໔. ຈຕຸກ຺ກນິປາໂຕ

໑. ພ຺ຣາຫ຺ມຓຘມ຺ມຍາຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໐. ຈຕຸກ຺ກນິປາຕສ຺ສ ປຐເມ ອຫນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນິທ຺ເທໂສ. ໂຍ ຫິ ປໂຣ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ຕາ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອສ຺ມີຕິ ປຏິຊານນາ. ໂຍ ປຣມຕ຺ຖພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາໂວ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕນິ ອຕ຺ຖິຠາວໍ ປຏິຊານນ຺ໂຕ ຫິ ສຕ຺ຖາ ‘‘ອສ຺ມີ’’ຕິ ອໂວຈ. ‘‘ອຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຈ ຍຖາ ‘‘ອຫມສ຺ມິ ພ຺ຣຫ຺ມາ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ, ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຈ ອປ຺ປຫີນທິຏ຺ຐິມານານຸສຍາ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ອຕ຺ຕໂນ ທິຏ຺ຐິມານມຎ຺ຎນາຠິນິເວສວເສນ ອຠິວທນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພໂສ ປນ ປຫີນທິຏ຺ຐິມານານຸສໂຍ ຠຄວາ ສມຎ຺ຎໍ ອນຕິຘາວນ຺ໂຕ ໂລກສມຎ຺ຎານຸໂຣເຘນ ເວເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ຘມ຺ມໍ ປຕິຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ ເກວລໍ ຕາທິສສ຺ສ ຄຸຓສ຺ສ ອຕ຺ຕນິ ວິຊ຺ຊມານຕໍ ປຏິຊານນ຺ໂຕ ‘‘ອຫມສ຺ມີ’’ຕິ ອາຫ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ພາຫິຕປາປຕ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສ ຈ ອຓນໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຠິກ຺ຂເວ, ອຫໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓສ຺ມີຕິ. ຠຄວາ ສພ຺ພາກາຣປຣິປຸຓ຺ຓສ຺ສ ທານສໍຍມາທິວຕສມາທານສ຺ສ ນິຣວເສສາຍ ຕປຈຣິຍາຍ ປາຣໍ ຄໂຕ ສມ຺ມເທວ ວຸສິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາໂສ ສກລເວທນ຺ຕຄູ ສຸວິສຸທ຺ຘວິຊ຺ຊາຈຣໂຓ ສພ຺ພຖາ ນິນ຺ຫາຕປາປມໂລ ອນຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄສງ຺ຂາຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ວຕ຺ຕາ ປວຕ຺ຕາ, ສຸປຣິສຸທ຺ຘສ຺ສ ຈ ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ປເວເທຕາ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພໂສ ພາຫິຕປາປຕ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສ ຈ ອຓນໂຕ ກຖນໂຕ ປຣມຕ຺ເຖນ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອິຕິ ຠຄວາ ສເທວເກ ໂລເກ ອຕ຺ຕໂນ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາວໍ ປເວເທຕ຺ວາ ຍານິ ຕານິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓທານາທີນິ ຉ ກມ຺ມານິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ສຸປຣິສຸທ຺ຘານໍ ອຸກ຺ກໍສໂຕ ອຕ຺ຕນິ ສໍວິຊ຺ຊມານຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍາຈໂຍໂຄ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ຍາຈໂຍໂຄຕິ ຍາເຈຫິ ຍຸຕ຺ໂຕ. ຍາຈນ຺ຕີຕິ ຍາຈາ, ຍາຈກາ, ເຕ ປເນຕ຺ຖ ເວເນຍ຺ຍາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕ ຫິ ‘‘ເທເສຕຸ, ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ, ຘມ຺ມໍ; ເທເສຕຸ, ສຸຄໂຕ, ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຘມ຺ມເທສນໍ ຍາຈນ຺ຕິ. ຠຄວາ ຈ ເຕສໍ ອິຈ຺ຉາວິຆາຕໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ ຍຖາຣຸຈິ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ຘມ຺ມທານໍ ເທຕີຕິ ຍາຈໂຍໂຄ, ສທາ ສພ຺ພກາລໍ ເຕຫິ ອວິຣຫິໂຕ. ອຖ ວາ ຍາຈໂຍໂຄຕິ ຍາຈນໂຍຄ຺ໂຄ, ອຘິປ຺ປາຍປູຣຓໂຕ ຍາຈິຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ຍາຊໂຍໂຄ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ຕຕ຺ຖ ຍາໂຊ ວຸຈ຺ຈຕິ ມຫາທານໍ, ຍິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນ ຘມ຺ມທານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ຍາເຊ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຍາຊໂຍຄາ. ສທາຕິ ສພ຺ພທາ, ອນວຣຕປ຺ປວຕ຺ຕສທ຺ຘມ຺ມມຫາທາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຍາເຊນ ໂຍເຊຕີຕິປິ ຍາຊໂຍໂຄ. ຕິວິຘທານສງ຺ຂາເຕນ ຍາເຊນ ສຕ຺ເຕ ຍຖາຣຫໍ ໂຍເຊຕິ, ຕຕ຺ຖ ທາເນ ນິໂຍເຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຍາຊໂຍໂຄ ສຕຕ’’ນ຺ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ປຍຕປາຓີຕິ ປຣິສຸທ຺ຘຫຕ຺ໂຖ. ໂຍ ຫິ ທານາຘິມຸຕ຺ໂຕ ອາມິສທານໍ ເທນ຺ໂຕ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ສຫຕ຺ເຖນ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ທາຕຸໍ ສທາ ໂຘຕຫຕ຺ໂຖເຍວ ໂຫຕິ, ໂສ ‘‘ປຍຕປາຓີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠຄວາປິ ຘມ຺ມທານາຘິມຸຕ຺ໂຕ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ສພ຺ພກາລໍ ຘມ຺ມທາເນ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຍຕປາຓີ’’ຕິ. ‘‘ສທາ’’ຕິ ຈ ປທໍ ອິມິນາປິ ສທ຺ຘິໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ‘‘ສທາ ປຍຕປາຓີ’’ຕິ. ອວິຠາເຄນ ຫິ ສຕ຺ຖາ ເວເນຍ຺ຍໂລກສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມທານໍ ສທາ ສພ຺ພກາລໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ໂຍໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ ຠາວນາ. ຍຖາຫ ‘‘ໂຍຄາ ເວ ຊາຍເຕ ຠູຣີ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໘໒). ຕສ຺ມາ ຍາຊໂຍໂຄຕິ ຍາຊຠາວນໍ, ປຣິຈ຺ຈາຄຠາວນໍ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຄວາ ຫິ ອຠິສມ຺ໂພຘິໂຕ ປຸພ຺ເພ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູໂຕປິ ກຣຸຓາສມຸສ຺ສາຫິໂຕ ອນວເສສໂຕ ທານໍ ປຣິພ຺ຣູເຫນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ອຸກ຺ກໍສປາຣມິປ຺ປຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອຠິສມ຺ໂພຘິໍ ປາປຸຓິ, ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາປິ ຕິວິຘໍ ທານໍ ປຣິພ຺ຣູເຫສິ ວິເສສໂຕ ຘມ຺ມທານໍ, ປເຣປິ ຕຕ຺ຖ ນິໂຍເຊສິ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ເວເນຍ຺ຍຍາຈການໍ ກສ຺ສຈິ ສຣຓານິ ອທາສິ, ກສ຺ສຈິ ປຎ຺ຈ ສີລານິ, ກສ຺ສຈິ ທສ ສີລານິ, ກສ຺ສຈິ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ, ກສ຺ສຈິ ຘຸຕຘມ຺ເມ, ກສ຺ສຈິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານິ, ກສ຺ສຈິ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ, ກສ຺ສຈິ ປຎ຺ຈາຠິຎ຺ຎາໂຍ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຄ຺ເຄ, ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ, ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ, ຈຕສ຺ໂສ ປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ເອວມາທິໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣເຠທໍ ຄຸຓຘນໍ ຘມ຺ມທານວເສນ ຍຖາຘິປ຺ປາຍໍ ເທນ຺ໂຕ ປເຣ ຈ ‘‘ເທຖາ’’ຕິ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ປຣິຈ຺ຈາຄຠາວນໍ ປຣິພ຺ຣູເຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣິຈ຺ຈາຄຠາວນໍ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ.

ປຍຕປາຓີຕິ ວາ ອາຍຕປາຓີ, ຫຕ຺ຖຄຕໍ ກິຎ຺ຈິ ທາຕຸໍ ‘‘ເອຫິ ຄຓ຺ຫາ’’ຕິ ປສາຣິຕຫຕ຺ໂຖ ວິຍ ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິໍ ອກຕ຺ວາ ສທ຺ຘມ຺ມທາເນ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຍຕປາຓີຕິ ວາ ອຸສ຺ສາຫິຕຫຕ຺ໂຖ, ອາມິສທານໍ ທາຕຸໍ ອຸສ຺ສາຫິຕຫຕ຺ໂຖ ວິຍ ຘມ຺ມທາເນ ກຕຸສ຺ສາໂຫຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນ຺ຕິມເທຫຘໂຣຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວເສນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຣຓານໍ ຘມ຺ມານໍ ປາຣິປູຣິຍາ ປຈ຺ຉິມຕ຺ຕຠາວຘາຣີ. ອວຸສິຕວໂຕ ຫິ ວສລກຣຓານໍ ຘມ຺ມານໍ ອປ຺ປຫາເນນ ວສລາທິສມຎ຺ຎາ ຄຕິ ອາຍຕິໍ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍາ ສິຍາ. ເຕນ ຠຄວາ ອຕ຺ຕໂນ ອຈ຺ຈນ຺ຕວຸສິຕພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ອນຸຕ຺ຕໂຣ ຠິສກ຺ໂກ ສລ຺ລກຕ຺ໂຕຕິ ທຸຕ຺ຕິກິຈ຺ຉສ຺ສ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຣຄສ຺ສ ຕິກິຈ຺ຉນໂຕ ອຸຕ຺ຕໂມ ຠິສກ຺ໂກ, ອຎ຺ເຎຫິ ອນຸທ຺ຘຣຓີຍານໍ ຣາຄາທິສລ຺ລານໍ ກນ຺ຕນໂຕ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ສມຸທ຺ຘຣຓໂຕ ອຸຕ຺ຕໂມ ສລ຺ລກນ຺ຕນເວຊ຺ໂຊ. ອິມິນາ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຣຓານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕນິ ປຕິຏ຺ຐິຕານໍ ປຣສນ຺ຕຕິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາປເນນ ປເຣສມ຺ປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຣຓມາຫ.

ຕສ຺ສ ເມ ຕຸມ຺ເຫ ປຸຕ຺ຕາຕິ ຕສ຺ສ ເອວຣູປສ຺ສ ມມ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຕ຺ຕາ ອຕ຺ຣຊາ ໂຫຖ. ໂອຣສາຕິ ອຸຣສິ ສມ຺ພນ຺ຘາ. ຍຖາ ຫິ ສຕ຺ຕານໍ ໂອຣສປຸຕ຺ຕາ ອຕ຺ຣຊາ ວິເສເສນ ປິຕຸສນ຺ຕກສ຺ສ ທາຍຊ຺ຊສ຺ສ ຠາຄິໂນ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວເມເຕປິ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສວນນ຺ເຕ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາຕາ. ຕສ຺ສ ສນ຺ຕກສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂສ຺ສ ອຣິຍຘມ຺ມຣຕນສ຺ສ ຈ ເອກໍສຠາຄິຍຕາຍ ໂອຣສາ. ອຖ ວາ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນານຸຠາເວນ ອຣິຍຠູມິໍ ໂອກ຺ກມມານາ ໂອກ຺ກນ຺ຕາ ຈ ອຣິຍສາວກາ ສຕ຺ຖຸ ອຸເຣ ວາຍາມຊນິຕາຠິຊາຕິຕາຍ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ‘‘ໂອຣສປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ເຕ ຠຄວຕາ ອາສຍານຸສຍຈຣິຍາຘິມຸຕ຺ຕິອາທິໂວໂລກເນນ ວຊ຺ຊານຸຈິນ຺ຕເນນ ຈ ຫທເຍ ກຕ຺ວາ ວຊ຺ຊໂຕ ນິວາເຣຕ຺ວາ ອນວຊ຺ເຊ ປຕິຏ຺ຐເປນ຺ເຕນ ສີລາທິຘມ຺ມສຣີຣໂປສເນນ ສໍວຑ຺ຒິຕາ. ມຸຂໂຕ ຊາຕາຕິ ມຸຂໂຕ ຊາຕາຍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາຕຕ຺ຕາ ມຸຂໂຕ ຊາຕາ. ອຖ ວາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໂຕ ສພ຺ພສ຺ສ ກຸສລຘມ຺ມສ຺ສ ມຸຂໂຕ ປາຕິໂມກ຺ຂໂຕ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນິວິປສ຺ສນາສງ຺ຂາຕໂຕ ວິໂມກ຺ຂມຸຂໂຕ ວາ ອຣິຍມຄ຺ຄຊາຕິຍາ ຊາຕາຕິປິ ມຸຂໂຕ ຊາຕາ. ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄເຫ ສາສນຘມ຺ເມ ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ເມ ວາ ຊາຕາຕິ ຘມ຺ມຊາ. ເຕເນວ ຘມ຺ເມນ ນິມ຺ມິຕາ ມາປິຕາຕິ ຘມ຺ມນິມ຺ມິຕາ. ສຕິຘມ຺ມວິຈຍາທິ ຘມ຺ມທາຍາທາ, ນ ລາຠສກ຺ກາຣາທິ ອາມິສທາຍາທາ, ຘມ຺ມທາຍາທາ ໂນ ອາມິສທາຍາທາ ໂຫຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ໂມ ທຸວິໂຘ – ນິປ຺ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມ, ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມຕິ. ອາມິສມ຺ປິ ທຸວິຘໍ – ນິປ຺ປຣິຍາຍາມິສໍ, ປຣິຍາຍາມິສນ຺ຕິ. ກຖໍ? ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານປ຺ປເຠໂທ ຫິ ນວວິໂຘ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ໂມ ນິປ຺ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມ, ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຘມ຺ໂມເຍວ, ນ ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ກາຣເຓນ ວາ ເລເສນ ວາ ຘມ຺ໂມ. ຍໍ ປນິທໍ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສິຕໍ ກຸສລໍ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອິເຘກຈ຺ໂຈ ວິວຏ຺ຏໍ ປຕ຺ເຖນ຺ໂຕ ທານໍ ເທຕິ, ສີລໍ ສມາທິຍຕິ, ອຸໂປສຖກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ຄນ຺ຘມາລາທີຫິ ວຕ຺ຖຸປູຊໍ ກໂຣຕິ, ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕິ, ເທເສຕິ, ຌານສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ເອວໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໍ ອມຕໍ ນິພ຺ພານໍ ປຏິລຠຕິ, ອຍໍ ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມ. ຕຖາ ຈີວຣາທໂຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈຍາ ນິປ຺ປຣິຍາຍາມິສເມວ, ນ ອຎ຺ເຎນ ປຣິຍາເຍນ ວາ ກາຣເຓນ ວາ ເລເສນ ວາ ອາມິສໍ. ຍໍ ປນິທໍ ວຏ຺ຏຄາມິກຸສລໍ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອິເຘກຈ຺ໂຈ ວຏ຺ຏໍ ປຕ຺ເຖນ຺ໂຕ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠວໍ ອິຈ຺ຉມາໂນ ທານໍ ເທຕິ…ເປ… ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ເອວໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ເທວມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ປຏິລຠຕິ, ອິທໍ ປຣິຍາຍາມິສໍ ນາມ.

ຕຕ຺ຖ ນິປ຺ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມປິ ຠຄວໂຕເຍວ ສນ຺ຕໂກ. ຠຄວຕາ ຫິ ກຖິຕຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູ ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານານິ ອຘິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ໂສ, ຫິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ຠຄວາ ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາເທຕາ, ອສຎ຺ຊາຕສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ສຎ຺ຊເນຕາ…ເປ… ມຄ຺ຄານຸຄາ ຈ ປເນຕຣຫິ ສາວກາ ວິຫຣນ຺ຕິ ປຈ຺ຉາ ສມນ຺ນາຄຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໗໙; ຈູລນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໕).

‘‘ໂສ, ຫາວຸໂສ, ຠຄວາ ຊານໍ ຊານາຕິ, ປສ຺ສໍ ປສ຺ສຕິ, ຈກ຺ຂຸຠູໂຕ ຎາຓຠູໂຕ ຘມ຺ມຠູໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມຠູໂຕ, ວຕ຺ຕາ ປວຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິນ຺ເນຕາ, ອມຕສ຺ສ ທາຕາ, ຘມ຺ມສ຺ສາມີ ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໓; ໓.໒໘໑) ຈ.

ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມປິ ຠຄວໂຕເຍວ ສນ຺ຕໂກ. ຠຄວຕາ ຫິ ກຖິຕຕ຺ຕາ ເອວ ຊານນ຺ຕິ ‘‘ວິວຏ຺ຏໍ ປຕ຺ເຖຕ຺ວາ ທານໍ ເທນ຺ໂຕ…ເປ… ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ອນຸກ຺ກເມນ ອມຕໍ ນິພ຺ພານໍ ປຏິລຠຕີ’’ຕິ. ນິປ຺ປຣິຍາຍາມິສມ຺ປິ ຠຄວໂຕເຍວ ສນ຺ຕກໍ. ຠຄວຕາ ຫິ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາເຍວ ຠິກ຺ຂູຫິ ຊີວກວຕ຺ຖຸໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ປຓີຕຈີວຣໍ ລທ຺ຘໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຄຫປຕິຈີວຣໍ. ໂຍ ອິຈ຺ຉຕິ, ປໍສຸກູລິໂກ ໂຫຕຸ. ໂຍ ອິຈ຺ຉຕິ, ຄຫປຕິຈີວຣໍ ສາທິຍຕຸ. ອິຕຣີຕເຣນປາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິໍເຍວ ວຓ຺ເຓມີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໓໗).

ເອວໍ ອິຕເຣປິ ປຈ຺ຈຍາ ຠຄວຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ເອວ ຠິກ຺ຂູຫິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ລທ຺ຘາ. ປຣິຍາຍາມິສມ຺ປິ ຠຄວໂຕເຍວ ສນ຺ຕກໍ. ຠຄວຕາ ຫິ ກຖິຕຕ຺ຕາ ເອວ ຊານນ຺ຕິ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕິຠວໍ ປຕ຺ເຖນ຺ໂຕ ທານໍ ທຕ຺ວາ ສີລໍ…ເປ… ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ປຣິຍາຍາມິສໍ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ປຏິລຠຕີ’’ຕິ. ຍເທວ ຍສ຺ມາ ນິປ຺ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມປິ ປຣິຍາຍຘມ຺ໂມປິ ນິປ຺ປຣິຍາຍາມິສມ຺ປິ ປຣິຍາຍາມິສມ຺ປິ ຠຄວໂຕເຍວ ສນ຺ຕກໍ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ສາມິຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ຈ ຍໍ ເສຏ຺ຐຕຣໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕຫິຕສຸຂາວຫໍ ຕຕ຺ເຖວ ເນ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ເອວມາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ເມ ຕຸມ຺ເຫ ປຸຕ຺ຕາ ໂອຣສາ…ເປ… ໂນ ອາມິສທາຍາທາ’’ຕິ.

