ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ຂຸທ຺ທກນິກາເຍ

ສຸຕ຺ຕນິປາຕ-ອຏ຺ຐກຖາ

(ປຐໂມ ຠາໂຄ)

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

ອຸຕ຺ຕມໍ ວນ຺ທເນຍ຺ຍານໍ, ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ;

ໂຍ ຂຸທ຺ທກນິກາຍມ຺ຫິ, ຂຸທ຺ທາຈາຣປ຺ປຫາຍິນາ.

ເທສິໂຕ ໂລກນາເຖນ, ໂລກນິສ຺ສຣເຓສິນາ;

ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕນິປາຕສ຺ສ, ກຣິສ຺ສາມຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ.

ອຍໍ ສຸຕ຺ຕນິປາໂຕ ຈ, ຂຸທ຺ທເກສ຺ເວວ ໂອຄໂຘ;

ຍສ຺ມາ ຕສ຺ມາ ອິມສ຺ສາປິ, ກຣິສ຺ສາມຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ.

ຄາຖາສຕສມາກິຓ຺ໂຓ, ເຄຍ຺ຍພ຺ຍາກຣຓງ຺ກິໂຕ;

ກສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນິປາໂຕຕິ, ສງ຺ຂເມສ ຄໂຕຕິ ເຈ.

ສຸວຸຕ຺ຕໂຕ ສວນໂຕ, ອຕ຺ຖານໍ ສຸຏ຺ຐຸ ຕາຓໂຕ;

ສູຈນາ ສູທນາ ເຈວ, ຍສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕໍ ປວຸຈ຺ຈຕິ.

ຕຖາຣູປານິ ສຸຕ຺ຕານິ, ນິປາເຕຕ຺ວາ ຕໂຕ ຕໂຕ;

ສມູຫໂຕ ອຍໍ ຕສ຺ມາ, ສງ຺ຂເມວມຸປາຄໂຕ.

ສພ຺ພານິ ຈາປິ ສຸຕ຺ຕານິ, ປມາຓນ຺ເຕນ ຕາທິໂນ;

ວຈນານິ ອຍໍ ເຕສໍ, ນິປາໂຕ ຈ ຍໂຕ ຕໂຕ.

ອຎ຺ຎສງ຺ຂານິມິຕ຺ຕານໍ, ວິເສສານມຠາວໂຕ;

ສງ຺ຂໍ ສຸຕ຺ຕນິປາໂຕຕິ, ເອວເມວ ສມຊ຺ຌຄາຕິ.

໑. ອຸຣຄວຄ຺ໂຄ

໑. ອຸຣຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ເອວໍ ສມຘິຄຕສງ຺ໂຂ ຈ ຍສ຺ມາ ເອສ ວຄ຺ຄໂຕ ອຸຣຄວຄ຺ໂຄ, ຈູຬວຄ຺ໂຄ, ມຫາວຄ຺ໂຄ, ອຏ຺ຐກວຄ຺ໂຄ, ປາຣາຍນວຄ຺ໂຄຕິ ປຎ຺ຈ ວຄ຺ຄາ ໂຫນ຺ຕິ; ເຕສຸ ອຸຣຄວຄ຺ໂຄ ອາທິ. ສຸຕ຺ຕໂຕ ອຸຣຄວຄ຺ເຄ ທ຺ວາທສ ສຸຕ຺ຕານິ, ຈູຬວຄ຺ເຄ ຈຸທ຺ທສ, ມຫາວຄ຺ເຄ ທ຺ວາທສ, ອຏ຺ຐກວຄ຺ເຄ ໂສຬສ, ປາຣາຍນວຄ຺ເຄ ໂສຬສາຕິ ສຕ຺ຕຕິ ສຸຕ຺ຕານິ. ເຕສໍ ອຸຣຄສຸຕ຺ຕໍ ອາທິ. ປຣິຍຕ຺ຕິປມາຓໂຕ ອຏ຺ຐ ຠາຓວາຣາ. ເອວໍ ວຄ຺ຄສຸຕ຺ຕປຣິຍຕ຺ຕິປມາຓວໂຕ ປນສ຺ສ –

‘‘ໂຍ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ວິເນຕິ ໂກຘໍ, ວິສຏໍ ສປ຺ປວິສໍວ ໂອສເຘຫິ;

ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣໍ, ອຸຣໂຄ ຊິຓ຺ຓມິວ ຕຈໍ ປຸຣາຓ’’ນ຺ຕິ. –

ອຍໍ ຄາຖາ ອາທິ. ຕສ຺ມາ ອສ຺ສາ ອິໂຕ ປຠຸຕິ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ກາຕຸໍ ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ເຍນ ຍຕ຺ຖ ຍທາ ຍສ຺ມາ, ວຸຕ຺ຕາ ຄາຖາ ອຍໍ ອິມໍ;

ວິຘິໍ ປກາສຍິຕ຺ວາສ຺ສາ, ກຣິສ຺ສາມຕ຺ຖວຓ຺ຓນ’’ນ຺ຕິ.

ເກນ ປນາຍໍ ຄາຖາ ວຸຕ຺ຕາ, ກຕ຺ຖ, ກທາ, ກສ຺ມາ ຈ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ໂຍ ໂສ ຠຄວາ ຈຕຸວີສຕິພຸທ຺ຘສນ຺ຕິເກ ລທ຺ຘພ຺ຍາກຣໂຓ ຍາວ ເວສ຺ສນ຺ຕຣຊາຕກໍ, ຕາວ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ຕຸສິຕຠວເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ຕໂຕປິ ຈວິຕ຺ວາ ສກ຺ຍຣາຊກຸເລ ອຸປປຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ອນຸປຸພ຺ເພນ ກຕມຫາຠິນິກ຺ຂມໂນ ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ, ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ເທວ-ມນຸສ຺ສານໍ ຫິຕາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ, ເຕນ ຠຄວຕາ ສຍມ຺ຠຸນາ ອນາຈຣິຍເກນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ວຸຕ຺ຕາ. ສາ ຈ ປນ ອາຬວິຍໍ. ຍທາ ຈ ຠູຕຄາມສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕທາ ຕຕ຺ຖ ອຸປຄຕານໍ ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປວິສ຺ສຊ຺ຊນາ. ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນ ທູເຣນິທານອວິທູເຣນິທານສນ຺ຕິເກນິທານວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ທູເຣນິທານໍ ນາມ ທີປງ຺ກຣໂຕ ຍາວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວຕ຺ຖຸກຖາ, ອວິທູເຣນິທານໍ ນາມ ຕຸສິຕຠວນໂຕ ຍາວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວຕ຺ຖຸກຖາ, ສນ຺ຕິເກນິທານໍ ນາມ ໂພຘິມຓ຺ຑໂຕ ຍາວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວຕ຺ຖຸກຖາຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອວິທູເຣນິທານໍ ສນ຺ຕິເກນິທານຎ຺ຈ ທູເຣນິທາເນເຍວ ສໂມຘານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ທູເຣນິທານວເສເນເວຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ປເນສາ ຊາຕກຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອິຘ ນ ວິຕ຺ຖາຣິຕາ. ຕໂຕ ຕຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣິຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ຕຕ຺ຖ ປຐມຄາຖາຍ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວຕ຺ຖຸ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ອິຘ ອາຬວິຍໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ອາຬວິຍໍ ວິຫຣຕິ ອຄ຺ຄາຬເວ ເຈຕິເຍ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຬວກາ ຠິກ຺ຂູ ນວກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຣຸກ຺ຂໍ ຉິນ຺ທນ຺ຕິປິ ເຉທາເປນ຺ຕິປິ. ອຎ຺ຎຕໂຣປິ ອາຬວໂກ ຠິກ຺ຂຸ ຣຸກ຺ຂໍ ຉິນ຺ທຕິ. ຕສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ເຂ ອຘິວຕ຺ຖາ ເທວຕາ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ມາ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຕໂນ ຠວນໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ ມຍ຺ຫໍ ຠວນໍ ຉິນ຺ທີ’ຕິ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອນາທິຍນ຺ໂຕ ຉິນ຺ທິເຍວ. ຕສ຺ສາ ຈ ເທວຕາຍ ທາຣກສ຺ສ ພາຫຸໍ ອາໂກເຏສິ. ອຖ ໂຂ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ເອຕທໂຫສິ – ‘ຍໍນູນາຫໍ ອິມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອິເຘວ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ເອຕທໂຫສິ – ‘ນ ໂຂ ເມຕໍ ປຕິຣູປໍ, ຍາຫໍ ອິມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອິເຘວ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍໍ, ຍໍນູນາຫໍ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ສາ ເທວຕາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ. ‘ສາຘຸ, ສາຘຸ ເທວເຕ, ສາຘຸ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ເທວເຕ, ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຊີວິຕາ ນ ໂວໂຣເປສິ. ສຈຊ຺ຊ ຕ຺ວໍ, ເທວເຕ, ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍາສິ, ພຫຸຎ຺ຈ ຕ຺ວໍ, ເທວເຕ, ອປຸຎ຺ຎໍ ປສເວຍ຺ຍາສິ. ຄຈ຺ຉ ຕ຺ວໍ, ເທວເຕ, ອມຸກສ຺ມິໍ ໂອກາເສ ຣຸກ຺ໂຂ ວິວິຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມິໍ ອຸປຄຈ຺ຉາ’’’ຕິ (ປາຈິ. ໘໙).

ເອວຎ຺ຈ ປນ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຠຄວາ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໂກຘວິນຍນຕ຺ຖໍ –

‘‘ໂຍ ເວ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ໂກຘໍ, ຣຖໍ ຠນ຺ຕໍວ ວາຣເຍ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໒໒໒) –

ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ. ຕໂຕ ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ສມຓາ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິຍາ ຣຸກ຺ຂໍ ຉິນ຺ທິສ຺ສນ຺ຕິປິ, ເຉທາເປສ຺ສນ຺ຕິປິ, ເອກິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ສມຓາ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິຍາ ຊີວໍ ວິເຫເຐນ຺ຕີ’’ຕິ ເອວໍ ມນຸສ຺ສານໍ ອຸຊ຺ຌາຍິຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູຫິ ອາໂຣຈິໂຕ ຠຄວາ – ‘‘ຠູຕຄາມປາຕພ຺ຍຕາຍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໙໐) ອິມໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອຸປຄຕານໍ ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖໍ –

‘‘ໂຍ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ວິເນຕິ ໂກຘໍ,

ວິສຏໍ ສປ຺ປວິສໍວ ໂອສເຘຫີ’’ຕິ. –

ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ. ເອວມິທໍ ເອກໍເຍວ ວຕ຺ຖຸ ຕີສຸ ຐາເນສຸ ສງ຺ຄຫໍ ຄຕໍ – ວິນເຍ, ຘມ຺ມປເທ, ສຸຕ຺ຕນິປາເຕຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ຍາ ສາ ມາຕິກາ ຐປິຕາ –

‘‘ເຍນ ຍຕ຺ຖ ຍທາ ຍສ຺ມາ, ວຸຕ຺ຕາ ຄາຖາ ອຍໍ ອິມໍ;

ວິຘິ ປກາສຍິຕ຺ວາສ຺ສາ, ກຣິສ຺ສາມຕ຺ຖວຓ຺ຓນ’’ນ຺ຕິ. –

ສາ ສງ຺ເຂປໂຕ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ ຐເປຕ຺ວາ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ.

໑. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ. ໂຍຕິ ໂຍ ຍາທິໂສ ຂຕ຺ຕິຍກຸລາ ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸລາ ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ, ນໂວ ວາ ມຊ຺ຌິໂມ ວາ ເຖໂຣ ວາ. ອຸປ຺ປຕິຕນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘມຸທ຺ຘໍ ປຕິຕໍ ຄຕໍ, ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຈ ນາເມຕໍ ວຕ຺ຕມານຠຸຕ຺ວາປຄໂຕກາສກຕຠູມິລທ຺ຘວເສນ ອເນກປ຺ປເຠທໍ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພມ຺ປິ ສງ຺ຂຕໍ ອຸປ຺ປາທາທິສມງ຺ຄິ ວຕ຺ຕມານຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ, ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຘມ຺ມາ, ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ຘມ຺ມາ, ອຸປ຺ປາທິໂນ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໑໗) ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຣມ຺ມຓຣສມນຸຠວິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘໍ ອນຸຠຸຕ຺ວາປຄຕສງ຺ຂາຕໍ ກຸສລາກຸສລໍ, ອຸປ຺ປາທາທິຕ຺ຕຍມນຸປ຺ປຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘໍ ຠຸຕ຺ວາປຄຕສງ຺ຂາຕໍ ເສສສງ຺ຂຕຎ຺ຈ ຠຸຕ຺ວາປຄຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ. ຕເທຕໍ ‘‘ເອວຣູປໍ ປາປກໍ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໓໔; ປາຈິ. ໔໑໗) ຈ, ‘‘ຍຖາ ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຠາວນາປາຣິປູຣີ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈ ເອວມາທີສຸ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ຍານິສ຺ສ ຕານິ ປຸພ຺ເພ ກຕານິ ກມ຺ມານີ’’ຕິ ເອວມາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໒໔໘; ເນຕ຺ຕິ. ໑໒໐) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ກມ຺ມໍ ອຕີຕມ຺ປິ ສມານໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວິປາກໍ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິປາກສ຺ໂສກາສໍ ກຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ, ຕຖາ ກໂຕກາສຎ຺ຈ ວິປາກໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນມ຺ປິ ເອວໍ ກເຕ ໂອກາເສ ອວສ຺ສມຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ໂອກາສກຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ. ຕາສຸ ຕາສຸ ຠູມີສຸ ອສມູຫຕມກຸສລໍ ຠູມິລທ຺ຘຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ຠູມິຍາ ຠູມິລທ຺ຘສ຺ສ ຈ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຠູມິ ນາມ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ເຕຠູມກາ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ. ຠູມິລທ຺ຘໍ ນາມ ເຕສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕາຣຫໍ ກິເລສຊາຕໍ. ເຕນ ຫິ ສາ ຠູມິລທ຺ຘາ ນາມ ໂຫຕີຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ຠູມິລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຎ຺ຈ ປນ ນ ອາຣມ຺ມຓວເສນ. ອາຣມ຺ມຓວເສນ ຫິ ສພ຺ເພປິ ອຕີຕາທິເຠເທ ປຣິຎ຺ຎາເຕປິ ຈ ຂີຓາສວານໍ ຂນ຺ເຘ ອາຣພ຺ຠ ກິເລສາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ມຫາກຈ຺ຈາຍນອຸປ຺ປລວຓ຺ຓາທີນໍ ຂນ຺ເຘ ອາຣພ຺ຠ ໂສເຣຍ຺ຍເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕນນ຺ທມາຓວກາທີນໍ ວິຍ. ຍທິ ເຈຕໍ ຠູມິລທ຺ຘໍ ນາມ ສິຍາ, ຕສ຺ສ ອປ຺ປເຫຍ຺ຍໂຕ ນ ໂກຈິ ຠວມູລໍ ຊເຫຍ຺ຍ. ວຕ຺ຖຸວເສນ ປນ ຠູມິລທ຺ຘໍ ນາມ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຫິ ວິປສ຺ສນາຍ ອປຣິຎ຺ຎາຕາ ຂນ຺ຘາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປາທໂຕ ປຠຸຕິ ເຕສຸ ວຏ຺ຏມູລໍ ກິເລສຊາຕໍ ອນຸເສຕິ. ຕໍ ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ຠູມິລທ຺ຘຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ສ ຂນ຺ເຘສຸ ອປ຺ປຫີນານຸສຍິຕາ ກິເລສາ, ຕສ຺ສ ເຕ ເອວ ຂນ຺ຘາ ເຕສໍ ກິເລສານໍ ວຕ຺ຖຸ, ນ ອິຕເຣ ຂນ຺ຘາ. ອຕີຕກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ຈສ຺ສ ອປ຺ປຫີນານຸສຍິຕານໍ ກິເລສານໍ ອຕີຕກ຺ຂນ຺ຘາ ເອວ ວຕ຺ຖຸ, ນ ອິຕເຣ. ເອເສວ ນໂຍ ອນາຄຕາທີສຸ. ຕຖາ ກາມາວຈຣກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ອປ຺ປຫີນານຸສຍິຕານໍ ກິເລສານໍ ກາມາວຈຣກ຺ຂນ຺ຘາ ເອວ ວຕ຺ຖຸ, ນ ອິຕເຣ. ເອສ ນໂຍ ຣູປາຣູປາວຈເຣສຸ.

