໔. ຈຕຸຕ຺ຖວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໑໕໑. ຈຕຸຕ຺ຖວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐເມ ຣເສສູຕິ ອມ຺ພິລມຘຸຣຕິຕ຺ຕກກຏຸກໂລຓິກຂາຣິກກສາວາທິເຠເທສຸ ສາຍນີເຍສຸ. ເຄຘໍ ອກຣນ຺ຕິ ຄິທ຺ຘິໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ, ຕຓ຺ຫໍ ອນຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອໂລໂລຕິ ‘‘ອິທໍ ສາຍິສ຺ສາມິ, ອິທໍ ສາຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ຣສວິເສເສສຸ ອນາກຸໂລ. ອນຎ຺ຎໂປສີຕິ ໂປເສຕພ຺ພກສທ຺ຘິວິຫາຣິກາທິວິຣຫິໂຕ, ກາຍສນ຺ຘາຣຓມຕ຺ເຕນ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍຖາ ວາ ປຸພ຺ເພ ອຸຍ຺ຍາເນ ຣເສສຸ ເຄຘກຣຓໂລໂລ ຫຸຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໂປສີ ອາສິໍ, ເອວໍ ອຫຸຕ຺ວາ ຍາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ໂລໂລ ຫຸຕ຺ວາ ຣເສສຸ ເຄຘໍ ກໂຣຕິ, ຕໍ ຕຓ຺ຫໍ ຫິຕ຺ວາ ອາຍຕິໍ ຕຓ຺ຫາມູລກສ຺ສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ອນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ອນຎ຺ຎໂປສີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຖ ວາ ອຕ຺ຖຠຎ຺ຊນກຏ຺ເຐນ ກິເລສາ ‘‘ອຎ຺ເຎ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອໂປສເນນ ອນຎ຺ຎໂປສີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ສປທານຈາຣີຕິ ອໂວກ຺ກມ຺ມຈາຣີ ອນຸປຸພ຺ພຈາຣີ, ຆຣປຏິປາຏິໍ ອຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ອຑ຺ຒກຸລຎ຺ຈ ທລິທ຺ທກຸລຎ຺ຈ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສມາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸເລ ກຸເລ ອປ຺ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕຕິ ຂຕ຺ຕິຍກຸລາທີສຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ກິເລສວເສນ ອລຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕ, ຈນ຺ທູປໂມ ນິຈ຺ຈນວໂກ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໕; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໒໑).

ປຐມໍ.

໑໕໒. ທຸຕິເຍ ອາວຣຓານີຕິ ນີວຣຓາເນວ, ຕານິ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸຣຄສຸຕ຺ເຕ (ສຸ. ນິ. ໑ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕານິ. ຕານິ ປນ ຍສ຺ມາ ອພ຺ຠາທໂຍ ວິຍ ຈນ຺ທໍ ສູຣິຍໍ ວາ ເຈໂຕ ອາວຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອາວຣຓານິ ເຈຕໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕານິ ອຸປຈາເຣນ ວາ ອປ຺ປນາຍ ວາ ປຫາຍ. ອຸປກ຺ກິເລເສຕິ ອຸປຄມ຺ມ ຈິຕ຺ຕໍ ວິພາເຘນ຺ເຕ ອກຸສເລ ຘມ຺ເມ, ວຕ຺ໂຖປມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໗໐ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ເຕ ອຠິຊ຺ຌາທໂຍ ວາ. ພ຺ຍປນຸຊ຺ຊາຕິ ປນຸທິຕ຺ວາ ວິນາເສຕ຺ວາ, ວິປສ຺ສນາມຄ຺ເຄນ ປຊຫິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ເພຕິ ອນວເສເສ. ເອວໍ ສມຖວິປສ຺ສນາສມ຺ປນ຺ໂນ ປຐມມຄ຺ເຄນ ທິຏ຺ຐິນິສ຺ສຍສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ ອນິສ຺ສິໂຕ. ເສສມຄ຺ເຄຫິ ເຉຕ຺ວາ ເຕຘາຕຸກຄຕໍ ສິເນຫໂທສໍ, ຕຓ຺ຫາຣາຄນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສິເນໂຫ ເອວ ຫິ ຄຸຓປຏິປກ຺ຂໂຕ ສິເນຫໂທໂສຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໖).