ອິຕິ ຠຄວາ ປຣິປຸຓ຺ຓວຕສມາທານໍ ຕປຈຣິຍໍ ສມ຺ມເທວ ວຸສິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ສຸວິສຸທ຺ຘວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນໍ ອນວເສສເວທນ຺ຕປາຣຄຸໍ ພາຫິຕສພ຺ພປາປໍ ສຕຕໍ ຍາຈໂຍຄໍ ສເທວເກ ໂລເກ ອນຸຕ຺ຕຣທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາວປ຺ປຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຣມຕ຺ຖພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາວໍ ອຣິຍສາວການຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ໂອຣສປຸຕ຺ຕາທິຠາວໍ ປເວເທສິ. ຠຄວາ ຫິ ‘‘ສີໂຫຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໙໙) ເອຕ຺ຖ ສີຫສທິສໍ, ‘‘ປຸຣິໂສ ມຄ຺ຄກຸສໂລຕິ ໂຂ, ຕິສ຺ສ, ຕຖາຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໔) ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ຄເທສກປຸຣິສສທິສໍ, ‘‘ຣາຊາຫມສ຺ມິ ເສລາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໙໙; ສຸ. ນິ. ໕໕໙) ເອຕ຺ຖ ຣາຊສທິສໍ, ‘‘ຠິສກ຺ໂກ ສລ຺ລກຕ຺ໂຕຕິ ໂຂ, ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕ, ຕຖາຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໖໕) ເອຕ຺ຖ ເວຊ຺ຊສທິສໍ, ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໘໕) ເອຕ຺ຖ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສທິສໍ ອຕ຺ຕານໍ ກເຖສິ. ອິຘາປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ສທິສໍ ກຕ຺ວາ ກເຖສິ.

ອິທານິ ເຍຫິ ທານາທີຫິ ຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ອິໂຕ ພາຫິຣກພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກິຈ຺ຈໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ, ເຕຫິ ອຕ຺ຕໂນ ທານາທີນໍ ອຄ຺ຄເສຏ຺ຐຠາວໍ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ທ຺ເວມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທານານີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຍາຄາຕິ ມຫາຍຎ຺ຎາ, ມຫາທານານີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຍານິ ‘‘ຍິຏ຺ຐານີ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເວລາມທານເວສ຺ສນ຺ຕຣທານມຫາວິຊິຕຍຎ຺ຎສທິສາ ອາມິສຍາຄາ ເວທິຕພ຺ພາ, ມຫາສມຍສຸຕ຺ຕມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕຈູຬຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕສມຈິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕເທສນາທໂຍ ຘມ຺ມຍາຄາ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຄາຖາຍໍ ອຍຊີຕິ ອທາສິ. ອມຈ຺ຉຣີຕິ ສພ຺ພມຈ຺ຉຣິຍານໍ ໂພຘິມູເລເຍວ ສຸປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ມຈ຺ເຉຣຣຫິໂຕ. ສພ຺ພຠູຕານຸກມ຺ປີຕິ ມຫາກຣຸຓາຍ ສພ຺ພສຕ຺ເຕ ປິຍປຸຕ຺ຕໍ ວິຍ ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນສີໂລ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ວຘເກ ເທວທຕ຺ເຕ ຈ, ໂຈເຣ ອງ຺ຄຸລິມາລເກ;

ຘນປາເລ ຣາຫຸເລ ເຈວ, ສມຈິຕ຺ໂຕ ມຫາມຸນີ’’ຕິ. (ມິ. ປ. ໖.໖.໕) –

ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ປຐມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ສຸລຠສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໑. ທຸຕິເຍ ອປ຺ປານີຕິ ປຣິຕ຺ຕານິ. ສຸລຠານີຕິ ສຸເຂນ ລທ຺ຘພ຺ພານິ, ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ວາ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ ລທ຺ຘຸໍ. ອນວຊ຺ຊານີຕິ ວຊ຺ຊຣຫິຕານິ ນິທ຺ໂທສານິ ອາຄມນສຸທ຺ຘິໂຕ ກາຍມຓ຺ຑນາທິກິເລສວຕ຺ຖຸຠາວາຠາວໂຕ ຈ. ຕຕ຺ຖ ສຸລຠຕາຍ ປຣິເຍສນທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ, ອປ຺ປຕາຍ ປຣິຫຣຓທຸກ຺ຂສ຺ສປິ ອຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ, ອນວຊ຺ຊຕາຍ ອຄຣຫິຕພ຺ພຕາຍ ຠິກ຺ຂຸສາຣຸປ຺ປຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ອປ຺ປຕາຍ ວາ ປຣິຕ຺ຕາສສ຺ສ ອວຕ຺ຖຸຕາ, ສຸລຠຕາຍ ເຄຘາຍ ອວຕ຺ຖຸຕາ, ອນວຊ຺ຊຕາຍ ອາທີນວວເສນ ນິສ຺ສຣຓປຎ຺ຎາຍ ວຕ຺ຖຸຕາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ. ອປ຺ປຕາຍ ວາ ລາເຠນ ນ ໂສມນສ຺ສໍ ຊນຍນ຺ຕິ, ສຸລຠຕາຍ ອລາເຠນ ນ ໂທມນສ຺ສໍ ຊນຍນ຺ຕິ, ອນວຊ຺ຊຕາຍ ວິປ຺ປຏິສາຣນິມິຕ຺ຕໍ ອຎ຺ຎາຓຸເປກ຺ຂໍ ນ ຊນຍນ຺ຕິ ອວິປ຺ປຏິສາຣວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ.

ປໍສຸກູລນ຺ຕິ ຣຖິກາສຸສານສງ຺ກາຣກູຏາທີສຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ປໍສູນໍ ອຸປຣິ ຐິຕຕ຺ຕາ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕຏ຺ເຐນ ປໍສຸກູລໍ ວິຍາຕິ ປໍສຸກູລໍ, ປໍສຸ ວິຍ ກຸຈ຺ຉິຕຠາວໍ ອຸລຕິ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ປໍສຸກູລນ຺ຕິ ເອວໍ ລທ຺ຘນາມໍ ຣຖິກາທີສຸ ປຕິຕນນ຺ຕການິ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ກຕຈີວຣໍ. ປິຓ຺ຑິຍາໂລໂປຕິ ຊງ຺ຆປິຓ຺ຑິຍາ ພເລນ ຈຣິຕ຺ວາ ຆເຣ ຆເຣ ອາໂລປມຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ລທ຺ຘໂຠຊນໍ. ຣຸກ຺ຂມູລນ຺ຕິ ວິເວການຸຣູປໍ ຍໍກິຎ຺ຈິ ຣຸກ຺ຂສມີປໍ. ປູຕິມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍໍກິຎ຺ຈິ ໂຄມຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓປິ ກາໂຍ ປູຕິກາໂຍວ ເອວໍ ອຠິນວມ຺ປິ ມຸຕ຺ຕໍ ປູຕິມຸຕ຺ຕເມວ. ຕຕ຺ຖ ເກຈິ ໂຄມຸຕ຺ຕຠາວິຕໍ ຫຣິຕກີຂຓ຺ຑໍ ‘‘ປູຕິມຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ປູຕິຠາເວນ ອາປຓາທິໂຕ ວິສ຺ສຏ຺ຐໍ ຉຑ຺ຑິຕໍ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ຍໍກິຎ຺ຈິ ເຠສຊ຺ຊໍ ປູຕິມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອປເຣ.

ຍໂຕ ໂຂຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ, ຍໍ ໂຂຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ‘‘ຕຸຏ຺ໂຐ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕກິຣິຍໍ ປຣາມສຕິ. ຕຸຏ຺ໂຐຕິ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐ. ອິທມສ຺ສາຫນ຺ຕິ ຍ຺ວາຍໍ ຈຕຸພ຺ພິເຘນ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ປຈ຺ຈເຍນ ອປ຺ເປນ ສຸລເຠນ ສນ຺ໂຕໂສ, ອິທໍ ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສີລສໍວຣາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ເອກໍ ສາມຎ຺ຎງ຺ຄໍ ສມຓຠາວກາຣຓນ຺ຕິ ອຫໍ ວທາມິ. ສນ຺ຕຸຏ຺ຐສ຺ສ ຫິ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ ສຸປຣິປຸຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ, ສມຖວິປສ຺ສນາ ຈ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ສາມຎ຺ຎໍ ນາມ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ຕສ຺ສ ສງ຺ເຂປໂຕ ທ຺ເວ ອງ຺ຄານິ – ພາຫິຣໍ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ພາຫິຣໍ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສໂຍ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນຎ຺ຈ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ປນ ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິ ຈ. ເຕສຸ ຍສ຺ມາ ຍຖາຣຫໍ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິຠູຕາ ຕສ຺ສາ ມູລຠູຕາ ເຈເຕ ຘມ຺ມາ, ຍທິທໍ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິຕາ ປວິວິຕ຺ຕຕາ ອສໍສຏ຺ຐຕາ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາຕິ ເອວມາທໂຍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິທມສ຺ສາຫໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ສາມຎ຺ຎງ຺ຄນ຺ຕິ ວທາມີ’’ຕິ.

ຄາຖາສຸ ເສນາສນມາຣພ຺ຠາຕິ ວິຫາຣາທິໍ ມຎ຺ຈປີຐາທິຎ຺ຈ ເສນາສນໍ ນິສ຺ສາຍ. ຈີວຣໍ ປານໂຠຊນນ຺ຕິ ນິວາສນາທິຈີວຣໍ, ອມ຺ພປານກາທິປານໍ, ຂາທນີຍໂຠຊນີຍາທິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພວຕ຺ຖຸຎ຺ຈ ອາຣພ຺ຠາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວິຆາໂຕ ວິຫຕຠາໂວ ເຈໂຕທຸກ຺ຂໍ ນ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ‘‘ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ອາວາເສ ປຈ຺ຈຍາ ສຸລຠາ’’ຕິ ລຠິຕພ຺ພຏ຺ຐານຄມເນນ ວາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ປາປຸຓາຕິ ນ ຕຸຍ຺ຫ’’ນ຺ຕິ ວິວາທາປຊ຺ຊເນນ ວາ ນວກມ຺ມກຣຓາທິວເສນ ວາ ເສນາສນາທີນິ ປຣິເຍສນ຺ຕານໍ ອສນ຺ຕຸຏ຺ຐານໍ ອິຈ຺ຉິຕລາຠາທິນາ ໂຍ ວິຆາໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂຫຕິ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐສ຺ສ ນ ໂຫຕີຕິ. ທິສາ ນປ຺ປຏິຫຎ຺ຎຕີຕິ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິຍາ ຈາຕຸທ຺ທິສາຠາເວນ ທິສາ ນປ຺ປຏິຫນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຈາຕຸທ຺ທິໂສ ອປ຺ປຏິໂຆ ຈ ໂຫຕິ,

ສນ຺ຕຸສ຺ສມາໂນ ອິຕຣີຕເຣນາ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໔໒; ຈູຬນິ. ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕນິທ຺ເທສ ໑໒໘);

ຍສ຺ສ ຫິ ‘‘ອສຸກຏ຺ຐານໍ ນາມ ຄໂຕ ຈີວຣາທີນິ ລຠິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ທິສາ ປຏິຫຎ຺ຎຕິ ນາມ. ຍສ຺ສ ປນ ເອວໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ທິສາ ນ ປຏິຫຎ຺ຎຕິ ນາມ. ຘມ຺ມາຕິ ປຏິປຕ຺ຕິຘມ຺ມາ. ສາມຎ຺ຎສ຺ສານຸໂລມິກາຕິ ສມຓຘມ຺ມສ຺ສ ສມຖວິປສ຺ສນາຠາວນາຍ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ເສວ ວາ ອນຸຈ຺ຉວິກາ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທໂຍ. ອຘິຄ຺ຄຫິຕາຕິ ສພ຺ເພ ເຕ ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ອຘິຄ຺ຄຫິຕາ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ເມ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຄຕາ, ນ ພາຫິຣຄຕາຕິ.

ທຸຕິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ອາສວກ຺ຂຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໒. ຕຕິເຍ ຊານໂຕຕິ ຊານນ຺ຕສ຺ສ. ປສ຺ສໂຕຕິ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ. ຍທິປິ ອິມານິ ທ຺ເວປິ ປທານິ ເອກຕ຺ຖານິ, ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານໍ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ‘‘ຊານໂຕ’’ຕິ ຎາຓລກ຺ຂຓໍ ອຸປາທາຍ ປຸຄ຺ຄລໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ຊານນລກ຺ຂຓຎ຺ຫິ ຎາຓໍ. ‘‘ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ຎາຓປ຺ປຠາວໍ ອຸປາທາຍ. ທສ຺ສນປ຺ປຠາວຎ຺ຫິ ອຸປາທາຍ ຎາຓສມງ຺ຄີ ປຸຄ຺ຄໂລ ຈກ຺ຂຸມາ ວິຍ ປຸຄ຺ຄໂລ ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປານິ, ຎາເຓນ ວິວເຏ ຘມ຺ເມ ປສ຺ສຕິ. ອຖ ວາ ຊານໂຕຕິ ອນຸໂພຘຎາເຓນ ຊານໂຕ. ປສ຺ສໂຕຕິ ປຏິເວຘຎາເຓນ ປສ຺ສໂຕ. ປຏິໂລມໂຕ ວາ ທສ຺ສນມຄ຺ເຄນ ປສ຺ສໂຕ, ຠາວນາມຄ຺ເຄນ ຊານໂຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຎາຕຕີຣຓປຫານປຣິຎ຺ຎາຫິ ຊານໂຕ, ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕວິປສ຺ສນາຍ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ທຸກ຺ຂໍ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມເຍນ ຊານໂຕ, ນິໂຣຘໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມເຍນ ປສ຺ສໂຕ. ຕທຸຠເຍ ຈ ສຕິ ປຫານຠາວນາຠິສມຍາ ສິທ຺ຘາ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈາຠິສມໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ຍທາ ເຈຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕທາ ‘‘ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ປທານໍ ເຫຕຸອຕ຺ຖທີປນຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍທາ ປນ ມຄ຺ຄຎາຓໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕທາ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈຕ຺ຖທີປນຕາ.

ອາສວານໍ ຂຍນ຺ຕິ ‘‘ຊານໂຕ, ອຫໍ ຠິກ຺ຂເວ, ປສ຺ສໂຕ ອາສວານໍ ຂຍໍ ວທາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕; ສໍ. ນິ. ໓.໑໐໑; ໕.໑໐໙໕) ເອວມາຄເຕ ສພ຺ພາສວສໍວຣປຣິຍາເຍ ‘‘ອາສວານໍ ຂຍາ ອນາສວໍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໔໓໘) ຈ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ ອາສວານໍ ປຫານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕກ຺ຂໂຍ ອສມຸປ຺ປາໂທ ຂີຓາກາໂຣ ນຕ຺ຖິຠາໂວ ‘‘ອາສວກ຺ຂໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ອາສວານໍ ຂຍາ ສມໂຓ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໔໓໘) ຜລໍ.

‘‘ປຣວຊ຺ຊານຸປສ຺ສິສ຺ສ, ນິຈ຺ຈໍ ອຸຊ຺ຌານສຎ຺ຎິໂນ;

ອາສວາ ຕສ຺ສ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ, ອາຣາ ໂສ ອາສວກ຺ຂຍາ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໒໕໓); –

ອາທີສຸ ນິພ຺ພານໍ.

‘‘ເສຂສ຺ສ ສິກ຺ຂມານສ຺ສ, ອຸຊຸມຄ຺ຄານຸສາຣິໂນ;

ຂຍສ຺ມິໍ ປຐມໍ ຎາຓໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎາ ອນນ຺ຕຣາ;

ຕໂຕ ອຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ, ຎາຓໍ ເວ ໂຫຕິ ຕາທິໂນ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໓.໘໖; ອິຕິວຸ. ໖໒) –

ເອວມາຄເຕ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສຸຕ຺ເຕ ອິຘ ຈ ມຄ຺ໂຄ ‘‘ອາສວກ຺ຂໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ອຫໍ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມໍ ວທາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂນ ອຊານໂຕ ໂນ ອປສ຺ສໂຕຕິ ໂຍ ປນ ນ ຊານາຕິ ນ ປສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ໂນ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ເຍ ອຊານໂຕ ອປສ຺ສໂຕປິ ສໍສາຣສຸທ຺ຘິໍ ວທນ຺ຕິ, ເຕ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ປຸຣິເມນ ວາ ປທທ຺ວເຍນ ອຸປາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ອິມິນາ ອນຸປາຍປຏິເສໂຘ. ສງ຺ເຂເປນ ເຈຕ຺ຖ ຎາຓໍ ອາສວກ຺ຂຍກຣໍ, ເສສໍ ຕສ຺ສ ປຣິກ຺ຂາໂຣຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອິທານິ ຍໍ ຊານໂຕ ຍໍ ປສ຺ສໂຕ ອາສວກ຺ຂໂຍ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຊານໂຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉໍ ອາຣຠິ. ຕຕ຺ຖ ຊານນາ ພຫຸວິຘາ. ທພ຺ພຊາຕິໂກ ເອວ ຫິ ໂກຈິ ຠິກ຺ຂຸ ຉຕ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ຊານາຕິ, ໂກຈິ ຈີວຣາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ, ຕສ຺ສ ອີທິສານິ ກມ຺ມານິ ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ສາ ຊານນາ ‘‘ມຄ຺ຄຜລານໍ ປທຏ຺ຐານໍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ໂຍ ປນ ສາສເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ເວຊ຺ຊກມ຺ມາທີນິ ກາຕຸໍ ຊານາຕິ, ຕສ຺ເສວໍ ຊານໂຕ ອາສວາ ວຑ຺ຒນ຺ຕິເຍວ. ຕສ຺ມາ ຍໍ ຊານໂຕ ຍໍ ປສ຺ສໂຕ ອາສວານໍ ຂໂຍ ໂຫຕິ, ຕເທວ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ໂຍນິໂສມນສິກາຣສຸຕ຺ເຕ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕເມວ.

