໓. ຕິກນິປາໂຕ
໑. ປຐມວຄ຺ໂຄ
໑. ມູລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໕໐. ຕິກນິປາຕສ຺ສ ປຐເມ ຕີຓີຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ. ອິມານີຕິ ອຠິມຸຂີກຣຓໍ. ອກຸສລມູລານີຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຘມ຺ມນິທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖ ອກຸສລານິ ຈ ຕານິ ມູລານິ ຈາຕິ ອກຸສລມູລານິ. ອຖ ວາ ອກຸສລານໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍປຠວຊນກສມຸຏ຺ຐາປກນິພ຺ພຕ຺ຕກຏ຺ເຐນ ມູລານິ ຈາຕິ ອກຸສລມູລານິ, ອກຸສລຘມ຺ມານໍ ກາຣຓານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາຣຓຎ຺ຫິ ຍຖາ ຫິໂນຕິ ເອຕສ຺ມາ ຜລໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເຫຕຸ, ປຏິຈ຺ຈ ເອຕສ຺ມາ ເອຕີຕິ ປຈ຺ຈໂຍ, ປຠວຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ປຠໂວ, ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ຊເນຕີຕິ ຊນກໍ, ສມຸຏ຺ຐາເປຕີຕິ ສມຸຏ຺ຐາປກໍ, ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕກນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ປຕິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ມູລນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອກຸສລມູລານີຕິ ອກຸສລານໍ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສາຘນານິ, ກາຣຓານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.
ເກຈິ ປນ ‘‘ສາລິອາທີນໍ ສາລິພີຊາທີນິ ວິຍ ມຓິປ຺ປຠາທີນໍ ມຓິວຓ຺ຓາທໂຍ ວິຍ ຈ ອກຸສລານໍ ອກຸສລຠາວສາຘໂກ ໂລຠາທີນໍ ມູລຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ອກຸສລຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຣູເປສຸ ເຕສໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນ ສິຍາ. ນ ຫິ ຕານິ ເຕສໍ ອກຸສລຠາວໍ ສາເຘນ຺ຕິ, ນ ຈ ປຈ຺ຈຍາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –
‘‘ເຫຕູ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ຘມ຺ມານໍ ຕໍສມຸຏ຺ຐານານຎ຺ຈ ຣູປານໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.ປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທສ.໑).
ອເຫຕຸກສ຺ສ ຈ ໂມຫສ຺ສ ອກຸສລຠາໂວ ນ ສິຍາ ອກຸສລຠາວສາຘກສ຺ສ ມູລນ຺ຕຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ອຖາປິ ສິຍາ ໂລຠາທີນໍ ສຠາວສິທ຺ໂຘ ອກຸສລາທິຠາໂວ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ປນ ໂລຠາທິປຏິພທ຺ໂຘຕິ. ເອວມ຺ປິ ຍຖາ ໂລຠາທີນໍ, ເອວໍ ອໂລຠາທີນມ຺ປິ ສຠາວສິທ຺ໂຘ ກຸສລາທິຠາໂວຕິ ອໂລຠາທໂຍ ກຸສລາ ເອວ ສິຍຸໍ, ນ ອພ຺ຍາກຕາ, ນ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕສຸ, ເອວໍ ມູເລສຸປິ ກຸສລາທິຠາໂວ ປຣິເຍສິຕພ຺ໂພ. ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິໂກ ວິຍ ຫິ ກຸສລຠາວສ຺ສ, ອໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິໂກ ອກຸສລຠາວສ຺ສ ກາຣຓນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ອກຸສລຠາວສາຘນວເສນ ໂລຠາທີນໍ ມູລຏ຺ຐໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສາຘນວເສນ ຄຍ຺ຫມາເນ ນ ໂກຈິ ໂທໂສ. ລທ຺ຘເຫຕຸປຈ຺ຈຍາ ຫິ ຘມ຺ມາ ວິຣູຬ຺ຫມູລາ ວິຍ ປາທປາ ຖິຣາ ໂຫນ຺ຕິ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕາ, ເຫຕຸຣຫິຕາ ປນ ຕິລພີຊກາທິເສວາລາ ວິຍ ນ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ເຫຕຸອາທິອຕ຺ເຖນ ອກຸສລານໍ ອຸປກາຣກຕ຺ຕາ ມູລານີຕິ ອກຸສລມູລານິ. ຍສ຺ມາ ປນ ມູເລນ ມຸຕ຺ໂຕ ອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ຕີຫິ ມູເລຫິ ສພ຺ໂພ ອກຸສລຣາສິ ປຣິຍາທິຍິຕ຺ວາ ທສ຺ສິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.
ຕານິ ອກຸສລມູລານິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂລໂຠ ອກຸສລມູລ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ໂລຠາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຕຕ຺ຖ ປນ ຕຕິຍມຄ຺ຄວຊ຺ຌາ ໂລຠາທໂຍ ອາຄຕາ, ອິຘ ປນ ອນວເສສາຕິ ອຍເມວ ວິເສໂສ.
ຄາຖາຍໍ ປາປເຈຕສນ຺ຕິ ອກຸສລຘມ຺ມສມາໂຍຄໂຕ ລາມກຈິຕ຺ຕໍ. ຫິໍສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ອາຍຕິໍ ວິປາກກ຺ຂເຓ ຈ ວິພາເຘນ຺ຕິ. ອຕ຺ຕສມ຺ຠູຕາຕິ ອຕ຺ຕນິ ຊາຕາ. ຕຈສາຣນ຺ຕິ ຄຓ຺ຐິຕໍ, ເວຬຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ຜລນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຂທິຣສີສປາທໂຍ ວິຍ ອນ຺ໂຕສາໂຣ ອຫຸຕ຺ວາ ພຫິສາຣຕາຍ ຕຈສາຣນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ເວຬຸອາທິໍ ຍຖາ ອຕ຺ຕສມ຺ຠູຕເມວ ຜລໍ ຫິໍສຕິ ວິນາເສຕິ, ເອວເມວ ອນ຺ໂຕ ສີລາທິສາຣຣຫິຕໍ ລາມກຈິຕ຺ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ອຕ຺ຕສມ຺ຠູຕາເຍວ ໂລຠາທໂຍ ວິນາເສນ຺ຕີຕິ.
ປຐມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໒. ຘາຕຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໕໑. ທຸຕິເຍ ຘາຕຸໂຍຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ສຠາວສ຺ສ ຈ ຘາຣຓຏ຺ເຐນ ຘາຕຸໂຍ. ຍຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຜລນິພ຺ພຕ຺ຕກໍ, ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ສຠາວສ຺ສ ຈ, ອິຕຣໍ ສຠາວສ຺ເສວ ຘາຣຓຏ຺ເຐນ ຘາຕຸ. ຣູປຘາຕູຕິ ຣູປຠໂວ. ຘາຕຸຍາ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ຠເວນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ພໍ, ຠວສ຺ສ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ຘາຕຸຍາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິຘ ຠເວນ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ກຖິໂຕ. ຕສ຺ມາ –
‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ຣູປາວຈຣາ? ເຫຏ຺ຐໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຣິຕ຺ວາ ອຸປຣິໂຕ ອກນິຏ຺ເຐ ເທເວ ອນ຺ໂຕ ກຣິຕ຺ວາ ເອຕ຺ຖາວຈຣາ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນາ ຂນ຺ຘຘາຕຸອາຍຕນາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ຣູປາວຈຣາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໒໘໙) –
ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ຣູປາວຈຣຘມ຺ມາ ຣູປຘາຕຸ. ອຣູປຘາຕູຕິ ອຣູປຠໂວ. ອິຘາປິ ຠເວນ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ກຖິໂຕຕິ –
‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ອຣູປາວຈຣາ? ເຫຏ຺ຐໂຕ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນູປເຄ ເທເວ ອນ຺ໂຕ ກຣິຕ຺ວາ, ອຸປຣິໂຕ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນູປເຄ ເທເວ ອນ຺ໂຕ ກຣິຕ຺ວາ, ເອຕ຺ຖາວຈຣາ ເອຕ຺ຖ ປຣິຍາປນ຺ນາ ຂນ຺ຘຘາຕຸອາຍຕນາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ອຣູປາວຈຣາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໒໙໑) –
ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ອຣູປາວຈຣຘມ຺ມາ ອຣູປຘາຕຸ. ນິໂຣຘຘາຕູຕິ ນິພ຺ພານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.