ທຸຕິຍໍ.

໑໕໓. ຕຕິເຍ ວິປິຏ຺ຐິກຕ຺ວານາຕິ ປິຏ຺ຐິໂຕ ກຕ຺ວາ, ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ຊຫິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຂໍ ທຸຂຎ຺ຈາຕິ ກາຍິກໍ ສາຕາສາຕໍ. ໂສມນສ຺ສໂທມນສ຺ສນ຺ຕິ ເຈຕສິກໍ ສາຕາສາຕໍ. ອຸເປກ຺ຂນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານຸເປກ຺ຂໍ. ສມຖນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມຖເມວ. ວິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ປຎ຺ຈນີວຣຓວິຕກ຺ກວິຈາຣປີຕິສຸຂສງ຺ຂາເຕຫິ ນວຫິ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຕິສຸທ຺ຘໍ, ນິທ຺ຘນ຺ຕສຸວຓ຺ຓມິວ ວິຄຕູປກ຺ກິເລສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຍໍ ປນ ໂຍຊນາ – ວິປິຏ຺ຐິກຕ຺ວານ ສຸຂໍ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ປຸພ຺ເພວ, ປຐມຊ຺ຌານູປຈາຣຠູມິຍໍເຍວ ທຸກ຺ຂໍ, ຕຕິຍຊ຺ຌານູປຈາຣຠູມິຍຎ຺ຈ ສຸຂນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຸນ ອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ຈ-ກາຣໍ ປຣໂຕ ເນຕ຺ວາ ‘‘ໂສມນສ຺ສໍ ໂທມນສ຺ສຎ຺ຈ ວິປິຏ຺ຐິກຕ຺ວານ ປຸພ຺ເພວາ’’ຕິ ອຘິກາໂຣ. ເຕນ ໂສມນສ຺ສໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານູປຈາເຣ, ໂທມນສ຺ສຎ຺ຈ ທຸຕິຍຊ຺ຌານູປຈາເຣເຍວາຕິ ທີເປຕິ. ເອຕານິ ຫິ ເອເຕສໍ ປຣິຍາຍໂຕ ປຫານຏ຺ຐານານິ. ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປນ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຐມຊ຺ຌານໍ, ໂທມນສ຺ສສ຺ສ ທຸຕິຍຊ຺ຌານໍ, ສຸຂສ຺ສ ຕຕິຍຊ຺ຌານໍ, ໂສມນສ຺ສສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ປຫານຏ຺ຐານໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ປຐມຊ຺ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ ເອຕ຺ຖຸປ຺ປນ຺ນໍ ທຸກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອປຣິເສສໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໕.໕໑໐). ຕໍ ສພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ປຣໂຕ ປຸພ຺ເພວາຕິ ຕີສຸ ປຐມຊ຺ຌານທີສຸ ທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສສຸຂານິ ວິປິຏ຺ຐິກຕ຺ວາ ເອຕ຺ເຖວ ຈ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນ ໂສມນສ຺ສໍ ວິປິຏ຺ຐິກຕ຺ວາ ອິມາຍ ປຏິປທາຍ ລທ຺ຘານຸເປກ຺ຂໍ ສມຖໍ ວິສຸທ຺ຘໍ ເອໂກ ຈເຣ ອິຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໗; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໒໓).

ຕຕິຍໍ.