ຕຕ຺ຖ ປນ ‘‘ໂຍນິໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອກຸສລໍ ປຊຫຕິ, ກຸສລໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໑໖) ອາຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ ກຕາ. ອິຘ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕ ອາສວານໍ ຂໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕; ສໍ. ນິ. ໓.໑໐໑; ໕.໑໐໙໕) ອາຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ປຣິຎ຺ຎາປຏິເວຘວເສນ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍວເສນ ມຄ຺ຄຎາເຓນ ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕ ອາສວານໍ ຂໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອາສເວສຸ ຈ ປຐມມຄ຺ເຄນ ທິຏ຺ຐາສໂວ ຂີຍຕິ, ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ກາມາສໂວ, ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ ຠວາສໂວ ອວິຊ຺ຊາສໂວ ຈ ຂີຍຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຄາຖາສຸ ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓນ຺ຕິ ວິມຸຕ຺ຕິຍໍ ນິພ຺ພາເນ ຜເລ ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ. ອຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມຘມ຺ມາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ ອຸຕ຺ຕມໍ. ຂເຍ ຎາຓນ຺ຕິ ອາສວານໍ ສໍໂຍຊນານຎ຺ຈ ຂເຍ ຂຍກເຣ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ຎາຓໍ. ‘‘ຂີຓາ ສໍໂຍຊນາ ອິຕິ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ອິຘາປິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເຕນ ປຫີນກິເລສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິປິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓານິ ວຸຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ອວສິຏ຺ຐກິເລສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ຫິ ອິຘ ນຕ຺ຖິ ອຣຫຕ຺ຕຜລາຘິຄມສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ຊານໂຕ ປສ຺ສໂຕຕິ ນິພ຺ພານາຘິຄເມນ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິກິຈ຺ຈໍ ອຘິກໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສມ຺ມປ຺ປຘານກິຈ຺ຈມ຺ປິ ອຘິກເມວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ນ ຕ຺ເວວິທໍ ກຸສີເຕນາ’’ຕິ ໂອສານຄາຖມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ນ ຕ຺ເວວິທນ຺ຕິ ນ ຕຸ ເອວ ອິທໍ. ຕຸສທ຺ໂທ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ພາເລນມວິຊານຕາຕິ ມກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ອິທໍ ເສກ຺ຂມຄ຺ເຄນ ອເສກ຺ຂມຄ຺ເຄນ ຈ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຠິຊ຺ຌາກາຍຄນ຺ຖາທິສພ຺ພຄນ຺ຖານໍ ປໂມຈນໍ ປໂມຈນສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ຍຖາຠູຕໍ ອວິຊານຕາ ຕໂຕ ເອວ ພາເລນ ອວິທ຺ທສຸນາ ຍຖາ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ເອວໍ ກຸສີເຕນ ນິພ຺ພີຣິເຍນາປິ, ຕສ຺ມາ ຕທຘິຄມາຍ ອາຣທ຺ຘວີຣິເຍນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ອາຣທ຺ຘວີຣິຍສ຺ສາຍໍ ຘມ຺ໂມ, ໂນ ກຸສີຕສ຺ສ’’ (ທີ. ນິ. ໓.໓໕໘).

‘‘ອາຣມ຺ຠຖ ນິກ຺ກມຖ, ຍຸຎ຺ຊຖ ພຸທ຺ຘສາສເນ;

ຘຸນາຖ ມຈ຺ຈຸໂນ ເສນໍ, ນຬາຄາຣໍວ ກຸຎ຺ຊໂຣ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໕; ເນຕ຺ຕິ. ໒໙; ມິ. ປ. ໕.໑.໔);

ຕຕິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໓. ຈຕຸຕ຺ເຖ ເຍ ຫິ ເກຈີຕິ ເຍ ເກຈິ. ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ຍຖາຠູຕໍ ນປ຺ປຊານນ຺ຕີຕິ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ທຸກ຺ຂໍ, ນ ອິໂຕ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ອວິປຣີຕໍ ສຠາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາສຫິຕາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ນ ຊານນ຺ຕິ ນ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕິ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ນ ເມ ເຕ, ຠິກ຺ຂເວຕິອາທີສຸ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຠິກ຺ຂເວ, ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອນນຸຍຸຕ຺ຕາ ປພ຺ພຊ຺ຊາມຕ຺ຕສມຓາ ເຈວ ຊາຕິມຕ຺ຕພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຈ ນ ມຍາ ເຕ ສມິຕປາປສມເຓສຸ ສມໂຓຕິ, ພາຫິຕປາປພ຺ຣາຫ຺ມເຓສຸ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ຈ ສມ຺ມຕາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ. ກສ຺ມາ? ສມຓກຣຓານໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຣຓານຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ອຠາວໂຕຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນ ຈ ປນ ເຕ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສາມຎ຺ຎຕ຺ຖນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖໍ, ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ສາມຎ຺ຎຕ຺ຖນ຺ຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣິຍມຄ຺ຄາ, ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎຕ຺ຖນ຺ຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍຜລານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ສຸກ຺ກປກ຺ໂຂ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຄາຖາສຸ ອປຸພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ.

ຈຕຸຕ຺ຖສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ສີລສມ຺ປນ຺ນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໔. ປຎ຺ຈເມ ສີລສມ຺ປນ຺ນາຕິ ເອຕ຺ຖ ສີລໍ ນາມ ຂີຓາສວານໍ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣສີລໍ, ເຕນ ສມ຺ປນ຺ນາ ສມນ຺ນາຄຕາຕິ ສີລສມ຺ປນ຺ນາ. ສມາຘິປຎ຺ຎາສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວິມຸຕ຺ຕິ ປນ ຜລວິມຸຕ຺ຕິເຍວ, ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ. ເອວເມຕ຺ຖ ສີລາທໂຍ ຕໂຍ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ, ວິມຸຕ຺ຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣາວ, ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນໍ ໂລກິຍເມວ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖຫິ ຍຖາຣຫໍ ປເຣ ໂອວທນ຺ຕິ ອນຸສາສນ຺ຕີຕິ ໂອວາທກາ. ວິຎ຺ຎາປກາຕິ ກມ຺ມານິ ກມ຺ມຜລານິ ຈ, ວິຎ຺ຎາປກາ, ຕຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ອກຸສລາ. ອິເມ ຘມ຺ມາ ສາວຊ຺ຊາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ອນວຊ຺ຊາ’’ຕິອາທິນາ ກຸສລາທິວິຠາຄໂຕ ຂນ຺ຘາທິວິຠາຄໂຕ ສລກ຺ຂຓໂຕ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໂຕຕິ ວິວິເຘຫິ ນເຍຫິ ຘມ຺ມານໍ ຎາປກາ ອວໂພຘກາ. ສນ຺ທສ຺ສກາຕິ ເຕເຍວ ຘມ຺ເມ ຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຍ ປຣສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ເສຕາໂຣ. ສມາທປກາຕິ ຍໍ ສີລາທິ ເຍຫິ ອສມາທິນ຺ນໍ, ຕສ຺ສ ສມາທາເປຕາໂຣ, ຕຕ຺ຖ ເຕ ປຕິຏ຺ຐາເປຕາໂຣ. ສມຸຕ຺ເຕຊກາຕິ ເອວໍ ກຸສລຘມ຺ເມສຸ ປຕິຏ຺ຐິຕານໍ ອຸປຣິ ອຘິຈິຕ຺ຕານຸໂຍເຄ ນິໂຍຊນວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມາ ອຸຕ຺ເຕຊກາ, ຍຖາ ວິເສສາຘິຄໂມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ນິສາມນວເສນ ເຕຊກາ. ສມ຺ປຫໍສກາຕິ ເຕສໍ ຍຖາລທ຺ເຘຫິ ອຸປຣິລທ຺ຘພ຺ເພຫິ ຈ ຄຸຓວິເສເສຫິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມາ ປຫໍສກາ, ລທ຺ຘສ຺ສາທວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ໂຕສກາ. ອລໍສມກ຺ຂາຕາໂຣຕິ ອລໍ ປຣິຍຕ຺ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອປຣິຫາເປຕ຺ວາ ສມ຺ມເທວ ອນຸຄ຺ຄຫາຘິປ຺ປາເຍນ ອກ຺ຂາຕາໂຣ.

ອຖ ວາ ສນ຺ທສ຺ສກາຕິ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕາ ປວຕ຺ຕິນິວຕ຺ຕິໂຍ ສຠາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕ ສມ຺ມເທວ ທສ຺ເສຕາໂຣ. ສມາທປກາຕິ ຈິຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາປນວເສນ ຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຄາຫາປກາ. ສມຸຕ຺ເຕຊກາຕິ ຕທຕ຺ຖຄ຺ຄຫເຓ ອຸສ຺ສາຫຊນເນນ ສມ຺ມເທວ ໂວທປກາ ໂຊຕກາ ວາ. ສມ຺ປຫໍສກາຕິ ຕທຕ຺ຖປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ອານິສໍສທສ຺ສເນນ ສມ຺ມເທວ ປຫໍສກາ ໂຕສກາ. ອລໍສມກ຺ຂາຕາໂຣຕິ ສມຕ຺ຖາ ຫຸຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສມກ຺ຂາຕາໂຣ. ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ປຏິເວຘສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສ, ຕິວິຘສ຺ສາປິ ວາ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສ ເທເສຕາໂຣ.

ທສ຺ສນມ຺ປຫນ຺ຕິ ທສ຺ສນມ຺ປິ ອຫໍ. ຕໍ ປເນຕໍ ຈກ຺ຂຸທສ຺ສນໍ ຎາຓທສ຺ສນນ຺ຕິ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ປສນ຺ເນຫິ ຈກ຺ຂູຫິ ອຣິຍານໍ ໂອໂລກນໍ ຈກ຺ຂຸທສ຺ສນໍ ນາມ. ອຣິຍຠາວກຣານໍ ປນ ຘມ຺ມານໍ ອຣິຍຠາວສ຺ສ ຈ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜເລຫິ ອຘິຄໂມ ຎາຓທສ຺ສນໍ ນາມ. ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ຈກ຺ຂຸທສ຺ສນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ອຣິຍານຎ຺ຫິ ປສນ຺ເນຫິ ຈກ຺ຂູຫິ ໂອໂລກນມ຺ປິ ສຕ຺ຕານໍ ພຫູປກາຣເມວ. ສວນນ຺ຕິ ‘‘ອສຸໂກ ນາມ ຂີຓາສໂວ ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ຣຏ຺ເຐ ວາ ຊນປເທ ວາ ຄາເມ ວາ ນິຄເມ ວາ ວິຫາເຣ ວາ ເລເຓ ວາ ວສຕີ’’ຕິ ກເຖນ຺ຕານໍ ໂສເຕນ ສວນໍ, ເອຕມ຺ປິ ພຫູປກາຣເມວ. ອຸປສງ຺ກມນນ຺ຕິ ‘‘ທານໍ ວາ ທສ຺ສາມິ, ປຎ຺ຫໍ ວາ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມິ, ຘມ຺ມໍ ວາ ໂສສ຺ສາມິ, ສກ຺ກາຣໍ ວາ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວຣູເປນ ຈິຕ຺ເຕນ ອຣິຍານໍ ອຸປສງ຺ກມນໍ. ປຍິຣຸປາສນນ຺ຕິ ປຎ຺ຫປຍິຣຸປາສນໍ, ອຣິຍານໍ ຄຸເຓ ສຸຕ຺ວາ ເຕ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ ທານໍ ວາ ທຕ຺ວາ ວຕ຺ຕໍ ວາ ກຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ, ກຸສລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈາທິກຣຓໍ ປຍິຣຸປາສນໍເຍວ. ອນຸສ຺ສຣຓນ຺ຕິ ຣຕ຺ຕິຏ຺ຐານທິວາຏ຺ຐາເນສຸ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ‘‘ອິທານິ ອຣິຍາ ຄຸມ຺ພເລຓມຓ຺ຑປາທີສຸ ຌານວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜລສຸເຂຫິ ວີຕິນາເມນ຺ຕີ’’ຕິ ເຕສໍ ທິພ຺ພວິຫາຣາທິຄຸຓວິເສສາຣມ຺ມຓໍ ອນຸສ຺ສຣຓໍ. ໂຍ ວາ ເຕສໍ ສນ຺ຕິກາ ໂອວາໂທ ລທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ຕໍ ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ສີລໍ ກຖິຕໍ, ອິມສ຺ມິໍ ສມາຘິ, ອິມສ຺ມິໍ ວິປສ຺ສນາ, ອິມສ຺ມິໍ ມຄ຺ໂຄ, ອິມສ຺ມິໍ ຜລ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອນຸສ຺ສຣຓໍ.

ອນຸປພ຺ພຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຣິເຍສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທຕ຺ວາ ຆຣາ ນິກ຺ຂມ຺ມ ເຕສໍ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ. ອຣິເຍສຸ ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທຕ຺ວາ ເຕສໍເຍວ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ເຕສໍເຍວ ໂອວາທານຸສາສນິໍ ປຈ຺ຈາສີສມານສ຺ສ ຈຣໂຕປິ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອນຸປພ຺ພຊ຺ຊາ ນາມ, ອຎ຺ເຎສໍ ສນ຺ຕິເກ ໂອວາທານຸສາສນິໍ ປຈ຺ຈາສີສມານສ຺ສ ຈຣໂຕປິ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອນຸປພ຺ພຊ຺ຊາ ນາມ, ອຣິເຍສຸ ປສາເທນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣິຍານໍ ສນ຺ຕິເກ ໂອວາທານຸສາສນິໍ ປຈ຺ຈາສີສມານສ຺ສ ຈຣໂຕປິ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອນຸປພ຺ພຊ຺ຊາວ. ອຎ຺ເຎສຸ ປນ ປສາເທນ ອຎ຺ເຎສໍເຍວ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎສໍເຍວ ໂອວາທານຸສາສນິໍ ປຈ຺ຈາສີສມານສ຺ສ ຈຣໂຕ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອນຸປພ຺ພຊ຺ຊາ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປພ຺ພຊິເຕສຸ ປນ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຕາວ ອນຸປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປພ຺ພຊິຕາ ສຕສຫສ຺ສມຕ຺ຕາ ອເຫສຸໍ, ຕຖາ ເຖຣສ຺ເສວ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກສ຺ສ ຈນ຺ທຄຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ, ຕສ຺ສາປິ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກສ຺ສ ສູຣິຍຄຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ, ຕສ຺ສາປິ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກສ຺ສ ອສ຺ສຄຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ, ຕສ຺ສາປິ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກສ຺ສ ໂຍນກຘມ຺ມຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ. ຕສ຺ສ ປນ ສທ຺ຘິວິຫາຣິໂກ ອໂສກຣຎ຺ໂຎ ກນິຏ຺ຐຠາຕາ ຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ນາມ ອໂຫສິ. ຕສ຺ສ ອນຸປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປພ຺ພຊິຕາ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍໂກຏິສງ຺ຂາ ອເຫສຸໍ. ທີປປ຺ປສາທກມຫາມຫິນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ປນ ອນຸປພ຺ພຊິຕານໍ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖິ. ຍາວຊ຺ຊທິວສາ ລງ຺ກາທີເປ ສຕ຺ຖຣິ ປສາເທນ ປພ຺ພຊນ຺ຕາ ມຫາມຫິນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ເສວ ອນຸປພ຺ພຊ຺ຊນ຺ຕິ ນາມ.

ອິທານິ ເຍນ ກາຣເຓນ ເຕສໍ ອຣິຍານໍ ທສ຺ສນາທິ ພຫູປກາຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຖາຣູເປ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຖາຣູເປຕິ ຕາທິເສ ສີລາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ເນ ອຣິເຍ. ຍສ຺ມາ ທສ຺ສນສວນານຸສ຺ສຣຓານິ ອຸປສງ຺ກມນປຍິຣຸປາສນຏ຺ຐານານິ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ອນາມສິຕ຺ວາ ອຸປສງ຺ກມນປຍິຣຸປາສນານິເຍວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເສວໂຕ ຠຊໂຕ ປຍິຣຸປາສໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທສ຺ສນສວນານຸສ຺ສຣຓໂຕ ຫິ ອຣິເຍສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ໂຘ ເຕ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ລທ຺ຘສວນານຸຕ຺ຕຣິໂຍ ອປຣິປູເຣ ສີລາທິຄຸເຓ ປຣິປູເຣສ຺ສຕີຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສທ຺ຘາຊາໂຕ ອຸປສງ຺ກມຕິ, ອຸປສງ຺ກມນ຺ໂຕ ປຍິຣຸປາສຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໓).

ຕຕ຺ຖ ເສວໂຕຕິ ວຕ຺ຕປຏິວຕ຺ຕກຣຓວເສນ ກາເລນ ກາລໍ ອຸປສງ຺ກມໂຕ. ຠຊໂຕຕິ ສມ຺ປິຍາຍນຠຕ຺ຕິວເສນ ຠຊໂຕ. ປຍິຣຸປາສໂຕຕິ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉເນນ ປຏິປຕ຺ຕິອນຸກຣເຓນ ຈ ປຍິຣຸປາສໂຕຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ປທານໍ ອຕ຺ຖວິຠາໂຄ ທີເປຕພ຺ໂພ. ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນສ຺ສ ປາຣິປູຣິ ເອກູນວີສຕິມສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເອວຣູປາ ຈ ເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູຕິອາທີສຸ ເຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຄຸຓສມນ຺ນາຄເມນ ເອວຣູປາ ເອທິສາ ຠິນ຺ນສພ຺ພກິເລສາ ຠິກ຺ຂູ, ເຕ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິຫິເຕສຸ ສຕ຺ຕານໍ ນິໂຍຊນວເສນ ອນຸສາສນໂຕ ສຕ຺ຖາໂຣຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຊາຕິກນ຺ຕາຣາທິນິຕ຺ຖຣຓໂຕ ສຕ຺ຖວາຫາຕິປິ, ຣາຄາທິຣຓານໍ ຊຫນໂຕ ຊຫາປນໂຕ ຈ ຣຓຎ຺ຊຫາຕິປິ, ອວິຊ຺ຊາຕມສ຺ສ ວິໂນທນໂຕ ວິໂນທາປນໂຕ ຈ ຕໂມນຸທາຕິປິ, ສປຣສນ຺ຕາເນສຸ ປຎ຺ຎາອາໂລກປຎ຺ຎາໂອຠາສປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕານໍ ກຣເຓນ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ອາໂລກາທິກຣາຕິປິ, ຕຖາ ຎາຓຸກ຺ກາຎາຓປ຺ປຠາຘມ຺ມຸກ຺ກາຘມ຺ມປ຺ປຠານໍ ຘາຣເຓນ ກຣເຓນ ຈ ອຸກ຺ກາຘາຣາຕິປິ, ປຠງ຺ກຣາຕິປິ, ອາຣກຕ຺ຕາ ກິເລເສຫິ, ອນເຍ ນ ອິຣິຍນໂຕ, ອເຍ ຈ ອິຣິຍນໂຕ ປເຣສໍ ຕຖາຠາວເຫຕຸຠາວໂຕ, ສເທວເກນ ໂລເກນ ອຣຓີຍໂຕ ອຣິຍາຕິປິ, ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸຘມ຺ມຈກ຺ຂູນໍ ສາຕິສຍປຏິລາເຠນ ຈກ຺ຂຸມນ຺ໂຕຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.