ອປໂຣ ນໂຍ – ຣູປສຫິຕາ, ຣູປປຏິພທ຺ຘາ, ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິ ຣູປຘາຕຸ, ປຎ຺ຈໂວກາຣຠໂວ, ເອກໂວກາຣຠໂວ ຈ, ເຕນ ສກໂລ ກາມຠໂວ ຣູປຠໂວ ຈ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ຣູປຣຫິຕາ ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິ ອຣູປຘາຕຸ, ຈຕຸໂວກາຣຠໂວ, ເຕນ ອຣູປຠໂວ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ອິຕິ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ຕໂຍ ຠວາ ສພ຺ພາ ສໍສາຣປ຺ປວຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ. ຕຕິຍປເທນ ປນ ອສງ຺ຂຕຘາຕຸເຍວ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ມຄ຺ຄຜລານິ ອິຘ ຕິກວິນິມຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ນາມ ຊາຕາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຣູປຘາຕູຕິ ຣູປສຠາວາ ຘມ຺ມາ, ອຣູປຘາຕູຕິ ອຣູປສຠາວາ ຘມ຺ມາຕິ ປທທ຺ວເຍນ ອນວເສສໂຕ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ຄຫິຕາ’’ຕິ. ‘‘ຣູປຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠູຕາ ຘມ຺ມາ ຣູປຘາຕຸ, ອຣູປຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠູຕາ ອຣູປຘາຕູ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ອິຘ ນາຘິປ຺ເປຕໍ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ຄາຖາສຸ ຣູປຘາຕຸໍ ປຣິຎ຺ຎາຍາຕິ ຣູປປຏິພທ຺ຘຘມ຺ມປວຕ຺ຕິໍ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາທີຫິ ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຊານິຕ຺ວາ. ອາຣຸປ຺ເປສຸ ອສຓ຺ຐິຕາຕິ ອຣູປາວຈຣຘມ຺ເມສຸ ຠວຣາຄວເສນ ຠວທິຏ຺ຐິວເສນ ຈ ນ ປຕິຏ຺ຐິຕາ ອນລ຺ລີນາ. ‘‘ອຣູເປສຸ ອສຓ຺ຐິຕາ’’ຕິ ຈ ປຐນ຺ຕິ, ໂສ ເອວ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ເຕຠູມກຘມ຺ມານໍ ປຣິຎ຺ຎາ ວຸຕ຺ຕາ. ນິໂຣເຘ ເຍ ວິມຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ເຍ ນິພ຺ພາເນ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄຜລວເສນ ສມຸຈ຺ເຉທປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘີຫິ ອນວເສສກິເລສໂຕ ວິມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕ ຊນາ ມຈ຺ຈຸຫາຍິໂນຕິ ເຕ ຂີຓາສວຊນາ ມຣຓໍ ສມຕີຕາ.
ເອວໍ ຘາຕຸຕ຺ຕຍສມຕິກ຺ກເມນ ອມຕາຘິຄມໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ອຍຎ຺ຈ ປຏິປທາ ມຍາ ຄຕມຄ຺ໂຄ ຈ ຕຸມ຺ຫາກໍ ທສ຺ສິໂຕ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ເນສໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນນ຺ໂຕ ທຸຕິຍໍ ຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກາເຍນາຕິ ນາມກາເຍນ ມຄ຺ຄຜເລຫິ. ຜຸສຍິຕ຺ວາຕິ ປຕ຺ວາ. ນິຣູປຘິນ຺ຕິ ຂນ຺ຘາທິສພ຺ພູປຘິຣຫິຕໍ. ອຸປຘິປ຺ປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄນ຺ຕິ ເຕສໍເຍວ ຈ ອຸປຘີນໍ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊນກາຣຓໍ. ນິພ຺ພານສ຺ສ ຫິ ມຄ຺ຄຎາເຓນ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ສພ຺ເພ ອຸປຘໂຍ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕໍ ເຕສໍ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊນກາຣຓໍ. ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາຕິ ກາເລນ ກາລໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊເນນ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ອນາສໂວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຕເມວ ອໂສກໍ ວິຣຊໍ ນິພ຺ພານປທໍ ເທເສຕິ. ຕສ຺ມາ ຕທຘິຄມາຍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ.
ທຸຕິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໓. ປຐມເວທນາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໕໒. ຕຕິເຍ ເວທນາຕິ ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ເວທິຍນ຺ຕິ ອນຸຠວນ຺ຕີຕິ ເວທນາ. ຕາ ວິຠາຄໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸຂາ ເວທນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຸຂ-ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ທຸກ຺ຂ-ສທ຺ໂທ ປນ ‘‘ຊາຕິປິ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໘໗; ວິຠ. ໑໙໐) ທຸກ຺ຂວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອາຄໂຕ. ‘‘ຍສ຺ມາ ຈ ໂຂ, ມຫາລິ, ຣູປໍ ທຸກ຺ຂໍ ທຸກ຺ຂານຸປຕິຕໍ ທຸກ຺ຂາວກ຺ກນ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໖໐) ທຸກ຺ຂາຣມ຺ມເຓ. ‘‘ທຸກ຺ໂຂ ປາປສ຺ສ ອຸຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໑໗) ທຸກ຺ຂປຈ຺ຈເຍ. ‘‘ຍາວຎ຺ຈິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ນ ສຸກຣາ ອກ຺ຂາເນນ ປາປຸຓິຕຸໍ, ຍາວ ທຸກ຺ຂາ ນິຣຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໕໐) ທຸກ຺ຂປຈ຺ຈຍຏ຺ຐາເນ. ‘‘ສຸຂສ຺ສ ຈ ປຫານາ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ປຫານາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໒; ຘ. ສ. ໑໖໕) ທຸກ຺ຂເວທນາຍໍ. ອິຘາປິ ທຸກ຺ຂເວທນາຍເມວ.
ວຈນຕ຺ຖໂຕ ປນ ສຸຂຍຕີຕິ ສຸຂາ. ທຸກ຺ຂຍຕີຕິ ທຸກ຺ຂາ. ນ ທຸກ຺ຂາ ນ ສຸຂາຕິ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ, ມກາໂຣ ປທສນ຺ຘິວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕາສຸ ອິຏ຺ຐານຸຠວນລກ຺ຂຓາ ສຸຂາ, ອນິຏ຺ຐານຸຠວນລກ຺ຂຓາ ທຸກ຺ຂາ, ອຸຠຍວິປຣີຕານຸຠວນລກ຺ຂຓາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ. ຕສ຺ມາ ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ປາກຏາ, ນ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ. ຍທາ ຫິ ສຸຂໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສກລສຣີຣໍ ເຠນ຺ຕໍ ມທ຺ທນ຺ຕໍ ຜຣມານໍ ສຕໂຘຕສປ຺ປິໍ ຂາທາເປນ຺ຕໍ ວິຍ, ສຕປາກເຕລໍ ມກ຺ເຂນ຺ຕໍ ວິຍ, ຆຏສຫສ຺ເສນ ປຣິຬາຫໍ ນິພ຺ພາປຍມານໍ ວິຍ ຈ ‘‘ອໂຫ ສຸຂໍ, ອໂຫ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວາຈໍ ນິຈ຺ຉາຣຍມານເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຍທາ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສກລສຣີຣໍ ໂຂເຠນ຺ຕໍ ມທ຺ທນ຺ຕໍ ຜຣມານໍ ຕຕ຺ຕຜາລໍ ປເວເສນ຺ຕໍ ວິຍ ວິລີນຕມ຺ພໂລຫໍ ອາສິຎ຺ຈນ຺ຕໍ ວິຍ ຈ ‘‘ອໂຫ ທຸກ຺ຂໍ, ອໂຫ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວິປ຺ປລາເປນ຺ຕເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອິຕິ ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ປາກຏາ.
ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ປນ ທຸພ຺ພິຊານາ ທຸທ຺ທີປນາ ອນ຺ຘກາຣາ ອວິຠູຕາ. ສາ ສຸຂທຸກ຺ຂານໍ ອປຄເມ ສາຕາສາຕປຏິປກ຺ຂວເສນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາກາຣຠູຕາ ນຍໂຕ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ເສວ ປາກຏາ ໂຫຕິ. ຍຖາ ກິໍ? ຍຖາ ປຸພ຺ພາປຣໍ ສປໍສຸເກ ປເທເສ ອຸປຈຣິຕມຄ຺ຄວເສນ ປິຏ຺ຐິປາສາເຓ ມິເຄນ ຄຕມຄ຺ໂຄ, ເອວໍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓສຸ ສຸຂທຸກ຺ຂານຸຠວເນນປິ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓານຸຠວນຠາເວນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫຓໍ ປິຏ຺ຐິປາສາຓຄມນໍ ວິຍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫຓາຠາວໂຕ. ຍຎ຺ຈ ຕຕ຺ຣານຸຠວນໍ, ສາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຕິ.
