໕. ປຎ຺ຈມວຄ຺ໂຄ

໑. ອຄ຺ຄປ຺ປສາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໐. ປຎ຺ຈມວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐເມ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ອຄ຺ຄສທ຺ໂທ ອາທິໂກຏິໂກຏ຺ຐາສເສຏ຺ເຐສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ, ສມ຺ມ ໂທວາຣິກ, ອາວຣາມິ ທ຺ວາຣໍ ນິຄຓ຺ຐານໍ ນິຄຓ຺ຐີນໍ (ມ. ນິ. ໒.໗໐). ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ ປາຓຸເປຕໍ ສຣຓໍ ຄຕ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໕໐; ປາຣາ. ໑໕) ຈ ອາທີສຸ ອາທິມ຺ຫິ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ເຕເນວ ອງ຺ຄຸລຄ຺ເຄນ ຕໍ ອງ຺ຄຸລຄ຺ຄໍ ປຣາມເສຍ຺ຍ (ກຖາ. ໔໔໑). ອຸຈ຺ຉຄ຺ຄໍ ເວຬຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ ຈ ອາທີສຸ ໂກຏິຍໍ. ‘‘ອມ຺ພິລຄ຺ຄໍ ວາ ມຘຸຣຄ຺ຄໍ ວາ ຕິຕ຺ຕກຄ຺ຄໍ ວາ (ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໔). ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຫາຣຄ຺ເຄນ ວາ ປຣິເວຓຄ຺ເຄນ ວາ ຠາເຊຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໘) ຈ ອາທີສຸ ໂກຏ຺ຐາເສ. ‘‘ອຍໍ ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຄ຺ໂຄ ຈ ເສຏ຺ໂຐ ຈ ອຸຕ຺ຕໂມ ຈ ປວໂຣ ຈ (ອ. ນິ. ໔.໙໕). ອຄ຺ໂຄຫມສ຺ມິ ໂລກສ຺ສາ’’ຕິ ຈ ອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໑; ມ. ນິ. ໓.໒໐໗) ເສຏ຺ເຐ. ສ຺ວາຍມິຘາປິ ເສຏ຺ເຐເຍວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ອຄ຺ເຄສຸ ເສຏ຺ເຐສຸ ປສາທາ, ອຄ຺ຄຠູຕາ ເສຏ຺ຐຠູຕາ ວາ ປສາທາ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຸຣິມສ຺ມິຎ຺ຈ ອຕ຺ເຖ ອຄ຺ຄສທ຺ເທນ ພຸທ຺ຘາທິຣຕນຕ຺ຕຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕສຸ ຠຄວາ ຕາວ ອສທິສຏ຺ເຐນ, ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ, ອສມສມຏ຺ເຐນ ຈ ອຄ຺ໂຄ. ໂສ ຫິ ມຫາຠິນີຫາຣໍ ທສນ຺ນໍ ປາຣມີນໍ ປວິຈຍຎ຺ຈ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ເຕຫິ ໂພຘິສມ຺ຠາຣຄຸເຓຫິ ເຈວ ພຸທ຺ຘຄຸເຓຫິ ຈ ເສສຊເນຫິ ອສທິໂສຕິ ອສທິສຏ຺ເຐນ ອຄ຺ໂຄ. ເຍ ຈສ຺ສ ຄຸຓາ ມຫາກຣຸຓາທໂຍ, ເຕ ເສສສຕ຺ຕານໍ ຄຸເຓຫິ ວິສິຏ຺ຐາຕິ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຏ຺ເຐນປິ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຕາຍ ອຄ຺ໂຄ. ເຍ ປນ ປຸຣິມກາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ ສພ຺ພສຕ຺ເຕຫິ ອສມາ, ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຍເມວ ຣູປກາຍຄຸເຓຫິ ເຈວ ຘມ຺ມກາຍຄຸເຓຫິ ຈ ສໂມຕິ ອສມສມຏ຺ເຐນປິ ອຄ຺ໂຄ. ຕຖາ ທຸລ຺ລຠປາຕຸຠາວໂຕ ອຈ຺ຉຣິຍມນຸສ຺ສຠາວໂຕ ພຫຸຊນຫິຕສຸຂາວຫໂຕ ອທຸຕິຍອສຫາຍາທິຠາວໂຕ ຈ ຠຄວາ ໂລເກ ອຄ຺ໂຄຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ປາຕຸຠາໂວ ທຸລ຺ລໂຠ ໂລກສ຺ມິໍ, ກຕມສ຺ສ ເອກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ? ຕຖາຄຕສ຺ສ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ.

‘‘ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຈ຺ຉຣິຍມນຸສ຺ໂສ.

‘‘ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ພຫຸຊນ…ເປ… ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ.

‘‘ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອທຸຕິໂຍ ອສຫາໂຍ ອປ຺ປຏິໂມ ອປ຺ປຏິສໂມ ອປ຺ປຏິຠາໂຄ ອປ຺ປຏິປຸຄ຺ຄໂລ ອສໂມ ອສມສໂມ ທ຺ວິປທານໍ ອຄ຺ໂຄ. ກຕໂມ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ? ຕຖາຄໂຕ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໑໗໐-໑໗໒, ໑໗໔).

ຘມ຺ມສງ຺ຆາປິ ອຎ຺ຎຘມ຺ມສງ຺ເຆຫິ ອສທິສຏ຺ເຐນ ວິສິຏ຺ຐຄຸຓຕາຍ ທຸລ຺ລຠປາຕຸຠາວາທິນາ ຈ ອຄ຺ຄາ. ຕຖາ ຫິ ເຕສໍ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທິສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາທິຄຸຓວິເສເສຫິ ອຎ຺ຎຘມ຺ມສງ຺ຆາ ສທິສາ ອປ຺ປຕຣນິຫີນາ ວາ ນຕ຺ຖິ, ກຸໂຕ ເສຏ຺ຐາ. ສຍເມວ ຈ ປນ ເຕຫິ ວິສິຏ຺ຐຄຸຓຕາຍ ເສຏ຺ຐາ. ຕຖາ ທຸລ຺ລຠຸປ຺ປາທອຈ຺ຉຣິຍຠາວພຫຸຊນຫິຕສຸຂາວຫາ ອທຸຕິຍອສຫາຍາທິສຠາວາ ຈ ເຕ. ຍທຄ຺ເຄນ ຫິ ຠຄວາ ທຸລ຺ລຠປາຕຸຠາໂວ, ຕທຄ຺ເຄນ ຘມ຺ມສງ຺ຆາປີຕິ. ອຈ຺ຉຣິຍາທິຠາເວປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອວໍ ອຄ຺ເຄສຸ ເສຏ຺ເຐສຸ ອຸຕ຺ຕເມສຸ ປວເຣສຸ ຄຸຓວິສິຏ຺ເຐສຸ ປສາທາຕິ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທາ.

ທຸຕິຍສ຺ມິໍ ປນ ອຕ຺ເຖ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ອຄ຺ເຄສຸ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຄ຺ຄຠູຕາ ປສາທາ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທາ. ເຍ ປນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ອາຄຕາ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາທາ, ເຕ ເອກນ຺ເຕເນວ ອຄ຺ຄຠູຕາ ປສາທາຕິ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທາ. ຍຖາຫ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ພຸທ຺ເຘ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໒໗). ອຄ຺ຄວິປາກຕ຺ຕາປິ ເຈເຕ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ອຄ຺ເຄ ໂຂ ປນ ປສນ຺ນານໍ ອຄ຺ໂຄ ວິປາໂກ’’ຕິ.

ຍາວຕາຕິ ຍຕ຺ຕກາ. ສຕ຺ຕາຕິ ປາຓິໂນ. ອປທາຕິ ອປາທກາ. ທ຺ວິປທາຕິ ທ຺ວິປາທກາ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວາ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ນ ວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ກາມາສໂວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວາ ກາມາສໂວ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໗) ເອຕ຺ຖ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ຈ ‘‘ຠູຕານໍ ວາ ສຕ຺ຕານໍ ຐິຕິຍາ ສມ຺ຠເວສີນໍ ວາ ອນຸຄ຺ຄຫາຍາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໒; ສໍ. ນິ. ໒.໑໒) ເອຕ຺ຖ ຠູຕານຎ຺ຈ ສມ຺ຠເວສີນຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ຈ ‘‘ອຄ຺ຄິໂຕ ວາ ອຸທກໂຕ ວາ ມິຖຸເຠທໂຕ ວາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໕໒; ອຸທາ. ໗໖; ມຫາວ. ໒໘໖) ເອຕ຺ຖ ອຄ຺ຄິໂຕ ຈ ອຸທກໂຕ ຈ ມິຖຸເຠທໂຕ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເອວໍ ‘‘ອປທາ ວາ…ເປ… ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອປທາ ຈ ທ຺ວິປທາ ຈາຕິ ສມ຺ປິຓ຺ຑນວເສນ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວາ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ນ ວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ຣູປິໂນຕິ ຣູປວນ຺ໂຕ. ນ ຣູປິໂນຕິ ອຣູປິໂນ. ສຎ຺ຎິໂນຕິ ສຎ຺ຎາວນ຺ໂຕ. ນ ສຎ຺ຎິໂນຕິ ອສຎ຺ຎິໂນ. ເນວສຎ຺ຎິນາສຎ຺ຎິໂນ ນາມ ຠວຄ຺ຄປຣິຍາປນ຺ນາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ກາມຠໂວ, ຣູປຠໂວ, ອຣູປຠໂວ, ເອກໂວກາຣຠໂວ, ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ, ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ, ສຎ຺ຎີຠໂວ, ອສຎ຺ຎີຠໂວ, ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີຠໂວຕິ ນວວິເຘປິ ຠເວ ສຕ຺ເຕ ອນວເສສໂຕ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ທສ຺ເສສິ ຘມ຺ມຣາຊາ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ຣູປິຄ຺ຄຫເຓນ ກາມຠໂວ ຣູປຠໂວ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ ເອກໂວກາຣຠໂວ ຈ ທສ຺ສິໂຕ, ອຣູປິຄ຺ຄຫເຓນ ອຣູປຠໂວ ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ ຈ ທສ຺ສິໂຕ. ສຎ຺ຎີຠວາທໂຍ ປນ ສຣູເປເນວ ທສ຺ສິຕາ. ອປທາທິຄ຺ຄຫເຓນ ກາມຠວປຎ຺ຈໂວກາຣຠວສຎ຺ຎີຠວານໍ ເອກເທໂສ ທສ຺ສິໂຕຕິ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຍຖາ ອທຸຕິຍສຸຕ຺ເຕ ‘‘ທ຺ວິປທານໍ ອຄ຺ໂຄ’’ຕິ ທ຺ວິປທານໍ ຄຫຓເມວ ອກຕ຺ວາ ອປທາທິຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ອທຸຕິຍສຸຕ຺ເຕ ຕາວ ເສຏ຺ຐຕຣວເສນ ທ຺ວິປທຄ຺ຄຫຓເມວ ກຕໍ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ໂລເກ ເສຏ຺ໂຐ ນາມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອປທຈຕຸປ຺ປທພຫຸປ຺ປເທສຸ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ທ຺ວິປເທສຸເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ກຕເຣສຸ ທ຺ວິປເທສຸ? ມນຸສ຺ເສສຸ ເຈວ ເທເວສຸ ຈ. ມນຸສ຺ເສສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ສກລໂລກໍ ວເສ ວຕ຺ເຕຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ຕິສຫສ຺ສິມຫາສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໍ ວເສ ວຕ຺ເຕຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ’’ຕິ (ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໗໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ເທເວສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໍ ວເສ ວຕ຺ຕນໂກ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຕສ຺ສ ກປ຺ປິຍກາຣໂກ ວາ ອາຣາມິໂກ ວາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອິຕິ ຕໂຕປິ ເສຏ຺ຐຕຣວເສເນສ ‘‘ທ຺ວິປທານໍ ອຄ຺ໂຄ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິຘ ປນ ອນວເສສປຣິຍາທານວເສນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍາວຕ຺ຕກາ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕຠາວປຣິຍາປນ຺ນາ ອປທາ ວາ…ເປ… ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎິໂນ ວາ, ຕຖາຄໂຕ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີຕິ. ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ, ມກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ອຄ຺ໂຄ ອກ຺ຂາຍຕີຕິ ປທວິຠາໂຄ.

ອຄ຺ໂຄ ວິປາໂກ ໂຫຕີຕິ ອຄ຺ເຄ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ປສນ຺ນານໍ ໂຍ ປສາໂທ, ໂສ ອຄ຺ໂຄ ເສຏ຺ໂຐ ອຸຕ຺ຕໂມ ໂກຏິຠູໂຕ ວາ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ວິປາໂກປິ ອຄ຺ໂຄ ເສຏ຺ໂຐ ອຸຕ຺ຕໂມ ໂກຏິຠູໂຕ ອຸຬາຣຕໂມ ປຓີຕຕໂມ ໂຫຕິ. ໂສ ປນ ປສາໂທ ທຸວິໂຘ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣເຠທໂຕ. ເຕສຸ ໂລກິຍສ຺ສ ຕາວ –

‘‘ເຍ ເກຈິ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ, ນ ເຕ ຄມິສ຺ສນ຺ຕິ ອປາຍຠູມິໍ;

ປຫາຍ ມານຸສໍ ເທຫໍ, ເທວກາຍໍ ປຣິປູເຣສ຺ສນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒; ສໍ. ນິ. ໑.໓໗);

‘‘ພຸທ຺ໂຘຕິ ກິຕ຺ຕຍນ຺ຕສ຺ສ, ກາເຍ ຠວຕິ ຍາ ປີຕິ;

ວຣເມວ ຫິ ສາ ປີຕິ, ກສິເຓນປິ ຊມ຺ພຸທີປສ຺ສ.

‘‘ສຕໍ ຫຕ຺ຖີ ສຕໍ ອສ຺ສາ, ສຕໍ ອສ຺ສຕຣີ ຣຖາ;

ສຕໍ ກຎ຺ຎາສຫສ຺ສານິ, ອາມຸກ຺ກມຓິກຸຓ຺ຑລາ;

ເອກສ຺ສ ປທວີຕິຫາຣສ຺ສ, ກລໍ ນາຄ຺ຆນ຺ຕິ ໂສຬສິໍ’’. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໒; ຈູຬວ. ໓໐໕);

‘‘ສາຘຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓຄມນໍ ໂຫຕິ, ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓຄມນເຫຕຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ເອວມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕ ອຎ຺ເຎ ເທເວ ທສຫິ ຐາເນຫິ ອຘິຄຓ຺ຫນ຺ຕິ – ທິພ຺ເພນ ອາຍຸນາ, ທິພ຺ເພນ ວຓ຺ເຓນ, ທິພ຺ເພນ ສຸເຂນ, ທິພ຺ເພນ ຍເສນ, ທິພ຺ເພນ ອາຘິປເຕຍ຺ເຍນ, ທິພ຺ເພຫິ ຣູເປຫິ, ທິພ຺ເພຫິ ສທ຺ເທຫິ, ທິພ຺ເພຫິ ຄນ຺ເຘຫິ, ທິພ຺ເພຫິ ຣເສຫິ, ທິພ຺ເພຫິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພຫີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໔໑) –

ເອວມາທີນໍ ສຸຕ຺ຕປທານໍ ວເສນ ປສາທສ຺ສ ຜລວິເສສໂຍໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ໂສ ອປາຍທຸກ຺ຂວິນິວຕ຺ຕເນນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວສຸ ສຸຂວິປາກທາຍໂກຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ ປນ ສາມຎ຺ຎຜລວິປາກທາຍໂກ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂວິນິວຕ຺ຕໂກ ຈ. ສພ຺ໂພປິ ຈາຍໍ ປສາໂທ ປຣມ຺ປຣາຍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໍ ວິນິວຕ຺ເຕຕິເຍວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຍສ຺ມິໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມເຍ ອຣິຍສາວໂກ ອຕ຺ຕໂນ ສທ຺ຘໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ເນວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ໂທສປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ, ນ ໂມຫປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ອຸຊຸຄຕເມວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸຊຸຄຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປາໂມຊ຺ຊໍ ຊາຍຕິ, ປມຸທິຕສ຺ສ ປີຕິ ຊາຍຕິ…ເປ… ນາປຣໍ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາຕິ ປຊານາຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໑໐; ໒໖).

ຘມ຺ມາຕິ ສຠາວຘມ຺ມາ. ສງ຺ຂຕາຕິ ສເມຈ຺ຈ ສມ຺ຠຸຍ຺ຍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກຕາຕິ ສງ຺ຂຕາ, ສປ຺ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມາ. ເຫຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ຈ ນ ເກຫິຈິ ກຕາຕິ ອສງ຺ຂຕາ, ອປ຺ປຈ຺ຈຍນິພ຺ພານໍ. ສງ຺ຂຕານໍ ປຏິໂຍຄິຠາເວນ ‘‘ອສງ຺ຂຕາ’’ຕິ ປຸຖຸວຈນໍ. ວິຣາໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີຕິ ເຕສໍ ສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ໂຍ ວິຣາຄສງ຺ຂາໂຕ ອສງ຺ຂຕຘມ຺ໂມ, ໂສ ສຠາເວເນວ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຠາວໂຕ ສນ຺ຕຕຣປຓີຕຕຣຠາວໂຕ ຄມ຺ຠີຣາທິຠາວໂຕ ມທນິມ຺ມທນາທິຠາວໂຕ ຈ ອຄ຺ຄໍ ເສຏ຺ຐໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ປວຣນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍທິທນ຺ຕິ ນິປາໂຕ, ໂຍ ອຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມທນິມ຺ມທໂນຕິອາທີນິ ສພ຺ພານິ ນິພ຺ພານເວວຈນານິເຍວ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ອາຄມ຺ມ ມານມທປຸຣິສມທາທິໂກ ສພ຺ໂພ ມໂທ ນິມ຺ມທີຍຕິ ປມທ຺ທີຍຕິ, ກາມປິປາສາທິກາ ສພ຺ພາ ປິປາສາ ວິນີຍຕິ, ກາມາລຍາທິກາ ສພ຺ເພປິ ອາລຍາ ສມຸຄ຺ຆາຕີຍນ຺ຕິ, ສພ຺ເພປິ ກມ຺ມວຏ຺ຏກິເລສວຏ຺ຏວິປາກວຏ຺ຏາ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຏ຺ຐສຕເຠທາ ສພ຺ພາປິ ຕຓ຺ຫາ ຂີຍຕິ, ສພ຺ເພປິ ກິເລສາ ວິຣຊ຺ຊນ຺ຕິ, ສພ຺ພໍ ທຸກ຺ຂໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ມາ ມທນິມ຺ມທໂນ…ເປ… ນິໂຣໂຘຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍາ ປເນສາ ຕຓ຺ຫາ ຠເວນ ຠວໍ, ຜເລນ ກມ຺ມໍ ວິນຕິ ສໍສິພ຺ພຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວານນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໍ ວານໍ ເອຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ, ເອຕສ຺ມິໍ ວາ ອຘິຄເຕ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ນ ໂຫຕີຕິ ນິພ຺ພານໍ.