ຄາຖາສຸ ປາໂມຊ຺ຊກຣຓໍ ຐານນ຺ຕິ ນິຣາມິສສ຺ສ ປໂມທສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ ຐານໍ ກາຣຓໍ. ເອຕນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພນິທສ຺ສນໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ວິຊານຕນ຺ຕິ ສໍກິເລສໂວທາເນ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ຕານໍ. ຠາວິຕຕ຺ຕານນ຺ຕິ ຠາວິຕສຠາວານໍ, ກາຍຠາວນາທີຫິ ຠາວິຕສນ຺ຕານານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມຊີວິນນ຺ຕິ ມິຈ຺ຉາຊີວໍ ປຫາຍ ຘມ຺ເມນ ຎາເຍນ ຊີວິກກປ຺ປນໂຕ, ຘມ຺ເມນ ວາ ຎາເຍນ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໂຕ, ສມາປຕ຺ຕິພຫຸລຕາຍ ວາ ອຄ຺ຄຜລຘມ຺ເມນ ຊີວນໂຕ ຘມ຺ມຊີວິນໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍທິທໍ ຠາວິຕຕ຺ຕານໍ ປຣິນິຏ຺ຐິຕສມາຘິປຎ຺ຎາຠາວນານໍ ຕໂຕ ເອວ ຘມ຺ມຊີວິນໍ ອຣິຍານໍ ທສ຺ສນໍ. ເອຕໍ ອວິປ຺ປຏິສາຣນິມິຕ຺ຕານໍ ສີລາທີນໍ ປາຣິປູຣິເຫຕຸຠາວໂຕ ວິຊານຕໍ ສປ຺ປຎ຺ຎຊາຕິການໍ ເອກນ຺ເຕເນວ ປີຕິປາໂມຊ຺ຊກາຣຓນ຺ຕິ.

ອິທານິ ຕໍ ຕສ຺ສ ກາຣຓຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕ ໂຊຕຍນ຺ຕີ’’ຕິ ໂອສານຄາຖາທ຺ວຍມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຕຕິ ເຕ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ຘມ຺ມຊີວິໂນ ອຣິຍາ. ໂຊຕຍນ຺ຕີຕິ ປກາສຍນ຺ຕິ. ຠາສຍນ຺ຕີຕິ ສທ຺ຘມ຺ໂມຠາເສນ ໂລກໍ ປຠາສຍນ຺ຕິ, ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍສນ຺ຕິ ເຍສໍ ອຣິຍານໍ. ສາສນນ຺ຕິ ໂອວາທໍ. ສມ຺ມທຎ຺ຎາຍາຕິ ປຸພ຺ພຠາຄຎາເຓຫິ ສມ຺ມເທວ ຊານິຕ຺ວາ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ປຎ຺ຈມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໕. ຉຏ຺ເຐ ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາທາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເອເຕສູຕິ ອຸປ຺ປາທາ. ກາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ? ຕຓ຺ຫາ. ຕຓ຺ຫາຍ ອຸປ຺ປາທາ ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາທາ, ຕຓ຺ຫາວຕ຺ຖູນິ ຕຓ຺ຫາກາຣຓານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຕ຺ຖາຕິ ເຍສຸ ນິມິຕ຺ຕຠູເຕສຸ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນສີລາ. ຈີວຣເຫຕູຕິ ‘‘ກຕ຺ຖ ມນາປໍ ຈີວຣໍ ລຠິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈີວຣກາຣຓາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິຕິຠວາຠວເຫຕູຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອິຕີຕິ ນິທສ຺ສນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ຍຖາ ຈີວຣາທິເຫຕຸ, ເອວໍ ຠວາຠວເຫຕຸປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠວາຠວາຕິ ເຈຕ຺ຖ ປຓີຕປ຺ປຓີຕານິ ສປ຺ປິນວນີຕາທີນິ ອຘິປ຺ເປຕານິ ຠວຕິ ອາໂຣຄ຺ຍໍ ເອເຕນາຕິ ກຕ຺ວາ. ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວສຸ ປຓີຕປ຺ປຓີຕຕໂຣ ຠວາຠໂວ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ຠໂວຕິ ວາ ສມ຺ປຕ຺ຕິ, ອຠໂວຕິ ວິປຕ຺ຕິ. ຠໂວຕິ ວຸຑ຺ຒິ, ອຠໂວຕິ ຫານິ. ຕໍ ນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ຕຓ຺ຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠວາຠວເຫຕຸ ວາ’’ຕິ.

ຄາຖາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາ ເອວ. ອປິຈ ຕຓ຺ຫາທຸຕິໂຍຕິ ຕຓ຺ຫາສຫາໂຍ. ອຍຎ຺ຫິ ສຕ຺ໂຕ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາຣວຏ຺ເຏ ສໍສຣນ຺ໂຕ ນ ເອກໂກວ ສໍສຣຕິ, ຕຓ຺ຫໍ ປນ ທຸຕິຍິກໍ ສຫາຍິກໍ ລຠິຕ຺ວາວ ສໍສຣຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ປປາຕປາຕໍ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ມຘຸຄຓ຺ຫນກລຸທ຺ທກໍ ວິຍ ອເນກາທີນວາກຸເລສຸປິ ຠເວສຸ ອານິສໍສເມວ ທສ຺ເສນ຺ຕີ ອນຕ຺ຖຊາເລ ສາ ປຣິພ຺ຠມາເປຕິ. ເອຕມາທີນວໍ ຎຕ຺ວາຕິ ເອຕໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ອິຕ຺ຖຠາວຎ຺ຎຖາຠາວສຎ຺ຎິຕໍ ອາທີນວໍ ຊານິຕ຺ວາ. ຕຓ຺ຫໍ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ ‘‘ຕຓ຺ຫາ ຈາຍໍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ປຠໂວ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຊານິຕ຺ວາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ເອກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ. ອິທານິ ຕໍ ຂີຓາສວໍ ໂຖເມນ຺ໂຕ ‘‘ວີຕຕຓ຺ໂຫ’’ຕິອາທິມາຫ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຉຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ສພ຺ຣຫ຺ມກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໖. ສຕ຺ຕເມ ສພ຺ຣຫ຺ມການີຕິ ສເສຏ຺ຐການິ. ເຍສນ຺ຕິ ເຍສໍ ກຸລານໍ. ປຸຕ຺ຕານນ຺ຕິ ປຸຕ຺ເຕຫິ ປູຊິຕສທ຺ທໂຍເຄນ ຫິ ອິທໍ ກຣຓຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ. ອຊ຺ຌາຄາເຣຕິ ສເກ ຆເຣ. ປູຊິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຍໍ ຆເຣ ອຕ຺ຖິ, ເຕນ ປຏິຊຄ຺ຄິຕາ ມນາເປນ ເຈວ ກາຍິກວາຈສິເກນ ຈ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ອິຕິ ມາຕາປິຕຸປູຊການິ ກຸລານິ ‘‘ສພ຺ຣຫ຺ມການີ’’ຕິ ປສໍສິຕ຺ວາ ອຸປຣິປິ ເນສໍ ປສໍສນີຍຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສປຸພ຺ພເທວຕານີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ພ຺ຣຫ຺ມາຕິອາທີນິ ເຕສໍ ພ຺ຣຫ຺ມາທິຠາວສາຘນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕຕ຺ຣາຍມຕ຺ຖວິຠາວນາ – ພ຺ຣຫ຺ມາຕິ ເສຏ຺ຐາຘິວຈນໍ. ຍຖາ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ຈຕສ຺ໂສ ຠາວນາ ອວິຊຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ເມຕ຺ຕາ, ກຣຸຓາ, ມຸທິຕາ, ອຸເປກ຺ຂາຕິ, ເອວໍ ມາຕາປິຕູນໍ ປຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕສ຺ໂສ ຠາວນາ ອວິຊຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕາ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ເວທິຕພ຺ພາ – ກຸຈ຺ຉິຄຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ທາຣເກ ‘‘ກທາ ນ ໂຂ ປຸຕ຺ຕກໍ ອໂຣຄໍ ປຣິປຸຓ຺ຓງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄໍ ປສ຺ສິສ຺ສາມາ’’ຕິ ມາຕາປິຕູນໍ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຍທາ ປເນສ ມນ຺ໂທ ອຸຕ຺ຕານເສຍ຺ຍໂກ ອູກາຫິ ວາ ມງ຺ກຸເລຫິ ວາ ທຏ຺ໂຐ ທຸກ຺ຂເສຍ຺ຍາຍ ວາ ປີຬິໂຕ ປໂຣທຕິ ວິຣວຕິ, ຕທາສ຺ສ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ມາຕາປິຕູນໍ ກາຣຸຎ຺ຎໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອາຘາວິຕ຺ວາ ວິຘາວິຕ຺ວາ ກີຬນກາເລ ປນ ໂລຠນີຍວຍສ຺ມິໍ ວາ ຐິຕກາເລ ທາຣກໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ມາຕາປິຕູນໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສປ຺ປິມຓ຺ເຑ ປກ຺ຂິຕ຺ຕສຕວິຫຕກປ຺ປາສປິຈຸປຏລໍ ວິຍ ມຸທຸກໍ ອາໂມທິຕໍ ປໂມທິຕໍ, ຕທາ ເນສໍ ມຸທິຕາ ລພ຺ຠຕິ. ຍທາ ປນ ເຕສໍ ປຸຕ຺ໂຕ ທາຣຠຣຓໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕິ, ຕທາ ມາຕາປິຕູນໍ ‘‘ສກ຺ໂກຕິ ທານິ ໂນ ປຸຕ຺ຕໂກ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ຊີວິຕຸ’’ນ຺ຕິ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາໂວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວໍ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ອຸເປກ຺ຂາ ລພ຺ຠຕິ. ເອວໍ ມາຕາປິຕູນໍ ປຸຕ຺ເຕສຸ ຍຖາກາລໍ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣສ຺ສ ລພ຺ຠນໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມສທິສວຸຕ຺ຕິຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມາຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕູນໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ປຸພ຺ພເທວຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ເທວາ ນາມ ຕິວິຘາ – ສມ຺ມຸຕິເທວາ, ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ, ວິສຸທ຺ຘິເທວາຕິ. ເຕສຸ ສມ຺ມຸຕິເທວາ ນາມ ຣາຊາໂນ ຂຕ຺ຕິຍາ. ເຕ ຫິ ‘‘ເທໂວ, ເທວີ’’ຕິ ໂລເກ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ, ເທວາ ວິຍ ໂລກສ຺ສ ນິຄ຺ຄຫານຸຄ຺ຄຫສມຕ຺ຖາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ອຸປປຕ຺ຕິເທວາ ນາມ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຠວຄ຺ຄາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສຕ຺ຕາ. ວິສຸທ຺ຘິເທວາ ນາມ ຂີຓາສວາ ສພ຺ພກິເລສວິສຸທ຺ຘິໂຕ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ທິພ຺ພນ຺ຕິ, ກີຬນ຺ຕິ, ລຬນ຺ຕິ, ໂຊຕນ຺ຕິ ປຏິປກ຺ຂໍ ຊຍນ຺ຕິ ວາຕິ ເທວາ. ເຕສຸ ສພ຺ພເສຏ຺ຐາ ວິສຸທ຺ຘິເທວາ. ຍຖາ ເຕ ພາລຊເນຫິ ກຕໍ ອປຣາຘໍ ອຄເຓຕ຺ວາ ເອກນ຺ເຕເນວ ເຕສໍ ອນຕ຺ຖຫານິໍ ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອາກງ຺ຂນ຺ຕາວ ຍຖາວຸຕ຺ຕພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣໂຍເຄນ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຕາຍ ຈ ເຕສໍ ກາຣານໍ ມຫປ຺ຜລຕໍ ມຫານິສໍສຕຎ຺ຈ ອາວຫນ຺ຕິ; ເອວເມວ ມາຕາປິຕໂຣປິ ປຸຕ຺ຕານໍ ອປຣາຘໍ ອຄເຓຕ຺ວາ ເອກນ຺ເຕເນວ ເຕສໍ ອນຕ຺ຖຫານິໍ ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອາກງ຺ຂນ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣສ຺ສ ລພ຺ຠນໂຕ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕາ ປຣມທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍາ ຫຸຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນິ ກຕານໍ ກາຣານໍ ມຫປ຺ຜລຕໍ ມຫານິສໍສຕຎ຺ຈ ອາວຫນ຺ຕິ. ສພ຺ພເທເວຫິ ຈ ປຐມໍ ເຕສໍ ອຸປກາຣວນ຺ຕຕາຍ ເຕ ອາທິໂຕເຍວ ເທວາ. ເຕສຎ຺ຫິ ວເສນ ເຕ ປຐມໍ ອຎ຺ເຎ ເທເວ ‘‘ເທວາ’’ຕິ ຊານນ຺ຕິ ອາຣາເຘນ຺ຕິ ປຍິຣຸປາສນ຺ຕິ, ອາຣາຘນວິຘິໍ ຎຕ຺ວາ ຕຖາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕາ ຕສ຺ສາ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຜລໍ ອຘິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ປຈ຺ຉາເທວາ ນາມ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸພ຺ພເທວຕາຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕູນໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ປຸພ຺ພາຈຣິຍາຕິ ປຐມອາຈຣິຍາ. ມາຕາປິຕໂຣ ຫິ ປຸຕ຺ເຕ ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕາ ອຕິຕຣຸຓກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ‘‘ເອວໍ ນິສີທ, ເອວໍ ຄຈ຺ຉ, ເອວໍ ຕິຏ຺ຐ, ເອວໍ ສຍ, ເອວໍ ຂາທ, ເອວໍ ຠຸຎ຺ຊ, ອຍໍ ເຕ ‘ຕາຕາ’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ອຍໍ ‘ຠາຕິກາ’ຕິ, ອຍໍ ‘ຠຄິນີ’ຕິ, ອິທໍ ນາມ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອິທໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອສຸກໍ ນາມ ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ອສຸກໍ ນາມ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຄາເຫນ຺ຕິ ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕິ. ອປຣຠາເຄ ອຎ຺ເຎ ອາຈຣິຍາປິ ສິປ຺ປໍ ມຸທ຺ທໍ ຄຓນນ຺ຕິ ເອວມາທິໍ ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕິ, ອຎ຺ເຎ ສຣຓານິ ເທນ຺ຕິ, ສີເລສຸ ປຕິຏ຺ຐາເປນ຺ຕິ, ປພ຺ພາເຊນ຺ຕິ, ຘມ຺ມໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປນ຺ຕິ, ອຸປສມ຺ປາເທນ຺ຕິ, ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄາທີນິ ປາເປນ຺ຕິ. ອິຕິ ສພ຺ເພປິ ເຕ ປຈ຺ຉາອາຈຣິຍາ ນາມ. ມາຕາປິຕໂຣ ປນ ສພ຺ພປຐມໍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸພ຺ພາຈຣິຍາຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕູນໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ອາຫຸເນຍ຺ຍາຕິ ອາເນຕ຺ວາ ຫຸນິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫຸນໍ, ທູຣໂຕປິ ອາເນຕ຺ວາ ຜລວິເສສໍ ອາກງ຺ຂນ຺ເຕນ ຄຸຓວນ຺ເຕສຸ ທາຕພ຺ພານໍ ອນ຺ນປານວຕ຺ຖຈ຺ຉາທນາທີນໍ ເອຕໍ ນາມໍ, ອຸປກາຣເຂຕ຺ຕຕາຍ ຕໍ ອາຫຸນໍ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ອາຫຸເນຍ຺ຍາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຫຸເນຍ຺ຍາຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕູນໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ອິທານິ ເຕສໍ ພ຺ຣຫ຺ມາທິຠາເວ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ພຫຸກາຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕູຕິ ຕໍ ມາຕາປິຕູນໍ ພ຺ຣຫ຺ມາທິອຘິວຈນໍ ເກນ ກາຣເຓນາຕິ ເຈຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພຫຸກາຣາຕິ ພຫູປກາຣາ. ອາປາທກາຕິ ຊີວິຕສ຺ສ ອາປາທກາ, ປາລກາ. ປຸຕ຺ຕານຎ຺ຫິ ມາຕາປິຕູຫິ ຊີວິຕໍ ອາປາທິຕໍ ປາລິຕໍ ຆຏິຕໍ ອນຸປ຺ປພນ຺ເຘນ ປວຕ຺ຕິຕໍ ສມ຺ປາທິຕໍ. ໂປສກາຕິ ຫຕ຺ຖປາເທ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ຫທຍໂລຫິຕໍ ປາເຍຕ຺ວາ ໂປເສຕາໂຣ. ອິມສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ທສ຺ເສຕາໂຣຕິ ປຸຕ຺ຕານໍ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓທສ຺ສນໍ ນາມ ມາຕາປິຕໂຣ ນິສ຺ສາຍ ຊາຕນ຺ຕິ ເຕ ເນສໍ ອິມສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ທສ຺ເສຕາໂຣ ນາມ. ອິຕິ ເຕສໍ ພຫຸກາຣຕ຺ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມາທິຠາວສ຺ສ ກາຣຓໍ ທສ຺ສິຕໍ, ເຍນ ປຸຕ຺ໂຕ ມາຕາປິຕູນໍ ໂລກິເຍນ ອຸປກາເຣນ ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ປຣິຍນ຺ຕໍ ປຏິກາຣໍ ກາຕຸໍ ນ ສມຕ຺ໂຖເຍວ. ສເຈ ຫິ ປຸຕ຺ໂຕ ‘‘ມາຕາປິຕູນໍ ອຸປກາຣສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປກາຣໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຸຏ຺ຐາຍ ສມຸຏ຺ຐາຍ ວາຍມນ຺ໂຕ ທກ຺ຂິເຓ ອໍສກູເຏ ມາຕຣໍ, ອິຕຣສ຺ມິໍ ປິຕຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ວສ຺ສສຕາຍຸໂກ ສກລໍ ວສ຺ສສຕມ຺ປິ ປຣິຫເຣຍ຺ຍ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸຈ຺ຉາທນປຣິມທ຺ທນນ຺ຫາປນສມ຺ພາຫນາທີຫິ ຈ ຍຖາຣຸຈິ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ເຕສໍ ມຸຕ຺ຕກຣີສມ຺ປິ ອຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ, ນ ເອຕ຺ຕາວຕາ ປຸຕ຺ເຕນ ມາຕາປິຕູນໍ ປຏິກາໂຣ ກໂຕ ໂຫຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສທ຺ຘາທິຄຸຓວິເສເສ ປຕິຏ຺ຐາປນາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ທ຺ວິນ຺ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ນ ສຸປ຺ປຏິກາຣໍ ວທາມິ. ກຕເມສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ? ມາຕຸ ຈ ປິຕຸ ຈ. ເອເກນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອໍເສນ ມາຕຣໍ ປຣິຫເຣຍ຺ຍ, ເອເກນ ອໍເສນ ປິຕຣໍ ປຣິຫເຣຍ຺ຍ ວສ຺ສສຕາຍຸໂກ ວສ຺ສສຕຊີວີ, ໂສ ຈ ເນສໍ ອຸຈ຺ຉາທນປຣິມທ຺ທນນ຺ຫາປນສມ຺ພາຫເນນ, ເຕ ຈ ຕຕ຺ເຖວ ມຸຕ຺ຕກຣີສໍ ຈເຊຍ຺ຍຸໍ, ນ ຕ຺ເວວ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕູນໍ ກຕໍ ວາ ໂຫຕິ ປຏິກຕໍ ວາ. ອິມິສ຺ສາ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາປຖວິຍາ ປຫູຕຣຕ຺ຕຣຕນາຍ ມາຕາປິຕໂຣ ອິສ຺ສຣິຍາຘິປຈ຺ເຈ ຣຊ຺ເຊ ປຕິຏ຺ຐາເປຍ຺ຍ, ນ ຕ຺ເວວ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕູນໍ ກຕໍ ວາ ໂຫຕິ ປຏິກຕໍ ວາ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ພຫຸກາຣາ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕໂຣ ປຸຕ຺ຕານໍ ອາປາທກາ ໂປສກາ ອິມສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ທສ຺ເສຕາໂຣ.