ເອວເມຕ຺ຖ ສຸຂທຸກ຺ຂອທຸກ຺ຂມສຸຂຠາເວນ ຕິຘາ ວຸຕ຺ຕາປິ ກຕ຺ຖຈິ ສຸຂທຸກ຺ຂຠາເວນ ທ຺ວິຘາ ວຸຕ຺ຕາ. ຍຖາຫ – ‘‘ທ຺ເວປິ ມຍາ, ອານນ຺ທ, ເວທນາ ວຸຕ຺ຕາ, ປຣິຍາເຍນ ສຸຂາ ເວທນາ, ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໘໙). ກຕ຺ຖຈິ ຕິສ຺ໂສປິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ສຸຂທຸກ຺ຂອທຸກ຺ຂມສຸຂຠາເວນ ‘‘ສຸຂາ ເວທນາ ຐິຕິສຸຂາ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂາ, ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ຐິຕິທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມສຸຂາ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ຎາຓສຸຂາ ອຎ຺ຎາຓທຸກ຺ຂາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໕). ກຕ຺ຖຈິ ສພ຺ພາປິ ທຸກ຺ຂຠາເວນ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເວທຍິຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂສ຺ມິນ຺ຕິ ວທາມີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໕໙).
ຕຕ຺ຖ ສິຍາ – ຍທິ ຕິສ຺ໂສ ເວທນາ ຍຖາ ອິຘ ວຸຕ຺ຕາ, ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ເອທິເສສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ ອຠິຘມ຺ເມ ຈ ເອວໍ ອວຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເວທຍິຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂສ຺ມິນ຺ຕິ ວທາມີ’’ຕິ, ‘‘ທ຺ເວປິ ມຍາ, ອານນ຺ທ, ເວທນາ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ? ສນ຺ຘາຍຠາສິຕເມຕໍ, ຕສ຺ມາ ສາ ປຣິຍາຍເທສນາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –
‘‘ສງ຺ຂາຣານິຈ຺ຈຕໍ, ອານນ຺ທ, ມຍາ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ ສງ຺ຂາຣວິປຣິຓາມຕໍ, ‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເວທຍິຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂສ຺ມິ’’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໕໙).
‘‘ທ຺ເວປິ ມຍາ, ອານນ຺ທ, ເວທນາ ວຸຕ຺ຕາ ປຣິຍາເຍນາ’’ຕິ ຈ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໕໙).
ເອຕ຺ຖ ຫິ ສຸຂາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຕິ ອິມາສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເວທນານໍ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ທຸກ຺ຂຠາໂວ ນຕ຺ຖິ, ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສເຍນ ປນ ຕຕ຺ຖ ນິຈ຺ຉນ຺ທທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຣິຍາເຍນ ທຸກ຺ຂຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ສາ ຕາທິສີ ປຣິຍາຍເທສນາ. ອຍໍ ປນ ເວທນຕ຺ຕຍເທສນາ ສຠາວກຖາຕິ ກຕ຺ວາ ນິປ຺ປຣິຍາຍເທສນາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອາຈຣິຍານໍ ສມານກຖາ.
ວິຕຓ຺ຑວາທີ ປນາຫ ‘‘ທຸກ຺ຂຕາທ຺ວຍວຈນໂຕ ປຣິຍາຍເທສນາວ ເວທນຕ຺ຕຍເທສນາ’’ຕິ. ໂສ ‘‘ມາ ເຫວ’’ນ຺ຕິສ຺ສ ວຈນີໂຍ, ຍສ຺ມາ ຠຄວຕາ ສພ຺ພາສໍ ເວທນານໍ ທຸກ຺ຂຠາໂວ ອຘິປ຺ປາຍວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ສງ຺ຂາຣານິຈ຺ຈຕໍ, ອານນ຺ທ, ມຍາ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ ສງ຺ຂາຣວິປຣິຓາມຕໍ ‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເວທຍິຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂສ຺ມິ’’’ນ຺ຕິ. ຍທິ ປເນຕ຺ຖ ເວທນຕ຺ຕຍເທສນາ ປຣິຍາຍເທສນາ ສິຍາ, ‘‘ອິທໍ ມຍາ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ ຕິສ຺ໂສ ເວທນາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ນ ປເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ.
ອປິຈາຍເມວ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ‘‘ໂກ, ປນາວຸໂສ, ເວທນຕ຺ຕຍເທສນາຍ ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ? ສເຈ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ມຸທຸກາ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ສຸຂາ, ອຘິມຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂາ, ມຊ຺ຌິມາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຕິ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສເຍນ ວຸຕ຺ຕາ. ຕາສຸ ຫິ ນ ສຕ຺ຕານໍ ສຸຂາທິວຑ຺ຒີ’’ຕິ. ໂສ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ – ໂກ ປນາວຸໂສ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ສຠາໂວ, ເຍນ ‘‘ສພ຺ພາ ເວທນາ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍຸໍ? ຍທິ ຍາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ສຕ຺ຕາ ວິໂຍຄເມວ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ໂສ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ສຠາໂວ. ຍາຍ ຈ ປນ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ສຕ຺ຕາ ອວິໂຍຄເມວ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຍາຍ ນ ອຸຠຍໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ສາ ກຖໍ ທຸກ຺ຂເວທນາ ສິຍາ? ອຖ ຍາ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສຍສ຺ສ ອຸປຆາຕກາຣີ, ສາ ທຸກ຺ຂາ. ຍາ ອນຸຄ຺ຄຫກາຣີ, ສາ ກຖໍ ທຸກ຺ຂາ ສິຍາ. ອຖ ປນ ຍທຣິຍາ ທຸກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ໂສ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ສຠາໂວ, ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາຍ ເວທນໍ ອຣິຍາ ທຸກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ສາ ຈ ອຠິຓ຺ຫສຠາວາຕິ ກຖໍ ຕາສໍ ເວທນານໍ ມຸທຸມຊ຺ຌິມາຘິມຕ຺ຕທຸກ຺ຂຠາໂວ ສິຍາ? ຍທິ ຈ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາຍ ເອວ ເວທນານໍ ທຸກ຺ຂຠາໂວ ສິຍາ, ‘‘ຕິສ຺ໂສ ອິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຸກ຺ຂຕາໂຍ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາ, ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂຕາ, ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕) ອຍໍ ທຸກ຺ຂຕານໍ ວິຠາຄເທສນາ ນິປ຺ປໂຍຊນາ ສິຍາ. ຕຖາ ຈ ສຕິ ສຸຕ຺ຕເມວ ປຏິພາຫິຕໍ ສິຍາ, ປຸຣິເມສຸ ຈ ຕີສຸ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌາເນສຸ ມຸທຸກາ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ ສຸຂເວທນາວຈນໂຕ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນ ອຣູປຊ຺ຌາເນສຸ ຈ ມຊ຺ຌິມາ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນາວຈນໂຕ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ປຸຣິມາ ຕິສ຺ໂສ ຣູປາວຈຣສມາປຕ຺ຕິໂຍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາປຕ຺ຕິຍາ ອຣູປສມາປຕ຺ຕີຫິ ຈ ສນ຺ຕຕຣາຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ກຖໍ ວາ ສນ຺ຕຕຣປ຺ປຓີຕຕຣາສຸ ສມາປຕ຺ຕີສຸ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ອຘິກຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊຕິ? ຕສ຺ມາ ເວທນຕ຺ຕຍເທສນາຍ ປຣິຍາຍເທສນາຠາໂວ ນ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ.
ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຸກ຺ເຂ ສຸຂນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາໂສ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໔໙; ປຏິ. ມ. ໑.໒໓໖), ຕໍ ກຖນ຺ຕິ? ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂຕາຍ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາຍ ຈ ຍຖາຠູຕານວໂພເຘນ ຍາ ເອກນ຺ຕໂຕ ສຸຂສຎ຺ຎາ, ຍາ ຈ ທຸກ຺ຂນິມິຕ຺ເຕ ສຸຂນິມິຕ຺ຕສຎ຺ຎາ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວມ຺ປິ ‘‘ສຸຂາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເວທນາ ທຸກ຺ຂໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໕໓) ອິທໍ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ອິທໍ ປນ ວິປຣິຓາມທສ຺ສເນ ສນ຺ນິໂຍຊນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ວິຣາຄຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປາຍຠາວໂຕ ສຸຂເວທນາຍ ພຫຸທຸກ຺ຂານຸຄຕຠາວໂຕ ຈ. ຕຖາ ຫິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໂຕ ອເນເກຫິ ທຸກ຺ຂຘມ຺ເມຫິ ອນຸພທ຺ຘຕ຺ຕາ ຈ ປຓ຺ຑິຕາ ສຸຂມ຺ປິ ທຸກ຺ຂມິຈ຺ເຈວ ປຏິປນ຺ນາ.