ອຄ຺ໂຄ ວິປາໂກ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ –

‘‘ເຍ ເກຈິ ຘມ຺ມໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ…ເປ…. (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒; ສໍ. ນິ. ໑.໓໗);

‘‘ຘມ຺ໂມຕິ ກິຕ຺ຕຍນ຺ຕສ຺ສ, ກາເຍ ຠວຕິ ຍາ ປີຕິ…ເປ….

‘‘ສາຘຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ຘມ຺ມໍ ສຣຓຄມນໍ ໂຫຕິ. ຘມ຺ມໍ ສຣຓຄມນເຫຕຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ເອວມິເຘກຈ຺ເຈ…ເປ… ທິພ຺ເພຫິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພຫີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໔໑) –

ເອວມາທີນໍ ສຸຕ຺ຕປທານໍ ວເສນ ຘມ຺ເມ ປສາທສ຺ສ ຜລວິເສສໂຍໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວເມຕ຺ຖ ອສງ຺ຂຕຘມ຺ມວເສເນວ ອຄ຺ຄຠາໂວ ອາຄໂຕ, ສພ຺ພສງ຺ຂຕນິສ຺ສຣຓທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຣິຍມຄ຺ຄວເສນປິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠເຕວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ, ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔).

‘‘ມຄ຺ຄານຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ເສຏ຺ໂຐ’’ຕິ ຈ. (ຘ. ປ. ໒໗໓).

ສງ຺ຆາ ວາ ຄຓາ ວາຕິ ຊນສມູຫສງ຺ຂາຕາ ຍາວຕາ ໂລເກ ສງ຺ຆາ ວາ ຄຓາ ວາ. ຕຖາຄຕສາວກສງ຺ໂຆຕິ ອຏ຺ຐອຣິຍປຸຄ຺ຄລສມູຫສງ຺ຂາໂຕ ທິຏ຺ຐິສີລສາມຎ຺ເຎນ ສໍຫໂຕ ຕຖາຄຕສ຺ສ ສາວກສງ຺ໂຆ. ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິອາທິຄຸຓວິເສເສນ ເຕສໍ ສງ຺ຆານໍ ອຄ຺ໂຄ ເສຏ຺ໂຐ ອຸຕ຺ຕໂມ ປວໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍທິທນ຺ຕິ ຍານິ ອິມານິ. ຈຕ຺ຕາຣິ ປຸຣິສຍຸຄານີຕິ ຍຸຄຬວເສນ ປຐມມຄ຺ຄຏ຺ໂຐ ປຐມຜລຏ຺ໂຐຕິ ອິທເມກໍ ຍຸຄຬໍ, ຍາວ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ຄຏ຺ໂຐ ຈຕຸຕ຺ຖຜລຏ຺ໂຐຕິ ອິທເມກໍ ຍຸຄຬນ຺ຕິ ເອວໍ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຸຣິສຍຸຄານິ. ອຏ຺ຐ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລາຕິ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລວເສນ ເອໂກ ປຐມມຄ຺ຄຏ຺ໂຐ ເອໂກ ປຐມຜລຏ຺ໂຐຕິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຏ຺ຐ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຸຣິໂສຕິ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ວາ ເອກຕ຺ຖານິ ເອຕານິ ປທານິ, ເວເນຍ຺ຍວເສນ ປເນວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອສ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆຕິ ຍານິມານິ ຍຸຄວເສນ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຸຣິສຍຸຄານິ, ປາເຏກ຺ກໂຕ ອຏ຺ຐ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລາ, ເອສ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ.

ອາຫຸເນຍ຺ໂຍຕິອາທີສຸ ອາເນຕ຺ວາ ຫຸນິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫຸນໍ, ທູຣໂຕປິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສີລວນ຺ເຕສຸ ທາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕຸນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ມຫປ຺ຜລຠາວກຣຓໂຕ ຕໍ ອາຫຸນໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫຸເນຍ຺ໂຍ. ອຖ ວາ ທູຣໂຕປິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ສາປເຕຍ຺ຍມ຺ປິ ເອຕ຺ຖ ຫຸນິຕພ຺ພໍ, ສກ຺ກາທີນມ຺ປິ ອາຫວນໍ ອຣຫຕີຕິ ວາ ອາຫວນີໂຍ. ໂຍ ຈາຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ອາຫວນີໂຍ ນາມ ອຄ຺ຄິ, ຍຕ຺ຖ ຫຸຕໍ ມຫປ຺ຜລນ຺ຕິ ເຕສໍ ລທ຺ຘິ, ໂສ ເຈ ຫຸຕສ຺ສ ມຫປ຺ຜລຕາຍ ອາຫວນີໂຍ, ສງ຺ໂຆວ ອາຫວນີໂຍ. ສງ຺ເຆ ຫຸຕຎ຺ຫິ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ໂຍ ຈ ວສ຺ສສຕໍ ຊນ຺ຕຸ, ອຄ຺ຄິໍ ປຣິຈເຣ ວເນ;

ເອກຎ຺ຈ ຠາວິຕຕ຺ຕານໍ, ມຸຫຸຕ຺ຕມປິ ປູຊເຍ;

ສາ ເອວ ປູຊນາ ເສຍ຺ໂຍ, ຍຎ຺ເຈ ວສ຺ສສຕໍ ຫຸຕ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໐໗);

ຕຍິທໍ ນິກາຍນ຺ຕເຣ ‘‘ອາຫວນີໂຍ’’ຕິ ປທໍ ອິຘ ‘‘ອາຫຸເນຍ຺ໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ ປເທນ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ປນ ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕເມວ ນານໍ, ຕສ຺ມາ ເອວມຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ກຕາ.

ປາຫຸເນຍ຺ໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ປາຫຸນໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ທິສາວິທິສໂຕ ອາຄຕານໍ ປິຍມນາປານໍ ຎາຕິມິຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຖາຍ ສກ຺ກາເຣນ ປຏິຍຕ຺ຕໍ ອາຄນ຺ຕຸກທານໍ, ຕມ຺ປິ ຐເປຕ຺ວາ ເຕ ຕຖາຣູເປ ປາຫຸນເກ ສງ຺ຆສ຺ເສວ ທາຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ເຫສ ເອກພຸທ຺ຘນ຺ຕເຣປິ ທິສ຺ສຕິ ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓຎ຺ຈ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ປທຕ຺ໂຖ – ‘‘ປິຍມນາປຕ຺ຕກເຣຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ປາຫຸນມສ຺ສ ທາຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ປາຫຸນຎ຺ຈ ປຏິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ປາຫຸເນຍ຺ໂຍ. ເຍສໍ ປນ ປາຫວນີໂຍຕິ ປາຬິ, ເຕສໍ ຍສ຺ມາ ສງ຺ໂຆ ປຸພ຺ພກາຣໍ ອຣຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສງ຺ໂຆ ສພ຺ພປຐມໍ ອາເນຕ຺ວາ ເອຕ຺ຖ ຫຸນິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປາຫວນີໂຍ, ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ວາ ອາຫວນໍ ອຣຫຕີຕິ ປາຫວນີໂຍ. ສ຺ວາຍມິຘ ເຕເນວ ອຕ຺ເຖນ ປາຫຸເນຍ຺ໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

‘‘ທກ຺ຂິຓາ’’ຕິ ປຣໂລກໍ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພທານໍ, ຕໍ ທກ຺ຂິຓໍ ອຣຫຕິ ທກ຺ຂິຓາຍ ວາ ຫິໂຕ ມຫປ຺ຜລຠາວກຣເຓນ ວິໂສຘນໂຕຕິ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ໂຍ. ອຸໂຠ ຫຕ຺ເຖ ສິຣສິ ປຕິຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພໂລເກນ ກຣິຍມານໍ ອຎ຺ຊລິກມ຺ມໍ ອຣຫຕີຕິ ອຎ຺ຊລິກຣຓີໂຍ. ອນຸຕ຺ຕຣໍ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ໂລກສ຺ສາຕິ ສພ຺ພໂລກສ຺ສ ອສທິສໍ ປຸຎ຺ຎວິຣູຫນຏ຺ຐານໍ. ຍຖາ ຫິ ຣຕ຺ຕສາລີນໍ ວາ ຍວານໍ ວາ ວິຣູຫນຏ຺ຐານໍ ‘‘ຣຕ຺ຕສາລິກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ຍວກ຺ເຂຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ສງ຺ໂຆ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ປຸຎ຺ຎວິຣູຫນຏ຺ຐານໍ. ສງ຺ຆໍ ນິສ຺ສາຍ ຫິ ໂລກສ຺ສ ນານປ຺ປກາຣຫິຕສຸຂນິພ຺ພຕ຺ຕການິ ປຸຎ຺ຎານິ ວິຣູຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ສງ຺ໂຆ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ໂລກສ຺ສ. ອິຘາປິ –

‘‘ເຍ ເກຈິ ສງ຺ຆໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ…ເປ…. (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒; ສໍ. ນິ. ໑.໓໗);

‘‘ສງ຺ໂຆຕິ ກິຕ຺ຕຍນ຺ຕສ຺ສ, ກາເຍ ຠວຕິ ຍາ ປີຕິ…ເປ…’’.

‘‘ສາຘຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ສງ຺ຆໍ ສຣຓຄມນໍ ໂຫຕິ, ສງ຺ຆໍ ສຣຓຄມນເຫຕຸ ໂຂ ເທວານມິນ຺ທ…ເປ… ທິພ຺ເພຫິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພຫີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໔໑) –

ອາທີນໍ ສຸຕ຺ຕປທານໍ ວເສນ ສງ຺ເຆ ປສາທສ຺ສ ຜລວິເສສໂຍໂຄ, ເຕນສ຺ສ ອຄ຺ຄຕາ ອຄ຺ຄວິປາກຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ອນຸຕ຺ຕຣິຍປຏິລາໂຠ ສຕ຺ຕມຠວາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສມຸຈ຺ເຉໂທ ອນຸຕ຺ຕຣສຸຂາຘິຄໂມຕິ ເອວມາທິອຸຬາຣຜລນິປ຺ຜາທນວເສນ ອຄ຺ຄວິປາກຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຄາຖາສຸ ອຄ຺ຄໂຕຕິ ອຄ຺ເຄ ຣຕນຕ຺ຕເຍ, ອຄ຺ຄຠາວໂຕ ວາ ປສນ຺ນານໍ. ອຄ຺ຄໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ອຄ຺ຄສຠາວໍ ພຸທ຺ຘສຸພຸທ຺ຘຕໍ ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕໍ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ອຸຕ຺ຕມສຠາວໍ, ທສພລາທິສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທິສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາທິຄຸຓສຠາວໍ ວາ ວິຊານຕໍ ວິຊານນ຺ຕານໍ. ເອວໍ ສາຘາຣຓໂຕ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທວຕ຺ຖຸໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອສາຘາຣຓໂຕ ຕໍ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຄ຺ເຄ ພຸທ຺ເຘ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປສນ຺ນານນ຺ຕິ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ອິຕຣປ຺ປສາເທນ ຈ ປສນ຺ນານໍ ອຘິມຸຕ຺ຕານໍ. ວິຣາຄູປສເມຕິ ວິຣາເຄ ອຸປສເມ ຈ, ສພ຺ພສ຺ສ ຣາຄສ຺ສ ສພ຺ເພສໍ ກິເລສານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິຣາຄເຫຕຸຠູເຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕອຸປສມເຫຕຸຠູເຕ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸເຂຕິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂກ຺ຂຍຠາເວນ ສງ຺ຂາຣູປສມສຸຂຠາເວນ ຈ ສຸເຂ.

ອຄ຺ຄສ຺ມິໍ ທານໍ ທທຕນ຺ຕິ ອຄ຺ເຄ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ທານໍ ເທນ຺ຕານໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ປຣິຈ຺ຈຊນ຺ຕານໍ. ຕຕ຺ຖ ຘຣມານໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ປູເຊນ຺ຕາ ສກ຺ກໂຣນ຺ຕາ ປຣິນິພ຺ພຸຕຎ຺ຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຘາຕຸເຈຕິຍາທິເກ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ປູເຊນ຺ຕາ ສກ຺ກໂຣນ຺ຕາ ພຸທ຺ເຘ ທານໍ ທທນ຺ຕິ ນາມ. ‘‘ຘມ຺ມໍ ປູເຊສ຺ສາມາ’’ຕິ ຘມ຺ມຘເຣ ປຸຄ຺ຄເລ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ປູເຊນ຺ຕາ ສກ຺ກໂຣນ຺ຕາ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຘມ຺ເມ ທານໍ ທທນ຺ຕິ ນາມ. ຕຖາ ອຣິຍສງ຺ຆໍ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ປູເຊນ຺ຕາ ສກ຺ກໂຣນ຺ຕາ ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອິຕຣສ຺ມິມ຺ປິ ຕຖາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕາ ສງ຺ເຆ ທານໍ ທທນ຺ຕິ ນາມ. ອຄ຺ຄໍ ປຸຎ຺ຎໍ ປວຑ຺ຒຕີຕິ ເອວໍ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ປສນ຺ເນນ ເຈຕສາ ອຸຬາຣໍ ປຣິຈ຺ຈາຄໍ ອຸຬາຣຎ຺ຈ ປູຊາສກ຺ກາຣໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕານໍ ທິວເສ ທິວເສ ອຄ຺ຄໍ ອຸຬາຣໍ ກຸສລໍ ອຸປຈີຍຕິ. ອິທານິ ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອຄ຺ຄວິປາກຕາຍ ອຄ຺ຄຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຄ຺ຄໍ ອາຍູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຄ຺ຄໍ ອາຍູຕິ ທິພ຺ພໍ ວາ ມານຸສໍ ວາ ອຄ຺ຄໍ ອຸຬາຣຕມໍ ອາຍຸ. ປວຑ຺ຒຕີຕິ ອຸປຣູປຣິ ພ຺ຣູຫຕິ. ວຓ຺ໂຓຕິ ຣູປສມ຺ປທາ. ຍໂສຕິ ປຣິວາຣສມ຺ປທາ. ກິຕ຺ຕີຕິ ຖຸຕິໂຆໂສ. ສຸຂນ຺ຕິ ກາຍິກໍ ເຈຕສິກຎ຺ຈ ສຸຂໍ. ພລນ຺ຕິ ກາຍພລໍ ຎາຓພລຎ຺ຈ.

ອຄ຺ຄສ຺ສ ທາຕາຕິ ອຄ຺ຄສ຺ສ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ທາຕາ, ອຖ ວາ ອຄ຺ຄສ຺ສ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ທານໍ ອຸຬາຣໍ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຸຎ຺ຎໍ ປວຕ຺ເຕຕາ. ອຄ຺ຄຘມ຺ມສມາຫິໂຕຕິ ອຄ຺ເຄນ ປສາທຘມ຺ເມນ ທານາທິຘມ຺ເມນ ຈ ສມາຫິໂຕ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອຈລປ຺ປສາທຍຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ວາ ວິປາກຠູເຕຫິ ພຫຸຊນສ຺ສ ປິຍມນາປຕາທິຘມ຺ເມຫິ ຍຸຕ຺ໂຕ. ອຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ໂຕ ປໂມທຕີຕິ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຄ຺ຄຠາວໍ ເສຏ຺ຐຠາວໍ ອຘິຄໂຕ, ອຄ຺ຄຠາວໍ ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄຜລໍ ອຘິຄໂຕ ປໂມທຕິ ອຠິຣມຕິ ປຣິຕຸສ຺ສຕີຕິ.

ປຐມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ຊີວິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໑. ທຸຕິຍໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ເທສິຕໍ. ເອກສ຺ມິຎ຺ຫິ ສມເຍ ຠຄວຕິ ກປິລວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ນິຄ຺ໂຣຘາຣາເມ ວິຫຣນ຺ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອາຄນ຺ຕຸກຠິກ຺ຂູນໍ ເສນາສນານິ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕາ ປຕ຺ຕຈີວຣານິ ປຏິສາເມນ຺ຕາ ສາມເຓຣາ ຈ ລາຠຠາຊນີຍຏ຺ຐາເນ ສມ຺ປຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕານໍ ລາຠໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ ອຸຈ຺ຈາສທ຺ທາ ມຫາສທ຺ທາ ອເຫສຸໍ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ປຓາເມສິ. ເຕ ກິຣ ສພ຺ເພວ ນວາ ອຘຸນາຄຕາ ອິມໍ ຘມ຺ມວິນຍໍ. ຕໍ ຎຕ຺ວາ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ອຠິນນ຺ທຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໕໘) ເຕສໍ ປຓາມິຕຠິກ຺ຂູນໍ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ຍາຈິ. ຠຄວາ ຕສ຺ສ ໂອກາສໍ ອກາສິ. ອຖ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ‘‘ກຕາວກາໂສ ໂຂມ຺ຫິ ຠຄວຕາ’’ຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ຠຄວາ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ອາຄຈ຺ຉຕູ’’ຕິ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອາກາຣໍ ທສ຺ເສສິ. ອຖ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ປກ຺ໂກສິຕາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ສາຣຊ຺ຊມານຣູປາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ຠຄວາ ເຕສໍ ສປ຺ປາຍເທສນໍ ວີມໍສນ຺ໂຕ ‘‘ອິເມ ອາມິສເຫຕຸ ປຓາມິຕາ, ປິຓ຺ຑິຍາໂລປຘມ຺ມເທສນາ ເນສໍ ສປ຺ປາຍາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອນ຺ຕມິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ ອິມໍ ເທສນໍ ເທເສສິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ອນ຺ຕສທ຺ໂທ ‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິກາ ປຸພ຺ພນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິໂນ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໙) ໂກຏ຺ຐາເສ ອາຄໂຕ. ‘‘ອນ຺ຕມກາສິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ, ອນ຺ຕວາ ອຍໍ ໂລໂກ ປຣິວຏຸໂມ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໕໕) ປຣິຈ຺ເຉເທ. ‘‘ຫຣິຕນ຺ຕໍ ວາ ປຖນ຺ຕໍ ວາ ເສລນ຺ຕໍ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໐໔) ມຣິຍາທາຍໍ. ‘‘ອນ຺ຕໍ ອນ຺ຕຄຸຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໗; ຂຸ. ປາ. ໓.ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣ) ສຣີຣາວຍເວ ‘‘ຈຣນ຺ຕິ ໂລເກ ປຣິວາຣຉນ຺ນາ, ອນ຺ໂຕ ອສຸທ຺ຘາ ພຫິ ໂສຠມານາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໒; ມຫານິ. ໑໙໑) ຈິຕ຺ເຕ. ‘‘ອປ຺ເປກຈ຺ຈານິ ອຸປ຺ປລານິ ວາ ປທຸມານິ ວາ ປຸຓ຺ຑຣີການິ ວາ ອຸທເກ ຊາຕານິ ອຸທເກ ສໍວຑ຺ຒານິ ອຸທການຸຄ຺ຄຕານິ ອນ຺ໂຕ ນິມຸຄ຺ຄໂປສີນີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໖໙; ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໒; ມຫາວ. ໙) ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ.