໑໕໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ອາຣທ຺ຘໍ ວີຣິຍໍ ອສ຺ສາຕິ ອາຣທ຺ຘວິຣິໂຍ. ເອເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ວີຣິຍາຣມ຺ຠໍ ອາທິວີຣິຍໍ ທສ຺ເສຕິ. ປຣມຕ຺ໂຖ ວຸຈ຺ຈຕິ ນິພ຺ພານໍ, ຕຕ຺ຖ ປຕ຺ຕິຍາ ປຣມຕ຺ຖປຕ຺ຕິຍາ. ເອເຕນ ວີຣິຍາຣມ຺ເຠນ ປຕ຺ຕພ຺ພຜລໍ ທສ຺ເສຕິ. ອລີນຈິຕ຺ໂຕຕິ ເອເຕນ ວີຣິຍຸປຕ຺ຖມ຺ຠານໍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ອລີນຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ອກຸສີຕວຸຕ຺ຕີຕິ ເອເຕນ ຐານາສນຈງ຺ກມາທີສຸ ກາຍສ຺ສ ອນວສີທນໍ. ທຬ຺ຫນິກ຺ກໂມຕິ ເອເຕນ ‘‘ກາມໍ ຕໂຈ ຈ ນ຺ຫາຣຸ ຈາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໘໔; ສໍ. ນິ. ໒.໒໒; ອ. ນິ. ໒.໕; ມຫານິ. ໑໙໖) ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ປທຫນວີຣິຍໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍໍ ຕໍ ອນຸປຸພ຺ພສິກ຺ຂາທີສຸ ປທຫນ຺ໂຕ ‘‘ກາເຍນ ເຈວ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ, ປຎ຺ຎາຍ ຈ ນໍ ອຕິວິຊ຺ຌ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ເອເຕນ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວີຣິຍໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຎ຺ຫິ ທຬ຺ຫຎ຺ຈ ຠາວນາປາຣິປູຣິຄຕຕ຺ຕາ, ນິກ຺ກໂມ ຈ ສພ຺ພໂສ ປຏິປກ຺ຂາ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຕໍສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລປິ ທຬ຺ໂຫ ນິກ຺ກໂມ ອສ຺ສາຕິ ‘‘ທຬ຺ຫນິກ຺ກໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຖາມພລູປປນ຺ໂນຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ກາຍຖາເມນ ຎາຓພເລນ ຈ ອຸປປນ຺ໂນ. ອຖ ວາ ຖາມຠູເຕນ ພເລນ ອຸປປນ຺ໂນຕິ ຖາມພລູປປນ຺ໂນ, ຖິຣຎາຓພລູປປນ຺ໂນຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ຕສ຺ສ ວີຣິຍສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຎາຓສມ຺ປໂຍຄໍ ທີເປນ຺ໂຕ ໂຍນິໂສ ປທຫນຠາວໍ ສາເຘຕິ. ປຸພ຺ພຠາຄມຊ຺ຌິມອຸກ຺ກຏ຺ຐວີຣິຍວເສນ ວາ ຕໂຍປິ ປາທາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໘).

ຈຕຸຕ຺ຖໍ.

໑໕໕. ປຎ຺ຈເມ ປຏິສລ຺ລານນ຺ຕິ ເຕຫິ ເຕຫິ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາເຣຫິ ປຏິນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ສລ຺ລີນໍ, ເອກຕ຺ຕເສວິຕາ ເອກີຠາໂວ ກາຍວິເວໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຌານນ຺ຕິ ປຈ຺ຈນີກຌາປນໂຕ ອາຣມ຺ມຓລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານໂຕ ຈ ຈິຕ຺ຕວິເວໂກ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນີວຣຓາທິປຈ຺ຈນີກຌາປນໂຕ ກສິຓາທິອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌານໂຕ ຈ ‘‘ຌານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜລານິ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎາທິປຈ຺ຈນີກຌາປນໂຕ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານໂຕ ຈ ‘‘ຌານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘ ປນ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌານເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ເອວເມຕໍ ປຏິສລ຺ລານຎ຺ຈ ຌານຎ຺ຈ ອຣິຎ຺ຈມາໂນຕິ ອຊຫມາໂນ ອນິສ຺ສຊ຺ຊມາໂນ. ຘມ຺ເມສູຕິ ວິປສ຺ສນຸປເຄສຸ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາທິຘມ຺ເມສຸ. ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ສຕຕໍ ສມິຕໍ ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓໍ. ອນຸຘມ຺ມຈາຣີຕິ ເຕ ຘມ຺ເມ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕມາເນນ ອນຸຄຕໍ ວິປສ຺ສນາຘມ຺ມໍ ຈຣມາໂນ. ອຖ ວາ ຘມ຺ເມສູຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມາຕິ ນວ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາ, ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຸໂລໂມ ຘມ຺ໂມຕິ ອນຸຘມ຺ໂມ, ວິປສ຺ສນາເຍຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຘມ຺ມານໍ ນິຈ຺ຈໍ ອນຸຘມ຺ມຈາຣີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຄາຖາພນ຺ຘສຸຂຕ຺ຖໍ ວິຠຕ຺ຕິພ຺ຍຕ຺ຕເຍນ ‘‘ຘມ຺ເມສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ອາທີນວໍ ສມ຺ມສິຕາ ຠເວສູຕິ ຕາຍ ອນຸຘມ຺ມຈາຣິຕາສງ຺ຂາຕາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ອນິຈ຺ຈາກາຣາທິໂທສໍ ຕີສຸ ຠເວສຸ ສມນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ ເອວໍ ອິມາຍ ກາຍວິເວກຈິຕ຺ຕວິເວກໍ ອຣິຎ຺ຈມາໂນ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕວິປສ຺ສນາສງ຺ຂາຕາຍ ປຏິປທາຍ ອຘິຄໂຕຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ເອໂກ ຈເຣຕິ ເອວໍ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໙; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໒໕).