‘‘ໂຍ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕໂຣ ອສ຺ສທ຺ເຘ ສທ຺ຘາສມ຺ປທາຍ ສມາທເປຕິ ນິເວເສຕິ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ. ທຸສ຺ສີເລ ສີລສມ຺ປທາຍ, ມຈ຺ຉຣິໂນ ຈາຄສມ຺ປທາຍ, ທຸປ຺ປຎ຺ເຎ ປຎ຺ຎາສມ຺ປທາຍ ສມາທເປຕິ ນິເວເສຕິ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕາປິຕູນໍ ກຕຎ຺ຈ ໂຫຕິ ປຏິກຕຎ຺ຈາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໒.໓໔).

ຕຖາ –

‘‘ມາຕາປິຕຸອຸປຏ຺ຐານໍ, ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ’’ຕິ; (ຂຸ. ປາ. ໕.໖);

‘‘ມາຕາປິຕຸອຸປຏ຺ຐານໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິຕປຎ຺ຎຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ –

ເອວມາທີນິ ມາຕາປິຕູນໍ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ພຫູປກາຣຠາວສາຘການິ ສຸຕ຺ຕານິ ທຏ຺ຐພ຺ພານິ.

ຄາຖາສຸ ວຸຈ຺ຈເຣຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ກຖີຍນ຺ຕິ. ປຊາຍ ອນຸກມ຺ປກາຕິ ປເຣສໍ ປາຓໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາປິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ຍໍກິຎ຺ຈິ ຈຊິຕ຺ວາປິ ອຕ຺ຕໂນ ປຊໍ ປຏິຊຄ຺ຄນ຺ຕິ ໂຄປຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ປຊາຍ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຕ຺ຕານໍ ອນຸກມ຺ປກາ ອນຸຄ຺ຄາຫກາ.

ນມສ຺ເສຍ຺ຍາຕິ ສາຍໍ ປາຕໍ ອຸປຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ມຍ຺ຫໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ນມກ຺ກາຣໍ ກເຣຍ຺ຍ. ສກ຺ກເຣຍ຺ຍາຕິ ສກ຺ກາເຣນ ປຏິມາເນຍ຺ຍ. ອິທານິ ຕໍ ສກ຺ກາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນ຺ເນນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອນ຺ເນນາຕິ ຍາຄຸຠຕ຺ຕຂາທນີເຍນ. ປາເນນາຕິ ອຏ຺ຐວິຘປາເນນ. ວຕ຺ເຖນາຕິ ນິວາສນປາຣຸປເນນ. ສຍເນນາຕິ ມຎ຺ຈປີຐຠິສິພິມ຺ໂພຫນາທິນາ ສຍເນນ. ອຸຈ຺ຉາທເນນາຕິ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ ປຏິວິໂນເທຕ຺ວາ ສຸຄນ຺ຘກຣຓຸຈ຺ຉາທເນນ. ນ຺ຫາເນນາຕິ ສີຕກາເລ ອຸຓ຺ໂຫທເກນ, ອຸຓ຺ຫກາເລ ສີໂຕທເກນ ຄຕ຺ຕານິ ປຣິສິຎ຺ຈິຕ຺ວາ ນ຺ຫາປເນນ. ປາທານໍ ໂຘວເນນ ຈາຕິ ອຸຓ຺ໂຫທກສີໂຕທເກຫິ ປາທໂຘວເນນ ເຈວ ເຕລມກ຺ຂເນນ ຈ.

ຕາຍ ນໍ ປາຣິຈຣິຍາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ນນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ຍຖາວຸຕ຺ຕປຣິຈຣເຓນ. ອຖ ວາ ປາຣິຈຣິຍາຍາຕິ ຠຣຓກິຈ຺ຈກຣຓກຸລວໍສປຕິຏ຺ຐາປນາທິນາ ປຎ຺ຈວິຘອຸປຏ຺ຐາເນນ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ປຎ຺ຈຫິ ໂຂ, ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕ, ຐາເນຫິ ປຸຕ຺ເຕນ ປຸຣຕ຺ຖິມາ ທິສາ ມາຕາປິຕໂຣ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕພ຺ພາ ‘ຠໂຕ ເນ ຠຣິສ຺ສາມິ, ກິຈ຺ຈໍ ເນສໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ກຸລວໍສໍ ຐເປສ຺ສາມິ, ທາຍຊ຺ຊໍ ປຏິປຊ຺ຊິສ຺ສາມິ. ອຖ ວາ ປນ ເນສໍ ເປຕານໍ ກາລກຕານໍ ທກ຺ຂິຓມນຸປ຺ປທສ຺ສາມີ’ຕິ. ອິເມຫິ ໂຂ, ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕ, ປຎ຺ຈຫິ ຐາເນຫິ ປຸຕ຺ເຕນ ປຸຣຕ຺ຖິມາ ທິສາ ມາຕາປິຕໂຣ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕາ ປຎ຺ຈຫິ ຐາເນຫິ ປຸຕ຺ຕໍ ອນຸກມ຺ປນ຺ຕິ – ປາປາ ນິວາເຣນ຺ຕິ, ກລ຺ຍາເຓ ນິເວເສນ຺ຕິ, ສິປ຺ປໍ ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕິ, ປຕິຣູເປນ ທາເຣນ ສໍໂຍເຊນ຺ຕິ, ສມເຍ ທາຍຊ຺ຊໍ ນິຍ຺ຍາເທນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໒໖໗).

ອປິຈ ໂຍ ມາຕາປິຕໂຣ ຕີສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ອຠິປ຺ປສນ຺ເນ ກຕ຺ວາ ສີເລສຸ ວາ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ວາ ນິໂຍເຊຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫຕິ, ອຍໍ ມາຕາປິຕຸອຸປຏ຺ຐາການໍ ອຄ຺ໂຄຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສາ ປນາຍໍ ປາຣິຈຣິຍາ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຠຍໂລກຫິຕສຸຂາວຫາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິເຘວ ນໍ ປສໍສນ຺ຕິ, ເປຈ຺ຈ ສຄ຺ເຄ ປໂມທຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ. ມາຕາປິຕຸອຸປຏ຺ຐາກຎ຺ຫິ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຓ຺ຑິຕມນຸສ຺ສາ ຕຕ຺ຖ ປາຣິຈຣິຍາຍ ປສໍສນ຺ຕິ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ ໂຖເມນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ຈ ທິຏ຺ຐານຸຄຕິໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕາ ສຍມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ມາຕາປິຕູສຸ ຕຖາ ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ ປສວນ຺ຕິ. ເປຈ຺ຈາຕິ ປຣໂລກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຄ຺ເຄ ຐິໂຕ ມາຕາປິຕຸປຏ຺ຐາໂກ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕີຫິ ໂມທຕິ ປໂມທຕິ ອຠິນນ຺ທຕີຕິ.

ສຕ຺ຕມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ພຫຸກາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໗. ອຏ຺ຐເມ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເຈວ ຄຫປຕິກາ ຈ. ຐເປຕ຺ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓ ເຍ ເກຈິ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສນ຺ຕາ ອິຘ ຄຫປຕິກາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຍຕິ ອນິຍມໂຕ ນິທ຺ທິຏ຺ຐປຣາມສນໍ. ໂວຕິ ອຸປໂຍຄພຫຸວຈນໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຠິກ຺ຂເວ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ພຫູປກາຣາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາ, ເຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເຈວ ເສສອຄາຣິກາ ຈ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ເອວ ອມ຺ຫາກໍ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ, ຍຕ຺ຖ ມຍໍ ອຸທ຺ຘຄ຺ຄິກໍ ທກ຺ຂິຓໍ ປຕິຏ຺ຐາເປມ ໂສວຄ຺ຄິກໍ ສຸຂວິປາກໍ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິກ’’ນ຺ຕິ ຈີວຣາທີຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປຕິອຸປຏ຺ຐິຕາຕິ.

ເອວໍ ‘‘ອາມິສທາເນນ ອາມິສສໍວິຠາເຄນ ອາມິສານຸຄ຺ຄເຫນ ຄຫຏ຺ຐາ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸປກາຣວນ຺ໂຕ’’ຕິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຘມ຺ມທາເນນ ຘມ຺ມສໍວິຠາເຄນ ຘມ຺ມານຸຄ຺ຄເຫນ ຠິກ຺ຂູນມ຺ປິ ເຕສໍ ອຸປກາຣວນ຺ຕຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຸມ຺ເຫປິ, ຠິກ຺ຂເວ,’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອິມິນາ ກິໍ ກຖິຕໍ? ປິຓ຺ຑາປຈາຍນໍ ນາມ ກຖິຕໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຠິກ຺ຂເວ, ຍສ຺ມາ ອິເມ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາ ເນວ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຎາຕກາ, ນ ມິຕ຺ຕາ, ນ ອິຓໍ ວາ ຘາເຣນ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ ‘‘ອິເມ ສມຓາ ສມ຺ມຄ຺ຄຕາ ສມ຺ມາ ປຏິປນ຺ນາ, ເອຕ຺ຖ ໂນ ກາຣາ ມຫປ຺ຜລາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ ມຫານິສໍສາ’’ຕິ ຜລວິເສສໍ ອາກງ຺ຂນ຺ຕາ ຕຸມ຺ເຫ ຈີວຣາທີຫິ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຕໍ ເຕສໍ ອຘິປ຺ປາຍໍ ປຣິປູເຣນ຺ຕາ ອປ຺ປມາເທນ ສມ຺ປາເທຖ, ຘມ຺ມເທສນາປິ ໂວ ກາຣການໍເຍວ ໂສຠຕິ, ອາເທຍ຺ຍາ ຈ ໂຫຕິ, ນ ອິຕເຣສນ຺ຕິ ເອວໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ອປ຺ປມາໂທ ກຣຓີໂຍຕິ.

ເອວມິທໍ, ຠິກ຺ຂເວຕິອາທີສຸ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຠິກ຺ຂເວ, ເອວໍ ອິມິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ຄຫຏ຺ຐປພ຺ພຊິເຕຫິ ອາມິສທານຘມ຺ມທານວເສນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສນ຺ນິສ຺ສາຍ ກາມາທິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ໂອຆສ຺ສ ນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖາຍ ສກລສ຺ສປິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ສມ຺ມເທວ ປຣິໂຍສານກຣຓາຍ ອຸໂປສຖສີລນິຍມາທິວເສນ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລາທິວເສນ ວາ ອິທໍ ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍຎ຺ຈ ວຸສ຺ສຕິ ຈຣີຍຕີຕິ.

ຄາຖາສຸ ສາຄາຣາຕິ ຄຫຏ຺ຐາ. ອນຄາຣາຕິ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕອຄາຣາ ປພ຺ພຊິຕາ. ອຸໂຠ ອຎ຺ໂຎຎ຺ຎນິສ຺ສິຕາຕິ ເຕ ອຸໂຠປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສນ຺ນິສ຺ສິຕາ. ສາຄາຣາ ຫິ ອນຄາຣານໍ ຘມ຺ມທານສນ຺ນິສ຺ສິຕາ, ອນຄາຣາ ຈ ສາຄາຣານໍ ປຈ຺ຈຍທານສນ຺ນິສ຺ສິຕາ. ອາຣາຘຍນ຺ຕີຕິ ສາເຘນ຺ຕິ ສມ຺ປາເທນ຺ຕິ. ສທ຺ຘມ຺ມນ຺ຕິ ປຏິປຕ຺ຕິສທ຺ຘມ຺ມໍ ປຏິເວຘສທ຺ຘມ຺ມຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ອຸຕ຺ຕມໍ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ໂຍຄກ຺ເຂມໍ ອນຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ. ສາຄາເຣສູຕິ ສາຄາເຣຫິ, ນິສ຺ສກ຺ເກ ອິທໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ, ສາຄາຣານໍ ວາ ສນ຺ຕິເກ. ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາວເສສໍ ທຸວິຘໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ເຠສຊ຺ຊຎ຺ຈ. ປຣິສ຺ສຍວິໂນທນນ຺ຕິ ອຸຕຸປຣິສ຺ສຍາທິປຣິສ຺ສຍຫຣຓໍ ວິຫາຣາທິອາວສຖໍ. ສຸຄຕນ຺ຕິ ສມ຺ມາ ປຏິປນ຺ນໍ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊເນນ ສທ຺ຘິໍ ອຏ຺ຐວິຘໍ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລໍ. ສາວໂກ ຫິ ອິຘ ສຸຄໂຕຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຆຣເມສິໂນຕິ ຆຣໍ ເອສິໂນ, ເຄເຫ ຐຕ຺ວາ ຆຣາວາສໍ ວສນ຺ຕາ ໂຠຄູປກຣຓານິ ເຈວ ຄຫຏ຺ຐສີລາທີນິ ຈ ເອສນສີລາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ທຫາໂນ ອຣຫຕນ຺ຕິ ອຣຫນ຺ຕານໍ ອຣິຍານໍ ວຈນໍ, ເຕສໍ ວາ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໍ ສທ຺ທຫນ຺ຕາ. ‘‘ອທ຺ຘາ ອິເມ ສມ຺ມາ ປຏິປນ຺ນາ, ຍຖາ ອິເມ ກເຖນ຺ຕິ, ຕຖາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ສາ ປຏິປຕ຺ຕິ ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສໍວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ອຠິສທ຺ທຫນ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສທ຺ທຫນ຺ຕາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ອຣິຍປຎ຺ຎາຍາຕິ ສຸວິສຸທ຺ຘປຎ຺ຎາຍ. ຌາຍິໂນຕິ ອາຣມ຺ມຓລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານວເສນ ທຸວິເຘນປິ ຌາເນນ ຌາຍິໂນ.

ອິຘ ຘມ຺ມໍ ຈຣິຕ຺ວານາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ, ອິມສ຺ມິໍ ວາ ສາສເນ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣສຸຂສ຺ສ ມຄ຺ຄຠູຕໍ ສີລາທິຘມ຺ມໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຍາວ ປຣິນິພ຺ພານໍ ນ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕາວເທວ ສຸຄຕິຄາມິໂນ. ນນ຺ທິໂນຕິ ປີຕິໂສມນສ຺ສໂຍເຄນ ນນ຺ທນສີລາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຘມ຺ມໍ ຈຣິຕ຺ວານ ມຄ຺ຄນ຺ຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄໍ ປາປຸຓິຕ຺ວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເທວໂລກສ຺ມິນ຺ຕິ ຉພ຺ພິເຘປິ ກາມາວຈຣເທວໂລເກ. ໂມທນ຺ຕິ ກາມກາມິໂນຕິ ຍຖິຈ຺ຉິຕວຕ຺ຖຸນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຕ ກາມກາມິໂນ ກາມວນ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ປໂມທນ຺ຕີຕິ.

ອຏ຺ຐມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ກຸຫສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໘. ນວເມ ກຸຫາຕິ ສາມນ຺ຕຊປ຺ປນາທິນາ ກຸຫນວຕ຺ຖຸນາ ກຸຫກາ, ອສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນິຈ຺ຉາຍ ໂກຫຎ຺ຎໍ ກຕ຺ວາ ປເຣສໍ ວິມ຺ຫາປກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຖທ຺ຘາຕິ ໂກເຘນ ຈ ມາເນນ ຈ ຖທ຺ຘມານສາ. ‘‘ໂກຘໂນ ໂຫຕິ ອຸປາຍາສພຫຸໂລ, ອປ຺ປມ຺ປິ ວຸຕ຺ໂຕ ສມາໂນ ອຠິສຊ຺ຊຕິ ກຸປ຺ປຕິ ພ຺ຍາປຊ຺ຊຕິ ປຕິຕ຺ຖີຍຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໒໕; ປຸ. ປ. ໑໐໑) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນ ໂກເຘນ ຈ, ‘‘ທຸພ຺ພໂຈ ໂຫຕິ ໂທວຈສ຺ສກຣເຓຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອກ຺ຂໂມ ອປ຺ປທກ຺ຂິຓຄ຺ຄາຫີ ອນຸສາສນິ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໘໑) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນ ໂທວຈສ຺ເສນ ຈ, ‘‘ຊາຕິມໂທ, ໂຄຕ຺ຕມໂທ, ສິປ຺ປມໂທ, ອາໂຣຄ຺ຍມໂທ, ໂຍພ຺ພນມໂທ, ຊີວິຕມໂທ’’ຕິ (ວິຠ. ໘໓໒) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນ ຊາຕິມທາທິເຠເທນ ມເທນ ຈ ຄຣຸກາຕພ຺ເພສຸ ຄຣູສຸ ປຣມນິປຈ຺ຈກາຣໍ ອກຕ຺ວາ ອໂຍສລາກໍ ຄິລິຕ຺ວາ ຐິຕາ ວິຍ ອໂນນຕາ ຫຸຕ຺ວາ ວິຈຣຓກາ. ລປາຕິ ອຸປລາປກາ ມິຈ຺ຉາຊີວວເສນ ກຸລສງ຺ຄາຫກາ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຖໍ ປຍຸຕ຺ຕວາຈາວເສນ ນິປ຺ເປສິກຕາວເສນ ຈ ລປກາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ.