ເອວມ຺ປິ ນຕ຺ເຖວ ສຸຂາ ເວທນາ, ສຸຂເຫຕູນໍ ນິຍມາຠາວໂຕ. ເຍ ຫິ ສຸຂເວທນາຍ ເຫຕຸສມ຺ມຕາ ຆາສຈ຺ຉາທນາທໂຍ, ເຕ ເອວ ອຘິມຕ຺ຕໍ ອກາເລ ຈ ປຏິເສວິຍມານາ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ເຫຕຸຠາວມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ນ ຈ ເຍເນວ ເຫຕຸນາ ສຸຂໍ, ເຕເນວ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຕຸໍ. ຕສ຺ມາ ນ ເຕ ສຸຂເຫຕູ, ທຸກ຺ຂນ຺ຕຣາປຄເມ ປນ ອວິຎ຺ຎູນໍ ສຸຂສຎ຺ຎາ ຍຖາ ຈິຣຕຣໍ ຐານາທິອິຣິຍາປຖສມງ຺ຄີ ຫຸຕ຺ວາ ຕທຎ຺ຎອິຣິຍາປຖສມາໂຍເຄ ມຫນ຺ຕຎ຺ຈ ຠາຣໍ ວຫໂຕ ຠາຣນິກ຺ເຂເປ ເຈວ ວູປສເມ ຈ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ເຖວ ສຸຂນ຺ຕິ? ຕຍິທໍ ສມ຺ມເທວ ສຸຂເຫຕຸໍ ອປຣິຎ຺ຎາຍ ຕສ຺ສ ນິຍມາຠາວປຣິກປ຺ປນໍ. ອາຣມ຺ມຓມຕ຺ຕເມວ ຫິ ເກວລໍ ສຸຂເຫຕຸໍ ມນສິກຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສຣີຣສ຺ສ ອວຕ຺ຖາວິເສສໍ ສມຸທິຕໍ ປນ ເອກຊ຺ຌໍ ຕທຸຠຍໍ ສຸຂາທິເຫຕູຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍາທິສຎ຺ຈ ຕທຸຠຍໍ ສຸຂເວທນາຍ ເຫຕຸ, ຕາທິສໍ ນ ກທາຈິປິ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ເຫຕຸ ໂຫຕີຕິ ວວຕ຺ຖິຕາ ເອວ ສຸຂາທິເຫຕຸ. ຍຖາ ນາມ ເຕໂຊຘາຕຸ ສາລິຍວຑາກສສ຺ສາທີນໍ ຍາທິສມວຕ຺ຖນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ວາ ສາຕມຘຸຣຠາວເຫຕຸ ໂຫຕິ, ນ ຕາທິສເມວ ປຕ຺ວາ ກທາຈິປິ ອສາຕອມຘຸຣຠາວເຫຕຸ ໂຫຕິ, ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.
ທຸກ຺ຂາປຄເມວ ກທາຈິ ສຸຂເວທນນ຺ຕຣໍ ອຸປລພ຺ຠຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຸເຂເຍວ ສຸຂສຎ຺ຎາ, ນ ທຸກ຺ຂາປຄມມຕ຺ເຕ ຍຖາ ອທ຺ຘານຄມນປຣິສ຺ສມກິລນ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ພາຫເນ ອິຣິຍາປຖປຣິວຕ຺ຕເນ ຈ, ອຎ຺ຎຖາ ກາລນ຺ຕເຣປິ ປຣິສ຺ສມາປຄເມ ຕາທິສີ ສຸຂສຎ຺ຎາ ສິຍາ. ທຸກ຺ຂາປຄມມຕ຺ເຕ ປນ ສຸຂນ຺ຕິ ປຣິກປ຺ປນາ ເວທນາວິເສສສ຺ສ ອນຸປລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ເອກນ຺ເຕເນວ ເຈຕໍ ເອວໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຍໂຕ ປຓີຕປ຺ປຓີຕານິເຍວ ອາຣມ຺ມຓານິ ມຫຕາ ອາຍາເສນ ສຕ຺ຕາ ອຠິປຕ຺ຖຍນ຺ຕິ, ນ ຈ ເນສໍ ເຍນ ເກນຈິ ຍຖາລທ຺ຘມຕ຺ເຕນ ປຈ຺ຈເຍນ ປຕິກາຣໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາ ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາເທນາຕິ. ເວທນາປຈ຺ຈຍາ ຫິ ຕຓ຺ຫາອຸປາທິ, ຕຖາຠາເວ ຈ ສຸຄນ຺ຘມຘຸຣສຸຂສມ຺ຜສ຺ສາທິວຕ຺ຖູນໍ ອິຕຣີຕຣຠາເວນ ສຸຂວິເສສສຎ຺ຎາ ຊາຍມານາ ກຕມສ຺ສ ທຸກ຺ຂວິເສສສ຺ສ ອປຄມເນ ຆານຊິວ຺ຫາກາຍທ຺ວາເຣສຸ, ໂສຕທ຺ວາເຣ ຈ ທິພ຺ພສງ຺ຄີຕສທິສປຎ຺ຈງ຺ຄິກຕູຣິຍສທ຺ທາວຘາຣເຓ. ຕສ຺ມາ ນ ທຸກ຺ຂເວທນາຍເມວ ທຸກ຺ຂນ຺ຕຣາປຄເມ ສຸຂສຎ຺ຎາ, ນາປິ ເກວເລ ທຸກ຺ຂາປຄມມຕ຺ເຕຕິ ອາຄມໂຕ ຍຸຕ຺ຕິໂຕປິ ວວຕ຺ຖິຕາ ຕິສ຺ໂສ ເວທນາຕິ ຠຄວໂຕ ເວທນຕ຺ຕຍເທສນາ ນີຕຕ຺ຖາເຍວ, ນ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖາຕິ ສຎ຺ຎາເປຕພ຺ພໍ. ເອວຎ຺ເຈຕໍ ອຸເປຕິ, ອິຈ຺ເຈຕໍ ກຸສລໍ, ໂນ ເຈ, ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອຸຍ຺ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ‘‘ຄຈ຺ຉ ຍຖາສຸຂ’’ນ຺ຕິ.
ເອວເມຕາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຏິປກ຺ຂສຠາວວວຕ຺ຖິຕລກ຺ຂຓາ ເອວ ຕິສ຺ໂສ ເວທນາ ຠຄວຕາ ເທສິຕາ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມິການໍ ໂຍຄາວຈຣານໍ ເວທນາມຸເຂນ ອຣູປກມ຺ມຏ຺ຐານທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ທຸວິຘຎ຺ຫິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຣູປກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ອຣູປກມ຺ມຏ຺ຐານນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠຄວາ ຣູປກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖນ຺ໂຕ ສງ຺ເຂປມນສິກາຣວເສນ ວາ ວິຕ຺ຖາຣມນສິກາຣວເສນ ວາ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານາທິວເສນ ວາ ກເຖຕິ. ອຣູປກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປນ ກເຖນ຺ໂຕ ຜສ຺ສວເສນ ວາ ເວທນາວເສນ ວາ ຈິຕ຺ຕວເສນ ວາ ກເຖຕິ. ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ຫິ ອາປາຖຄເຕ ອາຣມ຺ມເຓ ອາວຊ຺ຊໂຕ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ປຐມາຠິນິປາໂຕ ຜສ຺ໂສ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ຜຸສນ຺ໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ປາກໂຏ ໂຫຕິ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນຸຠວນ຺ຕີ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາ ເວທນາ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ວິຊານນ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ. ອິຕິ ເຕສໍ ເຕສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຊ຺ຌາສເຍນ ຍຖາປາກຏໍ ຜສ຺ສາທິມຸເຂນ ຕິຘາ ອຣູປກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖຕິ.
ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ຜສ຺ໂສ ປາກໂຏ ໂຫຕິ, ໂສປິ ‘‘ນ ເກວລໍ ຜສ຺ໂສວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ຕເທວ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນຸຠວມານາ ເວທນາປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສຎ຺ຊານມານາ ສຎ຺ຎາປິ, ເຈຕຍມານາ ເຈຕນາປິ, ວິຊານມານໍ ວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ຜສ຺ສປຎ຺ຈມເກເຍວ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຍສ຺ສ ເວທນາ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ໂສປິ ‘‘ນ ເກວລໍ ເວທນາວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕາຍ ສທ຺ຘິໍ ຜຸສມາໂນ ຜສ຺ໂສປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສຎ຺ຊານມານາ ສຎ຺ຎາປິ, ເຈຕຍມານາ ເຈຕນາປິ, ວິຊານມານໍ ວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ຜສ຺ສປຎ຺ຈມເກເຍວ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຍສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຓໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ໂສປິ ‘‘ນ ເກວລໍ ວິຎ຺ຎາຓເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ຕເທວາຣມ຺ມຓໍ ຜຸສມາໂນ ຜສ຺ໂສປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອນຸຠວມານາ ເວທນາປິ, ສຎ຺ຊານມານາ ສຎ຺ຎາປິ, ເຈຕຍມານາ ເຈຕນາປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ຜສ຺ສປຎ຺ຈມເກເຍວ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.