‘‘ມິຄານໍ ໂກຏ຺ຐຸໂກ ອນ຺ໂຕ, ປກ຺ຂີນໍ ປນ ວາຍໂສ;

ເອຣຓ຺ໂຑ ອນ຺ໂຕ ຣຸກ຺ຂານໍ, ຕໂຍ ອນ຺ຕາ ສມາຄຕາ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໓.໑໓໕) –

ອາທີສຸ ລາມເກ. ອິຘາປິ ລາມເກ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ອນ຺ຕມິທໍ ຠິກ຺ຂເວ ຊີວິການນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂເວ ອິທໍ ຊີວິການໍ ອນ຺ຕໍ ປຈ຺ຉິມໍ ລາມກໍ, ສພ຺ພນິຫີນໍ ຊີວິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິທໍ ປິຓ຺ໂຑລ຺ຍນ຺ຕິ ຍໍ ອິທໍ ປິຓ຺ຑປຣິເຍສເນນ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍາຍ ຊີວິກໍ ກປ຺ເປນ຺ຕສ຺ສ ຊີວິຕໍ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ປທຕ຺ໂຖ – ປິຓ຺ຑາຍ ອຸລຕີຕິ ປິຓ຺ໂຑໂລ, ຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ປິຓ຺ໂຑລ຺ຍໍ, ປິຓ຺ຑປຣິເຍສເນນ ຊີວິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຠິສາໂປຕິ ອກ຺ໂກໂສ. ກຸປິຕາ ຫິ ມນຸສ຺ສາ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກໍ ‘‘ປິໂລຕິກຂຓ຺ຑໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ກປາລຫຕ຺ໂຖ ປິຓ຺ຑໍ ປຣິເຍສມາໂນ ຈເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ ອກ຺ໂກສນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ກິໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ອກາຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖິ, ໂຍ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ພລວີຣິຍູປປນ຺ໂນປິ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປໍ ປຫາຍ ກປໂຓ ປິຓ຺ໂຑໂລ ວິຈຣສິ ປຕ຺ຕປາຓີ’’ຕິ ເອວມ຺ປິ ອກ຺ໂກສນ຺ຕິເຍວ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ເອຕນ຺ຕິ ຕໍ ເອຕໍ ອຠິສປມ຺ປິ ສມານໍ ປິຓ຺ໂຑລ຺ຍໍ. ກຸລປຸຕ຺ຕາ ອຸເປນ຺ຕິ ອຕ຺ຖວສິກາຕິ ມມ ສາສເນ ຊາຕິກຸລປຸຕ຺ຕາ ຈ ອາຈາຣກຸລປຸຕ຺ຕາ ຈ ອຕ຺ຖວສິກາ ກາຣຓວສິກາ ຫຸຕ຺ວາ ກາຣຓວສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸເປນ຺ຕິ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ຣາຊາຠິນີຕາຕິອາທີສຸ ເຍ ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕກໍ ຂາທິຕ຺ວາ ຣຎ຺ຎາ ພນ຺ຘນາຄາເຣ ພນ຺ຘາປິຕາ ປລາຍິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ, ເຕ ຣຎ຺ຎາ ພນ຺ຘນໍ ອຠິນີຕຕ຺ຕາ ຣາຊາຠິນີຕາ ນາມ. ເຍ ປນ ໂຈເຣຫິ ອຏວິຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກຈ຺ເຈສຸ ມາຣິຍມາເນສຸ ເອກຈ຺ເຈ ‘‘ມຍໍ ສາມິ ຕຸມ຺ເຫຫິ ວິສ຺ສຏ຺ຐາ ເຄຫໍ ອນຊ຺ຌາວສິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຍໍ ຍໍ ພຸທ຺ຘປູຊາທິປຸຎ຺ຎໍ ກຣິສ຺ສາມ, ຕໂຕ ຕໂຕ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ສາມາ’’ຕິ ເຕຫິ ວິສ຺ສຏ຺ຐາ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ, ເຕ ໂຈຣາຠິນີຕາ ນາມ ໂຈເຣຫິ ມາເຣຕພ຺ພຕໍ ອຠິນີຕຕ຺ຕາ. ເຍ ປນ ອິຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຏິທາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ປລາຍິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ, ເຕ ອິຓຏ຺ຏາ ນາມ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ເອຕໍ ປິຓ຺ໂຑລ຺ຍໍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ມມ ສາສເນ ເນວ ຣາຊາຠິນີຕາ…ເປ… ນ ອາຊີວິກາປກຕາ ອຸເປນ຺ຕິ, ອປິຈ ໂຂ ‘‘ໂອຕິຓ຺ຓມ຺ຫາ ຊາຕິຍາ…ເປ… ປຎ຺ຎາເຍຖາ’’ຕິ ອຸເປນ຺ຕີຕິ ປທສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ຕຕ຺ຖ ໂອຕິຓ຺ຓມ຺ຫາຕິ ໂອຕິຓ຺ຓາ ອມ຺ຫາ. ຊາຕິຍາຕິອາທີສຸ ຕມ຺ຫິ ຕມ຺ຫິ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ຂນ຺ຘານໍ ປຐມາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິ ຊາຕິ, ປຣິປາໂກ ຊຣາ, ເຠໂທ ມຣຓໍ. ຎາຕິໂຣຄໂຠຄສີລທິຏ຺ຐິພ຺ຍສເນຫິ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ສນ຺ຕາໂປ ອນ຺ໂຕ ນິຊ຺ຌານໍ ໂສໂກ, ເຕຫິ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ວຈີວິປ຺ປລາໂປ ປຣິເທໂວ. ອນິຏ຺ຐໂຜຏ຺ຐພ຺ພປຏິຫຕກາຍສ຺ສ ກາຍປີຬນໍ ທຸກ຺ຂໍ, ອາຆາຕວຕ຺ຖູສຸ ອຸປຫຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ເຈໂຕປີຬນໍ ໂທມນສ຺ສໍ. ຎາຕິພ຺ຍສນາທີຫິ ເອວ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ປຣິເທເວນປິ ອຘິວາເສຕຸໍ ອສມຕ຺ຖສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາປສມຸຏ຺ຐິໂຕ ຠຸໂສ ອາຍາໂສ ອຸປາຍາໂສ. ເອເຕຫິ ຊາຕິອາທີຫິ ໂອຕິຓ຺ຓາ ທຸກ຺ໂຂຕິຓ຺ຓາ, ເຕຫິ ຊາຕິອາທິທຸກ຺ເຂຫິ ອນ຺ໂຕ ອນຸປວິຏ຺ຐາ. ທຸກ຺ຂປເຣຕາຕິ ເຕຫິ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂວຕ຺ຖູຫິ ອຠິຠູຕາ. ຊາຕິອາທໂຍ ຫິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ ທຸກ຺ຂາ, ທຸກ຺ຂຠາວໂຕ ຈ ໂສກປຣິເທວທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສຸປາຍາສາ ທຸກ຺ຂາຕິ. ອປ຺ເປວ ນາມ…ເປ… ປຎ຺ຎາເຍຖາຕິ ອິມສ຺ສ ສກລສ຺ສ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂຣາສິສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທກຣຓໍ ໂອສານກິຣິຍາ ອປິ ນາມ ປຎ຺ຎາເຍຍ຺ຍ.

ໂສ ຈ ໂຫຕິ ອຠິຊ຺ຌາລູຕິ ອິທໍ ໂຍ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ອປຣຠາເຄ ຕໍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຕຖາຣູປໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຠິຊ຺ຌາລູຕິ ປຣຠຓ຺ຑານໍ ອຠິຊ຺ຌາຍິຕາ. ຕິພ຺ພສາຣາໂຄຕິ ພລວຣາໂຄ. ພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕຕິ ພ຺ຍາປາເທນ ປູຕິຠູຕຕ຺ຕາ ວິປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ. ປທຸຏ຺ຐມນສງ຺ກປ຺ໂປຕິ ຕິຂິຓສິງ຺ໂຄ ວິຍ ຈຓ຺ຑໂຄໂຓ ປເຣສໍ ອຸປຆາຕວເສນ ທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ. ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕີຕິ ຠຕ຺ຕນິກ຺ຂິຕ຺ຕກາໂກ ວິຍ, ມໍສນິກ຺ຂິຕ຺ຕສຸນໂຂ ວິຍ ຈ ນຏ຺ຐສ຺ສຕິ, ອິຘ ກຕໍ ເອຕ຺ຖ ນ ສຣຕິ. ອສມ຺ປຊາໂນຕິ ນິປ຺ປຎ຺ໂຎ ຂນ຺ຘາທິປຣິຈ຺ເຉທຣຫິໂຕ. ອສມາຫິໂຕຕິ ຈຓ຺ຑໂສເຕ ພທ຺ຘນາວາ ວິຍ ອສຓ຺ຐິໂຕ. ວິພ຺ຠນ຺ຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ປນ຺ຖາຣຸຬ຺ຫມິໂຄ ວິຍ ຠນ຺ຕມໂນ. ປາກຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍຕິ ຍຖາ ຄິຫີ ສໍວຣາຠາເວນ ປຣິຄ຺ຄຫປຣິຊເນ ໂອໂລເກນ຺ຕິ ອສໍວຸຕິນ຺ທ຺ຣິຍາ, ເອວໍ ອສໍວຸຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ໂຫຕິ.

ຉວາລາຕນ຺ຕິ ຉວານໍ ທຑ຺ຒຏ຺ຐາເນ ອລາຕໍ. ອຸຠໂຕປທິຕ຺ຕໍ ມຊ຺ເຌ ຄູຖຄຕນ຺ຕິ ປມາເຓນ ອຏ຺ຐງ຺ຄຸລມຕ຺ຕໍ ອຸຠໂຕ ທ຺ວີສຸ ໂກຏີສຸ ອາທິຕ຺ຕໍ ມຊ຺ເຌ ຄູຖມກ຺ຂິຕໍ. ເນວ ຄາເມຕິ ສເຈ ຫິ ຕໍ ຍຸຄນງ຺ຄລໂຄປານສິປກ຺ຂປາສກາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ອຸປເນຕຸໍ ສກ຺ກາ ອສ຺ສ ຄາເມ ກຏ຺ຐຕ຺ຖໍ ຜເຣຍ຺ຍ. ສເຈ ເຂຕ຺ຕກຸຏິຍາ ກຏ຺ຐຕ຺ຖຣມຎ຺ຈກາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ອຸປເນຕຸໍ ສກ຺ກາ ອສ຺ສ, ອຣຎ຺ເຎ ກຏ຺ຐຕ຺ຖໍ ຜເຣຍ຺ຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ນ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖູປມາຫນ຺ຕິ ຕຖູປມໍ ຉວາລາຕສທິສໍ ອຫໍ ອິມໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລໍ ວທາມິ. ຄິຫິໂຠຄາ ຈ ປຣິຫີໂນຕິ ໂຍ ອຄາເຣ ວສນ຺ເຕຫິ ຄິຫີຫິ ທາຍຊ຺ເຊ ຠາຊິຍມາເນ ອຎ຺ຎຖາ ຈ ໂຠໂຄ ລທ຺ຘພ຺ໂພ ອສ຺ສ, ຕໂຕ ຈ ປຣິຫີໂນ. ສາມຎ຺ຎຕ຺ຖຎ຺ຈາຕິ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາຍານໍ ໂອວາເທ ຐຕ຺ວາ ປຣິຍຕ຺ຕິປຏິເວຘວເສນ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ສາມຎ຺ຎຕ຺ຖຎ຺ຈ ນ ປຣິປູເຣຕິ. ອິມໍ ປນ ອຸປມໍ ສຕ຺ຖາ ນ ທຸສ຺ສີລສ຺ສ ວເສນ ອາຫຣິ, ປຣິສຸທ຺ຘສີລສ຺ສ ປນ ອລສສ຺ສ ອຠິຊ຺ຌາທີຫິ ໂທເສຫິ ທູສິຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວເສນ ອາຫຣີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຄາຖາສຸ ຄິຫິໂຠຄາຕິ ກາມສຸຂສມ຺ໂຠຄໂຕ. ປຣິຫີໂນຕິ ຊີໂນ. ສາມຎ຺ຎຕ຺ຖນ຺ຕິ ປຏິເວຘພາຫຸສຈ຺ຈຎ຺ເຈວ ປຣິຍຕ຺ຕິພາຫຸສຈ຺ຈຎ຺ຈ. ຕາທິໂສ ຫິ ອສຸຕໍ ໂສຕຸໍ ສຸຕໍ ປຣິໂຍທາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອລສຠາວໂຕ. ທຸຏ຺ຐຸ ຠໂຄຕິ ທຸພ຺ຠໂຄ, ອລກ຺ຂິໂກ ກາຬກຓ຺ຓິປຸຣິໂສ. ປຣິຘໍສມາໂນຕິ ວິນສ຺ສມາໂນ. ປກິເຣຕີຕິ ວິກິເຣຕິ ວິທ຺ຘໍເສຕິ. ສພ຺ພເມຕໍ ຠາວິໂນ ສາມຎ຺ຎຕ຺ຖສ຺ສ ອນຸປ຺ປາທນເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉວາລາຕໍວ ນສ຺ສຕີຕິ ໂສ ຕາທິໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຉວາລາຕໍ ວິຍ ກສ຺ສຈິ ອນຸປຍຸຊ຺ຊມາໂນ ເອວ ນສ຺ສຕິ ອຸຠໂຕ ປຣິຠຏ຺ຐຠາວໂຕ. ເອວໍ ‘‘ກາຍວາຈາຫິ ອກຕວີຕິກ຺ກໂມປິ ຈິຕ຺ຕໍ ອວິໂສເຘນ຺ໂຕ ນສ຺ສຕິ, ປເຄວ ກຕວີຕິກ຺ກໂມ ທຸສ຺ສີໂລ’’ຕິ ຕສ຺ສ ອປາຍທຸກ຺ຂຠາຄິຠາວທສ຺ສເນນ ທຸສ຺ສີເລ ອາທີນວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໂຕ ສຕ຺ເຕ ວິເວເຈຕຸກາໂມ ‘‘ກາສາວກຓ຺ຐາ’’ຕິອາທິນາ ຄາຖາທ຺ວຍມາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ.

ທຸຕິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ສງ຺ຆາຏິກຓ຺ຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໒. ຕຕິເຍ ສງ຺ຆາຏິກຓ຺ເຓຕິ ຈີວຣໂກຏິຍໍ. ຄເຫຕ຺ວາຕິ ປຣາມສິຕ຺ວາ. ອນຸພນ຺ໂຘ ອສ຺ສາຕິ ອນຸຄໂຕ ຠເວຍ຺ຍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ອິເຘກຈ຺ໂຈ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕໂນ ຫຕ຺ເຖນ ມຍາ ປາຣຸຕສ຺ສ ສຸຄຕມຫາຈີວຣສ຺ສ ກຓ຺ເຓ ປຣາມສນ຺ໂຕ ວິຍ ມໍ ອນຸຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ເອວໍ ມຍ຺ຫໍ ອາສນ຺ນຕໂຣ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ. ປາເທ ປາທໍ ນິກ຺ຂິປນ຺ໂຕຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ມມ ປາເທ ປາທໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ປາທຸທ຺ຘາຣຓານນ຺ຕຣໍ ອຕ຺ຕໂນ ປາທໍ ນິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ. ອຸຠເຍນາປິ ‘‘ຐານຄມນາທີສຸ ອວິຊຫນ຺ໂຕ ສພ຺ພກາລໍ ມຍ຺ຫໍ ສມີເປ ເອວ ວິຫເຣຍ຺ຍ ເຈປີ’’ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ໂສ ອາຣກາວ ມຍ຺ຫໍ, ອຫຎ຺ຈ ຕສ຺ສາຕິ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ມຍາ ວຸຕ຺ຕໍ ປຏິປທໍ ອປູເຣນ຺ໂຕ ມມ ທູເຣເຍວ, ອຫຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ທູເຣເຍວ. ເອເຕນ ມໍສຈກ຺ຂຸນາ ຕຖາຄຕທສ຺ສນໍ ຣູປກາຍສໂມຘານຎ຺ຈ ອກາຣຓໍ, ຎາຓຈກ຺ຂຸນາວ ທສ຺ສນໍ ຘມ຺ມກາຍສໂມຘານເມວ ຈ ປມາຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຘມ຺ມຎ຺ຫິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ນ ປສ຺ສຕິ, ຘມ຺ມໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ນ ມໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ໂມ ນາມ ນວວິໂຘ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ໂມ. ໂສ ຈ ອຠິຊ຺ຌາທີຫິ ທູສິຕຈິຕ຺ເຕນ ນ ສກ຺ກາ ປສ຺ສິຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມສ຺ສ ອທສ຺ສນໂຕ ຘມ຺ມກາຍຎ຺ຈ ນ ປສ຺ສຕີຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ກິໍ ເຕ, ວກ຺ກລິ, ອິມິນາ ປູຕິກາເຍນ ທິຏ຺ເຐນ? ໂຍ ໂຂ, ວກ຺ກລິ, ຘມ຺ມໍ ປສ຺ສຕິ ໂສ ມໍ ປສ຺ສຕິ; ໂຍ ມໍ ປສ຺ສຕິ, ໂສ ຘມ຺ມໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໗).

‘‘ຘມ຺ມຠູໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມຠູໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໓; ປຏິ. ມ. ໓.໕) ຈ.

‘‘ຘມ຺ມກາໂຍ ອິຕິປິ, ພ຺ຣຫ຺ມກາໂຍ ອິຕິປີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໑໑໘) ຈ ອາທິ.