ປຎ຺ຈມໍ.

໑໕໖. ຉຏ຺ເຐ ຕຓ຺ຫກ຺ຂຍນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ, ເອວໍ ທິຏ຺ຐາທີນວາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ເອວ ອປ຺ປວຕ຺ຕິໍ. ອປ຺ປມຕ຺ໂຕຕິ ສາຕຈ຺ຈກາຣີ. ອເນຬມູໂຄຕິ ອລາລາມຸໂຂ. ອຖ ວາ ອເນໂຬ ຈ ອມູໂຄ ຈ, ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຫິຕສຸຂສມ຺ປາປກໍ ສຸຕມສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສຸຕວາ, ອາຄມສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສຕີມາຕິ ຈິຣກຕາທີນໍ ອນຸສ຺ສຣິຕາ. ສງ຺ຂາຕຘມ຺ໂມຕິ ຘມ຺ມູປປຣິກ຺ຂາຍ ປຣິຎ຺ຎາຕຘມ຺ໂມ. ນິຍໂຕຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ນິຍາມໍ ປຕ຺ໂຕ. ປຘານວາຕິ ສມ຺ມປ຺ປຘານວີຣິຍສມ຺ປນ຺ໂນ. ອຸປ຺ປຏິປາຏິຍາ ເອສ ປາໂຐ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ເອວເມເຕຫິ ອປ຺ປມາທາທີຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ນິຍາມສມ຺ປາປເກນ ປຘາເນນ ປຘານວາ, ເຕນ ປຘາເນນ ປຕ຺ຕນິຍາມຕ຺ຕາ ນິຍໂຕ, ຕໂຕ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສງ຺ຂາຕຘມ຺ໂມ. ອຣຫາ ຫິ ປຸນ ສງ຺ຂາຕພ຺ພາຠາວໂຕ ‘‘ສງ຺ຂາຕຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ເຍ ຈ ສງ຺ຂາຕຘມ຺ມາເສ, ເຍ ຈ ເສກ຺ຂາ ປຸຖູ ອິຘາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໓໑; ສຸ. ນິ. ໑໐໔໔; ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉາ ໖໓, ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໗; ເນຕ຺ຕິ. ໑໔; ເປຏໂກ. ໔໕). ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໐).

ຉຏ຺ຐໍ.