ໂສ ‘‘ອິເມ ຜສ຺ສປຎ຺ຈມກາ ຘມ຺ມາ ກິໍນິສ຺ສິຕາ’’ຕິ ອຸປຘາເຣນ຺ໂຕ ‘‘ວຕ຺ຖຸນິສ຺ສິຕາ’’ຕິ ປຊານາຕິ. ວຕ຺ຖຸ ນາມ ກຣຊກາໂຍ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິທຎ຺ຈ ປນ ເມ ວິຎ຺ຎາຓໍ ເອຕ຺ຖສິຕໍ ເອຕ຺ຖປຏິພທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໕; ມ. ນິ. ໒.໒໕໒). ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ຠູຕາ ເຈວ ອຸປາທາຣູປານິ ຈ, ເອວເມຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸ ຣູປໍ, ຜສ຺ສປຎ຺ຈມກາ ນາມນ຺ຕິ ນາມຣູປມຕ຺ຕເມວ ປສ຺ສຕິ. ຣູປຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ, ນາມໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣູປິໂນ ຂນ຺ຘາຕິ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນາມຣູປວິນິມຸຕ຺ຕາ ຫິ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ, ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘວິນິມຸຕ຺ຕໍ ວາ ນາມຣູປໍ ນຕ຺ຖິ. ໂສ ‘‘ອິເມ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ກິໍເຫຕຸກາ’’ຕິ ອຸປປຣິກ຺ຂນ຺ໂຕ ‘‘ອວິຊ຺ຊາທິເຫຕຸກາ’’ຕິ, ຕໂຕ ‘‘ປຈ຺ຈໂຍ ເຈວ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຈ ອິທໍ, ອຎ຺ໂຎ ສຕ຺ໂຕ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ວາ ນຕ຺ຖິ, ສຸທ຺ຘສງ຺ຂາຣປຸຎ຺ຊມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ສປ຺ປຈ຺ຈຍນາມຣູປວເສນ ຕິລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາປຏິປາຏິຍາ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂມນຕ຺ຕາ’’ຕິ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ ວິຈຣຕິ. ໂສ ‘‘ອຊ຺ຊ ອຊ຺ຊາ’’ຕິ ປຏິເວຘໍ ອາກງ຺ຂມາໂນ ຕຖາຣູເປ ສມເຍ ອຸຕຸສປ຺ປາຍໍ, ປຸຄ຺ຄລສປ຺ປາຍໍ, ໂຠຊນສປ຺ປາຍໍ, ຘມ຺ມສ຺ສວນສປ຺ປາຍໍ ວາ ລຠິຕ຺ວາ ເອກປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສິນ຺ໂນວ ວິປສ຺ສນໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາຕິ. ເອວໍ ອິເມສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຊນານໍ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິຘ ປນ ຠຄວາ ເວທນາວເສນ ພຸຊ຺ຌນການໍ ອຊ຺ຌາສເຍນ ອຣູປກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖນ຺ໂຕ ເວທນາວເສນ ກເຖສິ. ຕຕ຺ຖ –
‘‘ລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອນຸສໂຍ ຕຖາ;
ຐານໍ ປວຕ຺ຕິກາໂລ ຈ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍຎ຺ຈ ທ຺ວິຘາທິຕາ’’ຕິ. –
ອິທໍ ປກິຓ຺ຓກໍ ເວທິຕພ຺ພໍ – ຕຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ອຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຜສ຺ໂສ. ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ’’ຕິ ຫິ ວຈນໂຕ ຜສ຺ໂສ ເວທນາຍ ອຘິຏ຺ຐານໍ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ເວທນາຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ນິຈ຺ຈມ຺ມຄາວີອຸປມາຍ ອຸປມິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ສຸຂເວທນີໂຍ ຜສ຺ໂສ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ທຸກ຺ຂເວທນີໂຍ ຜສ຺ໂສ ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນີໂຍ ຜສ຺ໂສ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ ເວທນາຍ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ອາສນ຺ນກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເວທນາ ກສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ? ‘‘ເວທນາປຈ຺ຈຍາ ຕຓ຺ຫາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຕຓ຺ຫາຍ ປທຏ຺ຐານໍ ອຠິປຕ຺ຖນີຍຠາວໂຕ. ສຸຂາ ເວທນາ ຕາວ ຕຓ຺ຫາຍ ປທຏ຺ຐານໍ ໂຫຕຸ, ອິຕຣາ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ ສຸຂສມງ຺ຄີປິ ຕາວ ຕໍສທິສໍ ຕໂຕ ວາ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣໍ ສຸຂໍ ອຠິປຕ຺ເຖຕິ, ກິມງ຺ຄ ປນ ທຸກ຺ຂສມງ຺ຄີຠູໂຕ. ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ຈ ສນ຺ຕຠາເວນ ສຸຂມິຈ຺ເຈວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ຕິສ຺ໂສປິ ເວທນາ ຕຓ຺ຫາຍ ປທຏ຺ຐານໍ.
ອຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ. ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຠູຕາ ຫິ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາຣາ ສຸຂເວທນາຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ, ເຕ ເອວ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓຠູຕາ ທຸກ຺ຂເວທນາຍ, ມຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຠູຕາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ. ວິປາກໂຕ ຕທາກາຣຄ຺ຄຫຓໂຕ ເຈຕ຺ຖ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.
ອນຸສໂຍຕິ ອິມາສຸ ຕີສຸ ເວທນາສຸ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ຣາຄານຸສໂຍ ອນຸເສຕິ, ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ປຏິຆານຸສໂຍ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ ເວທນາຍ ອວິຊ຺ຊານຸສໂຍ ອນຸເສຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –
‘‘ສຸຂາຍ ໂຂ, ອາວຸໂສ ວິສາຂ, ເວທນາຍ ຣາຄານຸສໂຍ ອນຸເສຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໕).
ທິຏ຺ຐິມານານຸສຍາ ເຈຕ຺ຖ ຣາຄປກ຺ຂິຍາ ກາຕພ຺ພາ. ສຸຂາຠິນນ຺ທເນນ ຫິ ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ‘‘ສສ຺ສຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສກ຺ກາເຍ ອຠິນິວິສນ຺ຕິ, ມານຊາຕິກາ ຈ ມານໍ ຊປ຺ເປນ຺ຕິ ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີ’’ຕິອາທິນາ. ວິຈິກິຈ຺ຉານຸສໂຍ ປນ ອວິຊ຺ຊາປກ຺ຂິໂກ ກາຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໒໘໘-໒໘໙) ‘‘ເວທນາປຈ຺ຈຍາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ’’ຕິ. ອນຸສຍານຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຕາເນ ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ຖາມຄມນໍ. ຕສ຺ມາ ‘‘ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ຣາຄານຸສໂຍ ອນຸເສຕີ’’ຕິ ມຄ຺ເຄນ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ອນຸຣູປກາຣຓລາເຠ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣໂຫ ຣາໂຄ, ຕຕ຺ຖ ສຍິໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ.
ຐານນ຺ຕິ ກາໂຍ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ເວທນາຍ ຐານໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ຍໍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາຍິກໍ ສຸຂໍ ກາຍສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ສາຕໍ ສຸຂໍ ເວທຍິຕໍ (ຘ. ສ. ໔໔໙). ຍໍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ເຈຕສິກໍ ສຸຂໍ ເຈໂຕສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ສາຕໍ ສຸຂໍ ເວທຍິຕ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໔໗໑) ຈ.
ປວຕ຺ຕິກາໂລຕິ ປວຕ຺ຕິກ຺ຂໂຓ, ປວຕ຺ຕນາກລນຎ຺ຈ. ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓນ ຫິ ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນານໍ ສຸຂທຸກ຺ຂຠາໂວ ວວຕ຺ຖິໂຕ. ຍຖາຫ –
‘‘ສຸຂາ ໂຂ, ອາວຸໂສ ວິສາຂ, ເວທນາ ຐິຕິສຸຂາ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂາ, ທຸກ຺ຂາ ໂຂ, ອາວຸໂສ ວິສາຂ, ເວທນາ ຐິຕິທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມສຸຂາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໕).
ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ສຸຂໍ, ນຕ຺ຖິຠາໂວ ທຸກ຺ຂໍ. ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ທຸກ຺ຂໍ, ນຕ຺ຖິຠາໂວ ສຸຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ ເວທນາຍ ປວຕ຺ຕນາກລນໍ ປວຕ຺ຕິຍາ ອາກລນໍ ອນາກລນຎ຺ຈ ຊານນໍ ອຊານນຎ຺ຈ ສຸຂທຸກ຺ຂຠາວວວຕ຺ຖານໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –
‘‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ໂຂ, ອາວຸໂສ ວິສາຂ, ເວທນາ ຎາຓສຸຂາ ອຎ຺ຎາຓທຸກ຺ຂາ’’ຕິ.
ອິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ເອຕາ ຫິ ສຸຂາທໂຍ ຕິສ຺ໂສ ເວທນາ ສຸຂິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ທຸກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ໂສມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ໂທມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ອຸເປກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ອຘິປເຕຍ຺ຍຏ຺ເຐນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໂຕ ປຎ຺ຈຘາ ວິຠຕ຺ຕາ. ກາຍິກຎ຺ຫິ ສາຕໍ ສຸຂິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອສາຕໍ ທຸກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ. ມານສໍ ປນ ສາຕໍ ໂສມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອສາຕໍ ໂທມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ. ທຸວິຘມ຺ປິ ເນວ ສາຕໍ ນາສາຕໍ ອຸເປກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ. ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ກາຣຓໍ – ຍຖາ ກາຍິກເຈຕສິກາ ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນາ ‘‘ສຸຂິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ໂສມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ທຸກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ໂທມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ເອວໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຕິ? ເຠທາຠາວໂຕ. ຍເຖວ ຫິ ອນຸຄ຺ຄຫສຠາວາ ພາຘກສຠາວາ ຈ ສຸຂທຸກ຺ຂເວທນາ ອຎ຺ຎຖາ ກາຍສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄຫໍ ພາຘກຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ຕິ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອຎ຺ຎຖາ, ນ ເອວໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ, ຕສ຺ມາ ເຠທາຠາວໂຕ ວິຠຊິຕ຺ວາ ນ ວຸຕ຺ຕາ.
ທ຺ວິຘາທິຕາຕິ ສພ຺ພາປິ ຫິ ເວທນາ ເວທຍິຕຏ຺ເຐນ ເອກວິຘາປິ ນິສ຺ສຍເຠເທນ ທຸວິຘາ – ກາຍິກາ ເຈຕສິກາຕິ, ສຸຂາ, ທຸກ຺ຂາ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຕິ ຕິວິຘາ, ຈຕຸໂຍນິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘາ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນ, ຄຕິວເສນ ຈ ປຎ຺ຈວິຘາ, ທ຺ວາຣວເສນ ຈ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ຈ ຉພ຺ພິຘາ, ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸໂຍເຄນ ສຕ຺ຕວິຘາ, ອຏ຺ຐໂລກຘມ຺ມປຈ຺ຈຍຕາຍ ອຏ຺ຐວິຘາ, ສຸຂາທີນໍ ປຈ຺ເຈກໍ ອຕີຕາທິວິຠາເຄນ ນວວິຘາ, ຕາ ເອວ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາເຠເທນ ອຏ຺ຐາຣສວິຘາ, ຕຖາ ຣູປາທີສຸ ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ສຸຂາທິວເສນ ຕິສ຺ໂສ ຕິສ຺ໂສ ກຕ຺ວາ. ຣູປາຣມ຺ມຓສ຺ມິຎ຺ຫິ ສຸຂາປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ທຸກ຺ຂາປິ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາປິ, ເອວໍ ອິຕເຣສຸປິ. ອຖ ວາ ອຏ຺ຐາຣສມໂນປວິຈາຣວເສນ ອຏ຺ຐາຣສ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –
‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ໂສມນສ຺ສຏ຺ຐານິຍໍ ຣູປໍ ອຸປວິຈຣຕິ, ໂທມນສ຺ສຏ຺ຐານິຍໍ, ອຸເປກ຺ຂາຏ຺ຐານິຍໍ ຣູປໍ ອຸປວິຈຣຕິ, ໂສເຕນ ສທ຺ທໍ…ເປ… ມນສາ ຘມ຺ມໍ ວິຎ຺ຎາຍ ໂສມນສ຺ສຏ຺ຐານິຍໍ ຘມ຺ມໍ ອຸປວິຈຣຕິ, ໂທມນສ຺ສຏ຺ຐານິຍໍ, ອຸເປກ຺ຂາຏ຺ຐານິຍໍ ຘມ຺ມໍ ອຸປວິຈຣຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໖໒).
ເອວໍ ອຏ຺ຐາຣສວິຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຉ ເຄຫສ຺ສິຕານິ ໂສມນສ຺ສານິ, ຉ ເຄຫສ຺ສິຕານິ ໂທມນສ຺ສານິ, ຉ ເຄຫສ຺ສິຕາ ອຸເປກ຺ຂາ, ຕຖາ ເນກ຺ຂມ຺ມສ຺ສິຕາ ໂສມນສ຺ສາທໂຍຕິ ເອວໍ ຉຕ຺ຕິໍສວິຘາ. ອຕີເຕ ຉຕ຺ຕິໍສ, ອນາຄເຕ ຉຕ຺ຕິໍສ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ຉຕ຺ຕິໍສາຕິ ອຏ຺ຐຸຕ຺ຕຣສຕມ຺ປິ ຠວນ຺ຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ທ຺ວິຘາທິຕາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ.
ປກິຓ຺ຓກກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
ຄາຖາສຸ ສມາຫິໂຕຕິ ອຸປຈາຣປ຺ປນາເຠເທນ ສມາຘິນາ ສມາຫິໂຕ. ເຕນ ສມຖຠາວນານຸໂຍຄໍ ທສ຺ເສຕິ. ສມ຺ປຊາໂນຕິ ສາຕ຺ຖກສມ຺ປຊຎ຺ຎາທິນາ ຈຕຸພ຺ພິເຘນ ສມ຺ປຊຎ຺ເຎນ ສມ຺ປຊາໂນ. ເຕນ ວິປສ຺ສນານຸໂຍຄໍ ທສ຺ເສຕິ. ສໂຕຕິ ສໂຕກາຣີ. ເຕນ ສມຖວິປສ຺ສນານເຍນ ຘມ຺ມາ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເຕນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເວທນາ ຈ ປຊານາຕີຕິ ‘‘ອິມາ ເວທນາ, ເອຕ຺ຕກາ ເວທນາ’’ຕິ ສຠາວໂຕ ວິຠາຄໂຕ ‘‘ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ’’ຕິ ອນິຈ຺ຈາທິລກ຺ຂຓໂຕ ຈ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຊານນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ປຣິຎ຺ຎາປຏິເວເຘນ ປຊານາຕິ. ເວທນານຎ຺ຈ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ. ຍຕ຺ຖ ເຈຕາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ເວທນາ ຍຕ຺ຖ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕໍ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ. ຂຍຄາມິນນ຺ຕິ ເວທນານໍ ຂຍຄາມິນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄຎ຺ຈ ປຊານາຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເວທນານໍ ຂຍາຕິ ເອວໍ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ເຕນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ເວທນານໍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘາ. ນິຈ຺ຉາໂຕ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕຕິ ນິຕ຺ຕຓ຺ໂຫ, ປຫີນຕຓ຺ໂຫ, ກິເລສປຣິນິພ຺ພາເນນ, ຂນ຺ຘປຣິນິພ຺ພາເນນ ຈ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ໂຫຕິ.
ຕຕິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໔. ທຸຕິຍເວທນາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໕໓. ຈຕຸຕ຺ເຖ ທຸກ຺ຂໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາຕິ ສຸຂເວທນາ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂວເສນ ທຸກ຺ຂາຕິ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ປສ຺ສິຕພ຺ພາ. ສລ຺ລໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາຕິ ທຸນ຺ນີຫຣຓຏ຺ເຐນ ອນ຺ໂຕຕຸທນຏ຺ເຐນ ປີຬນຏ຺ເຐນ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຠາເວນ ທຸກ຺ຂເວທນາ ສລ຺ລນ຺ຕິ ປສ຺ສິຕພ຺ພາ. ອນິຈ຺ຈໂຕຕິ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວໂຕ ອຸທຍພ຺ພຍວນ຺ຕໂຕ ຕາວກາລິກໂຕ ນິຈ຺ຈປຏິປກ຺ຂໂຕ ຈ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ອນິຈ຺ຈາຕິ ປສ຺ສິຕພ຺ພາ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສພ຺ພາປິ ເວທນາ ອນິຈ຺ຈໂຕ ປສ຺ສິຕພ຺ພາ, ອນິຈ຺ຈທສ຺ສນໂຕ ປນ ສາຕິສຍໍ ວິຣາຄນິມິຕ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂທສ຺ສນນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາ ‘‘ສຸຂາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເວທນາ ທຸກ຺ຂໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ສລ຺ລໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ ອາຫ. ອຖ ວາ ຍຕ຺ຖ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ສຸຂາຠິນິເວສິໂນ, ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ເພທຊນນຕ຺ຖໍ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນສ຺ສາ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາຍ ທຸກ຺ຂຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ. ຍທນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂຕາຍ ‘‘ສຸຂາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເວທນາ ທຸກ຺ຂໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ສຸຂາປິ ຕາວ ເອທິສີ, ທຸກ຺ຂາ ນຸ ໂຂ ກີທິສີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕານໍ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາຍ ‘‘ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ສລ຺ລໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ ອາຫ, ອິຕຣາ ປນ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາຍ ເອວ ທຸກ຺ຂາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ອນິຈ຺ຈໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ ອໂວຈ.
ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສຸຂາ ເວທນາ ທຸກ຺ຂໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ ເອເຕນ ຣາຄສ຺ສ ສມຸຄ຺ຆາຕນູປາໂຍ ທສ຺ສິໂຕ. ສຸຂເວທນາຍ ຫິ ຣາຄານຸສໂຍ ອນຸເສຕິ. ‘‘ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ສລ຺ລໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ ເອເຕນ ໂທສສ຺ສ ສມຸຄ຺ຆາຕນູປາໂຍ ທສ຺ສິໂຕ. ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ຫິ ປຏິຆານຸສໂຍ ອນຸເສຕິ. ‘‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ອນິຈ຺ຈໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ ເອເຕນ ໂມຫສ຺ສ ສມຸຄ຺ຆາຕນູປາໂຍ ທສ຺ສິໂຕ. ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນາຍ ຫິ ອວິຊ຺ຊານຸສໂຍ ອນຸເສຕິ.
ຕຖາ ປຐເມນ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສສ຺ສ ປຫານໍ ທສ຺ສິຕໍ ຕສ຺ສ ສຸຂສ຺ສາທເຫຕຸກຕ຺ຕາ, ທຸຕິເຍນ ທຸຈ຺ຈຣິຕສໍກິເລສສ຺ສ ປຫານໍ. ຍຖາຠູຕຎ຺ຫິ ທຸກ຺ຂໍ ອປຣິຊານນ຺ຕາ ຕສ຺ສ ປຣິຫຣຓຕ຺ຖໍ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣນ຺ຕິ. ຕຕິເຍນ ທິຏ຺ຐິສໍກິເລສສ຺ສ ປຫານໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິສໍກິເລສາຠາວໂຕ ອວິຊ຺ຊານິມິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິສໍກິເລສສ຺ສ, ອວິຊ຺ຊານິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ. ປຐເມນ ວາ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂປຣິຎ຺ຎາ, ທຸຕິເຍນ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂປຣິຎ຺ຎາ, ຕຕິເຍນ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂປຣິຎ຺ຎາ. ປຐເມນ ວາ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓປຣິຎ຺ຎາ, ທຸຕິເຍນ ອນິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓປຣິຎ຺ຎາ, ຕຕິເຍນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓປຣິຎ຺ຎາ. ວິຣຕ຺ເຕສຸ ຫິ ຕທາຣມ຺ມຓຘມ຺ເມສຸ ອາຣມ຺ມຓານິປິ ວິຣຕ຺ຕາເນວ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ປຐເມນ ວາ ຣາຄປ຺ປຫານປຣິກິຕ຺ຕເນນ ທຸກ຺ຂານຸປສ຺ສນາຍ ອປ຺ປຓິຫິຕວິໂມກ຺ໂຂ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ, ທຸຕິເຍນ ໂທສປ຺ປຫານປຣິກິຕ຺ຕເນນ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຍ ອນິມິຕ຺ຕວິໂມກ຺ໂຂ, ຕຕິເຍນ ໂມຫປ຺ປຫານປຣິກິຕ຺ຕເນນ ອນຕ຺ຕານຸປສ຺ສນາຍ ສຸຎ຺ຎຕວິໂມກ຺ໂຂ ທີປິໂຕ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.
ຍໂຕຕິ ຍທາ, ຍສ຺ມາ ວາ. ອຣິໂຍຕິ ກິເລເສຫິ ອາຣກາ ຐິໂຕ ປຣິສຸທ຺ໂຘ. ສມ຺ມທ຺ທໂສຕິ ສພ຺ພາສໍ ເວທນານໍ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ວາ ສຈ຺ຈານໍ ອວິປຣີຕທສ຺ສາວີ. ອຈ຺ເຉຈ຺ຉິ ຕຓ຺ຫນ຺ຕິ ເວທນາມູລກໍ ຕຓ຺ຫໍ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ຉິນ຺ທິ, ອນວເສສໂຕ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທິ. ວິວຕ຺ຕຍິ ສໍໂຍຊນນ຺ຕິ ທສວິຘໍ ສໍໂຍຊນໍ ປຣິວຕ຺ຕຍິ, ນິມ຺ມູລມກາສິ. ສມ຺ມາຕິ ເຫຕຸນາ ກາຣເຓນ. ມານາຠິສມຍາຕິ ມານສ຺ສ ທສ຺ສນາຠິສມຍາ, ປຫານາຠິສມຍາ ວາ. ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ຫິ ກິຈ຺ຈວເສນ ມານໍ ປສ຺ສຕິ, ອຍມສ຺ສ ທສ຺ສນາຠິສມໂຍ. ເຕນ ທິຏ຺ໂຐ ປນ ໂສ ຕາວເທວ ປຫີຍຕິ ທິຏ຺ຐວິເສນ ທິຏ຺ຐສຕ຺ຕານໍ ຊີວິຕໍ ວິຍ, ອຍມສ຺ສ ປຫານາຠິສມໂຍ. ອນ຺ຕມກາສິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາຕິ ເອວໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ມານສ຺ສ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ປຫີນຕ຺ຕາ ຈ ສພ຺ພສ຺ເສວ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ໂກຏິສງ຺ຂາຕໍ ອນ຺ຕໍ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ປຣິວຏຸມໍ ອກາສິ, ອນ຺ຕິມສມຸສ຺ສຍມຕ຺ຕາວເສສໍ ທຸກ຺ຂມກາສີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.
ຄາຖາສຸ ໂຍຕິ ໂຍ ອຣິຍສາວໂກ. ອທ຺ທາຕິ ອທ຺ທສ, ສຸຂເວທນໍ ທຸກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຂເວທນາ ຫິ ວິສມິສ຺ສໍ ວິຍ ໂຠຊນໍ ປຣິໂຠຄກາເລ ອສ຺ສາທໍ ທທມານາ ວິປຣິຓາມກາເລ ທຸກ຺ຂາເຍວາຕິ. ທຸກ຺ຂມທ຺ທກ຺ຂິ ສລ຺ລໂຕຕິ ຍຖາ ສລ຺ລໍ ສຣີຣໍ ອນຸປວິສນ຺ຕມ຺ປິ ປວິຏ຺ຐມ຺ປິ ອຸທ຺ຘຣິຍມານມ຺ປິ ປີຬເມວ ຊເນຕິ, ເອວໍ ທຸກ຺ຂເວທນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານາປິ ຐິຕິປ຺ປຕ຺ຕາປິ ຠິຊ຺ຊມານາປິ ວິພາຘຕິເຍວາຕິ ຕໍ ສລ຺ລໂຕ ວິປສ຺ສີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອທ຺ທກ຺ຂິ ນໍ ອນິຈ຺ຈໂຕຕິ ສຸຂທຸກ຺ຂໂຕ ສນ຺ຕສຠາວຕາຍ ສນ຺ຕຕຣຊາຕິກມ຺ປິ ນໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິກຕາຍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ປສ຺ສິ.
ສ ເວ ສມ຺ມທ຺ທໂສຕິ ໂສ ເອວໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ເວທນານໍ ສມ຺ມເທວ ທຸກ຺ຂາທິໂຕ ທສ຺ສາວີ. ຍໂຕຕິ ຍສ຺ມາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເວທນາຍໍ. ວິມຸຈ຺ຈຕີຕິ ສມຸຈ຺ເຉທວິມຸຕ຺ຕິວເສນ ວິມຸຈ຺ຈຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍສ຺ມາ ສຸຂາທີນິ ທຸກ຺ຂາທິໂຕ ອທ຺ທສ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ເວທນາຍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ວິມຸຈ຺ຈຕິ. ຍໍສທ຺ເທ ຫິ ວຸຕ຺ເຕ ຕໍສທ຺ໂທ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ຍໂຕຕິ ກາຍວາຈາຈິຕ຺ເຕຫິ ສໍຍໂຕ ຍຕຕ຺ໂຕ, ຍຕຕິ ປທຫຕີຕິ ວາ ຍໂຕ, ອາຍຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິຎ຺ຎາໂວສິໂຕຕິ ເວທນາມຸເຂນ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຠາເວຕ຺ວາ ຉຏ຺ຐາຠິຎ຺ຎາຍ ປຣິໂຍສິໂຕ ກຕກິຈ຺ໂຈ. ສນ຺ໂຕຕິ ຣາຄາທິກິເລສວູປສເມນ ສນ຺ໂຕ. ໂຍຄາຕິໂຄຕິ ກາມໂຍຄາທິໍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ໂຍຄໍ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ. ອຸຠຍຫິຕມຸນນໂຕ ມຸນີຕິ.