ໂຍຊນສເຕຕິ ໂຍຊນສເຕ ປເທເສ, ໂຍຊນສຕມຕ຺ຖເກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມວເສນ ຈສ຺ສ ອນຠິຊ຺ຌາລຸອາທິຠາໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຄາຖາສຸ ມຫິຈ຺ໂຉຕິ ກາເມສຸ ຕິພ຺ພສາຣາຄຕາຍ ມຫາອິຈ຺ໂຉ. ວິຆາຕວາຕິ ປທຸຏ຺ຐມນສງ຺ກປ຺ປຕາຍ ສຕ຺ເຕສຸ ອາຆາຕວເສນ ມຫິຈ຺ຉຕາຍ ອິຈ຺ຉິຕາລາເຠນ ຈ ວິຆາຕວາ. ເອຊານຸໂຄຕິ ເອຊາສງ຺ຂາຕາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ທາໂສ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ຕໍ ອນຸຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ. ຣາຄາທິກິເລສປຣິຬາຫາຠິຠເວນ ອນິພ຺ພຸໂຕ. ຣູປາທິວິສຍານໍ ອຠິກງ຺ຂເນນ ຄິທ຺ໂຘ. ປສ຺ສ ຍາວຎ຺ຈ ອາຣກາຕິ ອເນຊສ຺ສ ນິພ຺ພຸຕສ຺ສ ວີຕເຄຘສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ໂອກາສວເສນ ສມີເປປິ ສມາໂນ ມຫິຈ຺ໂຉ ວິຆາຕວາ ເອຊານຸໂຄ ອນິພ຺ພຸໂຕ ຄິທ຺ໂຘ ພາລປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຘມ຺ມສຠາວໂຕ ຍຕ຺ຕກໍ ທູເຣ, ຕສ຺ສ ໂສ ທູຣຠາໂວ ປສ຺ສ, ວຕ຺ຕຸມ຺ປິ ນ ສຸກຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ນຠຎ຺ຈ ທູເຣ ປຖວີ ຈ ທູເຣ,

ປາຣໍ ສມຸທ຺ທສ຺ສ ຕຖາຫຸ ທູເຣ;

ຕໂຕ ຫເວ ທູຣຕຣໍ ວທນ຺ຕິ,

ສຕຎ຺ຈ ຘມ຺ໂມ ອສຕຎ຺ຈ ຣາຊາ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໔.໔໗; ຊາ. ໒.໒໑.໔໑໔);

ຘມ຺ມມຠິຎ຺ຎາຍາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມໍ ອຠິຎ຺ຎາຍ ອຎ຺ຎາຍ ຎາຕຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຫິ ຍຖາຣຫໍ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຊານິຕ຺ວາ. ຘມ຺ມມຎ຺ຎາຍາຕິ ຕເມວ ຘມ຺ມໍ ອປຣຠາເຄ ມຄ຺ຄຎາເຓນ ປຣິຎ຺ຎາທິວເສນ ຍຖາມຣິຍາທໍ ຊານິຕ຺ວາ. ປຓ຺ຑິໂຕຕິ ປຏິເວຘພາຫຸສຈ຺ເຈນ ປຓ຺ຑິໂຕ. ຣຫໂທວ ນິວາເຕ ຈາຕິ ນິວາຕຏ຺ຐາເນ ຣຫໂທ ວິຍ ອເນໂຊ ກິເລສຈລນຣຫິໂຕ ອຸປສມ຺ມຕິ, ຍຖາ ໂສ ຣຫໂທ ນິວາຕຏ຺ຐາເນ ວາເຕນ ອນພ຺ຠາຫໂຕ ສນ຺ນິສິນ຺ໂນວ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອຍມ຺ປິ ສພ຺ພຖາປິ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘກິເລໂສ ກິເລສຈລນຣຫິໂຕ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາຘິນາ ວູປສມ຺ມຕິ, ສພ຺ພກາລໍ ອຸປສນ຺ຕສຠາໂວວ ໂຫຕິ. ອເນໂຊຕິ ໂສ ເອວໍ ອເນຊາທິສຠາໂວ ອຣຫາ ອເນຊາທິສຠາວສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ໂອກາສໂຕ ທູເຣປິ ສມາໂນ ຘມ຺ມສຠາວໂຕ ອທູເຣ ສນ຺ຕິເກ ເອວາຕິ.

ຕຕິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ອຄ຺ຄິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໓. ຈຕຸຕ຺ເຖ ອນຸທຫນຏ຺ເຐນ ອຄ຺ຄິ, ຣາໂຄ ເອວ ອຄ຺ຄິ ຣາຄຄ຺ຄິ. ຣາໂຄ ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ສຕ຺ເຕ ອນຸທຫຕິ ຌາເປຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຄ຺ຄີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຕເຣສຸປິ ທ຺ວີສຸ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອຄ຺ຄິ ຍເທວ ອິນ຺ຘນໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ນິທຫຕິ, ມຫາປຣິຬາໂຫ ຈ ໂຫຕິ, ເອວມິເມປິ ຣາຄາທໂຍ ຍສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ສຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕໍ ນິທຫນ຺ຕິ, ມຫາປຣິຬາຫາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ ທຸນ຺ນິພ຺ພາປຍາ. ເຕສຸ ຣາຄປຣິຬາເຫນ ສນ຺ຕຕ຺ຕຫທຍານໍ ອິຈ຺ຉິຕາລາຠທຸກ຺ເຂນ ມຣຓປ຺ປຕ຺ຕານໍ ສຕ຺ຕານໍ ປມາຓໍ ນຕ຺ຖິ. ອຍໍ ຕາວ ຣາຄສ຺ສ ອນຸທຫນຕາ. ໂທສສ຺ສ ປນ ອນຸທຫນຕາຍ ວິເສສໂຕ ມໂນປໂທສິກາ ເທວາ, ໂມຫສ຺ສ ອນຸທຫນຕາຍ ຂິຑ຺ຑາປໂທສິກາ ເທວາ ຈ ນິທສ຺ສນໍ. ໂມຫວເສນ ຫິ ເຕສໍ ສຕິສມ຺ໂມໂສ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຂິຑ຺ຑາວເສນ ອາຫາຣເວລໍ ອຕິວຕ຺ເຕນ຺ຕາ ກາລໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ອຍໍ ຕາວ ຣາຄາທີນໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິໂກ ອນຸທຫນຠາໂວ. ສມ຺ປຣາຍິໂກ ປນ ນິຣຍາທີສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕາປນວເສນ ໂຆຣຕໂຣ ທຸຣຘິວາໂສ ຈ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ອາທິຕ຺ຕປຣິຍາເຍນ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ.

ຄາຖາສຸ ກາເມສຸ ມຸຈ຺ຉິເຕຕິ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ ປາຕພ຺ຍຕາວເສນ ມຸຈ຺ຉໍ ພາລ຺ຍໍ ປມາທໍ ມິຈ຺ຉາຈາຣໍ ອາປນ຺ເນ. ພ຺ຍາປນ຺ເນຕິ ພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ເຕ ທຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນເຣ ປາຓາຕິປາຕິໂນຕິ ອິທໍ ໂທສຄ຺ຄິສ຺ສ. ອຣິຍຘມ຺ເມ ອໂກວິເທຕິ ເຍ ຂນ຺ຘາຍຕນາທີສຸ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາຍ ມນສິກາຣຣຫິຕາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອກຸສລາ, ເຕ ສມ຺ໂມເຫນ ອຠິຠູຕາ ວິເສເສນ ສມ຺ມູຬ຺ຫາ ນາມາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເອເຕ ອຄ຺ຄີ ອຊານນ຺ຕາຕິ ‘‘ເອເຕ ຣາຄຄ຺ຄິອາທໂຍ ອິຘ ເຈວ ສມ຺ປຣາເຍ ຈ ອນຸທຫນ຺ຕີ’’ຕິ ອຊານນ຺ຕາ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍວເສນ ປຫານາຠິສມຍວເສນ ຈ ອປ຺ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕາ. ສກ຺ກາຍາຠິຣຕາຕິ ສກ຺ກາເຍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິມານນນ຺ທນາຠິຣຕາ. ວຑ຺ຒຍນ຺ຕີຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊເນນ ວຑ຺ຒຍນ຺ຕິ ອາຈິນນ຺ຕິ. ນິຣຍນ຺ຕິ ອຏ຺ຐວິຘໍ ມຫານິຣຍໍ, ໂສຬສວິຘໍ ອຸສ຺ສທນິຣຍນ຺ຕິ ສພ຺ພມ຺ປິ ນິຣຍໍ. ຕິຣຈ຺ຉານຎ຺ຈ ໂຍນິໂຍຕິ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິໂຍ ຈ. ອສຸຣນ຺ຕິ ອສຸຣກາຍໍ ເປຕ຺ຕິວິສຍຎ຺ຈ ວຑ຺ຒຍນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຣາຄຄ຺ຄິອາທີນໍ ອິຘ ເຈວ ສມ຺ປຣາເຍ ຈ ອນຸທຫນຠາວທສ຺ສນມຸເຂນ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເນສໍ ນິພ຺ພາປເນນ ວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍ ຈ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ຠາວນານຸໂຍຄວເສນ ຍຸຕ຺ຕາ. ກຕ຺ຖ? ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສາສເນ. ເຕນ ອຎ຺ຎສາສເນ ຣາຄຄ຺ຄິອາທີນໍ ນິພ຺ພາປນາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ຫິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ເຕສໍ ນິພ຺ພາປນວິຘິໍ ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສງ຺ເຂເປເນວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ –

‘‘ເຕ ນິພ຺ພາເປນ຺ຕິ ຣາຄຄ຺ຄິໍ, ນິຈ຺ຈໍ ອສຸຠສຎ຺ຎິໂນ;

ໂທສຄ຺ຄິໍ ປນ ເມຕ຺ຕາຍ, ນິພ຺ພາເປນ຺ຕິ ນຣຸຕ຺ຕມາ;

ໂມຫຄ຺ຄິໍ ປນ ປຎ຺ຎາຍ, ຍາຍໍ ນິພ຺ເພຘຄາມິນີ’’ຕິ. –

ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ອສຸຠສຎ຺ຎິໂນຕິ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣວເສນ ເຈວ ອຸທ຺ຘຸມາຕກາທິວເສນ ຈ ອສຸຠຠາວນານຸໂຍເຄນ ອສຸຠສຎ຺ຎິໂນ. ເມຕ຺ຕາຍາຕິ ‘‘ໂສ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໖໔, ໖໖) ວຸຕ຺ຕາຍ ເມຕ຺ຕາຠາວນາຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອສຸຠຊ຺ຌານຎ຺ຈ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ຣາຄຄ຺ຄິໂທສຄ຺ຄີນໍ ນິພ຺ພາປນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຎ຺ຎາຍາຕິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາສຫິຕາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຍາຍໍ ນິພ຺ເພຘຄາມິນີ’’ຕິ. ສາ ຫິ ກິເລສກ຺ຂນ຺ຘໍ ວິນິວິຊ຺ຌນ຺ຕີ ຄຈ຺ຉຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ນິພ຺ເພຘຄາມິນີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອເສສໍ ປຣິນິພ຺ພນ຺ຕີຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ອເສສໍ ຣາຄຄ຺ຄິອາທິໍ ນິພ຺ພາເປຕ຺ວາ ສອຸປາທິເສສາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ຐິຕາ ປຎ຺ຎາເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນິປກາ ປຸພ຺ເພວ ສມ຺ມປ຺ປຘາເນນ ສພ຺ພໂສ ໂກສຊ຺ຊສ຺ສ ສຸປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ຜລສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊເນນ ອກິລາສຸຠາເວນ ຈ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວມຕນ຺ທິຕາ ຈຣິມກຈິຕ຺ຕນິໂຣເຘນ ອນຸປາທິເສສາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ອເສສໍ ປຣິນິພ຺ພນ຺ຕິ. ຕໂຕ ຈ ອເສສໍ ນິສ຺ເສສໍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໍ ອຈ຺ຈຄຸໍ ອຕິກ຺ກມໍສຸ.

ເອວໍ ເຍ ຣາຄຄ຺ຄິອາທິເກ ນິພ຺ພາເປນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພາເນນ ນິພ຺ພຸຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປຏິວິທ຺ຘຄຸເຓຫິ ໂຖເມນ຺ໂຕ ໂອສານຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຣິຍທ຺ທສາຕິ ອຣິເຍຫິ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ກິເລເສຫິ ວາ ອາຣກຕ຺ຕາ ອຣິຍໍ ນິພ຺ພານໍ, ອຣິຍໍ ຈຕຸສຈ຺ຈເມວ ວາ ທິຏ຺ຐວນ຺ໂຕຕິ ອຣິຍທ຺ທສາ. ເວທສ຺ສ ມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ, ເຕນ ວາ ເວເທນ ສໍສາຣສ຺ສ ປຣິໂຍສານໍ ຄຕາຕິ ເວທຄຸໂນ. ສມ຺ມທຎ຺ຎາຍາຕິ ສມ຺ມເທວ ສພ຺ພໍ ອາຊານິຕພ຺ພໍ ກຸສລາທິໍ ຂນ຺ຘາທິຎ຺ຈ ຊານິຕ຺ວາ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຈຕຸຕ຺ຖສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ອຸປປຣິກ຺ຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໔. ປຎ຺ຈເມ ຕຖາ ຕຖາຕິ ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນ. ອຸປປຣິກ຺ເຂຍ຺ຍາຕິ ວີມໍເສຍ຺ຍ ປຣິຕຸເລຍ຺ຍ ສມ຺ມເສຍ຺ຍ ວາ. ຍຖາ ຍຖາສ຺ສ ອຸປປຣິກ຺ຂໂຕຕິ ຍຖາ ຍຖາ ອສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸປປຣິກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ. ພຫິທ຺ຘາ ຈສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ອວິສຏນ຺ຕິ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປາທິອາຣມ຺ມເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວິກ຺ເຂປາຠາວໂຕ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ສມາຫິຕໍ, ຕໂຕ ເອວ ອວິສຏໍ ສິຍາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຠິກ຺ຂເວ, ເຍນ ເຍນ ປກາເຣນ ອິມສ຺ສ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸປປຣິກ຺ຂໂຕ ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສນ຺ຕສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ສມາຫິຕາກາຣສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ ສມຖນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ສມ຺ມສນຎາຓໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ວິປສ຺ສນາຈິຕ຺ຕໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ຣູປາທິອາຣມ຺ມເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກໍ ນ ສິຍາ, ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາຍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິຍໍ ນ ສິຍາ, ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນ ຠິກ຺ຂຸ ອຸປປຣິກ຺ເຂຍ຺ຍ ປຣິຕຸເລຍ຺ຍາຕິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອສຓ຺ຐິຕນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ວີຣິເຍ ມນ຺ທໍ ວຫນ຺ເຕ ສມາຘິສ຺ສ ພລວຠາວໂຕ ໂກສຊ຺ຊາຠິຠເວນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ຕສງ຺ຂາເຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານາຣມ຺ມເຓ ສງ຺ໂກຈວເສນ ຐິຕຕ຺ຕາ ສຓ຺ຐິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ວີຣິຍສມຕາຍ ປນ ໂຍຊິຕາຍ ອສຓ຺ຐິຕໍ ໂຫຕິ ວີຖິໍ ປຏິປນ຺ນໍ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ຍຖາສ຺ສ ອຸປປຣິກ຺ຂໂຕ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອສຓ຺ຐິຕໍ ອສ຺ສ, ວີຖິປຏິປນ຺ນໍ ສິຍາ, ຕຖາ ຕຖາ ອຸປປຣິກ຺ເຂຍ຺ຍ. ອນຸປາທາຍ ນ ປຣິຕສ຺ເສຍ຺ຍາຕິ ຍຖາ ຍຖາສ຺ສ ອຸປປຣິກ຺ຂໂຕ ‘‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫວເສນ ຣູປາທີສຸ ກຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຕໂຕ ເອວ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫວເສນ ນ ປຣິຕສ຺ເສຍ຺ຍ, ຕຖາ ຕຖາ ອຸປປຣິກ຺ເຂຍ຺ຍາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກຖໍ ປນ ອຸປປຣິກ຺ຂໂຕ ຕິວິຘມ຺ເປຕໍ ສິຍາຕິ? ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິເຍ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂິເຍ ຈ ຘມ຺ເມ ວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ວີຣິຍສມຕໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ປຸພ຺ເພວ ວິປສ຺ສນຸປກ຺ກິເລເສຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິໂສເຘຕ຺ວາ ຍຖາ ສມ຺ມເທວ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ ວິປສ຺ສນາວີຖິໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ສມ຺ມສໂຕ.

ອິຕິ ຠຄວາ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນຸກ຺ກເມນ ປຏິປທາຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິຍາ ອາຣທ຺ຘາຍ ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍອຕິສິຖິລວີຣິຍວິປສ຺ສນຸປກ຺ກິເລເສຫິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິໂສຘນູປາຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕຖາ ວິໂສຘິເຕ ວິປສ຺ສນາຎາເຓ ນ ຈິຣສ຺ເສວ ວິປສ຺ສນໍ ມຄ຺ເຄນ ຆເຏຕ຺ວາ ສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສມຕິກ຺ກມາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ພຫິທ຺ຘາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຎ຺ຎາເຓ’’ຕິອາທິມາຫ, ຕໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອາຍຕິໍ ຊາຕິຊຣາມຣຓທຸກ຺ຂສມຸທຍສມ຺ຠໂວ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ເອວໍ ວິປສ຺ສນໍ ມຄ຺ເຄນ ຆເຏຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ອນວເສສໂຕ ກິເລເສສຸ ຂີເຓສຸ ອາຍຕິໍ ອນາຄເຕ ຊາຕິຊຣາມຣຓສກລວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສມຸທຍສງ຺ຂາໂຕ ສມ຺ຠໂວ ອຸປ຺ປາໂທ ຈ ນ ໂຫຕິ, ຊາຕິສງ຺ຂາໂຕ ວາ ທຸກ຺ຂສມຸທໂຍ ຊຣາມຣຓສງ຺ຂາໂຕ ທຸກ຺ຂສມ຺ຠໂວ ຈ ນ ໂຫຕິ.