ສິງ຺ຄີຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ສິງ຺ຄໍ? ຍໍ ສິງ຺ຄໍ ສິງ຺ຄາຣຕາ ຈາຕຸຣຕາ ຈາຕຸຣິຍໍ ປຣິກ຺ຂຕ຺ຕຕາ ປາຣິກ຺ຂຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ວິຠ. ໘໕໒) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕຫິ ສິງ຺ຄສທິເສຫິ ປາກຏກິເລເສຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ. ອຸນ຺ນຬາຕິ ອຸຄ຺ຄຕນຬາ, ນຬສທິສໍ ຕຸຈ຺ຉມານໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວິຈຣຓກາ. ອສມາຫິຕາຕິ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາມຕ຺ຕສ຺ສາປິ ອລາຠິໂນ. ນ ເມ ເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູ ມາມກາຕິ ເຕ ມຍ຺ຫໍ ຠິກ຺ຂູ ມມ ສນ຺ຕກາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ເມຕິ ອິທໍ ປທໍ ອຕ຺ຕານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ເຕ ກຸຫນາທິໂຍຄໂຕ ນ ສມ຺ມາ ປຏິປນ຺ນາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນ ມາມກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອປຄຕາຕິ ຍທິປິ ເຕ ມມ ສາສເນ ປພ຺ພຊິຕາ, ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປນ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊນໂຕ ອປຄຕາ ເອວ ອິມສ຺ມາ ຘມ຺ມວິນຍາ, ອິໂຕ ເຕ ສຸວິທູຣວິທູເຣ ຐິຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ນຠຎ຺ຈ ທູເຣ ປຖວີ ຈ ທູເຣ,

ປາຣໍ ສມຸທ຺ທສ຺ສ ຕທາຫຸ ທູເຣ;

ຕໂຕ ຫເວ ທູຣຕຣໍ ວທນ຺ຕິ,

ສຕຎ຺ຈ ຘມ຺ມໍ ອສຕຎ຺ຈ ຣາຊາ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໔.໔໗; ຊາ. ໒.໒໑.໔໑໔);

ວຸທ຺ຘິໍ ວິຣູຬ຺ຫິໍ ເວປຸລ຺ລໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ວຑ຺ຒນວເສນ ວຸທ຺ຘິໍ, ຕຕ຺ຖ ນິຈ຺ຈລຠາເວນ ວິຣູຬ຺ຫິໍ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ປຕ຺ຖຏຠາເວນ ສີລາທິຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘປາຣິປູຣິຍາ ເວປຸລ຺ລໍ. ນ ຈ ເຕ ກຸຫາທິສຠາວາ ຠິກ຺ຂູ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ຈ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕ ໂຂ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂູ ມາມກາຕິ ອິຘາປິ ເມຕິ ອຕ຺ຕານໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕຕ຺ຕາ ວທຕິ, ສມ຺ມາ ປຏິປນ຺ນຕ຺ຕາ ປນ ‘‘ມາມກາ’’ຕິ ອາຫ. ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ສຸກ຺ກປກ຺ໂຂ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄາ ວິຣູຫນ຺ຕິ ນາມ, ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ປນ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ວິຣູຬ຺ຫິໍ ເວປຸລ຺ລໍ ອາປນ຺ນາ ນາມ. ຄາຖາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ເອວ.

ນວມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ນທີໂສຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໐໙. ທສເມ ເສຍ຺ຍຖາປີຕິ ໂອປມ຺ມທສ຺ສນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ຍຖາ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນທິຍາ ໂສເຕນ ໂອວຸຍ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ສີຆໂສຕາຍ ຫາຣຫາຣິນິຍາ ນທິຍາ ອຸທກເວເຄນ ເຫຏ຺ຐໂຕ ວຸຍ຺ເຫຍ຺ຍ ອໂຘ ຫຣິເຍຖ. ປິຍຣູປສາຕຣູເປນາຕິ ປິຍສຠາເວນ ສາຕສຠາເວນ ຈ ກາຣຓຠູເຕນ, ຕສ຺ສໍ ນທິຍໍ ຕສ຺ສາ ວາ ປຣຕີເຣ ມຓິສຸວຓ຺ຓາທິ ອຎ຺ຎໍ ວາ ປິຍວຕ຺ຖຸ ວິຕ຺ຕູປກຣຓໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ຄເຫສ຺ສາມີຕິ ນທິຍໍ ປຕິຕ຺ວາ ໂສເຕນ ອວກຑ຺ເຒຍ຺ຍ. ກິຎ຺ຈາປີຕິ ອນຸຊານນອສມ຺ຠາວນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ກິໍ ອນຸຊານາຕິ, ກິໍ ນ ສມ຺ຠາເວຕິ? ເຕນ ປຸຣິເສນ ອຘິປ຺ເປຕສ຺ສ ປິຍວຕ຺ຖຸສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິຠາວໍ ອນຸຊານາຕິ, ຕຖາຄມນໍ ປນ ອາທີນວວນ຺ຕຕາຍ ນ ສມ຺ຠາເວຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອມ຺ໂຠ, ປຸຣິສ, ຍທິປິ ຕຍາ ອຘິປ຺ເປຕໍ ປິຍວຕ຺ຖຸ ຕຕ຺ຖ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ເອວໍ ຄມເນ ປນ ອຍມາທີນໂວ, ຍໍ ຕ຺ວໍ ເຫຏ຺ຐາ ຣຫທໍ ປຕ຺ວາ ມຣຓໍ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ ປາປຸເຓຍ຺ຍາສີຕິ.

ອຕ຺ຖິ ເຈຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐາ ຣຫໂທຕິ ເອຕິສ຺ສາ ນທິຍາ ເຫຏ຺ຐາ ອນຸໂສຕຠາເຄ ອຕິວິຍ ຄມ຺ຠີຣວິຕ຺ຖໂຕ ເອໂກ ມຫາສໂຣ ອຕ຺ຖິ. ໂສ ຈ ສມນ຺ຕໂຕ ວາຕາຠິຆາຕສມຸຏ຺ຐິຕາຫິ ມຓິມຍປພ຺ພຕກູຏສນ຺ນິຠາຫິ ມຫຕີຫິ ອູມີຫິ ວີຈີຫິ ສອູມິ, ວິສເມສຸ ຠູມິປ຺ປເທເສສຸ ສເວຄໍ ອນຸປກ຺ຂນ຺ທນ຺ເຕນ ອິມິສ຺ສາ ຕາວ ນທິຍາ ມໂຫເຆນ ຕຫິໍ ຕຫິໍ ອາວຏ຺ຏມານວິປຸລຊລຕາຍ ພລວາມຸຂສທິເສຫິ ສຫ ອາວຏ຺ເຏຫີຕິ ສາວຏ຺ໂຏ. ຕໍ ຣຫທໍ ໂອຕິຓ຺ຓສຕ຺ເຕເຍວ ອຕ຺ຕໂນ ນິພທ຺ຘາມິສໂຄຈເຣ ກຕ຺ວາ ອຊ຺ຌາວສນ຺ເຕນ ອຕິວິຍ ຠຍານກທສ຺ສເນນ ໂຆຣເຈຕສາ ທກຣກ຺ຂເສນ ສຄໂຫ ສຣກ຺ຂໂສ, ຈຓ຺ຑມຈ຺ຉມກຣາທິນາ ວາ ສຄໂຫ, ຍຖາວຸຕ຺ຕຣກ຺ຂເສນ ສຣກ຺ຂໂສ.

ຍນ຺ຕິ ເອວໍ ສປ຺ປຏິຠຍໍ ຍໍ ຣຫທໍ. ອມ຺ໂຠ ປຸຣິສາຕິ ອາລປນໍ. ມຣຓໍ ວາ ນິຄຈ຺ຉສີຕິ ຕາຫິ ວາ ອູມີຫິ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ, ເຕສຸ ວາ ອາວຏ຺ເຏສຸ ນິປຕິໂຕ ສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ເຕສໍ ວາ ຈຓ຺ຑມຈ຺ຉມກຣາທີນໍ ມຸເຂ ນິປຕິໂຕ. ຕສ຺ສ ວາ ທກຣກ຺ຂສສ຺ສ ຫຕ຺ຖໍ ຄໂຕ ມຣຓໍ ວາ ຄມິສ຺ສສິ, ອຖ ວາ ປນ ອາຍຸເສເສ ສຕິ ຕໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ອປຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ເຕຫິ ອູມິອາທີຫິ ຊນິຕຆຏ຺ຏິຕວເສນ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ມຣຓປ຺ປມາຓໍ ທຸກ຺ຂໍ ນິຄຈ຺ຉສິ. ປຏິໂສຕໍ ວາຍເມຍ຺ຍາຕິ ໂສ ປຸພ຺ເພ ອນຸໂສຕໍ ວຸຍ຺ຫມາໂນ ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອນຕ຺ໂຖ ກິຣ ເມ ອຸປຏ຺ຐິໂຕ, ມຈ຺ຈຸມຸເຂ ກິຣາຫໍ ປຣິວຕ຺ຕາມີ’’ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນພລວຠໂຍ ສມ຺ຠມນ຺ໂຕ ທິຄຸຓໍ ກຕ຺ວາ ອຸສ຺ສາຫໍ ຫຕ຺ເຖຫິ ຈ ປາເທຫິ ຈ ວາຍເມຍ຺ຍ ຕເຣຍ຺ຍ, ນ ຈິເຣເນວ ຕີຣໍ ສມ຺ປາປຸເຓຍ຺ຍ.

ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນາຍາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈປຏິເວຘານຸກູລສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສມ຺ໂພຘນາຍ ອຸປມາ ກຕາ. ອຍຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖຕິ ອຍເມວ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອິຘ ມຍາ ອຘິປ຺ເປໂຕ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ໂຖ, ຍສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນາຍ ອຸປມາ ອາຫຏາ.

ຕຓ຺ຫາເຍຕໍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕູຫິ ອາກາເຣຫິ ຕຓ຺ຫາຍ ໂສຕສທິສຕາ ເວທິຕພ຺ພາ ອນຸກ຺ກມປຣິວຸຑ຺ຒິໂຕ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘໂຕ ໂອສີທາປນໂຕ ທຸຣຸຕ຺ຕຣຓໂຕ ຈ. ຍຖາ ຫິ ອຸປຣິ ມຫາເມເຆ ອຠິປ຺ປວຸຏ຺ເຐ ອຸທກໍ ປພ຺ພຕກນ຺ທຣປທຣສາຂາໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ຕໂຕ ຠສ຺ສິຕ຺ວາ ກຸສຸພ຺ເຠ ປູເຣຕ຺ວາ ຕໂຕ ຠສ຺ສິຕ຺ວາ ກຸນ຺ນທິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ຕໂຕ ມຫານທິໂຍ ປກ຺ຂນ຺ທິຕ຺ວາ ເອໂກຆໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານໍ ‘‘ນທີໂສໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວເມວ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາທິວເສນ ອເນກເຠເທສຸ ຣູປາທີສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ໂລໂຠ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ປຣິວຸຑ຺ຒິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘‘ຕຓ຺ຫາໂສໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຍຖາ ຈ ນທີໂສໂຕ ອາຄມນໂຕ ຍາວ ສມຸທ຺ທປ຺ປຕ຺ຕິ, ຕາວ ສຕິ ວິຈ຺ເຉທປຈ຺ຈຍາຠາເວ ອວິຈ຺ຉິຊ຺ຊມາໂນ ອນຸປ຺ປພນ຺ເຘນ ປວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ຕຓ຺ຫາໂສໂຕປິ ອາຄມນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອສຕິ ວິຈ຺ເຉທປຈ຺ຈເຍ ອວິຈ຺ຉິຊ຺ຊມາໂນ ອປາຍສມຸທ຺ທາຠິມຸໂຂ ອນຸປ຺ປພນ຺ເຘນ ປວຕ຺ຕຕິ. ຍຖາ ປນ ນທີໂສໂຕ ຕທນ຺ໂຕຄເຘ ສຕ຺ເຕ ໂອສີທາເປຕິ, ສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ເທຕິ, ມຣຓໍ ວາ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ ປາເປຕິ, ເອວໍ ຕຓ຺ຫາໂສໂຕປິ ອຕ຺ຕໂນ ໂສຕນ຺ໂຕຄເຕ ສຕ຺ເຕ ໂອສີທາເປຕິ, ປຎ຺ຎາສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ນ ເທຕິ, ກຸສລມູລຈ຺ເຉທເນນ ສໍກິເລສຘມ຺ມສມາປຊ຺ຊເນນ ຈ ມຣຓໍ ວາ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ ປາເປຕິ.

ຍຖາ ຈ ນທິຍາ ໂສໂຕ ມໂຫຆຠາເວນ ປວຕ຺ຕມາໂນ ອຸຬຸມ຺ປໍ ວາ ນາວໍ ວາ ພນ຺ຘິຕຸໍ ເນຕຸຎ຺ຈ ເຉກໍ ປຸຣິສໍ ນິສ຺ສາຍ ປຣຕີຣໍ ຄນ຺ຕຸໍ ອຊ຺ຌາສຍໍ ກຕ຺ວາ ຕຊ຺ຊໍ ວາຍາມໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຕຣິຕພ຺ໂພ, ນ ເຍນ ວາ ເຕນ ວາຕິ ທຸຣຸຕ຺ຕໂຣ, ເອວໍ ຕຓ຺ຫາໂສໂຕປິ ກາໂມຆຠໂວຆຠູໂຕ ສີລສໍວຣໍ ປູເຣຕຸໍ ສມຖວິປສ຺ສນາສຸ ກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ‘‘ນິປເກນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຊ຺ຌາສຍໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ນິສ຺ສາຍ ສມຖວິປສ຺ສນານາວໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ສມ຺ມາວາຍາມໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຕຣິຕພ຺ໂພ, ນ ເຍນ ວາ ເຕນ ວາຕິ ທຸຣຸຕ຺ຕໂຣ. ເອວໍ ອນຸກ຺ກມປຣິວຸຑ຺ຒິໂຕ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘໂຕ ໂອສີທາປນໂຕ ທຸຣຸຕ຺ຕຣຓໂຕຕິ ຈຕູຫິ ອາກາເຣຫິ ຕຓ຺ຫາຍ ນທີໂສຕສທິສຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປນ຺ຕິ ປິຍຊາຕິກໍ ປິຍສຠາວໍ ປິຍຣູປໍ, ມຘຸຣຊາຕິກໍ ມຘຸຣສຠາວໍ ສາຕຣູປໍ, ອິຏ຺ຐສຠາວນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຉນ຺ເນຕນ຺ຕິ ຉນ຺ນໍ ເອຕໍ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ເອວໍ ມຍໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຫຓໍ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຍ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິກາຣໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕານີຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ. ຕຕ຺ຖ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ຕໍ, ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕໍ, ວິສຍຊ຺ຌຕ຺ຕໍ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ. ເຕສຸ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣໂຕ ສມາຫິໂຕ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຘ. ປ. ໓໖໒) ວຸຕ຺ຕໍ ອິທໍ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ນາມ. ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສມ຺ປສາທນ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໒໘; ຘ. ສ. ໑໖໑) ອາຄຕໍ ອິທໍ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ນາມ. ‘‘ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານໍ ອມນສິກາຣາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໘໗) ເອວມາຄຕໍ ອິທໍ ວິສຍຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ນາມ. ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ຘມ຺ມາ, ພາຫິຣາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໒໐) ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ນາມ. ອິຘາປິ ເອຕເທວ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕານິເຍວ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ. ອຖ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕເນວ ອຕ຺ເຖນ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ, ພຫິທ຺ຘາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ເຕສຸ ອຊ຺ຌຕ຺ເຕສຸ ຠວານິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ, ຈກ຺ຂາທີນິ. ເຕສໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການໍ.

ອາຍຕນານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຍຕນໂຕ, ອາຍານໍ ຕນນໂຕ, ອາຍຕສ຺ສ ຈ ນຍນໂຕ ອາຍຕນານີຕິ. ຈກ຺ຂາທີສຸ ຫິ ຕໍຕໍທ຺ວາຣວຕ຺ຖຸກາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຘມ຺ມາ ສເກນ ສເກນ ອນຸຠວນາທິນາ ກິຈ຺ເຈນ ອາຍຕນ຺ຕິ ອຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ຆຏນ຺ຕິ ວາຍມນ຺ຕິ, ເຕ ຈ ອາຍຠູເຕ ຘມ຺ເມ ເອຕານິ ຕໂນນ຺ຕິ ວິຕ຺ຖາເຣນ຺ຕິ, ຍຎ຺ຈ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາເຣ ປວຕ຺ຕໍ ອຕິວິຍ ອາຍຕໍ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໍ, ຕໍ ນຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕິ. ອິຕິ ສພ຺ພຖາປິເມ ຘມ຺ມາ ອາຍຕນໂຕ, ອາຍານໍ ຕນນໂຕ, ອາຍຕສ຺ສ ຈ ນຍນໂຕ ອາຍຕນານີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອປິຈ ນິວາສຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ, ອາກຣຏ຺ເຐນ, ສໂມສຣຓຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ, ສຎ຺ຊາຕິເທສຏ຺ເຐນ, ກາຣຓຏ຺ເຐນ ຈ ອາຍຕນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ໂລເກ ‘‘ອິສ຺ສຣາຍຕນໍ ເທວາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ນິວາສຏ຺ຐານໍ ອາຍຕນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ສຸວຓ຺ຓາຍຕນໍ ຣຊຕາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ອາກໂຣ. ສາສເນ ປນ ‘‘ມໂນຣເມ ອາຍຕເນ, ເສວນ຺ຕິ ນໍ ວິຫງ຺ຄມາ’’ຕິອາທີສຸ ສໂມສຣຓຏ຺ຐານໍ. ‘‘ທກ຺ຂິຓາປໂຖ ຄຸນ຺ນໍ ອາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສຎ຺ຊາຕິເທໂສ. ‘‘ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ເຣວ ສກ຺ຂິຠພ຺ພຕໍ ປາປຸຓາຕິ ສຕິ ສຕິອາຍຕເນ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໑໕໘; ອ. ນິ. ໓.໑໐໒) ກາຣຓໍ ອາຍຕນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຈກ຺ຂາທີສຸ ຈ ເຕ ເຕ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ຘມ຺ມາ ນິວສນ຺ຕິ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍາຕິ ຈກ຺ຂາທໂຍ ເຕສໍ ນິວາສຏ຺ຐານໍ. ຕຕ຺ຖ ຈ ເຕ ອາກິຓ຺ຓາ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາຕິ ເຕ ເນສໍ ອາກໂຣ, ສໂມສຣຓຏ຺ຐານຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸທ຺ວາຣຠາເວນ ສໂມສຣຓໂຕ, ສຎ຺ຊາຕິເທໂສ ຈ ຕນ຺ນິສ຺ສຍຠາເວນ ເຕສໍ ຕຕ຺ເຖວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ກາຣຓຎ຺ຈ ຕທຠາເວ ເຕສໍ ອຠາວໂຕຕິ. ອິຕິ ນິວາສຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ, ອາກຣຏ຺ເຐນ, ສໂມສຣຓຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ, ສຎ຺ຊາຕິເທສຏ຺ເຐນ, ກາຣຓຏ຺ເຐນາຕິ ອິເມຫິ ກາຣເຓຫິ ຈກ຺ຂາທີນິ ອາຍຕນານີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຉນ຺ເນຕໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການໍ ອາຍຕນານ’’ນ຺ຕິ.