ໂສຕາປນ຺ນາທີນໍ ປນ ຍສ຺ສ ຍສ຺ສ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຂນ຺ເຘສຸ ຕໍ ຕໍ ວຏ຺ຏມູລໍ ກິເລສຊາຕໍ ເຕນ ເຕນ ມຄ຺ເຄນ ປຫີນໍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ເຕ ເຕ ຂນ຺ຘາ ປຫີນານໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ວຏ຺ຏມູລກິເລສານໍ ອວຕ຺ຖຸໂຕ ຠູມີຕິ ສງ຺ຂໍ ນ ລຠນ຺ຕິ. ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ປນ ສພ຺ພໂສ ວຏ຺ຏມູລານໍ ກິເລສານໍ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກຣິຍມານໍ ກມ຺ມໍ ກຸສລໍ ວາ ອກຸສລໍ ວາ ໂຫຕິ, ອິຈ຺ຈສ຺ສ ກິເລສປ຺ປຈ຺ຈຍາ ວຏ຺ຏໍ ວຑ຺ຒຕິ. ຕສ຺ເສຕໍ ວຏ຺ຏມູລໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘ ເອວ, ນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘາທີສຸ…ເປ… ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ເຘ ເອວ ວາ, ນ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘາທີສູຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ອວິເສເສນ ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ອນຸສຍິຕຕ຺ຕາ. ກຖໍ? ປຖວີຣສາທິມິວ ຣຸກ຺ເຂ. ຍຖາ ຫິ ມຫາຣຸກ຺ເຂ ປຖວີຕລໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ປຖວີຣສຎ຺ຈ ອາໂປຣສຎ຺ຈ ນິສ຺ສາຍ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາ ມູລຂນ຺ຘສາຂປສາຂປຕ຺ຕປລ຺ລວປລາສປຸປ຺ຜຜເລຫິ ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ ນຠໍ ປູເຣຕ຺ວາ ຍາວກປ຺ປາວສານໍ ພີຊປຣມ຺ປຣາຍ ຣຸກ຺ຂປເວຓີສນ຺ຕາເນ ຐິເຕ ‘‘ຕໍ ປຖວີຣສາທິ ມູເລ ເອວ, ນ ຂນ຺ຘາທີສຸ, ຜເລ ເອວ ວາ, ນ ມູລາທີສູ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ອວິເສເສນ ສພ຺ເພສ຺ເວວ ມູລາທີສຸ ອນຸຄຕຕ຺ຕາ, ເອວໍ. ຍຖາ ປນ ຕສ຺ເສວ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ປຸປ຺ຜຜລາທີສຸ ນິພ຺ພິນ຺ໂນ ໂກຈິ ປຸຣິໂສ ຈຕູສຸ ທິສາສຸ ມຓ຺ຑູກກຓ຺ຏກໍ ນາມ ຣຸກ຺ເຂ ວິສໍ ປໂຍເຊຍ຺ຍ, ອຖ ໂສ ຣຸກ຺ໂຂ ເຕນ ວິສສມ຺ຜສ຺ເສນ ຜຸຏ຺ໂຐ ປຖວີຣສອາໂປຣສປຣິຍາທິນ຺ເນນ ອປ຺ປສວນຘມ຺ມຕໍ ອາຄມ຺ມ ປຸນ ສນ຺ຕານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ນ ຠເວຍ຺ຍ, ເອວເມວໍ ຂນ຺ຘປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ນິພ຺ພິນ຺ໂນ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ຈຕູສຸ ທິສາສຸ ຣຸກ຺ເຂ ວິສປ຺ປໂຍຊນໍ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ຈຕຸມຄ຺ຄຠາວນໍ ອາຣຠຕິ. ອຖສ຺ສ ໂສ ຂນ຺ຘສນ຺ຕາໂນ ເຕນ ຈຕຸມຄ຺ຄວິສສມ຺ຜສ຺ເສນ ສພ຺ພໂສ ວຏ຺ຏມູລກິເລສານໍ ປຣິຍາທິນ຺ນຕ຺ຕາ ກິຣິຍຠາວມຕ຺ຕມຸປຄຕກາຍກມ຺ມາທິ ສພ຺ພກມ຺ມປ຺ປເຠໂທ ອາຍຕິໍ ປຸນພ຺ຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕຘມ຺ມຕມາຄມ຺ມ ຠວນ຺ຕຣສນ຺ຕານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ນ ໂຫຕິ. ເກວລໍ ປນ ຈຣິມວິຎ຺ຎາຓນິໂຣເຘນ ນິຣິນ຺ຘໂນ ວິຍ ຊາຕເວໂທ ອນຸປາທາໂນ ປຣິນິພ຺ພາຕິ. ເອວໍ ຠູມິຍາ ຠູມິລທ຺ຘສ຺ສ ຈ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອປິຈ ອປຣມ຺ປິ ສມຸທາຈາຣາຣມ຺ມຓາຘິຄ຺ຄຫິຕາວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາສມູຫຕວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘມຸປ຺ປນ຺ນໍ. ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຕມານຸປ຺ປນ຺ນເມວ ສມຸທາຈາຣຸປ຺ປນ຺ນໍ. ຈກ຺ຂາທີນໍ ປນ ອາປາຖຄເຕ ອາຣມ຺ມເຓ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊມານມ຺ປິ ກິເລສຊາຕໍ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອຘິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ເອວ ອປຣຠາເຄ ອວສ຺ສມຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ອາຣມ຺ມຓາຘິຄ຺ຄຫິຕຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກລ຺ຍາຓິຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣໂຕ ມຫາຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິສຠາຄຣູປທສ຺ສເນນ ອຸປ຺ປນ຺ນກິເລສຊາຕຎ຺ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ. ຕສ຺ສ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໖; ອ. ນິ. ໖.໕໘) ປໂຍໂຄ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສມຖວິປສ຺ສນານໍ ອຎ຺ຎຕຣວເສນ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕກິເລສຊາຕໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕຕິມນາຣູຬ຺ຫໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິນິວາຣກສ຺ສ ເຫຕຸໂນ ອຠາວາ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ. ຕໍ ‘‘ອຍມ຺ປິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອານາປານສ຺ສຕິສມາຘິ ຠາວິໂຕ ພຫຸລີກໂຕ ສນ຺ໂຕ ເຈວ ປຓີໂຕ ຈ ອເສຈນໂກ ຈ ສຸໂຂ ຈ ວິຫາໂຣ ອຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປນ຺ເນ ປາປເກ ອກຸສເລ ຘມ຺ເມ ຐານໂສ ອນ຺ຕຣຘາເປຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໖໕) ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສມຖວິປສ຺ສນາວເສນ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕມ຺ປິ ກິເລສຊາຕໍ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ອສມູຫຕຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອນຕີຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ອສມູຫຕຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາກາເສນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິລາຠິໂນ ເຖຣສ຺ສ ກຸສຸມິຕຣຸກ຺ເຂ ອຸປວເນ ປຸປ຺ຜານິ ໂອຈິນນ຺ຕສ຺ສ ມຘຸຣສ຺ສເຣນ ຄາຍໂຕ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ຄີຕສ຺ສຣໍ ສຸຕວໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນກິເລສຊາຕຎ຺ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ. ຕສ຺ສ ‘‘ອຣິຍໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ມຄ຺ຄໍ ພຫຸລີກໂຣນ຺ໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປນ຺ເນ ປາປເກ ອກຸສເລ ຘມ຺ເມ ອນ຺ຕຣາເຍວ ອນ຺ຕຣຘາເປຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໕໗) ປໂຍໂຄ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕິວິຘມ຺ປິ ເຈຕໍ ອາຣມ຺ມຓາຘິຄ຺ຄຫິຕາວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາສມູຫຕຸປ຺ປນ຺ນໍ ຠູມິລທ຺ເຘເນວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອວເມຕສ຺ມິໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠເທ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຠູມິລທ຺ຘາຣມ຺ມຓາຘິຄ຺ຄຫິຕາວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາສມູຫຕຸປ຺ປນ຺ນວເສນາຍໍ ໂກໂຘ ອຸປ຺ປນ຺ໂນຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກສ຺ມາ? ເອວໍວິຘສ຺ສ ວິເນຕພ຺ພໂຕ. ເອວໍວິຘເມວ ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ເຍນ ເກນຈິ ວິນເຍນ ວິເນຕຸໍ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ. ຍໍ ປເນຕໍ ວຕ຺ຕມານຠຸຕ຺ວາປຄໂຕກາສກຕສມຸທາຈາຣສງ຺ຂາຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ເອຕ຺ຖ ອຜໂລ ຈ ອສກ຺ໂຍ ຈ ວາຍາໂມ. ອຜໂລ ຫິ ຠຸຕ຺ວາປຄເຕ ວາຍາໂມ ວາຍາມນ຺ຕເຣນາປິ ຕສ຺ສ ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ຕຖາ ໂອກາສກເຕ. ອສກ຺ໂຍ ຈ ວຕ຺ຕມານສມຸທາຈາຣຸປ຺ປນ຺ເນ ກິເລສໂວທານານໍ ເອກຊ຺ຌມນຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕຕິ.

ວິເນຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ –

‘‘ທຸວິໂຘ ວິນໂຍ ນາມ, ເອກເມເກຕ຺ຖ ປຎ຺ຈຘາ;

ເຕສຸ ອຏ຺ຐວິເຘເນສ, ວິເນຕີຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ’’.

ອຍຎ຺ຫິ ສໍວຣວິນໂຍ, ປຫານວິນໂຍຕິ ທຸວິໂຘ ວິນໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ທຸວິເຘ ວິນເຍ ເອກເມໂກ ວິນໂຍ ປຎ຺ຈຘາ ຠິຊ຺ຊຕິ. ສໍວຣວິນໂຍປິ ຫິ ສີລສໍວໂຣ, ສຕິສໍວໂຣ, ຎາຓສໍວໂຣ, ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ, ວີຣິຍສໍວໂຣຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘ. ປຫານວິນໂຍປິ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ, ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ, ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ, ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານໍ, ນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານນ຺ຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ໂຫຕິ ສມຸເປໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໕໑໑) ສີລສໍວໂຣ, ‘‘ຣກ຺ຂຕິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວຣໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໑໓; ມ. ນິ. ໑.໒໙໕; ສໍ. ນິ. ໔.໒໓໙; ອ. ນິ. ໓.໑໖) ສຕິສໍວໂຣ.