ຄາຖາຍໍ ສຕ຺ຕສງ຺ຄປ຺ປຫີນສ຺ສາຕິ ຕຓ຺ຫາສງ຺ໂຄ, ທິຏ຺ຐິສງ຺ໂຄ, ມານສງ຺ໂຄ, ໂກຘສງ຺ໂຄ, ອວິຊ຺ຊາສງ຺ໂຄ, ກິເລສສງ຺ໂຄ, ທຸຈ຺ຈຣິຕສງ຺ໂຄຕິ ອິເມສໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ສງ຺ຄານໍ ປຫີນຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕສງ຺ຄປ຺ປຫີນສ຺ສ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສຕ຺ຕານຸສຍາ ເອວ ສຕ຺ຕ ສງ຺ຄາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເນຕ຺ຕິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສາຕິ ຉິນ຺ນຠວເນຕ຺ຕິກສ຺ສ. ວິກ຺ຂີໂຓ ຊາຕິສໍສາໂຣຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຊາຍນວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ຊາຕິເຫຕຸກຕ຺ຕາ ຈ ຊາຕິຠູໂຕ ສໍສາໂຣຕິ ຊາຕິສໍສາໂຣ, ໂສ ຠວເນຕ຺ຕິຍາ ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ວິກ຺ຂີໂຓ ປຣິກ຺ຂີໂຓ, ຕໂຕ ເອວ ນຕ຺ຖິ ຕສ຺ສ ປຸນພ຺ຠໂວຕິ.

ປຎ຺ຈມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ກາມູປປຕ຺ຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໕. ຉຏ຺ເຐ ກາມູປປຕ຺ຕິໂຍຕິ ກາມປຏິລາຠາ ກາມປຏິເສວນາ ວາ. ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕກາມາຕິ ນິພທ຺ຘກາມາ ນິພທ຺ຘາຣມ຺ມຓາ ຍຖາ ຕໍ ມນຸສ຺ສາ. ມນຸສ຺ສາ ຫິ ນິພທ຺ຘວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ວສໍ ວຕ຺ເຕນ຺ຕິ. ຍຕ຺ຖ ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ສຕມ຺ປິ ສຫສ຺ສມ຺ປິ ທຕ຺ວາ ຕເມວ ມາຕຸຄາມໍ ອາເນຕ຺ວາ ນິພທ຺ຘໂຠຄໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຈ ເທວາ. ຈາຕຸມຫາຣາຊິກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິ ຈຕຸເທວໂລກວາສິໂນ ນິພທ຺ຘວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍເຍວ ວສໍ ວຕ຺ເຕນ຺ຕິ. ປຎ຺ຈສິຂວຕ຺ຖຸ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ. ຕຖາ ເອກຈ຺ເຈ ອາປາຍິເກ ເນຣຍິເກ ຐເປຕ຺ວາ ເສສອປາຍສຕ຺ຕາປິ ນິພທ຺ຘວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍເຍວ ວສໍ ວຕ຺ເຕນ຺ຕິ. ມຈ຺ຉາ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ມຈ຺ຉິຍາ, ກຈ຺ຉໂປ ກຈ຺ຉປິຍາຕິ ເອວໍ ສພ຺ເພປິ ຕິຣຈ຺ຉານາ ເປຕາ ວິນິປາຕິກາ ຈ. ຕສ຺ມາ ເນຣຍິເກ ຐເປຕ຺ວາ ເສສອປາຍສຕ຺ເຕ ອຸປາທາຍ ຍາວ ຕຸສິຕກາຍາ ອິເມ ສຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕກາມາ ນາມ, ນິມ຺ມານຣຕິໂນຕິ ສຍໍ ນິມ຺ມິເຕ ນິມ຺ມາເນ ຣຕິ ເອເຕສນ຺ຕິ ນິມ຺ມານຣຕິໂນ. ເຕ ຫິ ນີລປີຕາທິວເສນ ຍາທິສໍ ຍາທິສໍ ຣູປໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕາທິສໍ ຕາທິສໍ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ຣມນ຺ຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ອນຸຣຸທ຺ຘສ຺ສ ປຸຣໂຕ ມນາປກາຍິກາ ເທວຕາ ວິຍ. ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕິໂນຕິ ປເຣຫິ ນິມ຺ມິເຕ ກາເມ ວສໍ ວຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕິໂນ. ເຕສຎ຺ຫິ ມນໍ ຎຕ຺ວາ ປເຣ ຍຖາຣຸຈິຕໍ ກາມໂຠຄໍ ນິມ຺ມິນນ຺ຕິ, ເຕ ຕຕ຺ຖ ວສໍ ວຕ຺ເຕນ຺ຕິ. ກຖໍ ເຕ ປຣສ຺ສ ມນໍ ຊານນ຺ຕີຕິ? ປກຕິເສວນາວເສນ. ຍຖາ ຫິ ກຸສໂລ ສູໂທ ຣຎ຺ໂຎ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ຍໍ ຍໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ຕໍ ຊານາຕິ, ເອວໍ ປກຕິຍາ ອຠິຣຸຈິຕາຣມ຺ມຓໍ ຎຕ຺ວາ ຕາທິເສເຍວ ນິມ຺ມິນນ຺ຕິ, ເຕ ຕຕ຺ຖ ວສໍ ວຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ເມຖຸນເສວນາທິວເສນ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຫສິຕມຕ຺ເຕນ ໂອໂລກິຕມຕ຺ເຕນ ອາລິງ຺ຄິຕມຕ຺ເຕນ ຫຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓມຕ຺ເຕນ ຈ ເຕສໍ ກາມກິຈ຺ຈໍ ອິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເອຕໍ ປນ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ກາເຍນ ອຜຸສນ຺ຕສ຺ສ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ກາມກິຈ຺ຈໍ ສາເຘຕິ. ຉນ຺ນມ຺ປິ ກາມາວຈຣເທວານໍ ກາມາ ປາກຕິກາ ເອວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຉ ເອເຕ ກາມາວຈຣາ, ສພ຺ພກາມສມິທ຺ຘິໂນ;

ສພ຺ເພສໍ ເອກສງ຺ຂາຕໍ, ອາຍຸ ຠວຕິ ກິຕ຺ຕກ’’ນ຺ຕິ. (ວິຠ. ໑໐໒໓);

ຄາຖາສຸ ເຍ ຈຎ຺ເຎຕິ ເຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕເທເວຫິ ອຎ຺ເຎ ຈ ກາມໂຠຄິໂນ ມນຸສ຺ສາ ເຈວ ເອກຈ຺ເຈ ອປາຍູປຄາ ຈ ສພ຺ເພ ເຕ. ອິຕ຺ຖຠາວຎ຺ຎຖາຠາວນ຺ຕິ ອິມໍ ຍຖາປຏິລທ຺ຘຕ຺ຕຠາວຎ຺ເຈວ, ອຸປປຕ຺ຕິຠວນ຺ຕຣສງ຺ຂາຕໍ ອິໂຕ ອຎ຺ຎຖາຠາວຎ຺ຈາຕິ ທ຺ວິປ຺ປເຠທໍ ສໍສາຣໍ ນາຕິວຕ຺ຕເຣ ນ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕິ. ສພ຺ເພ ປຣິຈ຺ຈເຊ ກາເມຕິ ທິພ຺ພາທິເຠເທ ສພ຺ເພປິ ກາເມ ວຕ຺ຖຸກາເມ ຈ ກິເລສກາເມ ຈ ປຣິຈ຺ຈເຊຍ຺ຍ. ກິເລສກາເມ ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ປຊຫນ຺ໂຕເຍວ ຫິ ວຕ຺ຖຸກາເມ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ ນາມ. ປິຍຣູປສາຕຄຘິຕນ຺ຕິ ປິຍຣູເປສຸ ຣູປາທີສຸ ສຸຂເວທນສ຺ສາເທນ ຄຘິຕໍ ຄິທ຺ຘໍ. ເຉຕ຺ວາ ໂສຕໍ ທຸຣຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ທຸຣຈ຺ຈຍໍ ທຸຣຕິກ຺ກມໍ ຕຓ຺ຫາໂສຕໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ.

ຉຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ກາມໂຍຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໖. ສຕ຺ຕເມ ກາມໂຍຄຍຸຕ຺ໂຕຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິໂກ ຣາໂຄ ກາມໂຍໂຄ, ເຕນ ຍຸຕ຺ໂຕ ກາມໂຍຄຍຸຕ຺ໂຕ, ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ນກາມຣາຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຣູປາຣູປຠເວສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ຠວໂຍໂຄ, ຕຖາ ຌານນິກນ຺ຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ຈ ຣາໂຄ, ເຕນ ຍຸຕ຺ໂຕ ຠວໂຍຄຍຸຕ຺ໂຕ, ອປ຺ປຫີນຠວຣາໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຄາມີຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ຐິໂຕປິ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓວເສນ ອິມໍ ມນຸສ຺ສໂລກໍ ອາຄມນສີໂລ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອາຄນ຺ຕາ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຠາວສງ຺ຂາຕໍ ອິຕ຺ຖຠາວໍ ອາຄມນຘມ຺ໂມ, ມນຸສ຺ເສສຸ ອຸປປຊ຺ຊນສີໂລຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ກາມໂຍໂຄ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ ອາຄມນສ຺ສ ກາຣຓໍ. ໂຍ ປນ ກາມໂຍຄຍຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ເອກນ຺ເຕນ ຠວໂຍຄຍຸຕ຺ໂຕປິ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ກາມໂຍຄຍຸຕ຺ໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວໂຍຄຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຸຠຍມ຺ປິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກາມໂຍຄວິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອສຸຠຊ຺ຌານມ຺ປິ ກາມໂຍຄວິສໍໂຍໂຄ, ຕໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ອຘິຄໂຕ ອນາຄາມິມຄ຺ໂຄ ເອກນ຺ເຕເນວ ກາມໂຍຄວິສໍໂຍໂຄ ນາມ, ຕສ຺ມາ ຕຕິຍມຄ຺ຄຜເລ ຐິໂຕ ອຣິຍປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ກາມໂຍຄວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍສ຺ມາ ປນ ຣູປາຣູປຠເວສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ນ ປຫີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ອປ຺ປຫີນຠວໂຍຄຕ຺ຕາ ‘‘ຠວໂຍຄຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອນາຄາມີຕິ ກາມໂລກໍ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓວເສນ ອນາຄມນໂຕ ອນາຄາມີ. ກາມໂຍຄວິສໍໂຍຄວເສເນວ ຫິ ສທ຺ຘິໍ ອນວເສສໂອຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນສມຸຄ຺ຆາເຕນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕສໍໂຍຊນາຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ ອນາຄນ຺ຕ຺ວາ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ປຣິນິພ຺ພາຍີ ອນາວຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ. ຍສ຺ສ ປນ ອນວເສສໍ ຠວໂຍໂຄ ປຫີໂນ, ຕສ຺ສ ອວິຊ຺ຊາໂຍຄາທິອວສິຏ຺ຐກິເລສາປິ ຕເທກຏ຺ຐຠາວໂຕ ປຫີນາ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ, ໂສ ປຣິກ຺ຂີຓຠວສໍໂຍຊໂນ ‘‘ອຣຫໍ ຂີຓາສໂວ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກາມໂຍຄວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວໂຍຄວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ອຣຫໍ ໂຫຕິ ຂີຓາສໂວ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກາມໂຍຄວິສໍໂຍໂຄ ອນາຄາມີ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສ຺ສ ສຸຂທຸກ຺ຂໂສມນສ຺ສໂທມນສ຺ສປ຺ປຫານໍ ວິຍ, ຕຕິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉາສີລພ຺ພຕປຣາມາສສໍໂຍຊນປຣິກ຺ຂໂຍ ວິຍ ຈ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ຄສ຺ສ ວຓ຺ຓຠຓນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຐມປເທນ ໂສຕາປນ຺ນສກທາຄາມີຫິ ສທ຺ຘິໍ ສພ຺ໂພ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຄຫິໂຕ, ທຸຕິຍປເທນ ປນ ສພ຺ໂພ ອນາຄາມີ, ຕຕິຍປເທນ ອຣຫາຕິ ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏນ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐາເປສິ.

ຄາຖາສຸ ອຸຠຍນ຺ຕິ ອຸຠເຍນ, ກາມໂຍເຄນ, ຠວໂຍເຄນ ຈ ສໍຍຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ສໍສາຣນ຺ຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ໂສຕາປນ຺ນາ ສກທາຄາມິໂນຕິ ອິເມ ຕິວິຘາ ສຕ຺ຕາ ກາມໂຍຄຠວໂຍຄານໍ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ສໍສາຣນ຺ຕິ. ຕໂຕ ເອວ ຊາຕິມຣຓຄາມິໂນ ໂຫນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ເອກພີຊີ, ໂກລໍໂກໂລ, ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມຕິ ຕີສຸ ໂສຕາປນ຺ເນສຸ ສພ຺ພມຸທຸ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມ, ໂສ ອຏ຺ຐມໍ ຠວໍ ນ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຊາຕິວເສນ ປນ ສໍສຣຕິ, ຕຖາ ອິຕເຣປິ. ສກທາຄາມີສຸປິ ໂຍ ອິຘ ສກທາຄາມິມຄ຺ຄໍ ປຕ຺ວາ ເທວໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຸນ ອິຘ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຊາຕິວເສເນວ ສໍສຣຕິ. ເຍ ປນ ສກທາຄາມິໂນ ໂວມິສ຺ສກນເຍນ ວິນາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເທເວສຸເຍວ ມນຸສ຺ເສສຸເຍວ ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເຕ ອຸປຣິມຄ຺ຄາຘິຄມາຍ ຍາວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ສໍສຣນ຺ຕິເຍວ. ປຸຖຸຊ຺ຊເນ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ ສພ຺ພຠວສໍໂຍຊນານໍ ອປຣິກ຺ຂີຓຕ຺ຕາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ກາມໂຍເຄນ ສໍຍຸຕ຺ຕາ, ຠວໂຍເຄນ ຈູຠຍໍ;

ສຕ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ສໍສາຣໍ, ຊາຕິມຣຓຄາມິໂນ’’ຕິ.

ກາເມ ປຫນ຺ຕ຺ວານາຕິ ກາມຣາຄສງ຺ຂາເຕ ກິເລສກາເມ ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ປຊຫິຕ຺ວາ. ຉິນ຺ນສໍສຍາຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນກງ຺ຂາ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄເນວ. ວຓ຺ຓຠຓນຕ຺ຖໍ ປນ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ຄສ຺ສ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຣຫນ຺ໂຕ ຫິ ອິຘ ‘‘ຉິນ຺ນສໍສຍາ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຂີຓມານປຸນພ຺ຠວາ’’ຕິ. ສພ຺ພໂສ ຂີໂຓ ນວວິໂຘປິ ມາໂນ ອາຍຕິໍ ປຸນພ຺ຠໂວ ຈ ເອເຕສນ຺ຕິ ຂີຓມານປຸນພ຺ຠວາ. ມານຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ຕເທກຏ຺ຐຕາຍ ລກ຺ຂຓວເສນ ວາ ສພ຺ໂພ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ຄວຊ຺ໂຌ ກິເລໂສ ຄຫິໂຕຕິ. ຂີຓມານຕາຍ ຈ ສອຸປາທິເສສາ ນິພ຺ພານຘາຕຸ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ, ຂີຓປຸນພ຺ຠວຕາຍ ອນຸປາທິເສສາ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ສຕ຺ຕມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ກລ຺ຍາຓສີລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໗. ອຏ຺ຐເມ ກລ຺ຍາຓສີໂລຕິ ສຸນ຺ທຣສີໂລ, ປສຕ຺ຖສີໂລ, ປຣິປຸຓ຺ຓສີໂລ. ຕຕ຺ຖ ສີລປາຣິປູຣີ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ ໂຫຕິ ສມ຺ມເທວ ສີລວິປຕ຺ຕິຍາ ອາທີນວທສ຺ສເນນ, ສີລສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ອານິສໍສທສ຺ສເນນ. ອິຘ ປນ ສພ຺ພປຣິພນ຺ຘວິປ຺ປມຸຕ຺ຕສ຺ສ ສພ຺ພາກາຣປຣິປຸຓ຺ຓສ຺ສ ມຄ຺ຄສີລສ຺ສ ຜລສີລສ຺ສ ຈ ວເສນ ກລ຺ຍາຓຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມຕິ ສພ຺ເພ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ອຘິປ຺ເປຕາ, ຕສ຺ມາ ກລ຺ຍາຓາ ສຕິປຏ຺ຐານາທິໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ເອຕສ຺ສາຕິ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ. ກລ຺ຍາຓປຎ຺ໂຎຕິ ຈ ມຄ຺ຄຜລປຎ຺ຎາວເສເນວ ກລ຺ຍາຓປຎ຺ໂຎ. ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ເອວ ຫິ ສີລາທິຘມ຺ມາ ເອກນ຺ຕກລ຺ຍາຓາ ນາມ ອກຸປ຺ປສຠາວຕ຺ຕາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລວເສນ ກລ຺ຍາຓສີໂລ, ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຘມ຺ມວເສນ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ, ມຄ຺ຄຜລປຎ຺ຎາວເສນ ກລ຺ຍາຓປຎ຺ໂຎ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອເສກ຺ຂາ ເອວ ເຕ ສີລຘມ຺ມປຎ຺ຎາຕິ ເອເກ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ – ໂສຕາປນ຺ນສກທາຄາມີນໍ ມຄ຺ຄຜລສີລໍ ກລ຺ຍາຓສີລໍ ນາມ, ຕສ຺ມາ ‘‘ກລ຺ຍາຓສີໂລ’’ຕິ ອິມິນາ ໂສຕາປນ຺ໂນ ສກທາຄາມີ ຈ ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕ ຫິ ສີເລສຸ ປຣິປູຣກາຣິໂນ ນາມ. ອນາຄາມິມຄ຺ຄຜລຘມ຺ມາ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ຈ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ມາ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ’’ຕິ ອິມິນາ ຕຕິຍມຄ຺ຄຏ຺ຐໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕໂຍ ອຣິຍາ ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈສ຺ສ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຄ຺ຄຜເລ ປຎ຺ຎາ ກລ຺ຍາຓປຎ຺ຎາ ນາມ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຎາເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ໂຕ ອຣຫາ ‘‘ກລ຺ຍາຓປຎ຺ໂຎ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວເມວ ປຸຄ຺ຄລາ ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ກິໍ ອິມິນາ ປປຎ຺ເຈນ? ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຜລຘມ຺ມາ ອິຘ ກລ຺ຍາຓສີລາທໂຍ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອຍມມ຺ຫາກໍ ຂນ຺ຕິ. ຘມ຺ມວິຠາເຄນ ຫິ ອຍໍ ປຸຄ຺ຄລວິຠາໂຄ, ນ ຘມ຺ມວິຠາໂຄຕິ.