໑໕໗. ສຕ຺ຕເມ ສີໂຫຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສີຫາ – ຕິຓສີໂຫ, ປຓ຺ຑຸສີໂຫ, ກາຬສີໂຫ, ເກສຣສີໂຫຕິ. ເຕສໍ ເກສຣສີໂຫ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ, ເອໂສ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ວາໂຕ ປຸຣຕ຺ຖິມາທິວເສນ ອເນກວິໂຘ. ປທຸມໍ ຣຕ຺ຕເສຕາທິວເສນ. ເຕສຸ ໂຍ ໂກຈິ ວາໂຕ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປທຸມໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ສນ຺ຕາໂສ ອຕ຺ຕສິເນເຫນ ໂຫຕິ, ອຕ຺ຕສິເນໂຫ ຈ ຕຓ຺ຫາເລໂປ, ໂສປິ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕນ ວາ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ປຍຸຕ຺ເຕນ ວາ ໂລເຠນ ໂຫຕິ, ໂສປິ ຈ ຕຓ຺ຫາເຍວ. ສຊ຺ຊນໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ອຸປປຣິກ຺ຂາວິຣຫິຕສ຺ສ ໂມເຫນ ໂຫຕິ, ໂມໂຫ ຈ ອວິຊ຺ຊາ. ຕຕ຺ຖ ສມເຖນ ຕຓ຺ຫາຍ ປຫານໍ ໂຫຕິ, ວິປສ຺ສນາຍ ອວິຊ຺ຊາຍ. ຕສ຺ມາ ສມເຖນ ອຕ຺ຕສິເນຫໍ ປຫາຍ ສີໂຫ ວິຍ ສທ຺ເທສຸ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂາທີສຸອສນ຺ຕສນ຺ໂຕ, ວິປສ຺ສນາຍ ໂມຫໍ ປຫາຍ ວາໂຕວ ຊາລມ຺ຫິ ຂນ຺ຘາຍຕນາທີສຸ ອສຊ຺ຊມາໂນ, ສມເຖເນວ ໂລຠໍ, ໂລຠສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ເອວ ທິຏ຺ຐິຎ຺ຈ ປຫາຍ, ປທຸມໍວ ໂຕເຍນ ສພ຺ພຠວໂຠຄໂລເຠນ ອລິປ຺ປມາໂນ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ສມຖສ຺ສ ສີລໍ ປທຏ຺ຐານໍ, ສມໂຖ ສມາຘິ, ວິປສ຺ສນາ ປຎ຺ຎາຕິ ເອວໍ ເຕສຸ ທ຺ວີສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສິທ຺ເຘສຸ ຕໂຍປິ ຂນ຺ຘາ ສິທ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສີລກ຺ຂນ຺ເຘນ ສຸຣໂຕ ໂຫຕິ, ໂສ ສີໂຫວ ສທ຺ເຘສຸ ອາຆາຕວຕ຺ຖູສຸ ອກຸຊ຺ຌິຕຸກາມຕາຍ ນ ສນ຺ຕສຕິ, ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ເຘນ ປຏິວິທ຺ຘສຠາໂວ ວາໂຕວ ຊາລມ຺ຫິ ຂນ຺ຘາທິຘມ຺ມເຠເທ ນ ສຊ຺ຊຕິ, ສມາຘິກ຺ຂນ຺ເຘນ ວີຕຣາໂຄ ປທຸມໍວ ໂຕເຍນ ຣາເຄນ ນ ລິປ຺ປຕິ. ເອວໍ ສມຖວິປສ຺ສນາຫິ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ຈ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫານໍ, ຕິຓ຺ຓຎ຺ຈ ອກຸສລມູລານໍ ປຫານວເສນ ອສນ຺ຕສນ຺ໂຕ ອສຊ຺ຊມາໂນ ອລິປ຺ປມາໂນ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໑; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໒໗).

ສຕ຺ຕມໍ.

໑໕໘. ອຏ຺ຐເມ ສຫນາ ຈ ຫນນາ ຈ ສີຆຊວຕ຺ຕາ ຈ ສີໂຫ. ເກສຣສີໂຫວ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ທາຐາ ພລມສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ທາຐພລີ. ປສຍ຺ຫ ອຠິຠຸຍ຺ຍາຕິ ອຸຠຍໍ ຈາຣີສທ຺ເທນ ສຫ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ປສຍ຺ຫຈາຣີ ອຠິຠຸຍ຺ຍຈາຣີຕິ. ຕຕ຺ຖ ປສຍ຺ຫ ນິຄ຺ຄຍ຺ຫ ປວາເຫຕ຺ວາ ຈຣເຓນ ປສຍ຺ຫຈາຣີ. ອຠິຠວິຕ຺ວາ ສນ຺ຕາເສຕ຺ວາ ວສີກຕ຺ວາ ຈຣເຓນ ອຠິຠຸຍ຺ຫຈາຣີ. ສ຺ວາຍໍ ກາຍພເລນ ປສຍ຺ຫຈາຣີ, ເຕຊສາ ອຠິຠຸຍ຺ຍຈາຣີ. ຕຕ຺ຖ ສເຈ ໂກຈິ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ກິໍ ປສຍ຺ຫ ອຠິຠຸຍ຺ຍຈາຣີ’’ຕິ. ຕໂຕ ມິຄານນ຺ຕິ ສາມິວຈນໍ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ກຕ຺ວາ ‘‘ມິເຄ ປສຍ຺ຫ ອຠິຠຸຍ຺ຍຈາຣີ’’ຕິ ປຏິວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ປນ຺ຕານີຕິ ທູຣານິ. ເສນາສນານີຕິ ວສນຏ຺ຐານານິ. ເສສໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ສກ຺ກາ ຊານິຕຸນ຺ຕິ ນ ວິຕ຺ຖາຣິຕໍ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໒).