ຍທິປິ ຣູປາທໂຍປິ ຘມ຺ມາ ‘‘ຣູປໍ ໂລເກ ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປໍ, ເອຕ຺ເຖສາ ຕຓ຺ຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ຕຓ຺ຫາວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ ປິຍຣູປສາຕຣູປຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ. ຈກ຺ຂາທິເກ ປນ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕຠາວປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ ‘‘ມມ ຈກ຺ຂຸ ມມ ໂສຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຘິກສິເນຫວຕ຺ຖຸຠາເວນ ຈກ຺ຂາທໂຍ ສາຕິສຍໍ ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປນ຺ຕິ ນິທ຺ເທສໍ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປນ຺ຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຉນ຺ເນຕໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການໍ ອາຍຕນານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ໂອຣມ຺ຠາຄິຍານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ໂອຣໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ກາມຘາຕຸ, ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນາ ໂອຣມ຺ຠາຄາ, ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ເຕສໍ ຫິຕາຕິ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍາ. ຍສ຺ສ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ວຏ຺ຏສ຺ມິໍ ສໍໂຍເຊນ຺ຕິ ພນ຺ຘນ຺ຕີຕິ ສໍໂຍຊນານິ. ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉາສີລພ຺ພຕປຣາມາສກາມຣາຄພ຺ຍາປາທານໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ເຕ ຫິ ກາມຠວູປຄານໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍາ ຫຸຕ຺ວາ ຣູປາຣູປຘາຕຸໂຕ ເຫຏ຺ຐາຠາເວນ ນິຫີນຠາເວນ ໂອຣມ຺ຠາຄຠູເຕນ ກາມຠເວນ ສຕ຺ເຕ ສໍໂຍເຊນ຺ຕິ. ເອເຕເນວ ເຕສໍ ເຫຏ຺ຐາຣຫທສທິສຕາ ທີປິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອູມິຠຍນ຺ຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂກຘຸປາຍາສສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ຠາຍຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ຠຍໍ, ອູມິ ເອວ ຠຍນ຺ຕິ ອູມິຠຍໍ. ກຸຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ ໂກໂຘ, ສ຺ເວວ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສຣີຣສ຺ສ ຈ ອຠິປ຺ປມທ຺ທນປເວຘນຸປ຺ປາທເນນ ທຬ຺ຫໍ ອາຍາສນຏ຺ເຐນ ອຸປາຍາໂສ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ອເນກວາຣໍ ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ສມເວຕໍ ສຕ຺ຕໍ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ອນຍພ຺ຍສນາປາທເນນ ໂກຘຸປາຍາສສ຺ສ ອູມິສທິສຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຕຖາ ກາມຄຸຓານໍ ກິເລສາຠິຠູເຕ ສຕ຺ເຕ ອິໂຕ ຈ ເອຕ຺ໂຕ, ເອຕ຺ໂຕ ຈ ອິໂຕຕິ ເອວໍ ມນາປິຍຣູປາທິວິສຍສງ຺ຂາເຕ ອຕ຺ຕນິ ສໍສາເຣຕ຺ວາ ຍຖາ ຕໂຕ ພຫິຠູເຕ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເອວໍ ອາວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ພ຺ຍສນາປາທເນນ ອາວຏ຺ຏສທິສຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍຖາ ປນ ຄຫຣກ຺ຂໂສປິ ອາຣກ຺ຂຣຫິຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ໂຄຈຣຠູມິຄຕໍ ປຸຣິສໍ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ຄເຫຕ຺ວາ ອໂຄຈເຣ ຐິຕມ຺ປິ ຣກ຺ຂສມາຍາຍ ໂຄຈຣໍ ເນຕ຺ວາ ເຠຣວຣູປທສ຺ສນາທິນາ ອວສໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກາຣໍ ກາຕຸໍ ອສມຕ຺ຖໍ ກຕ຺ວາ ອນ຺ວາວິສິຕ຺ວາ ວຓ຺ຓພລໂຠຄຍສສຸເຂຫິປິ ວິໂຍເຊນ຺ໂຕ ມຫນ຺ຕໍ ອນຍພ຺ຍສນໍ ອາປາເທຕິ, ເອວໍ ມາຕຸຄາໂມປິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣຣຫິຕໍ ອວີຣປຸຣິສໍ ອິຕ຺ຖິກຸຕ຺ຕຠູເຕຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຫາວຠາວວິລາເສຫິ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ຄເຫຕ຺ວາ ວີຣຊາຕິຍມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ຣູປາທີຫິ ປໂລຠນວເສນ ອິຕ຺ຖິມາຍາຍ ອນ຺ວາວິສິຕ຺ວາ ອວສໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກາຣຘມ຺ເມ ສີລາທໂຍ ສມ຺ປາເທຕຸໍ ອສມຕ຺ຖໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຄຸຓວຓ຺ຓາທີຫິ ວິໂຍເຊຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ອນຍພ຺ຍສນໍ ອາປາເທຕິ, ເອວໍ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ຄຫຣກ຺ຂສສທິສຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາວຏ຺ຏນ຺ຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ກາມຄຸຓານໍ ອຘິວຈນໍ, ຄຫຣກ຺ຂໂສຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕຸຄາມສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ປຏິໂສໂຕຕິ ໂຂ ຠິກ຺ຂເວ ເນກ຺ຂມ຺ມສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ສຫ ອຸປຈາເຣນ ປຐມຊ຺ຌານໍ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ ຈ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ເນກ຺ຂມ຺ມໍ ນາມ. ສພ຺ເພປິ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ເນກ຺ຂມ຺ມໍ ນາມ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ປພ຺ພຊ຺ຊາ ປຐມໍ ຌານໍ, ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ວິປສ຺ສນາ;

ສພ຺ເພປິ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ເນກ຺ຂມ຺ມນ຺ຕິ ປວຸຈ຺ຈເຣ’’ຕິ.

ອິເມສໍ ປນ ປພ຺ພຊ຺ຊາທີນໍ ຕຓ຺ຫາໂສຕສ຺ສ ປຏິໂລມໂຕ ປຏິໂສຕສທິສຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອວິເສເສນ ຫິ ຘມ຺ມວິນໂຍ ເນກ຺ຂມ຺ມໍ, ຕສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ຈ, ຘມ຺ມວິນໂຍ ຈ ຕຓ຺ຫາໂສຕສ຺ສ ປຏິໂສຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ປຏິໂສຕຄາມິໍ ນິປຸຓໍ, ຄມ຺ຠີຣໍ ທຸທ຺ທສໍ ອຓຸໍ;

ຣາຄຣຕ຺ຕາ ນ ທກ຺ຂນ຺ຕິ, ຕໂມຂນ຺ເຘນ ອາວຸຕາ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໖໕; ມ. ນິ. ໑.໒໘໑; ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໒);

ວີຣິຍາຣມ຺ຠສ຺ສາຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສມ຺ມປ຺ປຘານວີຣິຍສ຺ສ. ຕສ຺ສ ກາໂມຆາທິເຠທຕຓ຺ຫາໂສຕສນ຺ຕຣຓສ຺ສ ຫຕ຺ເຖຫິ ປາເທຫິ ຈຕຸຣງ຺ຄນທີໂສຕສນ຺ຕຣຓວາຍາມສ຺ສ ສທິສຕາ ປາກຏາເຍວ. ຕຖາ ນທີໂສຕສ຺ສ ຕີເຣ ຐິຕສ຺ສ ຈກ຺ຂຸມໂຕ ປຸຣິສສ຺ສ ກາມາທິໍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ໂອຆໍ ຕຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຣຕີຣຠູເຕ ນິພ຺ພານຖເລ ຐິຕສ຺ສ ປຎ຺ຈຫິ ຈກ຺ຂູຫິ ຈກ຺ຂຸມໂຕ ຠຄວໂຕ ສທິສຠາໂວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸມາ ປຸຣິໂສ…ເປ… ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຣິທໍ ໂອປມ຺ມສໍສນ຺ທນໍ – ນທີໂສໂຕ ວິຍ ອນຸປ຺ປພນ຺ຘວເສນ ປວຕ຺ຕມາໂນ ຕຓ຺ຫາໂສໂຕ, ເຕນ ວຸຍ຺ຫມາໂນ ປຸຣິໂສ ວິຍ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາຣວຏ຺ເຏ ປຣິພ຺ຠມນໂຕ ຕຓ຺ຫາໂສເຕນ ວຸຍ຺ຫມາໂນ ສຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ປິຍຣູປສາຕຣູປວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຠິນິເວໂສ ວິຍ ອິມສ຺ສ ຈກ຺ຂາທີສຸ ອຠິນິເວໂສ, ສອູມິສາວຏ຺ຏສຄຫຣກ຺ຂໂສ ເຫຏ຺ຐາຣຫໂທ ວິຍ ໂກຘຸປາຍາສປຎ຺ຈກາມຄຸຓມາຕຸຄາມສມາກຸໂລ ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນສມູໂຫ, ຕມຕ຺ຖໍ ຍຖາຠູຕໍ ວິທິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ນທີໂສຕສ຺ສ ປຣຕີເຣ ຐິໂຕ ຈກ຺ຂຸມາ ປຸຣິໂສ ວິຍ ສກລໍ ສໍສາຣາທີນວໍ ສພ຺ພຎ຺ຈ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ຍຖາຠູຕໍ ວິທິຕ຺ວາ ຕຓ຺ຫາໂສຕສ຺ສ ປຣຕີຣຠູເຕ ນິພ຺ພານຖເລ ຐິໂຕ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸ ຠຄວາ, ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ນທິຍາ ໂສເຕນ ວຸຍ຺ຫມາເນ ປຸຣິເສ ອນຸກມ຺ປາຍ ຣຫທສ຺ສ ຣຫທາທີນວສ຺ສ ຈ ອາຈິກ຺ຂນໍ ວິຍ ຕຓ຺ຫາໂສເຕນ ວຸຍ຺ຫມານສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ ມຫາກຣຸຓາຍ ຠຄວໂຕ ຕຓ຺ຫາທີນໍ ຕທາທີນວສ຺ສ ຈ ວິຠາວນາ, ຕສ຺ສ ວຈນໍ ອສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ອນຸໂສຕຄາມິໂນ ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ຣຫເທ ມຣຓປ຺ປຕ຺ຕິມຣຓມຕ຺ຕທຸກ຺ຂປ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ວິຍ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອປາຍຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ສຸຄຕິຍໍ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຈ, ຕສ຺ສ ປນ ວຈນໍ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖຫິ ຈ ປາເທຫິ ຈ ວາຍາມກຣຓໍ ວິຍ ເຕນ ຈ ວາຍາເມນ ປຣຕີຣໍ ປຕ຺ວາ ສຸເຂນ ຍຖິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານຄມນໍ ວິຍ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕຓ຺ຫາທີສຸ ອາທີນວໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ຕຓ຺ຫາໂສຕສ຺ສ ປຏິໂສຕປພ຺ພຊ຺ຊາທິເນກ຺ຂມ຺ມວເສນ ວີຣິຍາຣມ຺ໂຠ, ອາຣທ຺ຘວີຣິຍສ຺ສ ຈ ເຕເນວ ວີຣິຍາຣມ຺ເຠນ ຕຓ຺ຫາໂສຕາຕິກ຺ກມນໍ ນິພ຺ພານຕີຣໍ ປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕິວເສນ ຍຖາຣຸຈິ ສຸຂວິຫາໂຣຕິ.

ຄາຖາສຸ ສຫາປິ ທຸກ຺ເຂນ ຊເຫຍ຺ຍ ກາເມຕິ ຌານມຄ຺ຄາຘິຄມຕ຺ຖໍ ສມຖວິປສ຺ສນານຸໂຍຄໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຍທິປິ ເຕສໍ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທາ ກິຈ຺ເຉນ ກສິເຣນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ສຸເຂນ ວີຖິໍ ໂອຕຣຕິ ປຸພ຺ພຠາຄຠາວນາຍ ກິເລສານໍ ພລວຠາວໂຕ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ວາ ອຕິກ຺ຂຠາວໂຕ. ຕຖາ ສຕິ ສຫາປິ ທຸກ຺ເຂນ ຊເຫຍ຺ຍ ກາເມ, ປຐມຊ຺ຌາເນນ ວິກ຺ຂມ຺ເຠນ຺ໂຕ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ກິເລສກາເມ ປຊເຫຍ຺ຍ. ເອເຕນ ທຸກ຺ຂປຏິປເທ ຌານມຄ຺ເຄ ທສ຺ເສຕິ.

ໂຍຄກ຺ເຂມໍ ອາຍຕິໍ ປຕ຺ຖຍາໂນຕິ ອນາຄາມິຕໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອາກງ຺ຂມາໂນ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຍທິປິ ເອຕຣຫິ ກິຈ຺ເຉນ ກສິເຣນ ຌານປຸຣິມມຄ຺ເຄ ອຘິຄຈ຺ຉາມິ, ອິເມ ປນ ນິສ຺ສາຍ ອຸປຣິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ກຕກິຈ຺ໂຈ ປຫີນສພ຺ພທຸກ຺ໂຂ ຠວິສ຺ສາມີຕິ ສຫາປິ ທຸກ຺ເຂນ ຌານາທີຫິ ກາເມ ປຊເຫຍ຺ຍາຕິ. ອຖ ວາ ໂຍ ກາມວິຕກ຺ກພຫຸໂລ ປຸຄ຺ຄໂລ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ສີລວິໂສຘນໍ ຌານາທີນໍ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປຕ຺ຕິໍ ວາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ກິຈ຺ເຉນ ກສິເຣນ ອສ຺ສຸມຸໂຂ ໂຣທມາໂນ ຕໍ ວິຕກ຺ກໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຫາປິ ທຸກ຺ເຂນ ຊເຫຍ຺ຍ ກາເມ’’ຕິ. ໂສ ຫິ ກິຈ຺ເຉນປິ ກາເມ ປຊຫນ຺ໂຕ ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຕໍ ຌານໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນ຺ໂຕ ອນຸກ຺ກເມນ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐເຫຍ຺ຍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຍຄກ຺ເຂມໍ ອາຍຕິໍ ປຕ຺ຖຍາໂນ’’ຕິ.