ເກວລີຕິ ເອຕ຺ຖ ເກວລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ເກນຈິ ອໂວມິສ຺ສກຕາຍ ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິວິຕ຺ຕໍ ນິພ຺ພານໍ, ຕສ຺ສ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ອຣຫາ ເກວລີ. ອຖ ວາ ປຫານຠາວນາປາຣິປູຣິຍາ ປຣິໂຍສານອນວຊ຺ຊຘມ຺ມປາຣິປູຣິຍາ ຈ ກລ຺ຍາຓກຏ຺ເຐນ ອພ຺ຍາເສກສຸຂຕາຍ ຈ ເກວລໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ, ຕທຘິຄເມນ ເກວລີ ຂີຓາສໂວ. ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສໍ ວສິຕ຺ວາ ປຣິໂຍສາເປຕ຺ວາ ຐິໂຕຕິ ວຸສິຕວາ. ອຸຕ຺ຕເມຫິ ອຄ຺ຄຠູເຕຫິ ວາ ອເສກ຺ຂຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຸຕ຺ຕມປຸຣິໂສ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ສີລວາຕິ ເອຕ຺ຖ ເກນຏ຺ເຐນ ສີລໍ? ສີລນຏ຺ເຐນ ສີລໍ. ກິມິທໍ ສີລນໍ ນາມ? ສມາຘານໍ, ສຸສີລ຺ຍວເສນ ກາຍກມ຺ມາທີນໍ ອວິປ຺ປກິຓ຺ຓຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອຸປຘາຣຓໍ, ຌານາທິກຸສລຘມ຺ມານໍ ປຕິຏ຺ຐານວເສນ ອາຘາຣຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມາ ສີລຕິ, ສີເລຕີຕິ ວາ ສີລໍ. ອຍໍ ຕາວ ສທ຺ທລກ຺ຂຓນເຍນ ສີລຏ຺ໂຐ. ອປເຣ ປນ ‘‘ສິຣຏ຺ໂຐ ສີລຏ຺ໂຐ, ສີຕລຏ຺ໂຐ ສີລຏ຺ໂຐ, ສິວຏ຺ໂຐ ສີລຏ຺ໂຐ’’ຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ອຕ຺ຖໍ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ. ຕຍິທໍ ປາຣິປູຣິໂຕ ອຕິສຍໂຕ ວາ ສີລໍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສີລວາ, ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລວເສນ ສີລສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ເຊຏ຺ຐກສີລໍ, ຕໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອກຈ຺ຈານໍ ອາຈຣິຍານໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອປເຣນ ປນ ຠຓນ຺ຕິ – ອຸຠຍຕ຺ຖາປິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ໂຕ. ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ ເອວ ຫິ ສີລໍ, ອິຕເຣສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວໂຣ ຉທ຺ວາຣຣກ຺ຂຓມຕ຺ຕເມວ, ອາຊີວປາຣິສຸທ຺ຘິ ຘມ຺ເມນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປາທນມຕ຺ຕເມວ, ປຈ຺ຈຍສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ປຏິລທ຺ຘປຈ຺ຈເຍ ‘‘ອິທມຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນມຕ຺ຕເມວ. ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣວ ສີລໍ. ຍສ຺ສ ໂສ ຠິນ຺ໂນ, ໂສ ສີສຈ຺ຉິນ຺ໂນ ປຸຣິໂສ ວິຍ ຫຕ຺ຖປາເທ ‘‘ເສສານິ ຣກ຺ຂິສ຺ສຕີ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ສ ປນ ໂສ ອໂຣໂຄ, ອຈ຺ຉິນ຺ນສີໂສ ວິຍ ປຸຣິໂສ, ຕານິ ປຸນ ປາກຕິການິ ກຕ຺ວາ ຣກ຺ຂິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ. ຕສ຺ມາ ສີລວາຕິ ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສີລເມວ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ຕໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕຸໍ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ປາຕິໂມກ຺ຂນ຺ຕິ ສິກ຺ຂາປທສີລໍ. ຕຎ຺ຫິ ໂຍ ນໍ ປາຕິ ຣກ຺ຂຕິ, ຕໍ ໂມກ຺ເຂຕິ ໂມເຈຕິ ອາປາຍິກາທີຫິ ທຸກ຺ເຂຫີຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ສໍວຣຓໍ ສໍວໂຣ, ກາຍວາຈາຫິ ອວີຕິກ຺ກໂມ. ປາຕິໂມກ຺ຂເມວ ສໍວໂຣ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ, ເຕນ ສໍວຸໂຕ ປິຫິຕກາຍວາໂຈຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ. ອິທມສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວປຣິທີປນໍ. ວິຫຣຕີຕິ ຕທນຸຣູປວິຫາຣສມງ຺ຄິຠາວປຣິທີປນໍ. ອາຈາຣໂຄຈຣສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ເຫຏ຺ຐາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສ຺ສ, ອຸປຣິ ວິເສສານຸໂຍຄສ຺ສ ຈ ອຸປກາຣກຘມ຺ມປຣິທີປນໍ. ອຓຸມຕ຺ເຕສຸ ວຊ຺ເຊສຸ ຠຍທສ຺ສາວີຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສີລໂຕ ອຈວນຘມ຺ມຕາປຣິທີປນໍ. ສມາທາຍາຕິ ສິກ຺ຂາປທານໍ ອນວເສສໂຕ ອາທານປຣິທີປນໍ. ສິກ຺ຂຕີຕິ ສິກ຺ຂາຍ ສມງ຺ຄິຠາວປຣິທີປນໍ. ສິກ຺ຂາປເທສູຕິ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພຘມ຺ມປຣິທີປນໍ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ກິເລສານໍ ພລວຠາວໂຕ ປາປກິຣິຍາຍ ສຸກຣຠາວໂຕ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ຈ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ພຫຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອປາເຍສຸ ປຕນສີໂລຕິ ປາຕີ, ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ. ອນິຈ຺ຈຕາຍ ວາ ຠວາທີສຸ ກມ຺ມເວຄກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຆຏິຍນ຺ຕໍ ວິຍ ອນວຏ຺ຐາເນນ ປຣິພ຺ຠມນໂຕ ຄມນສີໂລຕິ ປາຕີ, ມຣຓວເສນ ວາ ຕມ຺ຫິ ຕມ຺ຫິ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ປາຕນສີໂລຕິ ປາຕີ, ສຕ຺ຕສນ຺ຕາໂນ, ຈິຕ຺ຕເມວ ວາ. ຕໍ ປາຕິນໍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໂຕ ໂມກ຺ເຂຕີຕິ ປາຕິໂມກ຺ໂຂ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ວິໂມກ຺ເຂນ ສຕ຺ໂຕ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໂວທານາ ວິສຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໐໐) ‘‘ອນຸປາທາຍ ອາສເວຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໐໖) ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ອວິຊ຺ຊາທິນາ ເຫຕຸນາ ສໍສາເຣ ປຕຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ປາຕິ. ‘‘ອວິຊ຺ຊານີວຣຓານໍ ສຕ຺ຕານໍ ຕຓ຺ຫາສໍໂຍຊນານໍ ສນ຺ຘາວຕໍ ສໍສຣຕ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒໔; ໕.໕໒໐) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ປາຕິໂນ ສຕ຺ຕສ຺ສ ຕຓ຺ຫາທິສໍກິເລສຕ຺ຕຍໂຕ ໂມກ຺ໂຂ ເອເຕນາຕິ ປາຕິໂມກ຺ໂຂ. ‘‘ກຓ຺ເຐກາໂລ’’ຕິອາທີນໍ ວິຍສ຺ສ ສມາສສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຖ ວາ ປາເຕຕິ ວິນິປາເຕຕິ ທຸກ຺ເຂຕິ ປາຕິ, ຈິຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຈິຕ຺ເຕນ ນີຍຕິ ໂລໂກ, ຈິຕ຺ເຕນ ປຣິກສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໖໒). ຕສ຺ສ ປາຕິໂນ ໂມກ຺ໂຂ ເອເຕນາຕິ ປາຕິໂມກ຺ໂຂ. ປຕຕິ ວາ ເອເຕນ ອປາຍທຸກ຺ເຂ ສໍສາຣທຸກ຺ເຂ ຈາຕິ ປາຕິ, ຕຓ຺ຫາທິສໍກິເລໂສ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຕຓ຺ຫາ ຊເນຕິ ປຸຣິສໍ (ສໍ. ນິ. ໑.໕໖-໕໗), ຕຓ຺ຫາທຸຕິໂຍ ປຸຣິໂສ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໑໕, ໑໐໕; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນານຸຄີຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໑໐໗) ຈ ອາທິ. ຕໂຕ ປາຕິໂຕ ໂມກ຺ໂຂຕິ ປາຕິໂມກ຺ໂຂ. ອຖ ວາ ປຕຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ປາຕິ, ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ ພາຫິຣານິ ຈ ອາຍຕນານິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຉສຸ ໂລໂກ ສມຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຉສຸ ກຸພ຺ພຕິ ສນ຺ຖວ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໗໐). ຕໂຕ ຉອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາຍຕນສງ຺ຂາຕໂຕ ປາຕິໂຕ ໂມກ຺ໂຂຕິ ປາຕິໂມກ຺ໂຂ. ອຖ ວາ ປາໂຕ ວິນິປາໂຕ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປາຕີ, ສໍສາໂຣ. ຕໂຕ ໂມກ຺ໂຂຕິ ປາຕິໂມກ຺ໂຂ. ອຖ ວາ ສພ຺ພໂລກາຘິປຕິຠາວໂຕ ຘມ຺ມິສ຺ສໂຣ ຠຄວາ ປຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ມຸຈ຺ຈຕິ ເອເຕນາຕິ ໂມກ຺ໂຂ, ປຕິໂນ ໂມກ຺ໂຂ ເຕນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ປຕິໂມກ຺ໂຂ, ປຕິໂມກ຺ໂຂ ເອວ ປາຕິໂມກ຺ໂຂ. ສພ຺ພຄຸຓານໍ ວາ ມູລຠາວໂຕ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ປຕິ ຈ ໂສ ຍຖາວຸຕ຺ຕຏ຺ເຐນ ໂມກ຺ໂຂ ຈາຕິ ປຕິໂມກ຺ໂຂ, ປຕິໂມກ຺ໂຂ ເອວ ປາຕິໂມກ຺ໂຂ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂນ຺ຕິ ມຸຂເມຕໍ ປມຸຂເມຕ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໑໓໕) ວິຕ຺ຖາໂຣ.

ອຖ ວາ ປອິຕິ ປກາເຣ, ອຕີຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ຕສ຺ມາ ປກາເຣຫິ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ໂມກ຺ເຂຕີຕິ ປາຕິໂມກ຺ໂຂ. ອິທຎ຺ຫິ ສີລໍ ສຍໍ ຕທງ຺ຄວເສນ, ສມາຘິສຫິຕໍ ປຎ຺ຎາສຫິຕຎ຺ຈ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ຈ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ໂມກ຺ເຂຕິ ໂມເຈຕີຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ປຕິ ປຕິ ໂມກ຺ໂຂຕິ ວາ ປຕິໂມກ຺ໂຂ, ຕມ຺ຫາ ຕມ຺ຫາ ວີຕິກ຺ກມິຕພ຺ພໂທສໂຕ ປຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ໂມກ຺ໂຂຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຕິໂມກ຺ໂຂ ເອວ ປາຕິໂມກ຺ໂຂ. ໂມກ຺ໂຂຕິ ວາ ນິພ຺ພານໍ, ຕສ຺ສ ໂມກ຺ຂສ຺ສ ປຏິພິມ຺ພຠູຕນ຺ຕິ ປຕິໂມກ຺ຂໍ. ປາຕິໂມກ຺ຂສີລສໍວໂຣ ຫິ ສູຣິຍສ຺ສ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນໍ ວິຍ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຸທຍຠູໂຕ ຕປ຺ປຏິຠາໂຄ ວິຍ ໂຫຕິ ຍຖາຣຫໍ ກິເລສນິພ຺ພາປນໂຕຕິ ປຕິໂມກ຺ຂໍ, ປຕິໂມກ຺ຂໍ ເອວ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ. ອຖ ວາ ໂມກ຺ຂໍ ປຕິ ວຕ຺ຕຕິ ໂມກ຺ຂາຠິມຸຂນ຺ຕິ ປຕິໂມກ຺ຂໍ, ປຕິໂມກ຺ຂເມວ ປາຕິໂມກ຺ຂນ຺ຕິ ເອວໍ ຕາເວຕ຺ຖ ປາຕິໂມກ຺ຂສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສໍວຣຕິ ປິທຫຕິ ເອເຕນາຕິ ສໍວໂຣ, ປາຕິໂມກ຺ຂເມວ ສໍວໂຣຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຕໂຕ ຕໂຕ ວີຕິກ຺ກມິຕພ຺ພໂຕ ວິຣຕິໂຍ ເຈຕນາ ວາ, ເຕນ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ວິຠງ຺ເຄ –

‘‘ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ໂຫຕິ ສມຸເປໂຕ ອຸປຄໂຕ ສມຸປຄໂຕ ສມ຺ປນ຺ໂນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸໂຕ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໑໑).

ວິຫຣຕີຕິ ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣນ ວິຫຣຕິ, ອິຣິຍຕິ, ວຕ຺ຕຕິ. ອາຈາຣໂຄຈຣສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ເວຬຸທານາທິມິຈ຺ຉາຊີວສ຺ສ ກາຍປາຄພ຺ຠິຍາທີນຎ຺ຈ ອກຣເຓນ, ສພ຺ພໂສ ອນາຈາຣໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ‘‘ກາຍິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ, ວາຈສິໂກ ອວີຕິກ຺ກໂມ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕຠິກ຺ຂຸສາຣຸປ຺ປອາຈາຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເວສິຍາທິອໂຄຈຣໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑປາຕາທິອຕ຺ຖໍ ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐານສງ຺ຂາຕໂຄຈເຣນ ຈ ສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ອາຈາຣໂຄຈຣສມ຺ປນ຺ໂນ. ອປິຈ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ສຕ຺ຖຣິ ສຄາຣໂວ ສປ຺ປຕິສ຺ໂສ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີສຸ ສຄາຣໂວ ສປ຺ປຕິສ຺ໂສ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປສມ຺ປນ຺ໂນ ສຸນິວຕ຺ໂຖ ສຸປາຣຸໂຕ ປາສາທິເກນ ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ປຏິກ຺ກນ຺ເຕນ ອາໂລກິເຕນ ວິໂລກິເຕນ ສມິຎ຺ຊິເຕນ ປສາຣິເຕນ ໂອກ຺ຂິຕ຺ຕຈກ຺ຂຸ ອິຣິຍາປຖສມ຺ປນ຺ໂນ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ຊາຄຣິຍານຸຍຸຕ຺ໂຕ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ເຎນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐ ປວິວິຕ຺ໂຕ ອສໍສຏ຺ໂຐ ອາຠິສມາຈາຣິເກສຸ ສກ຺ກຈ຺ຈກາຣີ ຄຣຸຈິຕ຺ຕີກາຣພຫຸໂລ ວິຫຣຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ອາຈາຣສມ຺ປນ຺ໂນ.

ໂຄຈໂຣ ປນ – ອຸປນິສ຺ສຍໂຄຈໂຣ, ອາຣກ຺ຂໂຄຈໂຣ, ອຸປນິພນ຺ຘໂຄຈໂຣຕິ ຕິວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ທສກຖາວຕ຺ຖຸຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂໂຓ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ ຍໍ ນິສ຺ສາຍ ອສຸຕໍ ສຸຓາຕິ, ສຸຕໍ ປຣິໂຍທເປຕິ, ກງ຺ຂໍ ວິຕຣຕິ, ທິຏ຺ຐິໍ ອຸຊຸກໍ ກໂຣຕິ, ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທຕິ, ຍສ຺ສ ຈ ອນຸສິກ຺ຂນ຺ໂຕ ສທ຺ຘາຍ ວຑ຺ຒຕິ, ສີເລນ, ສຸເຕນ, ຈາເຄນ, ປຎ຺ຎາຍ ວຑ຺ຒຕິ, ອຍໍ ອຸປນິສ຺ສຍໂຄຈໂຣ. ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ອນ຺ຕຣຆຣໍ ປວິຏ຺ໂຐ ວີຖິໍ ປຏິປນ຺ໂນ ໂອກ຺ຂິຕ຺ຕຈກ຺ຂຸ ຍຸຄມຕ຺ຕທສ຺ສາວີ ສໍວຸໂຕ ຄຈ຺ຉຕິ, ນ ຫຕ຺ຖິໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ, ນ ອສ຺ສໍ, ນ ຣຖໍ, ນ ປຕ຺ຕິໍ, ນ ອິຕ຺ຖິໍ, ນ ປຸຣິສໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ, ນ ອຸທ຺ຘໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ, ນ ອໂຘ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ, ນ ທິສາວິທິສາ ເປກ຺ຂມາໂນ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ອາຣກ຺ຂໂຄຈໂຣ. ອຸປນິພນ຺ຘໂຄຈໂຣ ປນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ, ຍຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປນິພນ຺ຘຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ໂກ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ໂຄຈໂຣ ສໂກ ເປຕ຺ຕິໂກ ວິສໂຍ? ຍທິທໍ – ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໒).

ອິຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ອາຈາຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອິມາຍ ຈ ໂຄຈຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ອາຈາຣໂຄຈຣສມ຺ປນ຺ໂນ.

ອຓຸມຕ຺ເຕສຸ ວຊ຺ເຊສຸ ຠຍທສ຺ສາວີຕິ ອປ຺ປມຕ຺ຕເກສຸ ອຓຸປ຺ປມາເຓສຸ ອສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອາປນ຺ນເສຂິຍອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາທິເຠເທສຸ ວຊ຺ເຊສຸ ຠຍທສ຺ສນສີໂລ. ໂຍ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ ປຣມາຓຸມຕ຺ຕໍ ວຊ຺ຊໍ ອຏ຺ຐສຏ຺ຐິໂຍຊນສຕສຫສ຺ສຸພ຺ເພຘສິເນຣຸປພ຺ພຕຣາຊສທິສໍ ກຕ຺ວາ ປສ຺ສຕິ, ໂຍປິ ຠິກ຺ຂຸ ສພ຺ພລຫຸກໍ ທຸພ຺ຠາສິຕມຕ຺ຕໍ ປາຣາຊິກສທິສໍ ກຕ຺ວາ ປສ຺ສຕິ, ອຍໍ ອຓຸມຕ຺ເຕສຸ ວຊ຺ເຊສຸ ຠຍທສ຺ສາວີ ນາມ. ສມາທາຍ ສິກ຺ຂຕິ ສິກ຺ຂາປເທສູຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ຕໍ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ສພ຺ພຖາ ສພ຺ພໍ ອນວເສສໍ ສມາທິຍິຕ຺ວາ ສິກ຺ຂຕິ ວຕ຺ຕຕິ, ປູເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕິ ກລ຺ຍາຓສີໂລຕິ ອິມິນາ ປກາເຣນ ກລ຺ຍາຓສີໂລ ສມາໂນ. ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານວເສນ ຫິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ສີລໍ ‘‘ເອວໍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ກລ຺ຍາຓສີໂລ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານວເສເນວ ນິຄເມຕ຺ວາ ‘‘ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ນິທ຺ທິສິຕຸກາເມນ ‘‘ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອິທໍ ສີລໍ ອຘິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸນ ‘‘ອິຕິ ກລ຺ຍາຓສີໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ໂພຘິປກ຺ຂິຍານນ຺ຕິອາທິ ສພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖເມວ. ປຸນ ກລ຺ຍາຓສີໂລຕິອາທິ ນິຄມນໍ.

ຄາຖາສຸ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິ ທຸຏ຺ຐຸ ກຕໍ, ທຸຈ຺ຈຣິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫິຣິມນນ຺ຕິ ຫິຣິມນ຺ຕໍ ຫິຣິສມ຺ປນ຺ນໍ, ສພ຺ພໂສ ປາປປວຕ຺ຕິຍາ ຊິຄຸຈ຺ຉນສຠາວນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫິຣິມນນ຺ຕິ ວາ ຫິຣິສຫິຕຈິຕ຺ຕໍ. ຫິຣິຄ຺ຄຫເຓເນວ ເຈຕ຺ຖ ໂອຕ຺ຕປ຺ປມ຺ປິ ຄຫິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ສພ຺ພໂສ ທຸຈ຺ຈຣິຕາຠາວສ຺ສ ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ກລ຺ຍາຓສີລຕໍ ເຫຕຸໂຕ ວິຠາເວຕິ. ສມ຺ໂພຘີຕິ ອຣິຍຎາຓໍ, ຕໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ຠຊນ຺ຕີຕິ ສມ຺ໂພຘິຄາມິໂນ, ໂພຘິປກ຺ຂິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນຸສ຺ສທນ຺ຕິ ຣາຄຸສ຺ສທາທິຣຫິຕໍ. ‘‘ຕຖາວິຘ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ‘‘ໂພຘິປກ຺ຂິການໍ ຘມ຺ມານໍ ຠາວນານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຍຖາ ຍຖາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາວິຘໍ ຕາທິສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ຂສ຺ສາຕິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ, ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂເຫຕຸໂນ ວາ. ອິເຘວ ຂຍມຕ຺ຕໂນຕິ ອາສວກ຺ຂຍາຘິຄເມນ ອຕ຺ຕໂນ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂເຫຕຸໂນ ສມຸທຍປກ຺ຂິຍສ຺ສ ກິເລສຄຓສ຺ສ ອິເຘວ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ຂຍໍ ອນຸປ຺ປາທໍ ປຊານາຕິ, ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ເສວ ວາ ອິເຘວ ຈຣິມກຈິຕ຺ຕນິໂຣເຘນ ຂຍໍ ຂີຓຠາວໍ ປຊານາຕິ. ເຕຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ເຕຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສີລາທິຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ອສິຕນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິນິສ຺ສຍານໍ ປຫີນຕ຺ຕາ ອສິຕໍ, ກຕ຺ຖຈິ ອນິສ຺ສິຕໍ. ສພ຺ພໂລກສ຺ສາຕິ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕໂລເກ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອຏ຺ຐມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ທານສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໘. ນວເມ ທານນ຺ຕິ ທາຕພ຺ພໍ, ສວຕ຺ຖຸກາ ວາ ເຈຕນາ ທານໍ, ສມ຺ປຕ຺ຕິປຣິຈ຺ຈາຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອາມິສທານນ຺ຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈຍາ ເທຍ຺ຍຠາວວເສນ ອາມິສທານໍ ນາມ. ເຕ ຫິ ຕຓ຺ຫາທີຫິ ອາມສິຕພ຺ພໂຕ ອາມິສນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕສໍ ວາ ປຣິຈ຺ຈາຄເຈຕນາ ອາມິສທານໍ. ຘມ຺ມທານນ຺ຕິ ອິເຘກຈ຺ໂຈ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ອກຸສລາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ສາວຊ຺ຊາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ອນວຊ຺ຊາ, ອິເມ ວິຎ຺ຎຸຄຣຫິຕາ, ອິເມ ວິຎ຺ຎຸປ຺ປສຕ຺ຖາ; ອິເມ ສມຕ຺ຕາ ສມາທິນ຺ນາ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອິເມ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ ກຸສລາກຸສລກມ຺ມປເຖ ວິຠຊນ຺ໂຕ ກມ຺ມກມ຺ມວິປາເກ ອິຘໂລກປຣໂລເກ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວິຍ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອກຸສເລຫິ ຘມ຺ເມຫິ ນິວຕ຺ຕາເປນ຺ໂຕ, ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ປຕິຏ຺ຐາເປນ຺ໂຕ, ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ອິທໍ ຘມ຺ມທານໍ. ໂຍ ປນ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ, ອິເມ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ, ອິເມ ປຫາຕພ຺ພາ, ອິເມ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພາ, ອິເມ ຠາເວຕພ຺ພາ’’ຕິ ສຈ຺ຈານິ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອມຕາຘິຄມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ອິທໍ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມທານໍ ນາມ. ເອຕທຄ຺ຄນ຺ຕິ ເອຕໍ ອຄ຺ຄໍ. ຍທິທນ຺ຕິ ຍໍ ອິທໍ ຘມ຺ມທານໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອຕໍ ອິເມສຸ ທ຺ວີສຸ ທາເນສຸ ອຄ຺ຄໍ ເສຏ຺ຐໍ ອຸຕ຺ຕມໍ. ວິວຏ຺ຏຄາມິຘມ຺ມທານຎ຺ຫິ ນິສ຺ສາຍ ສພ຺ພານຕ຺ຖໂຕ ປຣິມຸຈ຺ຈຕິ, ສກລໍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໍ ອຕິກ຺ກມຕິ. ໂລກິຍໍ ປນ ຘມ຺ມທານໍ ສພ຺ເພສໍ ທານານໍ ນິທານໍ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ມູລໍ. ເຕນາຫ –

‘‘ສພ຺ພທານໍ ຘມ຺ມທານໍ ຊິນາຕິ, ສພ຺ພຣສໍ ຘມ຺ມຣໂສ ຊິນາຕິ;

ສພ຺ພຣຕິໍ ຘມ຺ມຣຕີ ຊິນາຕິ, ຕຓ຺ຫກ຺ຂໂຍ ສພ຺ພທຸກ຺ຂໍ ຊິນາຕີ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໕໔) –

ອຠຍທານເມຕ຺ຖ ຘມ຺ມທາເນເນວ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ສາຘາຣຓໂຠຄິຕາຘິປ຺ປາເຍນ ອຕ຺ຕນາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ ຈຕຸປຈ຺ຈຍໂຕ ສຍເມວ ອຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ປເຣສໍ ສໍວິຠຊນໍ ອາມິສສໍວິຠາໂຄ. ສາຘາຣຓໂຠຄິຕາຘິປ຺ປາເຍເນວ ອຕ຺ຕນາ ວິທິຕສ຺ສ ອຘິຄຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ໂກ ອຫຸຕ຺ວາ ປເຣສໍ ອຸປເທໂສ ຘມ຺ມສໍວິຠາໂຄ. ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ຈຕູຫິ ຈ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ ປເຣສໍ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ອນຸກມ຺ປນໍ ອາມິສານຸຄ຺ຄໂຫ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຘມ຺ເມນ ປເຣສໍ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ອນຸກມ຺ປນໍ ຘມ຺ມານຸຄ຺ຄໂຫ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຄາຖາສຸ ຍມາຫຸ ທານໍ ປຣມນ຺ຕິ ຍໍ ທານໍ ຈິຕ຺ຕເຂຕ຺ຕເທຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ ອຸຬາຣຠາເວນ ປຣມໍ ອຸຕ຺ຕມໍ, ໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິອາທີນໍ ວາ ປູຣຓໂຕ ຜລນໂຕ, ປຣສ຺ສ ວາ ໂລຠມຈ຺ຉຣິຍາທິກສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ມທ຺ທນໂຕ ຫິໍສນໂຕ ‘‘ປຣມ’’ນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ ອາຫຸ. ອນຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ຍໍ ທານໍ ເຈຕນາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສາຕິສຍປວຕ຺ຕິຍາ ອຄ຺ຄຠາເວນ ອຄ຺ຄວິປາກຕ຺ຕາ ຈ ອຸຕ຺ຕຣຣຫິຕໍ ອນຸຕ຺ຕຣຠາວສາຘນໍ ຈາຕິ ອາຫຸ. ຍໍ ສໍວິຠາຄນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ປຣມໍ ອນຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ປທທ຺ວຍໍ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອວຓ຺ຓຍີຕິ ກິຕ຺ຕຍິ, ‘‘ໂຠຊນໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທທມາໂນ ທາຍໂກ ປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ປຎ຺ຈ ຐານານິ ເທຕີ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໕.໓໗), ‘‘ເອວໍ ເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ຊາເນຍ຺ຍຸໍ ທານສໍວິຠາຄສ຺ສ ວິປາກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ອິຕິວຸ. ໒໖) ຈ ປສໍສຍິ. ຍຖາ ປນ ທານໍ ສໍວິຠາໂຄ ຈ ປຣມໍ ອນຸຕ຺ຕຣຎ຺ຈ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຄ຺ຄມ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຄ຺ຄມ຺ຫີຕິ ສີລາທິຄຸຓວິເສສໂຍເຄນ ເສຏ຺ເຐ ອນຸຕ຺ຕເຣ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ເຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ອຣິຍສງ຺ເຆ ຈ. ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕຕິ ກມ຺ມຜລສທ຺ຘາຍ ຣຕນຕ຺ຕຍສທ຺ຘາຍ ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທນ຺ໂຕ ໂອກປ຺ເປນ຺ໂຕ. ຈິຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຫິ ເຂຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ປຣິຕ຺ເຕປິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ເມ ທານໍ ມຫານຸຠາວໍ ໂຫຕິ ມຫາຊຸຕິກໍ ມຫາວິປ຺ຜາຣໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ນຕ຺ຖິ ຈິຕ຺ເຕ ປສນ຺ນມ຺ຫິ, ອປ຺ປກາ ນາມ ທກ຺ຂິຓາ;

ຕຖາຄເຕ ວາ ສມ຺ພຸທ຺ເຘ, ອຖ ວາ ຕສ຺ສ ສາວເກ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໘໐໔; ເນຕ຺ຕິ. ໙໕);

ວິຎ຺ຎູຕິ ສປ຺ປຎ຺ໂຎ. ປຊານນ຺ຕິ ສມ຺ມເທວ ທານຜລໍ ທານານິສໍສໍ ປຊານນ຺ໂຕ. ໂກ ນ ຍເຊຖ ກາເລຕິ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕກາເລ ໂກ ນາມ ທານໍ ນ ທເທຍ຺ຍ? ສທ຺ຘາ, ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ, ປຏິຄ຺ຄາຫກາຕິ ອິເມສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ສມ຺ມຸຂິຠູຕກາເລເຍວ ຫິ ທານໍ ສມ຺ຠວຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ, ປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ວາ ທາຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕກາເລ.

ເອວໍ ປຐມຄາຖາຍ ອາມິສທານສໍວິຠາຄານຸຄ຺ຄເຫ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຘມ຺ມທານສໍວິຠາຄານຸຄ຺ຄເຫ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍ ເຈວ ຠາສນ຺ຕີ’’ຕິ ທຸຕິຍຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຸຠຍນ຺ຕິ ‘‘ຠາສນ຺ຕິ ສຸຓນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ເທສກາ ປຏິຄ຺ຄາຫກາຕິ ອຸຠຍໍ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ເຍ ສຸຄຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ສທ຺ຘມ຺ເມ ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕາ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນສີເສ ຐຕ຺ວາ ເທເສນ຺ຕິ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ຈ, ເຕສໍ ເທສກປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ໂສ ຘມ຺ມທານຘມ຺ມສໍວິຠາຄຘມ຺ມານຸຄ຺ຄຫສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ໂຖ. ປຣມຕ຺ຖສາຘນໂຕ ປຣໂມ. ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສາທິສພ຺ພສໍກິເລສມລວິໂສຘເນນ ວິສຸຊ຺ຌຕິ. ກີທິສານໍ? ເຍ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ສຸຄຕສ຺ສ ສາສເນ. ເຍ ຈ –

‘‘ສພ຺ພປາປສ຺ສ ອກຣຓໍ, ກຸສລສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາ;

ສຈິຕ຺ຕປຣິໂຍທປນໍ, ເອຕໍ ພຸທ຺ຘານ ສາສນ’’ນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໙໐; ຘ. ປ. ໑໘໓) –

ສງ຺ເຂປໂຕ ເອວໍ ປກາສິເຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສເນ ໂອວາເທ ອນຸສິຏ຺ຐິຍໍ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ອຘິສີລສິກ຺ຂາທໂຍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ສມ຺ປາເທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ວິສຸຊ຺ຌຕິ, ອຣຫຕ຺ຕຜລວິສຸທ຺ຘິຍາ ອຕິວິຍ ໂວທາຍຕີຕິ.

ນວມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ເຕວິຊ຺ຊສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໙໙. ທສເມ ຘມ຺ເມນາຕິ ຎາເຍນ, ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິສງ຺ຂາເຕນ ເຫຕຸນາ ກາຣເຓນ. ຍາຍ ຫິ ປຏິປທາຍ ເຕວິຊ຺ໂຊ ໂຫຕິ, ສາ ປຏິປທາ ອິຘ ຘມ຺ໂມຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ກາ ປນ ສາ ປຏິປທາຕິ? ຈຣຓສມ຺ປທາ ຈ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປທາ ຈ. ເຕວິຊ຺ຊນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິຎາຓາທີຫິ ຕີຫິ ວິຊ຺ຊາຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓນ຺ຕິ ພາຫິຕປາປພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ. ປຎ຺ຎາເປມີຕິ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິ ຊານາເປມິ ປຕິຏ຺ຐເປມິ. ນາຎ຺ຎໍ ລປິຕລາປນມຕ຺ເຕນາຕິ ອຎ຺ຎໍ ຊາຕິມຕ຺ຕພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ອຏ຺ຐກາທີຫິ ລປິຕມຕ຺ຕວິປ຺ປລປນມຕ຺ເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ນ ປຎ຺ຎາເປມີຕິ. ອຖ ວາ ລປິຕລາປນມຕ຺ເຕນາຕິ ມນ຺ຕານໍ ອຊ຺ເຌນອຊ຺ຌາປນມຕ຺ເຕນ. ອຸຠຍຖາປິ ຍໍ ປນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ສາມເວທາທິເວທຕ຺ຕຍອຊ຺ເຌເນນ ເຕວິຊ຺ຊໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຠຄວຕາ ຫິ ‘‘ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອເຕວິຊ຺ຊໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍເຍວ ເຈເຕ ໂຠວາທິໂນ ອວິຊ຺ຊານິວຸຕາ ‘ເຕວິຊ຺ໂຊ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເອວໍ ປນ ເຕວິຊ຺ໂຊ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ໂຫຕີ’’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕຖາ ພຸຊ຺ຌນການໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຊ຺ຌາສເຍນ ອຍໍ ເທສນາ ອາຣທ຺ຘາ.

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປນ຺ໂນ ຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນເຍວ ໂຫຕິ ຈຣຓສມ຺ປທາຍ ວິນາ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ, ຕສ຺ມາ ຈຣຓສມ຺ປທໍ ອນ຺ໂຕຄຘໍ ກຕ຺ວາ ວິຊ຺ຊາສີເສເນວ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ປຎ຺ຎາເປຕຸກາໂມ ‘‘ຘມ຺ເມນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຕວິຊ຺ຊໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ປຎ຺ຎາເປມີ’’ຕິ ເທສນໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ‘‘ກຖຎ຺ຈາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມນ ເຕວິຊ຺ຊໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ປຎ຺ຎາເປມີ’’ຕິ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາຍ ປຸຈ຺ຉໍ ກຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ເທສນາຍ ວິຊ຺ຊຕ຺ຕຍໍ ວິຠຊນ຺ໂຕ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ອເນກວິຫິຕນ຺ຕິ ອເນກວິຘໍ, ອເນເກຫິ ວາ ປກາເຣຫິ ປວຕ຺ຕິຕໍ, ສໍວຓ຺ຓິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ເພນິວາສນ຺ຕິ ສມນນ຺ຕຣາຕີຕຠວໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິວຸຕ຺ຖກ຺ຂນ຺ຘສນ຺ຕານໍ. ນິວຸຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຊ຺ຌາວຸຕ຺ຖໍ ອນຸຠູຕໍ, ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘໍ, ນິວຸຕ຺ຖຘມ຺ມໍ ວາ ນິວຸຕ຺ຖໍ, ໂຄຈຣນິວາເສນ ນິວຸຕ຺ຖໍ, ອຕ຺ຕໂນ ວິຎ຺ຎາເຓນ ວິຎ຺ຎາຕໍ ປຣວິຎ຺ຎາຓວິຎ຺ຎາຕມ຺ປິ ວາ ຉິນ຺ນວຏຸມການຸສ຺ສຣຓາທີສຸ. ອນຸສ຺ສຣຕີຕິ ‘‘ເອກມ຺ປິ ຊາຕິໍ ທ຺ເວປິ ຊາຕິໂຍ’’ຕິ ເອວໍ ຊາຕິປຏິປາຏິວເສນ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາ ສຣຕິ, ອນຸເທວ ວາ ສຣຕິ, ຈິຕ຺ເຕ ອຠິນິນ຺ນາມິເຕ ປຣິກມ຺ມສມນນ຺ຕຣໍ ສຣຕິ.

ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ອາຣທ຺ຘປ຺ປກາຣທສ຺ສນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ເຕເນວ ຍ຺ວາຍໍ ປຸພ຺ເພນິວາໂສ ອາຣທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ປກາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອກມ຺ປິ ຊາຕິ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເອກມ຺ປິ ຊາຕິນ຺ຕິ ເອກມ຺ປິ ປຏິສນ຺ຘິມູລກໍ ຈຸຕິປຣິໂຍສານໍ ເອກຠວປຣິຍາປນ຺ນໍ ຂນ຺ຘສນ຺ຕານໍ. ເອສ ນໂຍ ທ຺ເວປິ ຊາຕິໂຍຕິອາທີສຸ. ອເນເກປິ ສໍວຏ຺ຏກປ຺ເປຕິອາທີສຸ ປນ ປຣິຫາຍມາໂນ ກປ຺ໂປ ສໍວຏ຺ຏກປ຺ໂປ, ວຑ຺ຒມາໂນ ວິວຏ຺ຏກປ຺ໂປ. ຕຕ຺ຖ ສໍວຏ຺ເຏນ ສໍວຏ຺ຏຏ຺ຐາຍີ ຄຫິໂຕ ໂຫຕິ ຕມ຺ມູລກຕ຺ຕາ, ວິວຏ຺ເຏນ ຈ ວິວຏ຺ຏຏ຺ຐາຍີ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ຍານິ ຕານິ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກປ຺ປສ຺ສ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ. ກຕມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ? ສໍວຏ຺ໂຏ, ສໍວຏ຺ຏຏ຺ຐາຍີ, ວິວຏ຺ໂຏ, ວິວຏ຺ຏຏ຺ຐາຍີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໕໖) ວຸຕ຺ຕານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ, ຕານິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຕໂຍ ສໍວຏ຺ຏາ – ເຕໂຊສໍວຏ຺ໂຏ, ອາໂປສໍວຏ຺ໂຏ, ວາໂຍສໍວຏ຺ໂຏຕິ. ຕິສ຺ໂສ ສໍວຏ຺ຏສີມາ – ອາຠສ຺ສຣາ, ສຸຠກິຓ຺ຫາ, ເວຫປ຺ຜລາຕິ. ຍທາ ກປ຺ໂປ ເຕເຊນ ສໍວຏ຺ຏຕິ, ອາຠສ຺ສຣໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ອຄ຺ຄິນາ ຑຍ຺ຫຕິ. ຍທາ ອຸທເກນ ສໍວຏ຺ຏຕິ, ສຸຠກິຓ຺ຫໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ອຸທເກນ ວິລີຍຕິ. ຍທາ ວາເຕນ ສໍວຏ຺ຏຕິ, ເວຫປ຺ຜລໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ວາເຕນ ວິທ຺ຘໍສິຍຕິ. ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາຬໍ ເອກໂຕ ວິນສ຺ສຕິ. ອິຕິ ເອວຣູໂປ ອຍໍ ປຸພ຺ເພນິວາສໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ອເນເກປິ ສໍວຏ຺ຏກປ຺ເປ ອເນເກປິ ວິວຏ຺ຏກປ຺ເປ ອເນເກປິ ສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏກປ຺ເປ ອນຸສ຺ສຣຕິ. ກຖໍ? ອມຸຕ຺ຣາສິນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ.

ຕຕ຺ຖ ອມຸຕ຺ຣາສິນ຺ຕິ ອມຸມ຺ຫິ ສໍວຏ຺ຏກປ຺ເປ ອມຸມ຺ຫິ ຠເວ ວາ ໂຍນິຍາ ວາ ຄຕິຍາ ວາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິຍາ ວາ ສຕ຺ຕາວາເສ ວາ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ວາ ອຫມໂຫສິໍ. ເອວໍນາໂມຕິ ຕິສ຺ໂສ ວາ ຜຸສ຺ໂສ ວາ. ເອວໍໂຄຕ຺ໂຕຕິ ໂຄຕໂມ ວາ ກສ຺ສໂປ ວາ. ເອວໍວຓ຺ໂຓຕິ ໂອທາໂຕ ວາ ສາໂມ ວາ. ເອວມາຫາໂຣຕິ ສາລິມໍໂສທນາຫາໂຣ ວາ ປວຕ຺ຕຜລໂຠຊໂນ ວາ. ເອວໍສຸຂທຸກ຺ຂປ຺ປຏິສໍເວທີຕິ ອເນກປ຺ປກາຣານໍ ກາຍິກເຈຕສິການໍ ສາມິສນິຣາມິສາທິປ຺ປເຠທານໍ ວາ ສຸຂທຸກ຺ຂານໍ ປຏິສໍເວທີ. ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕຕິ ເອວໍ ວສ຺ສສຕປຣິມາຓາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ ວາ ຈຕຸຣາສີຕິກປ຺ປສຕສຫສ຺ສປຣິມາຓາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ ວາ. ໂສ ຕໂຕ ຈຸໂຕ ອມຸຕ຺ຣ ອຸທປາທິນ຺ຕິ ໂສຫໍ ຕໂຕ ຠວໂຕ ໂຍນິໂຕ ຄຕິໂຕ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຕ ສຕ຺ຕາວາສໂຕ ສຕ຺ຕນິກາຍໂຕ ວາ ຈຸໂຕ ປຸນ ອມຸກສ຺ມິໍ ນາມ ຠເວ ໂຍນິຍາ ຄຕິຍາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິຍາ ສຕ຺ຕາວາເສ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ວາ ອຸທປາທິໍ. ຕຕ຺ຣາປາສິນ຺ຕິ ອຖ ຕຕ຺ຣປິ ຠເວ ໂຍນິຍາ ຄຕິຍາ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິຍາ ສຕ຺ຕາວາເສ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ວາ ປຸນ ອໂຫສິໍ. ເອວໍນາໂມຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອຖ ວາ ຍສ຺ມາ ‘‘ອມຸຕ຺ຣາສິ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອນຸປຸພ຺ເພນ ອາໂຣຫນ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອຠິນີຫາຣານຸຣູປໍ ຍຖາພລໍ ສຣຓໍ, ‘‘ໂສ ຕໂຕ ຈຸໂຕ’’ຕິ ປຏິນິວຕ຺ຕນ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອິຘູປປນ຺ໂນ’’ຕິ ອິມິສ຺ສາ ອິຘູປປຕ຺ຕິຍາ ອນນ຺ຕຣໍ ‘‘ອມຸຕ຺ຣ ອຸທປາທິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາປາສິນ຺ຕິ ຕຕ຺ຣປິ ຠເວ…ເປ… ສຕ຺ຕນິກາເຍ ວາ ອາສິໍ. ເອວໍນາໂມຕິ ທຕ຺ໂຕ ວາ ມິຕ຺ໂຕ ວາ, ເອວໍໂຄຕ຺ໂຕຕິ ວາເສຏ຺ໂຐ ວາ ກສ຺ສໂປ ວາ. ເອວໍວຓ຺ໂຓຕິ ກາໂຬ ວາ ໂອທາໂຕ ວາ. ເອວມາຫາໂຣຕິ ສຸຘາຫາໂຣ ວາ ສາລິໂອທນາທິອາຫາໂຣ ວາ. ເອວໍສຸຂທຸກ຺ຂປ຺ປຏິສໍເວທີຕິ ທິພ຺ພສຸຂປ຺ປຏິສໍເວທີ ວາ ມານຸສສຸຂທຸກ຺ຂປ຺ປຏິສໍເວທີ ວາ. ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕຕິ ເອວໍ ຕໍຕໍປຣມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ. ໂສ ຕໂຕ ຈຸໂຕຕິ ໂສຫໍ ຕໂຕ ຠວາທິໂຕ ຈຸໂຕ. ອິຘູປປນ຺ໂນຕິ ອິຘ ອິມສ຺ມິໍ ຈຣິມຠເວ ມນຸສ຺ໂສ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປປນ຺ໂນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ.

ອິຕີຕິ ເອວໍ. ສາກາຣໍ ສອຸທ຺ເທສນ຺ຕິ ນາມໂຄຕ຺ຕາທິວເສນ ສອຸທ຺ເທສໍ, ວຓ຺ຓາທິວເສນ ສາກາຣໍ. ນາມໂຄຕ຺ເຕນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ອຸທ຺ທິສີຍນ຺ຕິ, ວຓ຺ຓາທີຫິ ‘‘ສາໂມ ໂອທາໂຕ’’ຕິ ນານຕ຺ຕໂຕ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ນາມໂຄຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ເທໂສ, ອິຕເຣ ອາກາຣາ. ອຍມສ຺ສ ປຐມາ ວິຊ຺ຊາ ອຘິຄຕາຕິ ອຍໍ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຐມໍ ອຘິຄມວເສນ ປຐມາ, ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນ ວິຊ຺ຊາ ອຘິຄຕາ ສຈ຺ຉິກຕາ ໂຫຕິ. ກິໍ ປນາຍໍ ວິທິຕໍ ກໂຣຕິ? ປຸພ຺ເພນິວາສໍ. ອວິຊ຺ຊາຕິ ຕສ຺ເສວ ປຸພ຺ເພນິວາສສ຺ສ ອວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນ ຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຉາທກໂມໂຫ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໂມຕິ ສ຺ເວວ ໂມໂຫ ປຏິຈ຺ຉາທກຏ຺ເຐນ ຕໂມຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາໂລໂກຕິ ສາ ເອວ ວິຊ຺ຊາ ໂອຠາສກຣຓຏ຺ເຐນ ອາໂລໂກ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວິຊ຺ຊາ ອຘິຄຕາຕິ ອຍໍ ອຕ຺ໂຖ, ເສສໍ ປສໍສາວຈນໍ. ໂຍຊນາ ປເນຕ຺ຖ – ອຍໍ ໂຂ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ວິຊ຺ຊາ ອຘິຄຕາ, ຕສ຺ສ ອຘິຄຕວິຊ຺ຊສ຺ສ ອວິຊ຺ຊາ ວິຫຕາ, ວິນຏ຺ຐາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ວິຊ຺ຊາ ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ຍຖາ ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາຕິ ໂອປມ຺ມຕ຺ເຖ, ຕນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ສຕິຍາ ອວິປ຺ປວາເສນ ອປ຺ປມຕ຺ຕສ຺ສ. ວີຣິຍາຕາເປນ ອາຕາປິໂນ. ກາເຍ ຈ ຊີວິເຕ ຈ ອນເປກ຺ຂຕາຍ ປຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ເປສິຕຈິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ອປ຺ປມຕ຺ຕສ຺ສ ອາຕາປິໂນ ປຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ວິຫຣໂຕ ອວິຊ຺ຊາ ວິຫຎ຺ເຎຍ຺ຍ, ວິຊ຺ຊາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕໂມ ວິຫຎ຺ເຎຍ຺ຍ, ອາໂລໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ; ເອວເມວ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອວິຊ຺ຊາ ວິຫຕາ, ວິຊ຺ຊາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕໂມ ວິຫໂຕ, ອາໂລໂກ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕສ຺ສ ປຘານານຸໂຍຄສ຺ສ ອນຸຣູປເມວ ຜລໍ ລຠິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີຕິ.

ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ວິສຸທ຺ເຘນາຕິ ຈຸຕູປປາຕທສ຺ສເນນ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິເຫຕຸຠາວໂຕ ວິສຸທ຺ຘໍ. ໂຍ ຫິ ຈຸຕິມຕ຺ຕເມວ ປສ຺ສຕິ ນ ອຸປປາຕໍ, ໂສ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ໂຍ ອຸປປາຕມຕ຺ຕເມວ ປສ຺ສຕິ ນ ຈຸຕິໍ, ໂສ ນວສຕ຺ຕປາຕຸຠາວທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ໂຍ ປນ ຕທຸຠຍໍ ປສ຺ສຕິ, ໂສ ຍສ຺ມາ ທຸວິຘມ຺ປິ ຕໍ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ອຕິວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ຕໍ ທສ຺ສນໍ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິເຫຕຸ ໂຫຕິ, ຕທຸຠຍມ຺ປາຍໍ ພຸທ຺ຘປຸຕ຺ໂຕ ປສ຺ສຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຸຕູປປາຕທສ຺ສເນນ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິເຫຕຸຠາວໂຕ ວິສຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ເອກາທສອຸປກ຺ກິເລສວິຣຫໂຕ ວາ ວິສຸທ຺ຘໍ. ຍຖາຫ ‘‘ວິຈິກິຈ຺ຉາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປກ຺ກິເລໂສຕິ – ອິຕິ ວິທິຕ຺ວາ ວິຈິກິຈ຺ຉໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປກ຺ກິເລສໍ ປຊຫິໍ, ອມນສິກາໂຣ…ເປ… ຖິນມິທ຺ຘໍ, ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ, ອຸປ຺ປິລ຺ລໍ, ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລໍ, ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍໍ, ອຕິລີນວີຣິຍໍ, ອຠິຊປ຺ປາ, ນານຕ຺ຕສຎ຺ຎາ, ອຕິນິຊ຺ຌາຍິຕຕ຺ຕໍ ຣູປານໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປກ຺ກິເລໂສ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໔໒) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕຫິ ເອກາທສຫິ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ອນຸປກ຺ກິລິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ວິສຸທ຺ຘໍ. ມນຸສ຺ສູປຈາຣໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຣູປທສ຺ສເນນ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມານຸສກໍ, ມໍສຈກ຺ຂຸໍ ວາ ອຕິກ຺ກນ຺ຕຕ຺ຕາ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມານຸສກໍ. ເຕນ ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ວິສຸທ຺ເຘນ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມານຸສເກນ. ສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕີຕິ ມນຸສ຺ສມໍສຈກ຺ຂຸນາ ວິຍ ສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕິ ທກ຺ຂຕິ ອາໂລເກຕິ.

ຈວມາເນ ອຸປປຊ຺ຊມາເນຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຸຕິກ຺ຂເຓ ອຸປປຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ວາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາປິ ທຏ຺ຐຸໍ ນ ສກ຺ກາ. ເຍ ປນ ອາສນ຺ນຈຸຕິກາ ອິທານິ ຈວິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕ ຈວມານາ. ເຍ ຈ ຄຫິຕປຏິສນ຺ຘິກາ ສມ຺ປຕິນິພ຺ພຕ຺ຕາ ວາ, ເຕ ອຸປປຊ຺ຊມານາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເຕ ເອວຣູເປ ຈວມາເນ ອຸປປຊ຺ຊມາເນ ຈ ປສ຺ສຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຫີເນຕິ ໂມຫນິສ຺ສນ຺ທຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຫີນານໍ ຊາຕິກຸລໂຠຄາທີນໍ ວເສນ ຫີຬິເຕ ປຣິຠູເຕ. ປຓີເຕຕິ ອໂມຫນິສ຺ສນ຺ທຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕພ຺ພິປຣີເຕ. ສຸວຓ຺ເຓຕິ ອໂທສນິສ຺ສນ຺ທຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິຏ຺ຐກນ຺ຕມນາປວຓ຺ຓຍຸຕ຺ເຕ. ທຸພ຺ພຓ຺ເຓຕິ ໂທສນິສ຺ສນ຺ທຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນິຏ຺ຐອກນ຺ຕາມນາປວຓ຺ຓຍຸຕ຺ເຕ. ອຠິຣູເປ ວິຣູເປຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຄເຕຕິ ສຸຄຕິຄເຕ, ອໂລຠນິສ຺ສນ຺ທຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວາ ອຑ຺ເຒ ມຫທ຺ຘເນ. ທຸຄ຺ຄເຕຕິ ທຸຄ຺ຄຕິຄເຕ, ໂລຠນິສ຺ສນ຺ທຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວາ ທລິທ຺ເທ ອປ຺ປນ຺ນປານໂຠຊເນ. ຍຖາກມ຺ມູປເຄຕິ ຍໍ ຍໍ ກມ຺ມໍ ອຸປຈິຕໍ, ເຕນ ເຕນ ອຸປຄເຕ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິເມຫິ ‘‘ຈວມາເນ’’ຕິອາທີຫິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸກິຈ຺ຈໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິມິນາ ປນ ປເທນ ຍຖາກມ຺ມູປຄຎາຓກິຈ຺ຈໍ.

ຕສ຺ສ ຈ ຎາຓສ຺ສ ອຍໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ – ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ເຫຏ຺ຐາ ນິຣຍາຠິມຸຂໍ ອາໂລກໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ເນຣຍິເກ ສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕິ ມຫນ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຸຠວມາເນ, ອິທໍ ທສ຺ສນໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓກິຈ຺ຈເມວ. ໂສ ຈ ເອວໍ ມນສິ ກໂຣຕິ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອິເມ ສຕ຺ຕາ ເອຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຸຠວນ຺ຕີ’’ຕິ, ອຖສ຺ສ ‘‘ອິທໍ ນາມ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ຕໍກມ຺ມາຣມ຺ມຓໍ ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕຖາ ອຸປຣິ ເທວໂລກາຠິມຸຂໍ ອາໂລກໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ນນ຺ທນວນມິສ຺ສກວນຜາຣຸສກວນາທີສຸ ສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕິ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວມາເນ, ອິທມ຺ປິ ທສ຺ສນໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓກິຈ຺ຈເມວ. ໂສ ເອວໍ ມນສິ ກໂຣຕິ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອິເມ ສຕ຺ຕາ ເອຕໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວນ຺ຕີ’’ຕິ? ອຖສ຺ສ ‘‘ອິທໍ ນາມ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ຕໍກມ຺ມາຣມ຺ມຓໍ ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອິທໍ ຍຖາກມ຺ມູປຄຎາຓໍ ນາມ. ອິມສ຺ສ ວິສຸໍ ປຣິກມ຺ມໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ຍຖາ ຈິມສ຺ສ, ເອວໍ ອນາຄຕໍສຎາຓສ຺ສປິ. ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປາທກາເນວ ຫິ ອິມານິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ສເຫວ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ. ກາຍທຸຈ຺ຈຣິເຕນາຕິອາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ອິຘ ວິຊ຺ຊາຕິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓວິຊ຺ຊາ. ອວິຊ຺ຊາຕິ ສຕ຺ຕານໍ ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘິຈ຺ຉາທິກາ ອວິຊ຺ຊາ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຕຕິຍວາເຣ ວິຊ຺ຊາຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓວິຊ຺ຊາ. ອວິຊ຺ຊາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິກາ ອວິຊ຺ຊາ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ເອວໍ ໂຂຕິອາທິ ນິຄມນໍ.