ອຏ຺ຐມໍ.

໑໕໙. ນວເມ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ສຸຂິຕາ ຠວນ຺ຕູ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຫິຕສຸຂູປນຍນກາມຕາ ເມຕ຺ຕາ. ‘‘ອໂຫ ວຕ ອິມມ຺ຫາ ທຸກ຺ຂາ ວິມຸຈ຺ເຈຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຫິຕທຸກ຺ຂາປນຍນກາມຕາ ກຣຸຓາ. ‘‘ໂມທນ຺ຕິ ວຕ ໂຠນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕາ, ໂມທນ຺ຕິ ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐູ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຫິຕສຸຂາວິປ຺ປໂຍຄກາມຕາ ມຸທິຕາ. ‘‘ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສນ຺ຕິ ສເກນ ກມ຺ເມນາ’’ຕິ ສຸຂທຸກ຺ເຂສຸ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນຕາ ອຸເປກ຺ຂາ. ຄາຖາພນ຺ຘສຸຂຕ຺ຖໍ ປນ ອຸປ຺ປຏິປາຏິຍາ ເມຕ຺ຕໍ ວຕ຺ວາ ອຸເປກ຺ຂາ ວຸຕ຺ຕາ, ມຸທິຕາ ຈ ປຈ຺ຉາ. ວິມຸຕ຺ຕິນ຺ຕິ ຈຕສ຺ໂສປິ ຫິ ວິມຸຕ຺ຕີ. ເອຕາ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິມຸຕ຺ຕິໂຍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເມຕ຺ຕໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ກຣຸຓໍ ວິມຸຕ຺ຕິໍ, ອາເສວມາໂນ ມຸທິຕຎ຺ຈ ກາເລ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອາເສວມາໂນຕິ ຕິສ຺ໂສ ຕິກຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານວເສນ ຠາວຍມາໂນ, ອຸເປກ຺ຂໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານວເສນ ຠາວຍມາໂນ. ກາເລຕິ ເມຕ຺ຕໍ ອາເສວິຕ຺ວາ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ກຣຸຓໍ, ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ມຸທິຕໍ, ຕໂຕ ອິຕຣໂຕ ວາ ນິປ຺ປີຕິກຊ຺ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຸເປກ຺ຂໍ ອາເສວມາໂນວ ‘‘ກາເລ ອາເສວມາໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອາເສວິຕຸໍ ຜາສຸກາເລ ວາ. ສພ຺ເພນ ໂລເກນ ອວິຣຸຊ຺ຌມາໂນຕິ ທສສຸ ທິສາສຸ ສພ຺ເພນ ສຕ຺ຕໂລເກນ ອວິຣຸຊ຺ຌມາໂນ. ເມຕ຺ຕາທີນຎ຺ຫິ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕາ ອປ຺ປຏິກ຺ກູລາ ໂຫນ຺ຕິ, ສຕ຺ເຕສຸປິ ວິໂຣຘຠູໂຕ ປຏິໂຆ ວູປສມ຺ມຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສພ຺ເພນ ໂລເກນ ອວິຣຸຊ຺ຌມາໂນ’’ຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວາຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໓).

ນວມໍ.

໑໖໐. ທສເມ ສໍໂຍຊນານີຕິ ທສ ສໍໂຍຊນານິ, ຕານິ ຈ ເຕນ ເຕນ ມຄ຺ເຄນ ສນ຺ທາລຍິຕ຺ວານ. ອສນ຺ຕສໍ ຊີວິຕສງ຺ຂຍມ຺ຫີຕິ ຊີວິຕສງ຺ຂໂຍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິເຠໂທ, ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ຊີວິຕສງ຺ຂເຍ ຊີວິຕນິກນ຺ຕິຍາ ປຫີນຕ຺ຕາ ອສນ຺ຕສນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ສອຸປາທິເສສນິພ຺ພານຘາຕຸໍ ອຕ຺ຕໂນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຄາຖາປຣິໂຍສາເນ ອນຸປາທິເສສາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ປຣິນິພ຺ພາຍີຕິ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໔).

ທສມໍ.

໑໖໑. ເອກາທສເມ ຠຊນ຺ຕີຕິ ສຣີເຣນ ອລ຺ລີຍິຕ຺ວາ ປຍິຣຸປາສນ຺ຕິ. ເສວນ຺ຕີຕິ ອຎ຺ຊລິກມ຺ມາທີຫິ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວິຕາຍ ຈ ປຣິຈຣນ຺ຕິ. ກາຣຓໍ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕສນ຺ຕິ ກາຣຓຕ຺ຖາ, ຠຊນາຍ ເສວນາຍ ຈ ນາຎ຺ຎໍ ກາຣຓມຕ຺ຖິ, ອຕ຺ໂຖ ເອວ ເຕສໍ ກາຣຓໍ, ອຕ຺ຖເຫຕຸ ເສວນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນິກ຺ກາຣຓາ ທຸລ຺ລຠາ ອຊ຺ຊ ມິຕ຺ຕາຕິ ‘‘ອິໂຕ ກິຎ຺ຈິ ລຈ຺ຉາມາ’’ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕປຏິລາຠກາຣເຓນ ນິກ຺ກາຣຓາ, ເກວລໍ –

‘‘ອຸປກາໂຣ ຈ ໂຍ ມິຕ຺ໂຕ, ສຸເຂ ທຸກ຺ເຂ ຈ ໂຍ ສຂາ;

ອຕ຺ຖກ຺ຂາຍີ ຈ ໂຍ ມິຕ຺ໂຕ, ໂຍ ຈ ມິຕ຺ຕານຸກມ຺ປໂກ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໕; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໓໑; ທີ. ນິ. ໓.໒໖໕) –

ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນ ອຣິເຍນ ມິຕ຺ຕຠາເວນ ສມນ຺ນາຄຕາ ທຸລ຺ລຠາ ອຊ຺ຊ ມິຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຕນິ ຐິຕາ ເອເຕສໍ ປຎ຺ຎາ, ອຕ຺ຕານໍເຍວ ໂອໂລເກນ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ອຕ຺ຕຏ຺ຐປຎ຺ຎາ. ‘‘ທິຏ຺ຐຕ຺ຖປຎ຺ຎາ’’ຕິ ອຍມ຺ປິ ກິຣ ໂປຣາຓປາໂຐ. ສມ຺ປຕິ ທິຏ຺ເຐເຍວ ອຕ຺ເຖ ເອເຕສໍ ປຎ຺ຎາ, ອາຍຕິໍ ນ ເປກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອສຸຈີຕິ ອສຸຈິນາ ອນຣິເຍນ ກາຍວຈີມໂນກມ຺ເມນ ສມນ຺ນາຄຕາຕິ. ເສສໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍໍ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ອຕິວິຕ຺ຖາຣຠເຍນ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ປາຐານຸສາເຣເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໗໕; ອປ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໓໑). ເອກາທສມໍ.

ຈຕຸຕ຺ຖວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ສທ຺ຘມ຺ມປ຺ປຊ຺ໂຊຕິກາຍ ຈູຬນິທ຺ເທສ-ອຏ຺ຐກຖາຍ

ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິຄມນກຖາ

ໂຍ ໂສ ສຸຄຕປຸຕ຺ຕານໍ, ອຘິປຕິຠູເຕນ ຫິຕຣຕິນາ;

ເຖເຣນ ຖິຣຄຸຓວຕາ, ສຸວິຠຕ຺ໂຕ ມຫານິທ຺ເທໂສ.

ຕສ຺ສຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ຍາ, ປຸພ຺ພຏ຺ຐກຖານຍໍ ຕຖາ;

ຍຸຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ມຍາຣທ຺ຘາ, ນິຏ຺ຐານມຸປຄຕາ ເອສາ.

ຍໍ ປຸຣໍ ປຸຣຸຕ຺ຕມໍ, ອນຸຣາຘປຸຣວ຺ຫຍໍ;

ໂຍ ຕສ຺ສ ທກ຺ຂິເຓ ຠາເຄ, ມຫາວິຫາໂຣ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ.

ໂຍ ຕສ຺ສ ຕິລໂກ ຠູໂຕ, ມຫາຖູໂປ ສິລຸຈ຺ຈໂຍ;

ຍໍ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຉິເມ ຠາເຄ, ເລໂຂ ກຖິກສຎ຺ຎິໂຕ.

ກິຕ຺ຕິເສໂນຕິ ນາເມນ, ສຊີໂວ ຣາຊສມ຺ມໂຕ;

ສຸຈິຈາຣິຕ຺ຕສມ຺ປນ຺ໂນ, ເລໂຂ ກຸສລກມ຺ມິໂກ.

ສີຕຈ຺ຉາຍຕຣຸເປຕໍ, ສລິລາສຍສມ຺ປທໍ;

ຈາຣຸປາກາຣສຎ຺ຈິຕໍ, ປຣິເວຓມກາຣຍິ.

ອຸປເສໂນ ມຫາເຖໂຣ, ມຫາປຣິເວຓວາສິໂຍ;

ຕສ຺ສາທາສິ ປຣິເວຓໍ, ເລໂຂ ກຸສລກມ຺ມິໂກ.

ວສນ຺ເຕເນຕ຺ຖ ເຖເຣນ, ຖິຣສີເລນ ຕາທິນາ;

ອຸປເສນວ຺ຫເຍນ ສາ, ກຕາ ສທ຺ຘມ຺ມໂຊຕິກາ.

ຣຎ຺ໂຎ ສິຣິນິວາສສ຺ສ, ສິຣິສງ຺ຆສ຺ສ ໂພຘິໂນ;

ຉພ຺ພີສຕິມ຺ຫິ ວສ຺ສມ຺ຫິ, ນິຏ຺ຐິຕາ ນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ສມຍໍ ອນຸໂລເມນ຺ຕີ, ເຖຣານໍ ເຖຣວໍສທີປານໍ;

ນິຏ຺ຐໍ ຄຕາ ຍຖາຍໍ, ອຏ຺ຐກຖາ ໂລກຫິຕຊນນີ.

ສທ຺ຘມ຺ມໍ ອນຸໂລເມນ຺ຕາ, ອຕ຺ຕຫິຕໍ ປຣຫິຕຎ຺ຈ ສາເຘນ຺ຕາ;

ນິຏ຺ຐໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ ຕຖາ, ມໂນຣຖາ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ.

ສທ຺ຘມ຺ມປ຺ປຊ຺ໂຊຕິກາຍ, ອຏ຺ຐກຖາເຍຕ຺ຖ ຄຓິຕກຸສເລຫິ;

ຄຓິຕາ ຕຸ ຠາຓວາຣາ, ເຎຍ຺ຍາຕິເຣກຈຕ຺ຕາຣິສາ.

ອານຸຏ຺ຐຸເຠນ ອສ຺ສາ, ຉນ຺ໂທ ພທ຺ເຘນ ຄຓິຍມານາ ຕຸ;

ອຕິເຣກທສສຫສ຺ສ-ສງ຺ຂາ ຄາຖາຕິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ.

ສາສນຈິຣຏ຺ຐິຕຕ຺ຖໍ, ໂລກຫິຕຕ຺ຖຎ຺ຈ ສາທເຣນ ມຍາ;

ປຸຎ຺ຎໍ ອິມໍ ຣຈຍຕາ, ຍໍ ປຕ຺ຕມນປ຺ປກໍ ວິປຸລໍ.

ປຸຎ຺ເຎນ ເຕນ ໂລໂກ, ສທ຺ຘມ຺ມຣສາຍນໍ ທສພລສ຺ສ;

ອຸປຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ວິມລໍ, ປປ຺ໂປຕຸ ສຸຂໍ ສຸເຂເນວາຕິ.

ສທ຺ຘມ຺ມປ຺ປຊ຺ໂຊຕິກາ ນາມ

ຈູຬນິທ຺ເທສ-ອຏ຺ຐກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.