‘‘ຍານິ ໂສຕານິ ໂລກສ຺ມິໍ, (ອຊິຕາຕິ ຠຄວາ)

ສຕິ ເຕສໍ ນິວາຣຓໍ;

ໂສຕານໍ ສໍວຣໍ ພ຺ຣູມິ,

ປຎ຺ຎາເຍເຕ ປິຘີຍເຣ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໐໔໑) –

ອາທີສຸ ຎາຓສໍວໂຣ, ‘‘ຂໂມ ໂຫຕິ ສີຕສ຺ສ ອຸຓ຺ຫສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໔; ອ. ນິ. ໔.໑໑໔) ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ, ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕິ, ປຊຫຕິ, ວິໂນເທຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໖; ອ. ນິ. ໔.໑໑໔) ວີຣິຍສໍວໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສພ຺ໂພປິ ຈາຍໍ ສໍວໂຣ ຍຖາສກໍ ສໍວຣິຕພ຺ພານໍ ວິເນຕພ຺ພານຎ຺ຈ ກາຍວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ສໍວຣຓໂຕ ສໍວໂຣ, ວິນຍນໂຕ ວິນໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ຕາວ ສໍວຣວິນໂຍ ປຎ຺ຈຘາ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຖາ ຍໍ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທາທີສຸ ວິປສ຺ສນງ຺ເຄສຸ ຍາວ ອຕ຺ຕໂນ ອປຣິຫານວເສນ ປວຕ຺ຕິ, ຕາວ ເຕນ ເຕນ ຎາເຓນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອນຕ຺ຖສນ຺ຕານສ຺ສ ປຫານໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ນາມຣູປວວຕ຺ຖາເນນ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ, ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫນ ອເຫຕຸວິສມເຫຕຸທິຏ຺ຐີນໍ, ຕສ຺ເສວ ອປຣຠາເຄນ ກງ຺ຂາວິຕຣເຓນ ກຖໍກຖີຠາວສ຺ສ, ກລາປສມ຺ມສເນນ ‘‘ອຫໍ ມມາ’’ຕິ ຄາຫສ຺ສ, ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄວວຕ຺ຖາເນນ ອມຄ຺ເຄ ມຄ຺ຄສຎ຺ຎາຍ, ອຸທຍທສ຺ສເນນ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ, ວຍທສ຺ສເນນ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ, ຠຍທສ຺ສເນນ ສຠເຍສຸ ອຠຍສຎ຺ຎາຍ, ອາທີນວທສ຺ສເນນ ອສ຺ສາທສຎ຺ຎາຍ, ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສເນນ ອຠິຣຕິສຎ຺ຎາຍ, ມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາຎາເຓນ ອມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາຍ, ອຸເປກ຺ຂາຎາເຓນ ອນຸເປກ຺ຂາຍ, ອນຸໂລເມນ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍໍ ນິພ຺ພາເນ ຈ ປຏິໂລມຠາວສ຺ສ, ໂຄຕ຺ຣຠຸນາ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫສ຺ສ ປຫານໍ, ເອຕໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ ນາມ. ຍໍ ປນ ອຸປຈາຣປ຺ປນາເຠທສ຺ສ ສມາຘິໂນ ຍາວ ອຕ຺ຕໂນ ອປຣິຫານິປວຕ຺ຕິ, ຕາວ ເຕນາຠິຫຕານໍ ນີວຣຓານໍ ຍຖາສກໍ ວິຕກ຺ກາທິປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມານຎ຺ຈ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ປຫານໍ, ເອຕໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ ນາມ. ຍໍ ປນ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄານໍ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ຕໍຕໍມຄ຺ຄວໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ຍຖາສກໍ ‘‘ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ ປຫານາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໒໗໗) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸທຍປກ຺ຂິກສ຺ສ ກິເລສຄຫນສ຺ສ ປຸນ ອຈ຺ຈນ຺ຕອປ຺ປວຕ຺ຕິຠາເວນ ສມຸຈ຺ເຉທສງ຺ຂາຕໍ ປຫານໍ, ອິທໍ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ ນາມ. ຍໍ ປນ ຜລກ຺ຂເຓ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘຕ຺ຕໍ ກິເລສານໍ ປຫານໍ, ອິທໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານໍ ນາມ. ຍໍ ປນ ສພ຺ພສງ຺ຂຕນິສ຺ສຣຓຕ຺ຕາ ປຫີນສພ຺ພສງ຺ຂຕໍ ນິພ຺ພານໍ, ເອຕໍ ນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານໍ ນາມ. ສພ຺ພມ຺ປິ ເຈຕໍ ປຫານໍ ຍສ຺ມາ ຈາຄຏ຺ເຐນ ປຫານໍ, ວິນຍນຏ຺ເຐນ ວິນໂຍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຫານວິນໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍຕໍປຫານວໂຕ ວາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ວິນຍສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕເປຕໍ ‘‘ປຫານວິນໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ປຫານວິນໂຍປິ ປຎ຺ຈຘາ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວເມເກກສ຺ສ ປຎ຺ຈຘາ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ທເສເຕ ວິນຍາ ໂຫນ຺ຕິ.

ເຕສຸ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິນຍໍ ນິສ຺ສຣຓວິນຍຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສເສນ ອຏ຺ຐວິເຘນ ວິນເຍເນສ ເຕນ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ວິເນຕີຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ. ກຖໍ? ສີລສໍວເຣນ ກາຍວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕານິ ວິເນນ຺ໂຕປິ ຫິ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂກຘໍ ວິເນຕິ, ສຕິປຎ຺ຎາສໍວເຣຫິ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສາທີນິ ວິເນນ຺ໂຕປິ ໂທມນສ຺ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂກຘໍ ວິເນຕິ, ຂນ຺ຕິສໍວເຣນ ສີຕາທີນິ ຂມນ຺ໂຕປິ ຕໍຕໍອາຆາຕວຕ຺ຖຸສມ຺ຠວໍ ໂກຘໍ ວິເນຕິ, ວີຣິຍສໍວເຣນ ພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ກໍ ວິເນນ຺ໂຕປິ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂກຘໍ ວິເນຕິ. ເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຕທງ຺ຄວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານານິ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕນິ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ເຕ ເຕ ຘມ຺ເມ ປຊຫນ຺ໂຕປິ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫາຕພ຺ພໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕພ຺ພໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ພຎ຺ຈ ໂກຘໍ ວິເນຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປຫານວິນເຍນ ວິນໂຍ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ເຍຫິ ປນ ຘມ຺ເມຫິ ປຫານໍ ໂຫຕິ, ເຕຫິ ວິເນນ຺ໂຕປິ ປຣິຍາຍໂຕ ‘‘ປຫານວິນເຍນ ວິເນຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານກາເລ ປນ ວິເນຕພ຺ພາຠາວໂຕ ນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານສ຺ສ ຈ ອນຸປ຺ປາເທຕພ຺ພໂຕ ນ ເຕຫິ ກິຎ຺ຈິ ວິເນຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ເຕສຸ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິນຍໍ ນິສ຺ສຣຓວິນຍຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສເສນ ອຏ຺ຐວິເຘນ ວິນເຍເນສ ເຕນ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ວິເນຕີຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ເຍ ວາ –

‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາຆາຕປຏິວິນຍາ, ຍຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ອາຆາໂຕ ສພ຺ພໂສ ປຏິວິເນຕພ຺ໂພ. ກຕເມ ປຎ຺ຈ? ຍສ຺ມິໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຄ຺ຄເລ ອາຆາໂຕ ຊາເຍຖ, ເມຕ຺ຕາ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ຠາເວຕພ຺ພາ…ເປ… ກຣຸຓາ… ອຸເປກ຺ຂາ… ອສຕິ-ອມນສິກາໂຣ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ອາປຊ຺ຊິຕພ຺ໂພ, ເອວໍ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ອາຆາໂຕ ປຏິວິເນຕພ຺ໂພ. ກມ຺ມສ຺ສກຕາ ເອວ ວາ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພາ ກມ຺ມສ຺ສໂກ ອຍມາຍສ຺ມາ…ເປ… ທາຍາໂທ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໖໑) –

ເອວໍ ປຎ຺ຈ ອາຆາຕປຏິວິນຍາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຍ ຈ –

‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ອາວຸໂສ, ອາຆາຕປຏິວິນຍາ, ຍຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ອາຆາໂຕ ສພ຺ພໂສ ປຏິວິເນຕພ຺ໂພ. ກຕເມ ປຎ຺ຈ? ອິຘາວຸໂສ, ເອກຈ຺ໂຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ອປຣິສຸທ຺ຘກາຍສມາຈາໂຣ ໂຫຕິ, ປຣິສຸທ຺ຘວຈີສມາຈາໂຣ, ເອວຣູເປປິ, ອາວຸໂສ, ປຸຄ຺ຄເລ ອາຆາໂຕ ປຏິວິເນຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໖໒) –

ເອວມາທິນາປິ ນເຍນ ປຎ຺ຈ ອາຆາຕປຏິວິນຍາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອາຆາຕປຏິວິນເຍນ ວິເນນ຺ໂຕເປສ ວິເນຕີຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ. ອປິຈ ຍສ຺ມາ –

‘‘ອຸຠໂຕທຓ຺ຑເກນ ເຈປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກກເຈນ ໂຈຣາ ໂອຈຣກາ ອງ຺ຄມງ຺ຄານິ ໂອກ຺ກນ຺ເຕຍ຺ຍຸໍ, ຕຕ຺ຣາປິ ໂຍ ມໂນ ປໂທເສຍ຺ຍ, ນ ເມ ໂສ ເຕນ ສາສນກໂຣ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໓໒) –-

ເອວໍ ສຕ຺ຖຸ ໂອວາທໍ,

‘‘ຕສ຺ເສວ ເຕນ ປາປິໂຍ, ໂຍ ກຸທ຺ຘໍ ປຏິກຸຊ຺ຌຕິ;

ກຸທ຺ຘໍ ອປ຺ປຏິກຸຊ຺ຌນ຺ໂຕ, ສງ຺ຄາມໍ ເຊຕິ ທຸຊ຺ຊຍໍ.

‘‘ອຸຠິນ຺ນມຕ຺ຖໍ ຈຣຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປຣສ຺ສ ຈ;

ປຣໍ ສງ຺ກຸປິຕໍ ຎຕ຺ວາ, ໂຍ ສໂຕ ອຸປສມ຺ມຕິ’’. (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໘);

‘‘ສຕ຺ຕິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສປຕ຺ຕກນ຺ຕາ ສປຕ຺ຕກຣຓາ ໂກຘນໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖິໍ ວາ ປຸຣິສໍ ວາ. ກຕເມ ສຕ຺ຕ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ສປຕ຺ໂຕ ສປຕ຺ຕສ຺ສ ເອວໍ ອິຈ຺ຉຕິ – ‘ອໂຫ, ວຕາຍໍ ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓ ອສ຺ສາ’ຕິ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສປຕ຺ໂຕ ສປຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓວຕາຍ ນນ຺ທຕິ. ໂກຘນາຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ ໂກຘາຠິຠູໂຕ ໂກຘປເຣໂຕ ກິຎ຺ຈາປິ ໂສ ໂຫຕິ ສຸນ຺ຫາໂຕ ສຸວິລິຕ຺ໂຕ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສຸ ໂອທາຕວຕ຺ຖວສໂນ, ອຖ ໂຂ ໂສ ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓວ ໂຫຕິ ໂກຘາຠິຠູໂຕ. ອຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຐໂມ ຘມ຺ໂມ ສປຕ຺ຕກນ຺ໂຕ ສປຕ຺ຕກຣໂຓ ໂກຘນໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ ອິຕ຺ຖິໍ ວາ ປຸຣິສໍ ວາ (ອ. ນິ. ໗.໖໔).

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສປຕ຺ໂຕ ສປຕ຺ຕສ຺ສ ເອວໍ ອິຈ຺ຉຕິ – ‘ອໂຫ, ວຕາຍໍ ທຸກ຺ຂໍ ສເຍຍ຺ຍາ’ຕິ…ເປ… ‘ນ ປຈຸຣຕ຺ໂຖ ອສ຺ສາ’ຕິ…ເປ… ‘ນ ໂຠຄວາ ອສ຺ສາ’ຕິ…ເປ… ‘ນ ຍສວາ ອສ຺ສາ’ຕິ…ເປ… ‘ນ ມິຕ຺ຕວາ ອສ຺ສາ’ຕິ…ເປ… ‘ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອປາຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ວິນິປາຕໍ ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’ຕິ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສປຕ຺ໂຕ ສປຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຄຕິຄມເນນ ນນ຺ທຕິ. ໂກຘນາຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ ໂກຘາຠິຠູໂຕ ໂກຘປເຣໂຕ ກາເຍນ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣຕິ, ວາຈາຍ… ມນສາ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣຕິ. ໂສ ກາເຍນ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣິຕ຺ວາ…ເປ… ວາຈາຍ…ເປ… ມນສາ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣິຕ຺ວາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ…ເປ… ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ຊຕິ ໂກຘາຠິຠູໂຕ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໗.໖໔).

‘‘ກຸທ຺ໂຘ ອຕ຺ຖໍ ນ ຊານາຕິ, ກຸທ຺ໂຘ ຘມ຺ມໍ ນ ປສ຺ສຕິ…ເປ…. (ອ. ນິ. ໗.໖໔; ມຫານິ. ໕);

‘‘ເຍນ ໂກເຘນ ກຸທ຺ຘາເສ, ສຕ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ທຸຄ຺ຄຕິໍ;

ຕໍ ໂກຘໍ ສມ຺ມທຎ຺ຎາຍ, ປຊຫນ຺ຕິ ວິປສ຺ສິໂນ. (ອິຕິວຸ. ໔);

‘‘ໂກຘໍ ຊເຫ ວິປ຺ປຊເຫຍ຺ຍ ມານໍ, ສໍໂຍຊນໍ ສພ຺ພມຕິກ຺ກເມຍ຺ຍ. (ຘ. ປ. ໒໒໑);

‘‘ອນຕ຺ຖຊນໂນ ໂກໂຘ, ໂກໂຘ ຈິຕ຺ຕປ຺ປໂກປໂນ. (ອ. ນິ. ໗.໖໔; ອິຕິວຸ. ໘໘);

‘‘ເອກາປຣາຘໍ ຂມ ຠູຣິປຎ຺ຎ, ນ ປຓ຺ຑິຕາ ໂກຘພລາ ຠວນ຺ຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໑໙) –

ເອວມາທິນາ ນເຍນ ໂກເຘ ອາທີນວຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕປິ ໂກໂຘ ວິນຍໍ ອຸເປຕິ. ຕສ຺ມາ ເອວໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ໂກຘໍ ວິເນນ຺ໂຕປິ ເອສ ວິເນຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ໂກຘນ຺ຕິ ‘‘ອນຕ຺ຖໍ ເມ ອຈຣີຕິ ອາຆາໂຕ ຊາຍຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໐; ອ. ນິ. ໙.໒໙) ນເຍນ ສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕານໍ ນວນ຺ນໍ, ‘‘ອຕ຺ຖໍ ເມ ນ ຈຣີ’’ຕິ ອາທີນຎ຺ຈ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ສິທ຺ຘານໍ ນວນ຺ນເມວາຕິ ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ, ຂາຓຸກຓ຺ຏກາທິນາ ອຏ຺ຐາເນນ ສທ຺ຘິໍ ເອກູນວີສຕິຍາ ອາຆາຕວຕ຺ຖູນໍ ອຎ຺ຎຕຣາຆາຕວຕ຺ຖຸສມ຺ຠວໍ ອາຆາຕໍ. ວິສຏນ຺ຕິ ວິຕ຺ຖຕໍ. ສປ຺ປວິສນ຺ຕິ ສປ຺ປສ຺ສ ວິສໍ. ອິວາຕິ ໂອປມ຺ມວຈນໍ, ອິ-ກາຣ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ ວ-ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂອສເຘຫີຕິ ອຄເທຫິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ວິສຕິກິຈ຺ຉໂກ ເວຊ຺ໂຊ ສປ຺ເປນ ທຏ຺ຐໍ ສພ຺ພໍ ກາຍໍ ຜຣິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ວິສຏໍ ສປ຺ປວິສໍ ມູລຂນ຺ຘຕຈປຕ຺ຕປຸປ຺ຜາທີນໍ ອຎ຺ຎຕເຣຫິ ນານາເຠສຊ຺ເຊຫິ ປໂຍເຊຕ຺ວາ ກເຕຫິ ວາ ໂອສເຘຫິ ຂິປ຺ປເມວ ວິເນຍ຺ຍ, ເອວເມວໍ ໂຍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຕ຺ເຖນ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານໍ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຐິຕໍ ໂກຘໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ວິນຍນູປາເຍສຸ ເຍນ ເກນຈິ ອຸປາເຍນ ວິເນຕິ ນາຘິວາເສຕິ ປຊຫຕິ ວິໂນເທຕິ ພ຺ຍນ຺ຕີກໂຣຕີຕິ.

ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣນ຺ຕິ ໂສ ເອວໍ ໂກຘໍ ວິເນນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຍສ຺ມາ ໂກໂຘ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ປຫີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ໂອຣປາຣສຎ຺ຎິຕານິ ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານິ ຊຫາຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອວິເສເສນ ຫິ ປາຣນ຺ຕິ ຕີຣສ຺ສ ນາມໍ, ຕສ຺ມາ ໂອຣານິ ຈ ຕານິ ສໍສາຣສາຄຣສ຺ສ ປາຣຠູຕານິ ຈາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂອຣປາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ໂຍ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ວິເນຕິ ໂກຘໍ ວິສຏໍ ສປ຺ປວິສໍວ ໂອສເຘຫິ’’, ໂສ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ໂກຘໍ ວິເນຕ຺ວາ ອນາຄາມິຜເລ ຐິໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣໍ. ຕຕ຺ຖ ໂອຣນ຺ຕິ ສກຕ຺ຕຠາໂວ, ປາຣນ຺ຕິ ປຣຕ຺ຕຠາໂວ. ໂອຣໍ ວາ ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ ອາຍຕນານິ, ປາຣໍ ຉ ພາຫິຣາຍຕນານິ. ຕຖາ ໂອຣໍ ມນຸສ຺ສໂລໂກ, ປາຣໍ ເທວໂລໂກ. ໂອຣໍ ກາມຘາຕຸ, ປາຣໍ ຣູປາຣູປຘາຕຸ. ໂອຣໍ ກາມຣູປຠໂວ, ປາຣໍ ອຣູປຠໂວ. ໂອຣໍ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ປາຣໍ ອຕ຺ຕຠາວສຸຂູປກຣຓານິ. ເອວເມຕສ຺ມິໍ ໂອຣປາເຣ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫນ຺ໂຕ ‘‘ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ອນາຄາມິໂນ ກາມຣາຄສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ ອິຘຕ຺ຕຠາວາທີສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ເອວ ນຕ຺ຖິ; ອປິຈ ໂຂ ປນສ຺ສ ຕຕິຍມຄ຺ຄາທີນໍ ວິຍ ວຓ຺ຓປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ສພ຺ພເມຕໍ ໂອຣປາຣເຠທໍ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ‘‘ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອິທານິ ຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ວິຠາວນຕ຺ຖາຍ ອຸປມໍ ອາຫ ‘‘ອຸຣໂຄ ຊິຓ຺ຓມິວ ຕຈໍ ປຸຣາຓ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸເຣນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຸຣໂຄ, ສປ຺ປສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ໂສ ທຸວິໂຘ – ກາມຣູປີ ຈ ອກາມຣູປີ ຈ. ກາມຣູປີປິ ທຸວິໂຘ – ຊລໂຊ ຖລໂຊ ຈ. ຊລໂຊ ຊເລ ເອວ ກາມຣູປໍ ລຠຕິ, ນ ຖເລ, ສງ຺ຂປາລຊາຕເກ ສງ຺ຂປາລນາຄຣາຊາ ວິຍ. ຖລໂຊ ຖເລ ເອວ, ນ ຊເລ. ໂສ ຊຊ຺ຊຣຠາເວນ ຊິຓ຺ຓໍ, ຈິຣກາລຕາຍ ປຸຣາຓຎ຺ຈາຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຕໍ. ຕຈໍ ຊຫນ຺ໂຕ ຈຕຸພ຺ພິເຘນ ຊຫາຕິ – ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ, ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ, ນິສ຺ສາຍ, ຖາເມນາຕິ. ສຊາຕິ ນາມ ສປ຺ປຊາຕິ ທີຆຕ຺ຕຠາໂວ. ອຸຣຄາ ຫິ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ສຊາຕິໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ – ອຸປປຕ຺ຕິຍໍ, ຈຸຕິຍໍ, ວິສ຺ສຏ຺ຐນິທ຺ໂທກ຺ກມເນ, ສມານຊາຕິຍາ ເມຖຸນປຏິເສວເນ, ຊິຓ຺ຓຕຈາປນຍເນ ຈາຕິ. ສປ຺ໂປ ຫິ ຍທາ ຕຈໍ ຊຫາຕິ, ຕທາ ສຊາຕິຍໍເຍວ ຐຕ຺ວາ ຊຫາຕິ. ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕປິ ຈ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຊຫາຕິ. ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນາມ ຍທາ ອຸປຑ຺ຒຏ຺ຐາເນ ມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ອຸປຑ຺ຒຏ຺ຐາເນ ອມຸຕ຺ໂຕ ໂອລມ຺ພຕິ, ຕທາ ນໍ ອຏ຺ຏີຍນ຺ໂຕ ຊຫາຕິ. ເອວໍ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ຈ ທຓ຺ຑນ຺ຕຣໍ ວາ ມູລນ຺ຕຣໍ ວາ ປາສາຓນ຺ຕຣໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ຊຫາຕິ. ນິສ຺ສາຍ ຊຫນ຺ໂຕປິ ຈ ຖາມໍ ຊເນຕ຺ວາ, ອຸສ຺ສາຫໍ ກຕ຺ວາ, ວີຣິເຍນ ວງ຺ກໍ ນງ຺ຄຸຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ, ປສ຺ສສນ຺ໂຕວ ຜຓໍ ກຣິຕ຺ວາ ຊຫາຕິ. ເອວໍ ຊຫິຕ຺ວາ ເຍນກາມໍ ປກ຺ກມຕິ. ເອວເມວໍ ອຍມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸ ໂອຣປາຣໍ ຊຫິຕຸກາໂມ ຈຕຸພ຺ພິເຘນ ຊຫາຕິ – ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ, ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ, ນິສ຺ສາຍ, ຖາເມນາຕິ. ສຊາຕິ ນາມ ຠິກ຺ຂຸໂນ ‘‘ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໕໑) ວຈນໂຕ ສີລໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ນໂຣ ສປ຺ປຎ຺ໂຎ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓; ເປຏໂກ. ໒໒). ເອວເມຕິສ຺ສໍ ສຊາຕິຍໍ ຐິໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຕໍ ສກຕ຺ຕຠາວາທິເຠທໍ ໂອຣປາຣໍ ຊິຓ຺ຓປຸຣາຓຕຈມິວ ທຸກ຺ຂໍ ຊເນນ຺ຕໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາທີນວທສ຺ສເນນ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ນິສ຺ສາຍ ອຘິມຕ຺ຕວາຍາມສງ຺ຂາຕໍ ຖາມໍ ຊເນຕ຺ວາ ‘‘ທິວສໍ ຈງ຺ກເມນ ນິສຊ຺ຊາຍ ອາວຣຓີເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໖; ວິຠ. ໕໑໙) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ຉຘາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຆເຏນ຺ໂຕ ວາຍມນ຺ໂຕ ອຸຣໂຄ ວິຍ, ວງ຺ກໍ ນງ຺ຄຸຏ຺ຐໍ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ ອຸຣໂຄ ວິຍ ປສ຺ສສນ຺ໂຕ, ອຍມ຺ປິ ອສິຖິລປຣກ຺ກມຕາຍ ວາຍມນ຺ໂຕ ອຸຣໂຄ ວິຍ ຜຓໍ ກຣິຕ຺ວາ, ອຍມ຺ປິ ຎາຓວິປ຺ຜາຣໍ ຊເນຕ຺ວາ ອຸຣໂຄວ ຕຈໍ ໂອຣປາຣໍ ຊຫາຕິ. ຊຫິຕ຺ວາ ຈ ອຸຣໂຄ ວິຍ ໂອຫິຕຕໂຈ ເຍນກາມໍ ອຍມ຺ປິ ໂອຫິຕຠາໂຣ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານຘາຕຸທິສໍ ປກ຺ກມຕີຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ –

‘‘ໂຍ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ວິເນຕິ ໂກຘໍ, ວິສຏໍ ສປ຺ປວິສໍວ ໂອສເຘຫິ;

ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣໍ, ອຸຣໂຄ ຊິຓ຺ຓມິວ ຕຈໍ ປຸຣາຓ’’ນ຺ຕິ.

ເອວເມສາ ຠຄວຕາ ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏນ ປຐມຄາຖາ ເທສິຕາຕິ.

໒. ອິທານິ ທຸຕິຍຄາຖາຍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາກ຺ກໂມ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຣາປິ –

‘‘ເຍນ ຍຕ຺ຖ ຍທາ ຍສ຺ມາ, ວຸຕ຺ຕາ ຄາຖາ ອຍໍ ອິມໍ;

ວິຘິໍ ປກາສຍິຕ຺ວາສ຺ສາ, ກຣິສ຺ສາມຕ຺ຖວຓ຺ຓນ’’ນ຺ຕິ. –

ອຍເມວ ມາຕິກາ. ຕໂຕ ປຣຎ຺ຈ ສພ຺ພຄາຖາສຸ. ອຕິວິຕ຺ຖາຣຠເຍນ ປນ ອິໂຕ ປຠຸຕິ ມາຕິກໍ ອນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນນເຍເນວ ຕສ຺ສາ ຕສ຺ສາ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ກຣິສ຺ສາມິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ ໂຍ ຣາຄມຸທຈ຺ຉິທາ ອເສສນ຺ຕິ ອຍໍ ທຸຕິຍຄາຖາ.

ຕສ຺ສຸປ຺ປຕ຺ຕິ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາໂກ ອຎ຺ຎຕໂຣ ສຸວຓ຺ຓກາຣປຸຕ຺ໂຕ ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິໂຕ. ເຖໂຣ ຕສ຺ສ ‘‘ທຫຣານໍ ອສຸຠໍ ສປ຺ປາຍ’’ນ຺ຕິ ມນ຺ຕ຺ວາ ຣາຄວິຆາຕຕ຺ຖໍ ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອທາສິ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ອາເສວນມຕ຺ຕມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ລຠຕິ. ໂສ ‘‘ອນຸປກາຣໍ ມເມຕ’’ນ຺ຕິ ເຖຣສ຺ສ ອາໂຣເຈສິ. ເຖໂຣ ‘‘ທຫຣານເມຕໍ ສປ຺ປາຍ’’ນ຺ຕິ ມນ຺ຕ຺ວາ ປຸນປິ ຕເທວາຈິກ຺ຂິ. ເອວໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາສາ ອຕີຕາ, ໂສ ກິຎ຺ຈິມຕ຺ຕມ຺ປິ ວິເສສໍ ນ ລຠຕິ. ຕໂຕ ນໍ ເຖໂຣ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ເນສິ. ຠຄວາ ‘‘ອວິສໂຍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ຕຸຍ຺ເຫຕສ຺ສ ສປ຺ປາຍໍ ຊານິຕຸໍ, ພຸທ຺ຘເວເນຍ຺ໂຍ ເອໂສ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຠສ຺ສຣວຓ຺ຓໍ ປທຸມໍ ອິທ຺ຘິຍາ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ປາທາສິ – ‘‘ຫນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ, ອິມໍ ວິຫາຣປຈ຺ຉາຍາຍໍ ວາລິກາຕເລ ນາເຬນ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຐເປຫິ, ອຠິມຸຂຎ຺ຈສ຺ສ ປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສີທ ‘ໂລຫິຕໍ ໂລຫິຕ’ນ຺ຕິ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຍໍ ກິຣ ປຎ຺ຈ ຊາຕິສຕານິ ສຸວຓ຺ຓກາໂຣວ ອໂຫສິ. ເຕນສ຺ສ ‘‘ໂລຫິຕກນິມິຕ຺ຕໍ ສປ຺ປາຍ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ຠຄວາ ໂລຫິຕກກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອທາສິ. ໂສ ຕຖາ ກຕ຺ວາ ມຸຫຸຕ຺ເຕເນວ ຍຖາກ຺ກມໍ ຕຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິປິ ຌານານິ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ອນຸໂລມປຏິໂລມາທິນາ ນເຍນ ຌານກີຬໍ ອາຣຠິ. ອຖ ຠຄວາ ‘ຕໍ ປທຸມໍ ມິລາຍຕູ’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາສິ. ໂສ ຌານາ ວຸຏ຺ຐິໂຕ ຕໍ ມິລາຕໍ ກາຬວຓ຺ຓໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ປຠສ຺ສຣຣູປໍ ຊຣາຍ ປຣິມທ຺ທິຕ’’ນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎໍ ປຏິລຠິ. ຕໂຕ ນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕມ຺ປິ ອຸປສໍຫຣິ. ຕໂຕ ‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ ຕທນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕໂຍປິ ຠເວ ອາທິຕ຺ເຕ ວິຍ ປສ຺ສິ. ເອວໍ ປສ຺ສໂຕ ຈສ຺ສາວິທູເຣ ປທຸມສ຺ສໂຣ ອຕ຺ຖິ. ຕຕ຺ຖ ທາຣກາ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ປທຸມານິ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຣາສິໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ຕານິ ອຸທເກ ປທຸມານິ ນຬວເນ ອຄ຺ຄິຊາລາ ວິຍ ຂາຍິໍສຸ, ປຕ຺ຕານິ ປຕນ຺ຕານິ ປປາຕໍ ປວິສນ຺ຕານິ ວິຍ ຂາຍິໍສຸ, ຖເລ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕປທຸມານໍ ອຄ຺ຄານິ ມິລາຕານິ ອຄ຺ຄິຑຑ຺ຒານິ ວິຍ ຂາຍິໍສຸ. ອຖສ຺ສ ຕທນຸສາເຣນ ສພ຺ພຘມ຺ເມ ອຸປນິຊ຺ຌາຍໂຕ ຠິຍ຺ໂຍໂສມຕ຺ຕາຍ ຕໂຍ ຠວາ ອາທິຕ຺ຕມິວ ອຄາຣໍ ອປ຺ປຏິສຣຓາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫິໍສຸ. ຕໂຕ ຠຄວາ ຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ນິສິນ຺ໂນວ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸປຣິ ສຣີຣາຠໍ ມຸຎ຺ຈິ. ສາ ຈສ຺ສ ມຸຂໍເຍວ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິ. ຕໂຕ ໂສ ‘‘ກິເມຕ’’ນ຺ຕິ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສມີເປ ຐິຕມິວ ທິສ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ອຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມສິ. ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ສປ຺ປາຍໍ ວິທິຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ອິມໍ ໂອຠາສຄາຖໍ ອຠາສິ ‘‘ໂຍ ຣາຄມຸທຈ຺ຉິທາ ອເສສ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຣຎ຺ຊນວເສນ ຣາໂຄ, ປຎ຺ຈກາມຄຸຓຣາຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຸທຈ຺ຉິທາຕິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ຠຎ຺ຊຕິ, ວິນາເສຕິ. ອຕີຕກາລິການມ຺ປິ ຫິ ຉນ຺ທສິ ວຕ຺ຕມານວຈນໍ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອເສສນ຺ຕິ ສານຸສຍໍ. ຠິສປຸປ຺ຜໍວ ສໂຣຣຸຫນ຺ຕິ ສເຣ ວິຣູຬ຺ຫໍ ປທຸມປຸປ຺ຜໍ ວິຍ. ວິຄຍ຺ຫາຕິ ໂອຄຍ຺ຫ, ປວິສິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ປຸພ຺ພສທິສເມວ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍຖາ ນາມ ເອເຕ ທາຣກາ ສຣໍ ໂອຣຸຍ຺ຫ ຠິສປຸປ຺ຜໍ ສໂຣຣຸຫໍ ຉິນ຺ທນ຺ຕິ, ເອວເມວໍ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ອິມໍ ເຕຘາຕຸກໂລກສນ຺ນິວາສໍ ໂອຄຍ຺ຫ –

‘‘ນຕ຺ຖິ ຣາຄສໂມ ອຄ຺ຄິ’’; (ຘ. ປ. ໒໐໒);

‘‘ກາມຣາເຄນ ທຍ຺ຫາມິ, ຈິຕ຺ຕໍ ເມ ປຣິທຍ຺ຫຕິ’’; (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໒);

‘‘ເຍ ຣາຄຣຕ຺ຕານຸປຕນ຺ຕິ ໂສຕໍ, ສຍໍ ກຕໍ ມກ຺ກຏໂກວ ຊາລໍ’’. (ຘ. ປ. ໓໔໗);

‘‘ຣຕ຺ໂຕ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ຣາເຄນ ອຠິຠູໂຕ ປຣິຍາທິນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ປາຓມ຺ປິ ຫນຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໕໖, ໗໒) –

ເອວມາທິນຍມນຸຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຄາທີນວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣຫິ ສີລສໍວຣາທີຫິ ສໍວເຣຫິ ສວິຎ຺ຎາຓກາວິຎ຺ຎາຓເກສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ອສຸຠສຎ຺ຎາຍ ຈ ໂຖກໍ ໂຖກໍ ຣາຄໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ອວເສສໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ຈ ຕໂຕ ອນວເສສມ຺ປິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ທຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣເນວ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣໍ ອຸຣໂຄ ຊິຓ຺ຓມິວ ຕຈໍ ປຸຣາຓນ຺ຕິ. ເອວເມສາ ຠຄວຕາ ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏນ ຄາຖາ ເທສິຕາ. ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ຈ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐິໂຕຕິ.

໓. ໂຍ ຕຓ຺ຫມຸທຈ຺ຉິທາຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ. ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ຄຄ຺ຄຣາຍ ໂປກ຺ຂຣຓິຍາ ຕີເຣ ວິຫຣນ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາວເສນ ອກຸສລວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ເກຕິ. ຠຄວາ ຕສ຺ສຊ຺ຌາສຍໍ ວິທິຕ຺ວາ ອິມໍ ໂອຠາສຄາຖມຠາສິ.

ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສຕີຕິ ຕຓ຺ຫາ. ວິສເຍຫິ ຕິຕ຺ຕິໍ ນ ອຸເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາມຠວວິຠວຕຓ຺ຫານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສຣິຕນ຺ຕິ ຄຕໍ ປວຕ຺ຕໍ, ຍາວ ຠວຄ຺ຄາ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ຐິຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສີຆສຣນ຺ຕິ ສີຆຄາມິນິໍ, ສນ຺ທິຏ຺ຐິກສມ຺ປຣາຍິກໍ ອາທີນວໍ ອຄເຓຕ຺ວາ ມຸຫຸຕ຺ເຕເນວ ປຣຈກ຺ກວາຬມ຺ປິ ຠວຄ຺ຄມ຺ປິ ສມ຺ປາປຸຓິຕຸໍ ສມຕ຺ຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວເມຕໍ ສຣິຕໍ ສີຆສຣໍ ສພ຺ພປ຺ປກາຣມ຺ປິ ຕຓ຺ຫໍ –

‘‘ອຸປຣິວິສາລາ ທຸປ຺ປູຣາ, ອິຈ຺ຉາ ວິສຏຄາມິນີ;

ເຍ ຈ ຕໍ ອນຸຄິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ເຕ ໂຫນ຺ຕິ ຈກ຺ກຘາຣິໂນ’’ຕິ.

‘‘ຕຓ຺ຫາທຸຕິໂຍ ປຸຣິໂສ, ທີຆມທ຺ຘານສໍສຣໍ;

ອິຕ຺ຖຠາວຎ຺ຎຖາຠາວໍ, ສໍສາຣໍ ນາຕິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. (ອິຕິວຸ. ໑໕, ໑໐໕; ມຫານິ. ໑໙໑; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນານຸຄີຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໑໐໗);

‘‘ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສຕິ ໂຂ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໐໕) ຈ –

ເອວມາທີນວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣຫິ ສີລສໍວຣາທີຫິ ຈ ໂຍ ໂຖກໍ ໂຖກໍ ວິໂສສຍິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ອເສສໍ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ສພ຺ພປ຺ປກາຣມ຺ປິ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣນ຺ຕິ. ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐິໂຕຕິ.

໔. ໂຍ ມານມຸທພ຺ພຘີຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ. ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ຄງ຺ຄາຍ ຕີເຣ ວິຫຣນ຺ໂຕ ຄິມ຺ຫກາເລ ອປ຺ໂປທເກ ໂສເຕ ກຕໍ ນຬເສຕຸໍ ປຈ຺ຉາ ອາຄເຕນ ມໂຫເຆນ ວຸຍ຺ຫມານໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອນິຈ຺ຈາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ ສໍວິຄ຺ໂຄ ອຏ຺ຐາສິ. ຕສ຺ສຊ຺ຌາສຍໍ ວິທິຕ຺ວາ ຠຄວາ ອິມໍ ໂອຠາສຄາຖໍ ອຠາສິ.

ຕຕ຺ຖ ມາໂນຕິ ຊາຕິອາທິວຕ຺ຖຸໂກ ເຈຕໂສ ອຸຓ຺ຓາໂມ. ໂສ ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິ ມາໂນ, ‘‘ສທິໂສຫມສ຺ມີ’’ຕິ ມາໂນ, ‘‘ຫີໂນຫມສ຺ມີ’’ຕິ ມາໂນຕິ ເອວໍ ຕິວິໂຘ ໂຫຕິ. ປຸນ ‘‘ເສຍ຺ຍສ຺ສ ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີຕິ, ເສຍ຺ຍສ຺ສ ສທິໂສ, ເສຍ຺ຍສ຺ສ ຫີໂນ, ສທິສສ຺ສ ເສຍ຺ໂຍ, ສທິສສ຺ສ ສທິໂສ, ສທິສສ຺ສ ຫີໂນ, ຫີນສ຺ສ ເສຍ຺ໂຍ, ຫີນສ຺ສ ສທິໂສ, ຫີນສ຺ສ ຫີໂນຫມສ຺ມີ’’ຕິ ມາໂນຕິ ເອວໍ ນວວິໂຘ ໂຫຕິ. ຕໍ ສພ຺ພປ຺ປກາຣມ຺ປິ ມານໍ –

‘‘ເຍນ ມາເນນ ມຕ຺ຕາເສ, ສຕ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ທຸຄ຺ຄຕິ’’ນ຺ຕິ. (ອິຕິວຸ. ໖) –

ອາທິນາ ນເຍນ ຕຕ຺ຖ ອາທີນວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣຫິ ສີລສໍວຣາທີຫິ ຈ ໂຍ ໂຖກໍ ໂຖກໍ ວເຘນ຺ໂຕ ກິເລສານໍ ອພລທຸພ຺ພລຕ຺ຕາ ນຬເສຕຸສທິສໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມານໍ ອຕິພລຕ຺ຕາ ມໂຫຆສທິເສນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ອເສສໍ ອຸທພ຺ພຘິ, ອນວເສສປ຺ປຫານວເສນ ອຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ວເຘຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ສພ຺ພປ຺ປກາຣມ຺ປິ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣນ຺ຕິ. ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐິໂຕຕິ.

໕. ຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ອິໂຕ ປຣານຎ຺ຈ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ເອກາເຍວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອຕ຺ຕໂນ ຘີຕຸຍາ ວາເຣຍ຺ເຍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິເຕ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ເກນຈິ ວສເລນ ອປຣິຠຸຕ຺ຕປຸພ຺ເພຫິ ປຸປ຺ເຜຫິ ທາຣິກໍ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ປຕິກຸລໍ ເປເສສ຺ສາມີ’’ຕິ. ໂສ ສນ຺ຕຣພາຫິຣໍ ສາວຕ຺ຖິໍ ວິຈິນນ຺ໂຕ ກິຎ຺ຈິ ຕິຓປຸປ຺ຜມ຺ປິ ອປຣິຠຸຕ຺ຕປຸພ຺ພໍ ນາທ຺ທສ. ອຖ ສມ຺ພຫຸເລ ຘຸຕ຺ຕກຊາຕິເກ ພ຺ຣາຫ຺ມຓທາຣເກ ສນ຺ນິປຕິເຕ ທິສ຺ວາ ‘‘ເອເຕ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມິ, ອວສ຺ສໍ ສມ຺ພຫຸເລສຸ ໂກຈິ ຊານິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິ. ເຕ ຕໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ອຸປ຺ປຓ຺ເຑນ຺ຕາ ອາຫໍສຸ – ‘‘ອຸທຸມ຺ພຣປຸປ຺ຜໍ ນາມ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ໂລເກ ນ ເກນຈິ ປຣິຠຸຕ຺ຕປຸພ຺ພໍ. ເຕນ ຘີຕຣໍ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ເທຫີ’’ຕິ. ໂສ ທຸຕິຍທິວເສ ກາລສ຺ເສວ ວຸຏ຺ຐາຍ ຠຕ຺ຕວິສ຺ສຄ຺ຄໍ ກຕ຺ວາ ອຈິຣວຕິຍາ ນທິຍາ ຕີເຣ ອຸທຸມ຺ພຣວນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເອກເມກໍ ຣຸກ຺ຂໍ ວິຈິນນ຺ໂຕ ປຸປ຺ຜສ຺ສ ວຓ຺ຏມຕ຺ຕມ຺ປິ ນາທ຺ທສ. ອຖ ວີຕິວຕ຺ເຕ ມຊ຺ຌນ຺ຫິເກ ທຸຕິຍຕີຣໍ ອຄມາສິ. ຕຕ຺ຖ ຈ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ມນຸຎ຺ເຎ ຣຸກ຺ຂມູເລ ທິວາວິຫາຣໍ ນິສິນ຺ໂນ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກໂຣຕິ. ໂສ ຕຕ຺ຖ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອມນສິກຣິຕ຺ວາ, ສກິໍ ນິສີທິຕ຺ວາ, ສກິໍ ອຸກ຺ກຸຏິໂກ ຫຸຕ຺ວາ, ສກິໍ ຐຕ຺ວາ, ຕໍ ຣຸກ຺ຂໍ ສພ຺ພສາຂາວິຏປປຕ຺ຕນ຺ຕເຣສຸ ວິຈິນນ຺ໂຕ ກິລມຕິ. ຕໂຕ ນໍ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອາຫ – ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ກິໍ ມຄ຺ຄສີ’’ຕິ? ‘‘ອຸທຸມ຺ພຣປຸປ຺ຜໍ, ໂຠ’’ຕິ. ‘‘ອຸທຸມ຺ພຣປຸປ຺ຜໍ ນາມ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ໂລເກ ນຕ຺ຖິ, ມຸສາ ເອຕໍ ວຈນໍ, ມາ ກິລມາ’’ຕິ. ອຖ ຠຄວາ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຊ຺ຌາສຍໍ ວິທິຕ຺ວາ ໂອຠາສໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ສມຸປ຺ປນ຺ນສມນ຺ນາຫາຣພຫຸມານສ຺ສ ອິມາ ໂອຠາສຄາຖາໂຍ ອຠາສິ ‘‘ໂຍ ນາຊ຺ຌຄມາ ຠເວສຸ ສາຣ’’ນ຺ຕິ ສພ຺ພາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ.

ຕຕ຺ຖ ປຐມຄາຖາຍ ຕາວ ນາຊ຺ຌຄມາຕິ ນາຘິຄຈ຺ຉິ, ນາຘິຄຈ຺ຉຕິ ວາ. ຠເວສູຕິ ກາມຣູປາຣູປສຎ຺ຎີອສຎ຺ຎີເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີເອກໂວກາຣຈຕຸໂວກາຣປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວສຸ. ສາຣນ຺ຕິ ນິຈ຺ຈຠາວໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ວາ. ວິຈິນນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຍ ຄເວສນ຺ໂຕ. ປຸປ຺ຜມິວ ອຸທຸມ຺ພເຣສູຕິ ຍຖາ ອຸທຸມ຺ພຣຣຸກ຺ເຂສຸ ປຸປ຺ຜໍ ວິຈິນນ຺ໂຕ ເອສ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ນາຊ຺ຌຄມາ, ເອວໍ ໂຍ ໂຍຄາວຈໂຣປິ ປຎ຺ຎາຍ ວິຈິນນ຺ໂຕ ສພ຺ພຠເວສຸ ກິຎ຺ຈິ ສາຣໍ ນາຊ຺ຌຄມາ. ໂສ ອສາຣກຏ຺ເຐນ ເຕ ຘມ຺ເມ ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຕ຺ຕໂຕ ຈ ວິປສ຺ສນ຺ໂຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ ອຘິຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣໍ ອຸຣໂຄ ຊິຓ຺ຓມິວ ຕຈໍ ປຸຣາຓນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ໂຍຊນາ ຈ. ອວເສສຄາຖາສຸ ປນສ຺ສ ໂຍຊນໍ ອວຕ຺ວາ ວິເສສຕ຺ຖມຕ຺ຕເມວ ວກ຺ຂາມ.

໖. ‘‘ຍສ຺ສນ຺ຕຣໂຕ ນ ສນ຺ຕິ ໂກປາ,

ອິຕິຠວາຠວຕຎ຺ຈ ວີຕິວຕ຺ໂຕ’’ຕິ. (ອຸທາ. ໒໐) –

ເອຕ຺ຖ ຕາວ ອຍໍ ‘ອນ຺ຕຣສທ຺ໂທ’ –

‘‘ນທີຕີເຣສຸ ສຓ຺ຐາເນ, ສຠາສຸ ຣຖິຍາສຸ ຈ;

ຊນາ ສງ຺ຄມ຺ມ ມນ຺ເຕນ຺ຕິ, ມຎ຺ຈ ຕຎ຺ຈ ກິມນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໒໘);

‘‘ອປ຺ປມຕ຺ຕເກນ ວິເສສາຘິຄເມນ ອນ຺ຕຣາ ໂວສານມາປາທິ’’ (ອ. ນິ. ໑໐.໘໔);

‘‘ອນຕ຺ຖຊນໂນ ໂກໂຘ, ໂກໂຘ ຈິຕ຺ຕປ຺ປໂກປໂນ;

ຠຍມນ຺ຕຣໂຕ ຊາຕໍ, ຕໍ ຊໂນ ນາວພຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໗.໖໔; ອິຕິວຸ. ໘໘) –

ເອວໍ ກາຣຓເວມຊ຺ຌຈິຕ຺ຕາທີສຸ ສມ຺ພຫຸເລສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕິ. ອິຘ ປນ ຈິຕ຺ເຕ. ຕໂຕ ຍສ຺ສນ຺ຕຣໂຕ ນ ສນ຺ຕິ ໂກປາຕິ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ສມູຫຕຕ຺ຕາ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ເຕ ນ ສນ຺ຕິ ໂກປາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ປນ ຠໂວຕິ ສມ຺ປຕ຺ຕິ, ວິຠໂວຕິ ວິປຕ຺ຕິ. ຕຖາ ຠໂວຕິ ວຸທ຺ຘິ, ວິຠໂວຕິ ຫານິ. ຠໂວຕິ ສສ຺ສໂຕ, ວິຠໂວຕິ ອຸຈ຺ເຉໂທ. ຠໂວຕິ ປຸຎ຺ຎໍ, ວິຠໂວຕິ ປາປໍ. ວິຠໂວ ອຠໂວຕິ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກເມວ. ຕສ຺ມາ ອິຕິຠວາຠວຕຎ຺ຈ ວີຕິວຕ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຍາ ເອສາ ສມ຺ປຕ຺ຕິວິປຕ຺ຕິວຸຑ຺ຒິຫານິສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທປຸຎ຺ຎປາປວເສນ ອິຕິ ອເນກປ຺ປກາຣາ ຠວາຠວຕາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຈຕູຫິປິ ມຄ຺ເຄຫິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ເຕນ ເຕນ ນເຍນ ຕໍ ອິຕິຠວາຠວຕຎ຺ຈ ວີຕິວຕ຺ໂຕຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຎາຕພ຺ໂພ.

໗. ຍສ຺ສ ວິຕກ຺ກາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ຍສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕໂຍ ກາມພ຺ຍາປາທວິຫິໍສາວິຕກ຺ກາ, ຕໂຍ ຎາຕິຊນປທາມຣວິຕກ຺ກາ, ຕໂຍ ປຣານຸທ຺ທຍຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕລາຠສກ຺ກາຣສິໂລກອນວຎ຺ຎຕ຺ຕິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕວິຕກ຺ກາຕິ ເອເຕ ນວ ວິຕກ຺ກາ ສມນ຺ຕຠທ຺ທເກ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາທີນວໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຏິປກ຺ຂວວຕ຺ຖາເນນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຫານສມຕ຺ເຖຫິ ຕີຫິ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ເຄຫິ ຈ ວິຘູປິຕາ ຠຸສໍ ຘູປິຕາ ສນ຺ຕາປິຕາ ທຑ຺ຒາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ວິຘູເປຕ຺ວາ ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸວິກປ຺ປິຕາ ອເສສາ, ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕຠູເຕ ອຕ຺ຕໂນ ຂນ຺ຘສນ຺ຕາເນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ຕຠູເຕ ຈິຕ຺ເຕ ຈ ຍຖາ ນ ປຸນ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ເອວໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ອເສສາ ຉິນ຺ນາ. ຉິນ຺ນຎ຺ຫິ ກປ຺ປິຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໒; ໔.໓໖໕). ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

໘. ອິທານິ ໂຍ ນາຈ຺ຈສາຣີຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຍ ນາຈ຺ຈສາຣີຕິ ໂຍ ນາຕິຘາວິ. ນ ປຈ຺ຈສາຣີຕິ ນ ໂອຫີຍິ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິເຍນ ຫິ ອຸທ຺ຘຈ຺ເຈ ປຕນ຺ໂຕ ອຈ຺ຈາສຣຕິ, ອຕິສິຖິເລນ ໂກສຊ຺ເຊ ປຕນ຺ໂຕ ປຈ຺ຈາສຣຕິ. ຕຖາ ຠວຕຓ຺ຫາຍ ອຕ຺ຕານໍ ກິລເມນ຺ໂຕ ອຈ຺ຈາສຣຕິ, ກາມຕຓ຺ຫາຍ ກາມສຸຂມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຈ຺ຈາສຣຕິ. ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ ອຈ຺ຈາສຣຕິ, ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈາສຣຕິ. ອຕີຕໍ ອນຸໂສຈນ຺ໂຕ ອຈ຺ຈາສຣຕິ, ອນາຄຕ ປຏິກງ຺ຂນ຺ໂຕ ປຈ຺ຈາສຣຕິ. ປຸພ຺ພນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິຍາ ອຈ຺ຈາສຣຕິ, ອປຣນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈາສຣຕິ. ຕສ຺ມາ ໂຍ ເອເຕ ອຸໂຠ ອນ຺ເຕ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ມຊ຺ຌິມໍ ປຏິປທໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ນາຈ຺ຈສາຣີ ນ ປຈ຺ຈສາຣີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສພ຺ພໍ ອຈ຺ຈຄມາ ອິມໍ ປປຎ຺ຈນ຺ຕິ ຕາຍ ຈ ປນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໂວສານາຍ ມຊ຺ຌິມາຍ ປຏິປທາຍ ສພ຺ພໍ ອິມໍ ເວທນາສຎ຺ຎາວິຕກ຺ກປ຺ປຠວໍ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິສງ຺ຂາຕໍ ຕິວິຘໍ ປປຎ຺ຈໍ ອຈ຺ຈຄມາ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ, ສມຕິກ຺ກນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໙. ຕທນນ຺ຕຣຄາຖາຍ ປນ ສພ຺ພໍ ວິຕຖມິທນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ໂລເກຕິ ອຍເມວ ວິເສໂສ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ສພ຺ພນ຺ຕິ ອນວເສສໍ, ສກລມນູນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ປນ ວິປສ຺ສນຸປຄໍ ໂລກິຍຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕຸປ຺ປເຠທໍ ສງ຺ຂຕເມວ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ. ວິຕຖນ຺ຕິ ວິຄຕຕຖຠາວໍ. ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວາ ສຸຂນ຺ຕິ ວາ ສຸຠນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ຕາຕິ ວາ ຍຖາ ຍຖາ ກິເລສວເສນ ພາລຊເນຫິ ຄຍ຺ຫຕິ, ຕຖາຕຖາຠາວໂຕ ວິຕຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິທນ຺ຕິ ຕເມວ ສພ຺ພໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາເວນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ. ຎຕ຺ວາຕິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ຊານິຕ຺ວາ, ຕຎ຺ຈ ປນ ອສມ຺ໂມຫໂຕ, ນ ວິສຍໂຕ. ໂລເກຕິ ໂອກາສໂລເກ ສພ຺ພໍ ຂນ຺ຘາທິເຠທໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ ‘‘ວິຕຖມິທ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໑໐-໑໓. ອິທານິ ອິໂຕ ປຣາສຸ ຈຕູສຸ ຄາຖາສຸ ວີຕໂລໂຠ ວີຕຣາໂຄ ວີຕໂທໂສ ວີຕໂມໂຫຕິ ເອເຕ ວິເສສາ. ເອຕ຺ຖ ລຸພ຺ຠນວເສນ ໂລໂຠ. ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກເມຕໍ ປຐມສ຺ສ ອກຸສລມູລສ຺ສ ອຘິວຈນໍ, ວິສມໂລຠສ຺ສ ວາ. ໂຍ ໂສ ‘‘ອປ຺ເປກທາ ມາຕຸມຕ຺ຕີສຸປິ ໂລຠຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຠຄິນິມຕ຺ຕີສຸປິ ໂລຠຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຘີຕຸມຕ຺ຕີສຸປິ ໂລຠຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໗) ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ຣຊ຺ຊນວເສນ ຣາໂຄ, ປຎ຺ຈກາມຄຸຓຣາຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ທຸສ຺ສນວເສນ ໂທໂສ, ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໂກຘສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ມຸຍ຺ຫນວເສນ ໂມໂຫ, ຈຕູສຸ ອຣິຍສຈ຺ເຈສຸ ອຎ຺ຎາຓສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ໂລຠໍ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິ ‘‘ກຸທາສ຺ສຸ ນາມາຫໍ ໂລຠໍ ວິເນຕ຺ວາ ວິຄຕໂລໂຠ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ໂລຠປ຺ປຫານູປາຍໍ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣານໍ ວິຕຖຠາວທສ຺ສນໍ ໂລຠປ຺ປຫານານິສໍສຎ຺ຈ ໂອຣປາຣປ຺ປຫານໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອິມໍ ຄາຖມາຫ. ເອສ ນໂຍ ອິໂຕ ປຣາສຸປິ. ເກຈິ ປນາຫຸ – ‘‘ຍຖາວຸຕ຺ເຕເນວ ນເຍນ ເອເຕ ຘມ຺ເມ ຊິຄຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນມາຣທ຺ຘສ຺ສ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເອກເມກາວ ເອຕ຺ຖ ຄາຖາ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຍໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍ ອິໂຕ ປຣາສຸ ຈຕູສຸ ຄາຖາສຸ.

໑໔. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ – ອປ຺ປຫີນຏ຺ເຐນ ສນ຺ຕາເນ ສຍນ຺ຕີຕິ ອນຸສຍາ ກາມຣາຄປຏິຆມານທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉາຠວຣາຄາວິຊ຺ຊານໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕໂນ ອາກາຣານຸວິຘານຏ຺ເຐນ ມູລາ; ອເຂມຏ຺ເຐນ ອກຸສລາ; ຘມ຺ມານໍ ປຕິຏ຺ຐາຠູຕາຕິປິ ມູລາ; ສາວຊ຺ຊທຸກ຺ຂວິປາກຏ຺ເຐນ ອກຸສລາ; ອຸຠຍມ຺ເປຕໍ ໂລຠໂທສໂມຫານໍ ອຘິວຈນໍ. ເຕ ຫິ ‘‘ໂລໂຠ, ຠິກ຺ຂເວ, ອກຸສລຎ຺ຈ ອກຸສລມູລຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ເອວໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ. ເອວເມເຕ ອນຸສຍາ ເຕນ ເຕນ ມຄ຺ເຄນ ປຫີນຕ຺ຕາ ຍສ຺ສ ເກຈິ ນ ສນ຺ຕິ, ເອເຕ ຈ ອກຸສລມູລາ ຕເຖວ ສມູຫຕາເສ, ສມູຫຕາ ອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຕ຺ຕພຫຸວຈນສ຺ສ ຫິ ເສ-ກາຣາຄມໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ ສທ຺ທລກ຺ຂຓໂກວິທາ. ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ ປນ ‘‘ເສຕິ ນິປາໂຕ’’ຕິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ. ຍໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ກິຎ຺ຈາປິ ໂສ ເອວໍວິໂຘ ຠິກ຺ຂຸ ຂີຓາສໂວ ໂຫຕິ, ຂີຓາສໂວ ຈ ເນວ ອາທິຍຕິ, ນ ປຊຫຕິ, ປຊຫິຕ຺ວາ ຐິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາປິ ວຕ຺ຕມານສມີເປ ວຕ຺ຕມານວຈນລກ຺ຂເຓນ ‘‘ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ອນຸປາທິເສສາຍ ຈ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາຍຕນສງ຺ຂາຕໍ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ກິເລສປຏິປາຏິຍາ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ຈາຕິ ທ຺ວິຘາ ອນຸສຍານໍ ອຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກິເລສປຏິປາຏິຍາ ຫິ ກາມຣາຄານຸສຍປຏິຆານຸສຍານໍ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ອຠາໂວ ໂຫຕິ, ມານານຸສຍສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ, ທິຏ຺ຐານຸສຍວິຈິກິຈ຺ຉານຸສຍານໍ ປຐມມຄ຺ເຄນ, ຠວຣາຄານຸສຍາວິຊ຺ຊານຸສຍານໍ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄເນວ. ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ປນ ປຐມມຄ຺ເຄນ ທິຏ຺ຐານຸສຍວິຈິກິຈ຺ຉານຸສຍານໍ ອຠາໂວ ໂຫຕິ. ທຸຕິຍມຄ຺ເຄນ ກາມຣາຄານຸສຍປຏິຆານຸສຍານໍ ຕນຸຠາໂວ, ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ອຠາໂວ, ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ ມານານຸສຍຠວຣາຄານຸສຍາວິຊ຺ຊານຸສຍານໍ ອຠາໂວ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ນ ສພ຺ເພ ອນຸສຍາ ອກຸສລມູລາ; ກາມຣາຄຠວຣາຄານຸສຍາ ເອວ ຫິ ໂລຠາກຸສລມູເລນ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ປຏິຆານຸສຍາວິຊ຺ຊານຸສຍາ ຈ ‘‘ໂທໂສ ອກຸສລມູລໍ, ໂມໂຫ ອກຸສລມູລໍ’’ ອິຈ຺ເຈວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ທິຏ຺ຐິມານວິຈິກິຈ຺ຉານຸສຍາ ປນ ນ ກິຎ຺ຈິ ອກຸສລມູລໍ ໂຫນ຺ຕິ, ຍສ຺ມາ ວາ ອນຸສຍາຠາວວເສນ ຈ ອກຸສລມູລສມຸຄ຺ຆາຕວເສນ ຈ ກິເລສປ຺ປຫານໍ ປຏ຺ຐເປສິ, ຕສ຺ມາ –

‘‘ຍສ຺ສານຸສຍາ ນ ສນ຺ຕິ ເກຈິ, ມູລາ ຈ ອກຸສລາ ສມູຫຕາເສ’’. –

ອິຕິ ຠຄວາ ອາຫ.

໑໕. ຍສ຺ສ ທຣຖຊາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ປຐມຸປ຺ປນ຺ນາ ກິເລສາ ປຣິຬາຫຏ຺ເຐນ ທຣຖາ ນາມ, ອປຣາປຣຸປ຺ປນ຺ນາ ປນ ເຕຫິ ທຣເຖຫິ ຊາຕຕ຺ຕາ ທຣຖຊາ ນາມ. ໂອຣນ຺ຕິ ສກ຺ກາໂຍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ໂອຣິມໍ ຕີຣນ຺ຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ສກ຺ກາຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໓໘). ອາຄມນາຍາຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ປຈ຺ຈຍາເສຕິ ປຈ຺ຈຍາ ເອວ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍສ຺ສ ປນ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘຄ຺ຄຫຓາຍ ປຈ຺ຈຍຠູຕາ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ປຫີນຕ຺ຕາ, ເກຈິ ທຣຖຊເວວຈນາ ກິເລສາ ນ ສນ຺ຕິ, ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣນ຺ຕິ.

໑໖. ຍສ຺ສ ວນຖຊາຕິ ເອຕ຺ຖປິ ທຣຖຊາ ວິຍ ວນຖຊາ ເວທິຕພ຺ພາ. ວຈນຕ຺ເຖ ປນ ອຍໍ ວິເສໂສ – ວນຸເຕ, ວໂນຕີຕິ ວາ ວນໍ ຍາຈຕິ ເສວຕິ ຠຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຓ຺ຫາເຍຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສາ ຫິ ວິສຍານໍ ປຕ຺ຖນໂຕ ເສວນໂຕ ຈ ‘‘ວນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໍ ປຣິຍຸຏ຺ຐານວເສນ ວນໍ ຖຣຕິ ຕໂນຕີຕິ ວນໂຖ, ຕຓ຺ຫານຸສຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ວນຖາ ຊາຕາຕິ ວນຖຊາຕິ. ເກຈິ ປນາຫຸ ‘‘ສພ຺ເພປິ ກິເລສາ ຄຫນຏ຺ເຐນ ວນໂຖຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ອປຣາປຣຸປ຺ປນ຺ນາ ປນ ວນຖຊາ’’ຕິ. ອຍເມວ ເຈຕ຺ຖ ອຸຣຄສຸຕ຺ເຕ ອຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອິຕໂຣ ປນ ຘມ຺ມປທຄາຖາຍໍ. ວິນິພນ຺ຘາຍ ຠວາຍາຕິ ຠວວິນິພນ຺ຘາຍ. ອຖ ວາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິສເຍສຸ ວິນິພນ຺ຘາຍ ອາຍຕິໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຫຕຸເຍວ ເຫຕຸກປ຺ປາ.

໑໗. ໂຍ ນີວຣເຓຕິ ເອຕ຺ຖ ນີວຣຓາຕິ ຈິຕ຺ຕໍ, ຫິຕປຏິປຕ຺ຕິໍ ວາ ນີວຣນ຺ຕີຕິ ນີວຣຓາ, ປຏິຈ຺ຉາເທນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຫາຍາຕິ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ. ປຎ຺ຈາຕິ ເຕສໍ ສງ຺ຂ຺ຍາປຣິຈ຺ເຉໂທ. ອີຆາຠາວໂຕ ອນີໂຆ. ກຖໍກຖາຍ ຕິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ຕິຓ຺ຓກຖໍກໂຖ. ວິຄຕສລ຺ລຕ຺ຕາ ວິສລ຺ໂລ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນິ ປຎ຺ຈ ນີວຣຓານິ ສມນ຺ຕຠທ຺ທເກ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວິເສສໂຕ ຈ ນີວຣເຓສຸ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ ເຕນ ເຕນ ມຄ຺ເຄນ ປຫາຍ ເຕສຎ຺ຈ ປຫີນຕ຺ຕາ ເອວ ກິເລສທຸກ຺ຂສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອີຆສ຺ສາຠາເວນ ອນີໂຆ, ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ອຕີຕມທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ນເຍນ ປວຕ຺ຕາຍ ກຖໍກຖາຍ ຕິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ຕິຓ຺ຓກຖໍກໂຖ, ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕເມ ປຎ຺ຈ ສລ຺ລາ? ຣາຄສລ຺ໂລ, ໂທສສລ຺ໂລ, ໂມຫສລ຺ໂລ, ມານສລ຺ໂລ, ທິຏ຺ຐິສລ຺ໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ສລ຺ລານໍ ວິຄຕຕ຺ຕາ ວິສລ຺ໂລ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣນ຺ຕິ.

ອຕ຺ຣາປິ ຈ ກິເລສປຏິປາຏິຍາ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ຈາຕິ ທ຺ວິຘາ ເອວ ນີວຣຓປ຺ປຫານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກິເລສປຏິປາຏິຍາ ຫິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທນີວຣຓສ຺ສ ພ຺ຍາປາທນີວຣຓສ຺ສ ຈ ຕຕິຍມຄ຺ເຄນ ປຫານໍ ໂຫຕິ, ຖິນມິທ຺ຘນີວຣຓສ຺ສ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈນີວຣຓສ຺ສ ຈ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ. ‘‘ອກຕໍ ວຕ ເມ ກຸສລ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໒໔໘; ເນຕ຺ຕິ. ໑໒໐) ນເຍນ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ວິປ຺ປຏິສາຣສງ຺ຂາຕສ຺ສ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈນີວຣຓສ຺ສ ວິຈິກິຈ຺ຉານີວຣຓສ຺ສ ຈ ປຐມມຄ຺ເຄນ. ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ປນ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈນີວຣຓສ຺ສ ວິຈິກິຈ຺ຉານີວຣຓສ຺ສ ຈ ປຐມມຄ຺ເຄນ ປຫານໍ ໂຫຕິ, ກາມຈ຺ຉນ຺ທນີວຣຓສ຺ສ ພ຺ຍາປາທນີວຣຓສ຺ສ ຈ ທຸຕິຍມຄ຺ເຄນ ຕນຸຠາໂວ ໂຫຕິ, ຕຕິເຍນ ອນວເສສປ຺ປຫານໍ. ຖິນມິທ຺ຘນີວຣຓສ຺ສ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈນີວຣຓສ຺ສ ຈ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ ປຫານໍ ໂຫຕີຕິ. ເອວໍ –

‘‘ໂຍ ນີວຣເຓ ປຫາຍ ປຎ຺ຈ, ອນີໂຆ ຕິຓ຺ຓກຖໍກໂຖ ວິສລ຺ໂລ;

ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຊຫາຕິ ໂອຣປາຣໍ, ອຸຣໂຄ ຊິຓ຺ຓມິວຕ຺ຕຈໍ ປຸຣາຓ’’ນ຺ຕິ. –

ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏເນວ ຠຄວາ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐາເປສິ. ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ. ‘‘ເອກຈ຺ເຈ ເຍນ ເຍນ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຍາ ຍາ ຄາຖາ ເທສິຕາ, ເຕນ ເຕນ ຕສ຺ສາ ຕສ຺ສາ ຄາຖາຍ ປຣິໂຍສາເນ ໂສ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ປຣມຕ຺ຖໂຊຕິກາຍ ຂຸທ຺ທກ-ອຏ຺ຐກຖາຍ

ສຸຕ຺ຕນິປາຕ-ອຏ຺ຐກຖາຍ ອຸຣຄສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ຘນິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໘. ປກ຺ໂກທໂນຕິ ຘນິຍສຸຕ຺ຕໍ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ. ເຕນ ສມເຍນ ຘນິໂຍ ໂຄໂປ ມຫີຕີເຣ ປຏິວສຕິ. ຕສ຺ສາຍໍ ປຸພ຺ພໂຍໂຄ – ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປາວຈເນ ທິພ຺ພມາເນ ວີສຕິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ທິວເສ ທິວເສ ສງ຺ຆສ຺ສ ວີສຕິ ສລາກຠຕ຺ຕານິ ອທາສິ. ໂສ ຕໂຕ ຈຸໂຕ ເທເວສຸ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ເອວໍ ເທວໂລເກ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ເຂເປຕ຺ວາ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວໂຕ ກາເລ ວິເທຫຣຏ຺ຐມຊ຺ເຌ ປພ຺ພຕຣຏ຺ຐໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມໂກຣຓ຺ຑໍ ນາມ ນຄຣໍ, ຕສ຺ມິໍ ນຄເຣ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ໂຄຍູຖໍ ນິສ຺ສາຍ ຊີວຕິ. ຕສ຺ສ ຫິ ຕິໍສມຕ຺ຕານິ ໂຄສຫສ຺ສານິ ໂຫນ຺ຕິ, ສຕ຺ຕວີສສຫສ຺ສາ ຄາໂວ ຂີຣໍ ທຸຍ຺ຫນ຺ຕິ. ໂຄປາ ນາມ ນິພທ຺ຘວາສິໂນ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ວສ຺ສິເກ ຈຕ຺ຕາໂຣມາເສ ຖເລ ວສນ຺ຕິ, ອວເສເສ ອຏ຺ຐມາເສ ຍຕ຺ຖ ຕິໂຓທກໍ ສຸຂໍ ລພ຺ຠຕິ, ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຈ ນທີຕີຣໍ ວາ ຊາຕສ຺ສຣຕີຣໍ ວາ ໂຫຕິ. ອຖາຍມ຺ປິ ວສ຺ສກາເລ ອຕ຺ຕໂນ ວສິຕຄາມໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຄຸນ຺ນໍ ຜາສຸວິຫາຣຕ຺ຖາຍ ໂອກາສໍ ຄເວສນ຺ໂຕ ມຫາມຫີ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເອກໂຕ ກາລມຫີ ເອກໂຕ ມຫາມຫິຈ຺ເຈວ ສງ຺ຂໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສນ຺ທມານາ ປຸນ ສມຸທ຺ທສມີເປ ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາ. ຍໍ ໂອກາສໍ ອນ຺ຕຣທີປໍ ອກາສິ, ຕໍ ປວິສິຕ຺ວາ ວຈ຺ຉານໍ ສາລໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ນິເວສນໍ ມາເປຕ຺ວາ ວາສໍ ກປ຺ເປສິ. ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕ ປຸຕ຺ຕາ, ສຕ຺ຕ ຘີຕໂຣ, ສຕ຺ຕ ສຸຓິສາ, ອເນເກ ຈ ກມ຺ມກາຣາ ໂຫນ຺ຕິ. ໂຄປາ ນາມ ວສ຺ສນິມິຕ຺ຕໍ ຊານນ຺ຕິ. ຍທາ ສກຸຓິກາ ກຸລາວການິ ຣຸກ຺ຂຄ຺ເຄ ກໂຣນ຺ຕິ, ກກ຺ກຏກາ ອຸທກສມີເປ ທ຺ວາຣໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ຖລສມີປທ຺ວາເຣນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕິ, ຕທາ ສຸວຸຏ຺ຐິກາ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ຍທາ ປນ ສກຸຓິກາ ກຸລາວການິ ນີຈຏ຺ຐາເນ ອຸທກປິຏ຺ເຐ ກໂຣນ຺ຕິ, ກກ຺ກຏກາ ຖລສມີເປ ທ຺ວາຣໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ອຸທກສມີປທ຺ວາເຣນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕິ, ຕທາ ທຸພ຺ພຸຏ຺ຐິກາ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ.

ອຖ ໂສ ຘນິໂຍ ສຸວຸຏ຺ຐິກນິມິຕ຺ຕານິ ອຸປສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອຸປກຏ຺ເຐ ວສ຺ສກາເລ ອນ຺ຕຣທີປາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ມຫາມຫິຍາ ປຣຕີເຣ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫມ຺ປິ ເທເວ ວສ຺ສນ຺ເຕ ອຸທເກນ ອນຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣໂຓກາເສ ອຕ຺ຕໂນ ວສໂນກາສໍ ກຕ຺ວາ ສມນ຺ຕາ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ, ວຈ຺ຉສາລາໂຍ ມາເປຕ຺ວາ, ຕຕ຺ຖ ນິວາສໍ ກປ຺ເປສິ. ອຖສ຺ສ ທາຣຸຕິຓາທິສງ຺ຄເຫ ກເຕ ສພ຺ເພສຸ ປຸຕ຺ຕທາຣກມ຺ມກຣໂປຣິເສສຸ ສມານິເຍສຸ ຊາເຕສຸ ນານປ຺ປກາເຣ ຂຊ຺ຊໂຠຊ຺ເຊ ປຏິຍຕ຺ເຕ ສມນ຺ຕາ ຈຕຸທ຺ທິສາ ເມຆມຓ຺ຑລານິ ອຸຏ຺ຐຫິໍສຸ. ໂສ ເຘນຸໂຍ ທຸຫາເປຕ຺ວາ, ວຈ຺ຉສາລາສຸ ວຈ຺ເຉ ສຓ຺ຐາເປຕ຺ວາ, ຄຸນ຺ນໍ ຈຕຸທ຺ທິສາ ຘູມໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ, ສພ຺ພປຣິຊນໍ ໂຠຊາເປຕ຺ວາ, ສພ຺ພກິຈ຺ຈານິ ກາຣາເປຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ທີເປ ອຸຊ຺ຊາລາເປຕ຺ວາ, ສຍໍ ຂີເຣນ ຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ, ມຫາສຍເນ ສຍນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ສິຣິສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ, ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ, ອປຣທິສາຍ ເມຆຕ຺ຖນິຕສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ ‘‘ປກ຺ໂກທໂນ ທຸທ຺ຘຂີໂຣຫມສ຺ມີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ – ປກ຺ໂກທໂນຕິ ສິທ຺ຘຠຕ຺ໂຕ. ທຸທ຺ຘຂີໂຣຕິ ຄາໂວ ທຸຫິຕ຺ວາ ຄຫິຕຂີໂຣ. ອຫນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ນິທສ຺ເສຕິ, ອສ຺ມີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຕຖາຠາວໍ. ປກ຺ໂກທໂນ ທຸທ຺ຘຂີໂຣ ຈ ອຫມສ຺ມິ ຠວາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕີຕິ ເອວມາຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິທ຺ເທເສ ປນ ‘‘ອິຕີຕິ ປທສນ຺ຘິ, ປທສໍສຄ຺ໂຄ, ປທປາຣິປູຣິ, ອກ຺ຂຣສມວາໂຍ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາ ປທານຸປຸພ຺ພຕາເມຕ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໑) ເອວມສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວຓ຺ຓິໂຕ. ໂສປິ ອິທເມວ ສນ຺ຘາຍາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍໍ ຍໍ ຫິ ປທໍ ປຸພ຺ພປເທນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ເອວມາຫາຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ປກາເສນ຺ໂຕເຍວ ອິຕິສທ຺ໂທ ປຈ຺ຉິເມນ ປເທນ ເມຕ຺ເຕຍ຺ໂຍ ອິຕິ ວາ ຠຄວາ ອິຕິ ວາ ເອວມາທິນາ ປທສນ຺ຘິ ໂຫຕິ, ນາຎ຺ຎຖາ.

ຘນິໂຍ ໂຄໂປຕິ ຕສ຺ສ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ນາມສໂມຘານໍ. ໂສ ຫິ ຍານິມານິ ຖາວຣາທີນິ ປຎ຺ຈ ຘນານິ, ເຕສຸ ຐເປຕ຺ວາ ທານສີລາທິອນຸຄາມິກຘນໍ, ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ-ອາຣາມາທິໂຕ ຖາວຣຘນໂຕປິ, ຄວສ຺ສາທິໂຕ ຊງ຺ຄມຘນໂຕປິ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທິໂຕ ສໍຫາຣິມຘນໂຕປິ, ສິປ຺ປາຍຕນາທິໂຕ ອງ຺ຄສມຘນໂຕປິ ຍໍ ຕໍ ໂລກສ຺ສ ປຎ຺ຈໂຄຣສານຸປ຺ປທາເນນ ພຫູປກາຣໍ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ໂຄສມິຕໍ ຘນ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໓; ເນຕ຺ຕິ. ໑໒໓) ເອວໍ ວິເສສິຕໍ ໂຄຘນໍ, ເຕນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ຘນິໂຍ, ຄຸນ຺ນໍ ປາລນໂຕ ໂຄໂປ. ໂຍ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຄາໂວ ປາເລຕິ, ໂສ ‘‘ໂຄໂປ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຍ ປເຣສໍ ເວຕເນນ ຠໂຏ ຫຸຕ຺ວາ, ໂສ ໂຄປາລໂກ. ອຍໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນເຍວ, ເຕນ ໂຄໂປຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ອນຸຕີເຣຕິ ຕີຣສ຺ສ ສມີເປ. ມຫິຍາຕິ ມຫາມຫີນາມິກາຍ ນທິຍາ. ສມາເນນ ອນຸກູລວຕ຺ຕິນາ ປຣິຊເນນ ສທ຺ຘິໍ ວາໂສ ຍສ຺ສ ໂສ ສມານວາໂສ, ອຍຎ຺ຈ ຕຖາວິໂຘ. ເຕນາຫ ‘‘ສມານວາໂສ’’ຕິ. ຉນ຺ນາຕິ ຕິຓປຓ຺ຓຈ຺ຉທເນຫິ ອໂນວສ຺ສກາ ກຕາ. ກຸຏີຕິ ວສນຆຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອາຫິໂຕຕິ ອາຠໂຕ, ຊາລິໂຕ ວາ. ຄິນີຕິ ອຄ຺ຄິ. ເຕສຸ ເຕສຸ ຐາເນສຸ ອຄ຺ຄິ ‘‘ຄິນີ’’ຕິ ໂວຫຣີຍຕິ. ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີຕິ ອິທານິ ຍທິ ອິຈ຺ຉສີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປວສ຺ສາຕິ ສິຎ຺ຈ, ປຄ຺ຆຣ, ອຸທກໍ ມຸຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເທວາຕິ ເມຆໍ ອາລປຕິ. ອຍໍ ຕາເວຕ຺ຖ ປທວຓ຺ຓນາ.

ອຍໍ ປນ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ – ເອວມຍໍ ຘນິໂຍ ໂຄໂປ ອຕ຺ຕໂນ ສຍນຆເຣ ມຫາສຍເນ ນິປນ຺ໂນ ເມຆຕ຺ຖນິຕໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ປກ຺ໂກທໂນຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຠຓນ຺ໂຕ ກາຍທຸກ຺ຂວູປສມູປາຍໍ ກາຍສຸຂເຫຕຸຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ນິຫິຕໍ ທີເປຕິ. ‘‘ທຸທ຺ຘຂີໂຣຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຠຓນ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕທຸກ຺ຂວູປສມູປາຍໍ ຈິຕ຺ຕສຸຂເຫຕຸຎ຺ຈ. ‘‘ອນຸຕີເຣ ມຫິຍາ’’ຕິ ນິວາສຏ຺ຐານສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ‘‘ສມານວາໂສ’’ຕິ ຕາທິເສ ກາເລ ປິຍວິປ຺ປໂຍຄປທຏ຺ຐານສ຺ສ ໂສກສ຺ສາຠາວໍ. ‘‘ຉນ຺ນາ ກຸຏີ’’ຕິ ກາຍທຸກ຺ຂາປຄມປຏິຆາຕໍ. ‘‘ອາຫິໂຕ ຄິນີ’’ຕິ ຍສ຺ມາ ໂຄປາລກາ ປຣິກ຺ເຂປຘູມທາຣຸອຄ຺ຄິວເສນ ຕໂຍ ອຄ຺ຄີ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕ ຈ ຕສ຺ສ ເຄເຫ ສພ຺ເພ ກຕາ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພທິສາສຸ ປຣິກ຺ເຂປຄ຺ຄິໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອາຫິໂຕ ຄິນີ’’ຕິ ຠຓນ຺ໂຕ ວາຬມິຄາຄມນນິວາຣຓໍ ທີເປຕິ, ຄຸນ຺ນໍ ມຊ຺ເຌ ໂຄມຍາທີຫິ ຘູມຄ຺ຄິໍ ສນ຺ຘາຍ ຑໍສມກສາທີຫິ ຄຸນ຺ນໍ ອນາພາຘໍ, ໂຄປາລການໍ ສຍນຏ຺ຐາເນ ທາຣຸອຄ຺ຄິໍ ສນ຺ຘາຍ ໂຄປາລການໍ ສີຕາພາຘປຏິຆາຕໍ. ໂສ ເອວໍ ທີເປນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຄຸນ຺ນໍ ວາ ປຣິຊນສ຺ສ ວາ ວຸຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອາພາຘສ຺ສ ອຠາວໂຕ ປີຕິໂສມນສ຺ສຊາໂຕ ອາຫ – ‘‘ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’ຕິ.

໑໙. ເອວໍ ຘນິຍສ຺ສ ອິມໍ ຄາຖໍ ຠາສມານສ຺ສ ອສ຺ໂສສິ ຠຄວາ ທິພ຺ພາຍ ໂສຕຘາຕຸຍາ ວິສຸທ຺ຘາຍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມານຸສິກາຍ ເຊຕວນມຫາວິຫາເຣ ຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ວິຫຣນ຺ໂຕ. ສຸຕ຺ວາ ຈ ປນ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸນາ ໂລກໍ ໂວໂລເກນ຺ໂຕ ອທ຺ທສ ຘນິຍຎ຺ຈ ປຊາປຕິຎ຺ຈສ຺ສ ‘‘ອິເມ ອຸໂຠປິ ເຫຕຸສມ຺ປນ຺ນາ. ສເຈ ອຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມິ, ອຸໂຠປິ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິສ຺ສນ຺ຕິ. ໂນ ເຈ ຄມິສ຺ສາມິ, ສ຺ເວ ອຸທໂກເຆນ ວິນສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຕໍ ຂເຓເຍວ ສາວຕ຺ຖິໂຕ ສຕ຺ຕ ໂຍຊນສຕານິ ຘນິຍສ຺ສ ນິວາສຏ຺ຐານໍ ອາກາເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກຸຏິຍາ ອຸປຣິ ອຏ຺ຐາສິ. ຘນິໂຍ ຕໍ ຄາຖໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠາສຕິເຍວ, ນ ນິຏ຺ຐາເປຕິ, ຠຄວຕິ ຄເຕປິ ຠາສຕິ. ຠຄວາ ຈ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ນ ເອຕ຺ຕເກນ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐາ ວາ ວິສ຺ສຕ຺ຖາ ວາ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ປນ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ –

‘‘ອກ຺ໂກຘໂນ ວິຄຕຂິໂລຫມສ຺ມິ,ອນຸຕີເຣ ມຫິເຍກຣຕ຺ຕິວາໂສ;

ວິວຏາ ກຸຏິ ນິພ຺ພຸໂຕ ຄິນິ,ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’ຕິ. –

ອິມໍ ປຏິຄາຖໍ ອຠາສິ ພ຺ຍຎ຺ຊນສຠາຄໍ ໂນ ອຕ຺ຖສຠາຄໍ. ນ ຫິ ‘‘ປກ຺ໂກທໂນ’’ຕິ, ‘‘ອກ຺ໂກຘໂນ’’ຕິ ຈ ອາທີນິ ປທານິ ອຕ຺ຖໂຕ ສເມນ຺ຕິ ມຫາສມຸທ຺ທສ຺ສ ໂອຣິມປາຣິມຕີຣານິ ວິຍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ປເນຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ກິຎ຺ຈິ ສເມຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນສຠາຄານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມຄາຖາຍ ສທິສປທານໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ວິເສສປທານໍ ປນາຍໍ ປທໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ວຓ຺ຓນາ – ອກ຺ໂກຘໂນຕິ ອກຸຊ຺ຌນສຠາໂວ. ໂຍ ຫິ ໂສ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣອາຆາຕວຕ຺ຖຸສມ຺ຠໂວ ໂກໂຘ ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ສຸປຣິຕ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ຫທຍໍ ສນ຺ຕາເປຕ຺ວາ ວູປສມ຺ມຕິ, ເຍນ ຈ ຕໂຕ ພລວຕຣຸປ຺ປນ຺ເນນ ເອກຈ຺ໂຈ ມຸຂວິກຸຓນມຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ເອກຈ຺ໂຈ ຜຣຸສໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ຫນຸສຎ຺ຈລນມຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ຜຣຸສໍ ຠຓຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ທຓ຺ຑໍ ວາ ສຕ຺ຖໍ ວາ ຄເວສນ຺ໂຕ ທິສາ ວິໂລເກຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ທຓ຺ຑໍ ວາ ສຕ຺ຖໍ ວາ ອາມສຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ທຓ຺ຑາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຘາວຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ເອກໍ ວາ ທ຺ເວ ວາ ປຫາເຣ ເທຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ອປິ ຎາຕິສາໂລຫິຕໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕິ, ເອກຈ຺ໂຈ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ປຈ຺ຉາ ວິປ຺ປຏິສາຣີ ອຕ຺ຕານມ຺ປິ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕິ ສີຫຬທີເປ ກາລຄາມວາສີ ອມຈ຺ໂຈ ວິຍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ໂກໂຘ ປຣມເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ໂສ ຠຄວຕາ ໂພຘິມຓ຺ເຑເຍວ ສພ຺ພໂສ ປຫີໂນ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູໂລ ຕາລາວຕ຺ຖຸກໂຕ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ‘‘ອກ຺ໂກຘໂນຫມສ຺ມີ’’ຕິ ອາຫ.

ວິຄຕຂິໂລຕິ ອປຄຕຂິໂລ. ເຍ ຫິ ເຕ ຈິຕ຺ຕພນ຺ຘຠາເວນ ປຎ຺ຈ ເຈໂຕຂິລາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຍ ຫິ ຈ ຂິລຠູເຕ ຈິຕ຺ເຕ ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ຂິເລ ຠູມິຠາເຄ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສ ວສ຺ສນ຺ເຕປິ ເທເວ ສສ຺ສານິ ນ ຣຸຫນ຺ຕິ, ເອວເມວໍ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນາທິກຸສລເຫຕຸວສ຺ເສ ວສ຺ສນ຺ເຕປິ ກຸສລໍ ນ ຣຸຫຕິ ເຕ ຈ ຠຄວຕາ ໂພຘິມຓ຺ເຑເຍວ ສພ຺ພໂສ ປຫີນາ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ‘‘ວິຄຕຂິໂລຫມສ຺ມີ’’ຕິ ອາຫ.

ເອກຣຕ຺ຕິໍ ວາໂສ ອສ຺ສາຕິ ເອກຣຕ຺ຕິວາໂສ. ຍຖາ ຫິ ຘນິໂຍ ຕຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວສ຺ສິເກ ມາເສ ນິພທ຺ຘວາສໍ ອຸປຄໂຕ, ນ ຕຖາ ຠຄວາ. ຠຄວາ ຫິ ຕໍເຍວ ຣຕ຺ຕິໍ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖກາມຕາຍ ຕຕ຺ຖ ວາສໍ ອຸປຄໂຕ. ຕສ຺ມາ ‘‘ເອກຣຕ຺ຕິວາໂສ’’ຕິ ອາຫ. ວິວຏາຕິ ອປນີຕຈ຺ຉທນາ. ກຸຏີຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ອຕ຺ຕຠາໂວ ຫິ ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖວສໍ ປຏິຈ຺ຈ ກາໂຍຕິປິ ຄຸຫາຕິປິ ເທໂຫຕິປິ ສນ຺ເທໂຫຕິປິ ນາວາຕິປິ ຣໂຖຕິປິ ວໂຓຕິປິ ຘໂຊຕິປິ ວມ຺ມິໂກຕິປິ ກຸຏີຕິປິ ກຸຏິກາຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘ ປນ ກຏ຺ຐາທີນິ ປຏິຈ຺ຈ ເຄຫນາມິກາ ກຸຏິ ວິຍ ອຏ຺ຐິອາທີນິ ປຏິຈ຺ຈ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ກຸຏີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍຖາຫ –

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ອາວຸໂສ, ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ວລ຺ລິຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ມຕ຺ຕິກຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ຕິຓຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ອາກາໂສ ປຣິວາຣິໂຕ ອຄາຣໍຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ; ເອວເມວ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ອຏ຺ຐິຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ນ຺ຫາຣຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ມໍສຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ຈມ຺ມຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ອາກາໂສ ປຣິວາຣິໂຕ ຣູປນ຺ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໐໖).

ຈິຕ຺ຕມກ຺ກຏສ຺ສ ນິວາສໂຕ ວາ ກຸຏິ. ຍຖາຫ –