ສມ຺ມປ຺ປຊາໂນຕິ ວິປສ຺ສນາສຫິຕາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ສມ຺ມເທວ ປຊານນ຺ໂຕ. ສຸວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ຕສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄາຘິຄມສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ຜລວິມຸຕ຺ຕິຍາ ສຸຏ຺ຐຸ ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ. ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ຜສ຺ສເຍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ມຄ຺ຄຜລາຘິຄມນກາເລ ວິມຸຕ຺ຕິໍ ນິພ຺ພານໍ ຜສ຺ສເຍ ຜຸເສຍ຺ຍ ປາປຸເຓຍ຺ຍ ອຘິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ສຈ຺ຉິກເຣຍ຺ຍ. ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ຫິ ‘‘ວິມຸຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ ອິທໍ ສາມິວຈນໍ. ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ວາ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາຍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຕໍຕໍຜລສມາປຕ຺ຕິກາເລ ອຕ຺ຕໂນ ຜລຈິຕ຺ຕໍ ຜສ຺ສເຍ ຜຸເສຍ຺ຍ ປາປຸເຓຍ຺ຍ, ນິພ຺ພາໂນຄຘາຍ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ວິຫເຣຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສ ເວທຄູຕິ ໂສ ເວທສງ຺ຂາເຕນ ມຄ຺ຄຎາເຓນ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ຄຕຕ຺ຕາ ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາ ເວທຄູ. ໂລກນ຺ຕຄູຕິ ຂນ຺ຘໂລກສ຺ສ ປຣິຍນ຺ຕໍ ຄໂຕ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ທສມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໑. ຈຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑໐. ເອກາທສເມ ຈຣໂຕຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ, ຈງ຺ກມນ຺ຕສ຺ສ ວາ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ກາມວິຕກ຺ໂກ ວາຕິ ວຕ຺ຖຸກາເມສຸ ອວີຕຣາຄຕາຍ ຕາທິເສ ປຈ຺ຈເຍ ກາມປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວາ ວິຕກ຺ໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈ, ຍທິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ໂກ ວາ ວິຫິໍສາວິຕກ຺ໂກ ວາຕິ ອາຆາຕນິມິຕ຺ຕພ຺ຍາປາທປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວາ ວິຕກ຺ໂກ, ເລຑ຺ຑຸທຓ຺ຑາທີຫິ ປຣວິເຫຐນວເສນ ວິຫິໍສາປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວາ ວິຕກ຺ໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຘິວາເສຕີຕິ ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ກາມວິຕກ຺ກາທິໍ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ‘‘ອິຕິປາຍໍ ວິຕກ຺ໂກ ປາປໂກ, ອິຕິປິ ອກຸສໂລ, ອິຕິປິ ສາວຊ຺ໂຊ, ໂສ ຈ ໂຂ ອຕ຺ຕພ຺ຍາພາຘາຍປິ ສໍວຕ຺ຕຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ອຠາວໂຕ ອຘິວາເສຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວາເສຕິ ເຈ. ອຘິວາເສນ຺ໂຕເຍວ ຈ ນປ຺ປຊຫຕິ ຕທງ຺ຄາທິປ຺ປຫານວເສນ ນ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊຕິ, ຕໂຕ ເອວ ນ ວິໂນເທຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໂຕ ນ ນຸທຕິ ນ ນີຫຣຕິ, ຕຖາ ອວິໂນທນໂຕ ນ ພ຺ຍນ຺ຕີກໂຣຕິ ນ ວິຄຕນ຺ຕໍ ກໂຣຕິ. ອາຕາປີ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ຍຖາ ເຕສໍ ອນ຺ໂຕປິ ນາວສິສ຺ສຕິ ອນ຺ຕມໂສ ຠງ຺ຄມຕ຺ຕມ຺ປິ ເອວໍ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ປນ ຕຖາ ນ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາຠູໂຕວ ນ ອນຠາວໍ ຄເມຕິ ອນຸ ອນຸ ອຠາວໍ ນ ຄເມຕິ. ນ ປຊຫຕິ ເຈ, ນ ວິໂນເທຕິ ເຈຕິອາທິນາ ເຈ-ສທ຺ທໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຈຣນ຺ຕິ ຈຣນ຺ໂຕ. ເອວໍຠູໂຕຕິ ເອວໍ ກາມວິຕກ຺ກາທິປາປວິຕກ຺ເກຫິ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ. ອນາຕາປີ ອໂນຕ຺ຕາປີຕິ ກິເລສານໍ ອາຕາປນສ຺ສ ວີຣິຍສ຺ສ ອຠາເວນ ອນາຕາປີ, ປາປຸຕ຺ຣາສອາຕາປນປຣິຕາປນລກ຺ຂຓສ຺ສ ໂອຕ຺ຕປ຺ປສ຺ສ ອຠາເວນ ອໂນຕ຺ຕາປີ. ສຕຕໍ ສມິຕນ຺ຕິ ສພ຺ພກາລໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ. ກຸສີໂຕ ຫີນວີຣິໂຍຕິ ກຸສເລຫິ ຘມ຺ເມຫິ ປຣິຫາຍິຕ຺ວາ ອກຸສລປກ຺ເຂ ກຸຈ຺ຉິຕໍ ສີທນໂຕ ໂກສຊ຺ຊສມນ຺ນາຄເມນ ຈ ກຸສີໂຕ, ສມ຺ມປ຺ປຘານວີຣິຍາຠາເວນ ຫີນວີຣິໂຍ ວີຣິຍວິຣຫິໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ກຖີຍຕິ. ຐິຕສ຺ສາຕິ ຄມນໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐໂຕ. ສຍນອິຣິຍາປຖສ຺ສ ວິເສສໂຕ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂິກຕ຺ຕາ ຍຖາ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ວິຕກ຺ກາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊາຄຣສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ຕຎ຺ເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ນາຘິວາເສຕີຕິ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍສ຺ສາປິ ວິຫຣໂຕ ອນາທິມຕິ ສໍສາເຣ ຈິຣກາລຠາວິເຕນ ຕຖາຣູປປ຺ປຈ຺ຈຍສມາໂຍເຄນ ສຕິສມ຺ໂມເສນ ວາ ກາມວິຕກ຺ກາທິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈ, ຕໍ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ນ ວາເສຕິ ເຈ, ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ນ ວາເສຕິ ເຈຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນຘິວາເສນ຺ໂຕ ກິໍ ກໂຣຕີຕິ? ປຊຫຕິ ຉຑ຺ເຑຕິ. ກິໍ ກຈວຣໍ ວິຍ ປິຏເກນ? ນ ຫິ, ອປິຈ ໂຂ ຕໍ ວິໂນເທຕິ ນຸທຕິ ນີຫຣຕິ. ກິໍ ພລີພທ຺ທໍ ວິຍ ປໂຕເທນ? ນ ຫິ, ອຖ ໂຂ ນໍ ພ຺ຍນ຺ຕີກໂຣຕິ ວິຄຕນ຺ຕໍ ກໂຣຕິ. ຍຖາ ເຕສໍ ອນ຺ໂຕປິ ນາວສິສ຺ສຕິ ອນ຺ຕມໂສ ຠງ຺ຄມຕ຺ຕມ຺ປິ, ຕຖາ ເຕ ກໂຣຕິ. ກຖໍ ປນ ເຕ ຕຖາ ກໂຣຕິ? ອນຠາວໍ ຄເມຕິ ອນຸ ອນຸ ອຠາວໍ ຄເມຕິ, ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫາເນນ ຍຖາ ສຸວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ຕຖາ ເນ ກໂຣຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ເອວໍຠູໂຕຕິອາທີສຸ ເອວໍ ກາມວິຕກ຺ກາທີນໍ ອນຘິວາສເນນ ສຸວິສຸທ຺ຘາສໂຍ ສມາໂນ ຕາຍ ຈ ອາສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕາຍ ຈ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຣິສຸທ຺ຘສີໂລ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ເຎນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຊາຄຣິຍໍ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕ ຕທງ຺ຄາທິວເສນ ກິເລສານໍ ອາຕາປນລກ຺ຂເຓນ ວີຣິເຍນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ອາຕາປີ, ສພ຺ພໂສ ປາປຸຕ຺ຣາເສນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ. ໂອຕ຺ຕາປີ ສຕຕໍ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ, ສມິຕໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ສມຖວິປສ຺ສນາຠາວນານຸໂຍຄວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘສມ຺ມປ຺ປຘານສິທ຺ຘິຍາ, ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ນິພ຺ພານໍ ປຏິເປສິຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ກຖີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຄາຖາສຸ ເຄຫນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຄຫວາສີຫິ ອປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຄຫວາສີນໍ ສຠາວຕ຺ຕາ ເຄຫຘມ຺ມຕ຺ຕາ ວາ ເຄຫໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ວຕ຺ຖຸກາໂມ. ອຖ ວາ ເຄຫປຏິພທ຺ຘຠາວໂຕ ກິເລສກາມານໍ ນິວາສຏ຺ຐານຠາວໂຕ ຕໍວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ວາ ກາມວິຕກ຺ກາທິ ເຄຫນິສ຺ສິຕໍ ນາມ. ກຸມ຺ມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ຍສ຺ມາ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປຖຠາວໂຕ ອຠິຊ຺ຌາທໂຍ ຕເທກຏ຺ຐຘມ຺ມາ ຈ ກຸມ຺ມຄ຺ໂຄ, ຕສ຺ມາ ກາມວິຕກ຺ກາທິພຫຸໂລ ປຸຄ຺ຄໂລ ກຸມ຺ມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ໂນ ນາມ. ໂມຫເນຍ຺ເຍສຸ ມຸຈ຺ຉິໂຕຕິ ໂມຫສໍວຕ຺ຕນິເຍສຸ ຣູປາທີສຸ ມຸຈ຺ຉິໂຕ ສມ຺ມຕ຺ໂຕ ອຊ຺ໂຌປນ຺ໂນ. ສມ຺ໂພຘິນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄຎາຓໍ. ຜຸຏ຺ຐຸນ຺ຕິ ຜຸສິຕຸໍ ປຕ຺ຕຸໍ, ໂສ ຕາທິໂສ ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ປໂຄຈໂຣ ອຠພ຺ໂພ, ນ ກທາຈິ ຕໍ ປາປຸຓາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວິຕກ຺ກໍ ສມຍິຕ຺ວານາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ກໍ ປຏິສງ຺ຂານຠາວນາພເລຫິ ວູປສເມຕ຺ວາ. ວິຕກ຺ກູປສເມ ຣໂຕຕິ ນວນ຺ນມ຺ປິ ມຫາວິຕກ຺ການໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວູປສມຠູເຕ ອຣຫຕ຺ເຕ ນິພ຺ພາເນ ເອວ ວາ ອຊ຺ຌາສເຍນ ຣໂຕ ອຠິຣໂຕ. ຠພ຺ໂພ ໂສ ຕາທິໂສຕິ ໂສ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ສມ຺ມາ ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຸພ຺ພຠາເຄ ສມຖວິປສ຺ສນາພເລນ ສພ຺ພວິຕກ຺ເກ ຍຖາຣຫໍ ຕທງ຺ຄາທິວເສນ ວູປສເມຕ຺ວາ ຐິໂຕ, ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓສງ຺ຂາຕໍ ນິພ຺ພານສງ຺ຂາຕຎ຺ຈ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ໂພຘິໍ ຜຸຏ຺ຐຸໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ຠພ຺ໂພ ສມຕ຺ໂຖຕິ.

ເອກາທສມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໒. ສມ຺ປນ຺ນສີລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໑໑. ທ຺ວາທສເມ ສມ຺ປນ຺ນສີລາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕິວິຘໍ ສມ຺ປນ຺ນໍ ປຣິປຸຓ຺ຓສມງ຺ຄີມຘຸຣວເສນ. ເຕສຸ –

‘‘ສມ຺ປນ຺ນໍ ສາລິເກທາຣໍ, ສຸວາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ ໂກສິຍ;

ປຏິເວເທມິ ເຕ ພ຺ຣຫ຺ເມ, ນ ເນ ວາເຣຕຸມຸສ຺ສເຫ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໔.໑) –

ເອຕ຺ຖ ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ໂຖ ສມ຺ປນ຺ນສທ຺ໂທ. ‘‘ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ໂຫຕິ ສມຸເປໂຕ ອຸປຄໂຕ ສມຸປຄໂຕ ສມ຺ປນ຺ໂນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໑໑) ເອຕ຺ຖ ສມງ຺ຄິຠາວຕ຺ໂຖ ສມ຺ປນ຺ນສທ຺ໂທ. ‘‘ອິມິສ຺ສາ, ຠນ຺ເຕ, ມຫາປຖວິຍາ ເຫຏ຺ຐິມຕລໍ ສມ຺ປນ຺ນໍ – ເສຍ຺ຍຖາປິ ຂຸທ຺ທມຘຸໍ ອນີລກໍ, ເອວມສ຺ສາທ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໑໗) ເອຕ຺ຖ ມຘຸຣຕ຺ໂຖ ສມ຺ປນ຺ນສທ຺ໂທ. ອິຘ ປນ ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ເຖປິ ສມງ຺ຄິຠາເວປິ ວຏ຺ຏຕິ, ຕສ຺ມາ ສມ຺ປນ຺ນສີລາຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓສີລາ ຫຸຕ຺ວາຕິປິ, ສີລສມງ຺ຄິໂນ ຫຸຕ຺ວາຕິປິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓສີລາ’’ຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ເຖນ ເຂຕ຺ຕໂທສວິຄເມນ ເຂຕ຺ຕປາຣິປູຣິ ວິຍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ນາມ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຂຕ຺ຕໂທສວິຄເມນ ເຂຕ຺ຕປາຣິປູຣິ ວິຍ ສີລໂທສວິຄເມນ ສີລປາຣິປູຣິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ‘‘ສີລສມງ຺ຄິໂນ’’ຕິ ອິມິນາ ປນ ອຕ຺ເຖນ ສີເລນ ສມງ຺ຄີຠູຕາ ສໂມຘານຄຕາ ສມນ຺ນາຄຕາ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ ສມ຺ປນ຺ນສີລຕາ ໂຫຕິ ສີລວິປຕ຺ຕິຍາ ອາທີນວທສ຺ສເນນ, ສີລສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອານິສໍສທສ຺ສເນນ ຈ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໐-໒໑) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສມ຺ປນ຺ນສີລາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ກິຣ ຠຄວາ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີລໍ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ‘‘ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣສໍວຸຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ເຊຏ຺ຐກສີລໍ ທສ຺ເສຕີຕິອາທິນາ ເອຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ກິມສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣິ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ເອວໍ ສມ຺ປນ຺ນສີລານໍ ວິຫຣຕໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ກິນ຺ຕິ ສິຍາ ອຸຕ຺ຕຣິ ກາຕພ຺ພໍ, ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອວໍ ‘‘ສມ຺ປນ຺ນສີລາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຫຣຖາ’’ຕິອາທິນາ ສມ຺ປາທນູປາເຍນ ສທ຺ຘິໍ ສີລສມ຺ປທາຍ ຠິກ຺ຂູ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ອເນກປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ເທສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອິທານິ ຍສ຺ມາ ເອກປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານວເສນ ປວຕ຺ຕິຕາປິ ຠຄວໂຕ ເທສນາ ອເນກປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາວ ໂຫຕິ ສພ຺ພສາຘາຣຓຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ເອກປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຈຣໂຕ ເຈປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ອຠິຊ຺ຌາຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ອຠິຊ຺ຌາ, ປຣຠຓ຺ຑາຠິຊ຺ຌາຍນລກ຺ຂຓສ຺ສ ໂລຠສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ພ຺ຍາປຊ຺ຊຕິ ປູຕິຠວຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ເອເຕນາຕິ ພ຺ຍາປາໂທ, ‘‘ອນຕ຺ຖໍ ເມ ອຈຣີ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕສ຺ສ ເອກູນວີສຕິອາຆາຕວຕ຺ຖຸວິສຍສ຺ສ ໂທສສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ? ໂຍ ກາເມສຸ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ກາມສ຺ເນໂຫ ກາມປິປາສາ ກາມປຣິຬາໂຫ ກາມມຸຈ຺ຉາ ກາມຊ຺ໂຌສານ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໑໕໙), ຕຖາ ‘‘ໂລໂຠ ລຸພ຺ຠນາ ລຸພ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ສາຣາໂຄ ສາຣຊ຺ຊນາ ສາຣຊ຺ຊິຕຕ຺ຕໍ ອຠິຊ຺ຌາ ໂລໂຠ ອກຸສລມູລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໓໙໑), ‘‘ໂທໂສ ທຸສ຺ສນາ ທຸສ຺ສິຕຕ຺ຕໍ ພ຺ຍາປຕ຺ຕິ ພ຺ຍາປຊ຺ຊນາ ພ຺ຍາປຊ຺ຊິຕຕ຺ຕໍ ວິໂຣໂຘ ປຏິວິໂຣໂຘ ຈຓ຺ຑິກ຺ກໍ ອສຸໂຣໂປ ອນຕ຺ຕມນຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໔໑໘, ໑໒໓໗) ຈ ວິຕ຺ຖາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວິຄໂຕ ໂຫຕີຕິ ອຍຎ຺ຈ ອຠິຊ຺ຌາ, ອຍຎ຺ຈ ພ຺ຍາປາໂທ ວິຄໂຕ ໂຫຕິ ອປຄໂຕ, ປຫີໂນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທນີວຣຓສ຺ສ ຈ ພ຺ຍາປາທນີວຣຓສ຺ສ ຈ ປຫານໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ.

ຖິນມິທ຺ຘນ຺ຕິ ຖິນຎ຺ເຈວ ມິທ຺ຘຎ຺ຈ. ເຕສຸ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ຖິນໍ, ອາລສິຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ, ເວທນາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຂນ຺ຘານໍ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ມິທ຺ຘໍ, ປຈລາຍິກຠາວສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ຖິນໍ? ຍາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອກລ຺ລຕາ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ໂອລີຍນາ ສລ຺ລີຍນາ. ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ມິທ຺ຘໍ? ຍາ ກາຍສ຺ສ ອກລ຺ລຕາ ອກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ໂອນາໂຫ ປຣິໂຍນາໂຫ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໑໖໒-໑໑໖໓) ນເຍນ ວິຕ຺ຖາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈຎ຺ເຈວ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ນາມ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸທ຺ຘຕາກາໂຣ, ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ນາມ ອກຕກລ຺ຍາຓສ຺ສ ກຕປາປສ຺ສ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາ ວິປ຺ປຏິສາໂຣ. ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ? ຍໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ອວູປສໂມ ເຈຕໂສ ວິກ຺ເຂໂປ ຠນ຺ຕຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໑໖໕) ວິຕ຺ຖາໂຣ. ‘‘ອກຕໍ ວຕ ເມ ກລ຺ຍາຓໍ, ອກຕໍ ກຸສລໍ, ອກຕໍ ຠີຣຸຕ຺ຕານໍ; ກຕໍ ປາປໍ, ກຕໍ ລຸທ຺ທໍ, ກຕໍ ກິພ຺ພິສ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໒໔໘; ເນຕ຺ຕິ. ໑໒໐) ປວຕ຺ຕິອາກາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ວິຈິກິຈ຺ຉາຕິ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ສໍສໂຍ. ຕສ຺ສາ ‘‘ສຕ຺ຖຣິ ກງ຺ຂຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉຕິ, ນາຘິມຸຈ຺ຈຕິ ນ ສມ຺ປສີທຕີ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໙໑໕), ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ? ຍາ ກງ຺ຂາ ກງ຺ຂາຍນາ ກງ຺ຂາຍິຕຕ຺ຕໍ ວິມຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ທ຺ເວຬ຺ຫກໍ ທ຺ເວຘາປໂຖ ສໍສໂຍ ອເນກໍສຄ຺ຄາໂຫ ອາສປ຺ປນາ ປຣິສປ຺ປນາ ອປຣິໂຍຄາຫນາ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ມໂນວິເລໂຂ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໐໐໘) ຈ ນເຍນ ວິຕ຺ຖາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ອຠິຊ຺ຌາພ຺ຍາປາທາທີນໍ ວິຄມວເສນ ຈ ປຫານວເສນ ຈ ເຕສໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນເມວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ໂສ ອຠິຊ຺ຌໍ ໂລເກ ປຫາຍ ວິຄຕາຠິຊ຺ເຌນ ເຈຕສາ ວິຫຣຕິ, ອຠິຊ຺ຌາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘຕິ. ພ຺ຍາປາທປໂທສໍ ປຫາຍ ອພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕິ, ພ຺ຍາປາທປໂທສາ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘຕິ. ຖິນມິທ຺ຘໍ ປຫາຍ ວິຄຕຖິນມິທ຺ໂຘ ວິຫຣຕິ ອາໂລກສຎ຺ຎີ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ, ຖິນມິທ຺ຘາ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘຕິ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ປຫາຍ ອນຸທ຺ຘໂຕ ວິຫຣຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຸປສນ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘຕິ. ວິຈິກິຈ຺ຉໍ ປຫາຍ ຕິຓ຺ຓວິຈິກິຈ຺ໂຉ ວິຫຣຕິ ອກຖໍກຖີ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ, ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໐໘).

ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ນີວຣຓານໍ ປຫານໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກຖຎ຺ຈ ເນສໍ ປຫານໍ ໂຫຕິ? ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ຕາວ ອສຸຠນິມິຕ຺ເຕ ໂຍນິໂສມນສິກາເຣນ ປຫານໍ ໂຫຕິ, ສຸຠນິມິຕ຺ເຕ ອໂຍນິໂສມນສິກາເຣນສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ –

‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣພຫຸລີກາໂຣ ອຍມາຫາໂຣ ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍ, ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ ເວປຸລ຺ລາຍາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໒).

ເອວໍ ສຸຠນິມິຕ຺ເຕ ອໂຍນິໂສມນສິກາເຣນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອສຸຠນິມິຕ຺ເຕ ໂຍນິໂສມນສິກາເຣນ ປຫານໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອສຸຠນິມິຕ຺ຕໍ ນາມ ອສຸຠມ຺ປິ ອສຸຠາຣມ຺ມຓມ຺ປິ, ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ນາມ ອຸປາຍມນສິກາໂຣ, ປຖມນສິກາໂຣ, ອນິຈ຺ເຈ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວາ, ທຸກ຺ເຂ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວາ, ອນຕ຺ຕນິ ອນຕ຺ຕາຕິ ວາ, ອສຸເຠ ອສຸຠນ຺ຕິ ວາ ມນສິກາໂຣ. ຕໍ ຕຕ຺ຖ ພຫຸລໍ ປວຕ຺ຕຍໂຕ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ປຫີຍຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ –