມ຺ຫິ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ສຓ຺ຐິຕິ. ອາຣມ຺ມຓໍ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອວຏ຺ຐິຕິ. ກຸສລປກ຺ຂສ຺ມິໍ ຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມາ ອາຣມ຺ມຓໍ ໂອຄາຫນ຺ຕິ ສທ຺ຘາ ສຕິ ສມາຘິ ປຎ຺ຎາຕິ. ເຕເນວ ສທ຺ຘາ ‘‘ໂອກປ຺ປນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສຕິ ‘‘ອປິລາປນຕາ’’ຕິ, ສມາຘິ ‘‘ອວຏ຺ຐິຕີ’’ຕິ, ປຎ຺ຎາ ‘‘ປຣິໂຍຄາຫນາ’’ຕິ. ອກຸສລປກ຺ເຂ ປນ ຕໂຍ ຘມ຺ມາ ອາຣມ຺ມຓໍ ໂອຄາຫນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາ ທິຏ຺ຐິ ອວິຊ຺ຊາຕິ. ເຕເນວ ເຕ ‘‘ໂອຆາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈວິຈິກິຈ຺ຉາວເສນ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ວິສາຫາຣສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອວິສາຫາໂຣ, ອວິສາຫຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈວິຈິກິຈ຺ຉາວເສເນວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວິກ຺ຂິປຕິ ນາມ, ອຍໍ ປນ ຕຖາ ນ ໂຫຕີຕິ ອວິກ຺ເຂໂປ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈວິຈິກິຈ຺ຉາວເສເນວ ຈິຕ຺ຕໍ ວິສາຫຏໍ ນາມ ໂຫຕິ, ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ຫຣີຍຕິ, ອຍໍ ປນ ອວິສາຫຏສ຺ສ ມານສສ຺ສ ຠາໂວຕິ ອວິສາຫຏມານສຕາ.

ສມໂຖຕິ ຕິວິໂຘ ສມໂຖ ຈິຕ຺ຕສມໂຖ ອຘິກຣຓສມໂຖ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມໂຖຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຏ຺ຐສຸ ສມາປຕ຺ຕີສຸ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາ ຈິຕ຺ຕສມໂຖ ນາມ. ຕຎ຺ຫິ ອາຄມ຺ມ ຈິຕ຺ຕຈລນໍ ຈິຕ຺ຕວິປ຺ຜນ຺ທນໍ ສມ຺ມຕິ ວູປສມ຺ມຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ‘‘ຈິຕ຺ຕສມໂຖ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມ຺ມຸຂາວິນຍາທິສຕ຺ຕວິໂຘ ອຘິກຣຓສມໂຖ ນາມ. ຕຎ຺ຫິ ອາຄມ຺ມ ຕານິ ຕານິ ອຘິກຣຓານິ ສມ຺ມນ຺ຕິ ວູປສມ຺ມນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ‘‘ອຘິກຣຓສມໂຖ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ນິພ຺ພານໍ ອາຄມ຺ມ ສມ຺ມນ຺ຕິ ວູປສມ຺ມນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມໂຖຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ຈິຕ຺ຕສມໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ສມາຘິລກ຺ຂເຓ ອິນ຺ທຏ຺ຐໍ ກາເຣຕີຕິ ສມາຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ອຸທ຺ຘຈ຺ເຈ ນ ກມ຺ປຕີຕິ ສມາຘິພລໍ. ສມ຺ມາສມາຘີຕິ ຍາຖາວສມາຘິ ນິຍ຺ຍານິກສມາຘິ ກຸສລສມາຘິ.

໑໗໙. ຣາຄໂຕ ວິໂມຈຍໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິອາທີຫິ ທສຫິ ກິເລສວຕ຺ຖູຫິ ວິໂມຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຖິນຄ຺ຄຫເຓເນວ ເຈຕ຺ຖ ມິທ຺ຘຄ຺ຄຫຓໍ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈຄ຺ຄຫເຓເນວ ຈ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ ໂຫຕີຕິ ອຎ຺ເຎສຸ ປາເຐສຸ ສຫຈາຣິຕ຺ຕາ ກິເລສວຕ຺ຖຸໂຕ ວິໂມຈນວຈເນເນວ ປຐມຊ຺ຌານາທີຫິ ນີວຣຓາທິໂຕ ວິໂມຈນໍ, ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທີຫິ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທິໂຕ ຈ ວິໂມຈນໍ ວຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີຕິ. ກຖໍ ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອນຸປສ຺ສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເປຍ຺ຍາເລ ຈ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທີຫິ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທີນໍ ປຫານໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຈຕ຺ຕາຣິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກວຕ຺ຖູນິ ຕຕິຍຈຕຸກ຺ກວເສນ ເວທິຕພ຺ພານີຕິ.

ຕຕິຍຈຕຸກ຺ກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໘໐. ຈຕຸຕ຺ຖຈຕຸກ຺ກນິທ຺ເທເສ ‘‘ອນິທ຺ທິຏ຺ເຐ ນປຸໍສກ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ອສຸກນ຺ຕິ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ‘‘ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ກິໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ນປຸໍສກວຈເນນ ປຸຈ຺ຉາ ກຕາ. ອຸປ຺ປາທວຍຏ຺ເຐນາຕິ ອຸປ຺ປາທວຍສງ຺ຂາເຕນ ອຕ຺ເຖນ, ອຸປ຺ປາທວຍສຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ສຠາວລກ຺ຂຓໍ, ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ອຸປ຺ປາທວຍາ ວິກາຣລກ຺ຂຓໍ. ເອເຕນ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາເວນ ອນິຈ຺ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕເນວ ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓວເສນ ອນິຈ຺ຈຕາຕິ ເຕສໍເຍວ ອຸປ຺ປາທວຍຎ຺ຎຖຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຕ຺ວາປິ ‘‘ຫຸຕ຺ວາ ອຠາໂວ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕນ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວາກາໂຣ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ອຸທຍພ຺ພຍໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ອິມານິ ປຎ຺ຎາຍ ລກ຺ຂຓານີ’’ຕິ ເປຍ຺ຍາລໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມາຕິ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ.

ວິຣາຄານຸປສ຺ສີນິທ຺ເທເສ ຣູເປ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາຕິ ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຣໂຕ ວຸຕ຺ເຕຫິ ອນິຈ຺ຈຏ຺ຐາທີຫິ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ. ຣູປວິຣາເຄຕິ ນິພ຺ພາເນ. ນິພ຺ພານຎ຺ຫິ ອາຄມ຺ມ ຣູປໍ ວິຣຊ຺ຊຕິ ອປຸນຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປຊ຺ຊເນນ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ມາ ນິພ຺ພານໍ ‘‘ຣູປວິຣາໂຄ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຉນ຺ທຊາໂຕ ໂຫຕີຕິ ອນຸສ຺ສວວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ໂທ ໂຫຕິ. ສທ຺ຘາຘິມຸຕ຺ໂຕຕິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ນິພ຺ພາເນ ສທ຺ຘາຍ ຈ ອຘິມຸຕ຺ໂຕ ນິຈ຺ຉິໂຕ. ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈສ຺ສ ສ຺ວາຘິຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ອສ຺ສ ໂຍຄິສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ຂຍວິຣາຄສງ຺ຂາເຕ ຣູປຠງ຺ເຄ ອາຣມ຺ມຓວເສນ, ອຈ຺ຈນ຺ຕ ວິຣາຄສງ຺ຂາເຕ ຣູປວິຣາເຄ ນິພ຺ພາເນ ອນຸສ຺ສວວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ອຘິຏ຺ຐິຕໍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຕິຏ຺ຐິຕໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ຘໂຕ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຣູເປ ວິຣາຄານຸປສ຺ສີຕິ ຣູປສ຺ສ ຂຍວິຣາໂຄ ຣູເປ ວິຣາໂຄຕິ ປກຕິຠຸມ຺ມວຈເນນ ວຸຕ຺ໂຕ. ຣູປສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິຣາໂຄ ຣູເປ ວິຣາໂຄຕິ ນິມິຕ຺ຕຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕໍ ທຸວິຘມ຺ປິ ວິຣາຄໍ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ອຊ຺ຌາສຍໂຕ ຈ ອນຸປສ຺ສນສີໂລ ‘‘ຣູເປ ວິຣາຄານຸປສ຺ສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອສ ນໂຍ ເວທນາທີສຸ. ນິໂຣຘານຸປສ຺ສີປທນິທ຺ເທເສປິ ເອເສວ ນໂຍ.

໑໘໑. ກຕິຫາກາເຣຫີຕິອາທິ ປເນຕ຺ຖ ວິເສໂສ – ຕຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ຄານໍ ອາທີນວນິໂຣຘທສ຺ສເນເນວ ຣູປາທີນມ຺ປິ ອາທີນວນິໂຣຘາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ເຕສມ຺ປິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ຄານຕິວຕ຺ຕນໂຕ. ອິມິນາ ເອວ ຈ ວິເສສວຈເນນ ວິຣາຄານຸປສ຺ສນໂຕ ນິໂຣຘານຸປສ຺ສນາຍ ວິສິຏ຺ຐຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈຏ຺ເຐນາຕິ ຂຍຏ຺ເຐນ, ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວຏ຺ເຐນ ວາ. ທຸກ຺ຂຏ຺ເຐນາຕິ ຠຍຏ຺ເຐນ, ປຏິປີຬນຏ຺ເຐນ ວາ. ອນຕ຺ຕຏ຺ເຐນາຕິ ອສາຣກຏ຺ເຐນ, ອວສວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ວາ. ສນ຺ຕາປຏ຺ເຐນາຕິ ກິເລສສນ຺ຕາປນຏ຺ເຐນ. ວິປຣິຓາມຏ຺ເຐນາຕິ ຊຣາຠງ຺ຄວເສນ ທ຺ວິຘາ ປຣິຓາມນຏ຺ເຐນ. ນິທານນິໂຣເຘນາຕິ ມູລປຈ຺ຈຍາຠາເວນ. ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ນ ຠວຕິ. ສມຸທຍນິໂຣເຘນາຕິ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈຍາຠາເວນ. ມູລປຈ຺ຈໂຍ ຫິ ພ຺ຍາຘິສ຺ສ ອສປ຺ປາຍໂຠຊນໍ ວິຍ ນິທານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ອາສນ຺ນປຈ຺ຈໂຍ ພ຺ຍາຘິສ຺ສ ວາຕປິຕ຺ຕເສມ຺ຫາ ວິຍ ສມຸທໂຍຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ນິທານຎ຺ຫິ ນິຈ຺ຉເຍນ ທທາຕິ ຜລມິຕິ ນິທານໍ, ສມຸທໂຍ ປນ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸເທຕິ ເອຕສ຺ມາ ຜລມິຕິ ສມຸທໂຍ. ຊາຕິນິໂຣເຘນາຕິ ມູລປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິອຠາເວນ. ປຠວນິໂຣເຘນາຕິ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິອຠາເວນ. ຊາຕິເຍວ ຫິ ປຠວຕິ ເອຕສ຺ມາ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ປຠໂວຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເຫຕຸນິໂຣເຘນາຕິ ຊນກປຈ຺ຈຍາຠາເວນ. ປຈ຺ຈຍນິໂຣເຘນາຕິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກປຈ຺ຈຍາຠາເວນ. ມູລປຈ຺ຈໂຍປິ ຫິ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈໂຍ ຈ ຊນກປຈ຺ຈໂຍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກປຈ຺ຈໂຍ ຈ ໂຫຕິເຍວ. ເອເຕຫິ ຕິກ຺ຂວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຕທງ຺ຄນິໂຣໂຘ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສມຸຈ຺ເຉທນິໂຣໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ຎາຓຸປ຺ປາເທນາຕິ ຕິກ຺ຂວິປສ຺ສນາຎາຓສ຺ສ ວາ ມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ວາ ອຸປ຺ປາເທນ. ນິໂຣຘຸປຏ຺ຐາເນນາຕິ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຂຍນິໂຣຘສ຺ສ ອນຸສ຺ສວວເສນ ນິໂຣຘສງ຺ຂາຕສ຺ສ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາເນນ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຈ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາເນນ. ເອເຕຫິ ວິສຍວິສຍິນິຍໂມວ ກໂຕ ໂຫຕິ, ຕທງ຺ຄສມຸຈ຺ເຉທນິໂຣໂຘ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ.

໑໘໒. ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄານຸປສ຺ສີປທນິທ຺ເທເສ ຣູປໍ ປຣິຈ຺ຈຊຕີຕິ ອາທີນວທສ຺ສເນນ ນິຣເປກ຺ຂຕາຍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘໍ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ. ປຣິຈ຺ຈາຄປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄຕິ ປຣິຈ຺ຈາຄຏ຺ເຐນ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄປທສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈາຄຏ຺ໂຐ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ກິເລສານໍ ປຊຫນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີ ວິປສ຺ສນາ ກິເລເສ ຕທງ຺ຄວເສນ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ, ມຄ຺ໂຄ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ. ຣູປນິໂຣເຘ ນິພ຺ພາເນ ຈິຕ຺ຕໍ ປກ຺ຂນ຺ທຕີຕິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີ ຕໍນິນ຺ນຕາຍ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ, ມຄ຺ໂຄ ອາຣມ຺ມຓກຣເຓນ. ປກ຺ຂນ຺ທນປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄຕິ ປກ຺ຂນ຺ທນຏ຺ເຐນ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄປທສ຺ສ ປກ຺ຂນ຺ທນຏ຺ໂຐ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນິພ຺ພາເນ ວິສ຺ສຊ຺ຊນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕ຺ຕາຣິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກວຕ຺ຖູນິ ຈຕຸຕ຺ຖຈຕຸກ຺ກວເສນ ເວທິຕພ຺ພານິ. ອິມສ຺ມິໍ ຈຕຸກ຺ເກ ຊຣາມຣເຓ ວຕ຺ຕພ຺ພໍເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ ຈ ‘‘ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສນາ, ຈິຕ຺ເຕ ຈິຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາ’’ຕິ ກາຍຈິຕ຺ຕານໍ ເອກຕ຺ຕໂວຫາຣວເສນ ເອກວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ‘‘ເວທນາສຸ ເວທນານຸປສ຺ສນາ, ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາ’’ຕິ ເວທນາຘມ຺ມານໍ ນານຕ຺ຕໂວຫາຣວເສນ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ.

ຈຕຸຕ຺ຖຈຕຸກ຺ກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິຏ຺ຐິຕາ ຈ ສໂຕກາຣິຎາຓນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.