ຈຕຸຕ຺ຖສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໕. ປຐມເອສນາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໕໔. ປຎ຺ຈເມ ເອສນາຕິ ຄເວສນາ ປຣິເຍສນາ ມຄ຺ຄນາ. ຕາ ວິຠາຄໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາເມສນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ກາເມສນາຕິ ກາມານໍ ເອສນາ, ກາມສງ຺ຂາຕາ ວາ ເອສນາ ກາເມສນາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –
‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ກາເມສນາ? ໂຍ ກາເມສຸ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ, ກາມຣາໂຄ, ກາມນນ຺ທີ, ກາມສ຺ເນໂຫ, ກາມປິປາສາ, ກາມມຸຈ຺ຉາ, ກາມຊ຺ໂຌສານໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ກາເມສນາ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໑໙).
ຕສ຺ມາ ກາມຣາໂຄ ກາເມສນາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຠເວສນາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –
‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ຠເວສນາ? ໂຍ ຠເວສຸ ຠວຈ຺ຉນ຺ໂທ…ເປ… ຠວຊ຺ໂຌສານໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຠເວສນາ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໑໙).
ຕສ຺ມາ ຠເວສນຣາໂຄ ຣູປາຣູປຠວປຕ຺ຖນາ ຠເວສນາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ເອສນາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ. ຍຖາຫ –
‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ? ສສ຺ສໂຕ ໂລໂກຕິ ວາ, ອສສ຺ສໂຕ ໂລໂກຕິ ວາ, ອນ຺ຕວາ ໂລໂກຕິ ວາ, ອນນ຺ຕວາ ໂລໂກຕິ ວາ, ຕໍ ຊີວໍ ຕໍ ສຣີຣນ຺ຕິ ວາ, ອຎ຺ຎໍ ຊີວໍ ອຎ຺ຎໍ ສຣີຣນ຺ຕິ ວາ, ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາຕິ ວາ, ນ ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາຕິ ວາ, ໂຫຕິ ຈ ນ ຈ ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາຕິ ວາ, ເນວ ໂຫຕິ ນ ນ ໂຫຕິ ຕຖາຄໂຕ ປຣໍ ມຣຓາຕິ ວາ, ຍາ ເອວຣູປາ ທິຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ທິຏ຺ຐິຄຫນໍ ທິຏ຺ຐິກນ຺ຕາໂຣ ທິຏ຺ຐິວິສູກາຍິກໍ ທິຏ຺ຐິວິປ຺ຜນ຺ທິຕໍ ທິຏ຺ຐິສຎ຺ໂຎຊນໍ ຄາໂຫ ປຕິຏ຺ຐາໂຫ ອຠິນິເວໂສ ປຣາມາໂສ ກຸມ຺ມຄ຺ໂຄ ມິຈ຺ຉາປໂຖ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ຕິຕ຺ຖາຍຕນໍ ວິປຣິເຍສຄ຺ຄາໂຫ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໑໙).
ຕສ຺ມາ ທິຏ຺ຐິຄຕສມ຺ມຕສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ເອສນາ ທິຏ຺ຐິພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາຕິ ເວທິຕພ຺ພາຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຣາຄທິຏ຺ຐິໂຍ ເອສນາຕິ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ຣາຄທິຏ຺ຐິໂຍວ ເອສນາ, ຕເທກຏ຺ຐໍ ກມ຺ມມ຺ປິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –
‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ກາເມສນາ? ກາມຣາໂຄ ຕເທກຏ຺ຐໍ ອກຸສລໍ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ມໂນກມ຺ມໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ກາເມສນາ. ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ຠເວສນາ? ຠວຣາໂຄ ຕເທກຏ຺ຐໍ ອກຸສລໍ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ມໂນກມ຺ມໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຠເວສນາ. ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ? ອນ຺ຕຄ຺ຄາຫິກາ ທິຏ຺ຐິ ຕເທກຏ຺ຐໍ ອກຸສລໍ ກາຍກມ຺ມໍ, ວຈີກມ຺ມໍ, ມໂນກມ຺ມໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໑໙) –
ເອວເມຕາ ຕິສ຺ໂສ ເອສນາ ເວທິຕພ຺ພາ.
ຄາຖາສຸ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອສນານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕາ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ຕຓ຺ຫາ ຈາຕິ ສມ຺ຠໂວ, ສມຸທໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຕ຺ຖ ເຈຕາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ ປຐມມຄ຺ເຄນ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ກາເມສນາ ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ, ຠເວສນາ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.
ປຎ຺ຈມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໖. ທຸຕິຍເອສນາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໕໕. ຉຏ຺ເຐ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ ສຫາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາຍ ສທ຺ຘິໍ. ວິຠຕ຺ຕິໂລເປນ ຫິ ອຍໍ ນິທ຺ເທໂສ, ກຣຓຕ຺ເຖ ວາ ເອຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາຍ ສທ຺ຘິໍ ກາເມສນາ, ຠເວສນາຕິ ຕິສ຺ໂສ ເອສນາ’’ຕິ. ຕາສຸ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຕິສຈ຺ຈປຣາມາໂສ, ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ ສມຸສ຺ສຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ອິຕິ ເອວໍ ສຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຣາມາໂສ ອິຕິສຈ຺ຈປຣາມາໂສ. ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ, ໂມຆມຎ຺ຎນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິຍາ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໍ ທສ຺ເສຕິ. ທິຏ຺ຐິໂຍ ເອວ ສພ຺ພານຕ຺ຖເຫຕຸຠາວໂຕ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຣມາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ວຊ຺ຊໍ ວທາມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໓໑໐). ຕາ ເອວ ຈ ອຸປຣູປຣິ ວຑ຺ຒມານາ ໂລຠາທິກິເລສສມຸສ຺ສເຍນ ຈ ສມຸສ຺ສຍາ, ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ, ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ມິຈ຺ຉາຠິນິວິສມານາ ສພ຺ພານຕ຺ຖເຫຕຸຠູຕາ ກິເລສທຸກ຺ຂູປຈຍເຫຕຸຠູຕາ ຈ ທິຏ຺ຐິໂຍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາ ທສ຺ສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.
ສພ຺ພຣາຄວິຣຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ສພ຺ເພຫິ ກາມຣາຄຠວຣາເຄຫິ ວິຣຕ຺ຕສ຺ສ. ຕໂຕ ເອວ ຕຓ຺ຫກ຺ຂຍສງ຺ຂາເຕ ນິພ຺ພາເນ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕຓ຺ຫກ຺ຂຍວິມຸຕ຺ຕິໂນ ອຣຫໂຕ. ເອສນາ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐາຕິ ກາເມສນາ, ຠເວສນາ ຈ ສພ຺ພໂສ ນິສ຺ສຏ຺ຐາ ປຫີນາ. ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ ສມູຫຕາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍສນາສງ຺ຂາຕາ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ ຈ ປຐມມຄ຺ເຄເນວ ສມຸຄ຺ຆາຕິຕາ. ເອສນານໍ ຂຍາຕິ ເອວເມຕາສໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ເອສນານໍ ຂຍາ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘາ ຠິນ຺ນກິເລສຕ຺ຕາ. ຠິກ຺ຂູຕິ ຈ ສພ຺ພໂສ ອາສາຠາ ວາ. ນິຣາໂສຕິ ຈ ທິຏ຺ເຐກຏ຺ຐສ຺ສ ວິຈິກິຈ຺ຉາກຖໍກຖາສລ຺ລສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ ອກຖໍກຖີຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ.
ຉຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໗-໘. ອາສວສຸຕ຺ຕທ຺ວຍວຓ຺ຓນາ
໕໖-໕໗. ສຕ຺ຕເມ ກາມາສໂວຕິ ກາເມສຸ ອາສໂວ, ກາມສງ຺ຂາໂຕ ວາ ອາສໂວ ກາມາສໂວ, ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ກາມຣາໂຄ ຣູປາທິອຠິຣຕິ ຈ ກາມາສໂວ. ຣູປາຣູປຠເວສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ຌານນິກນ຺ຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ຣາໂຄ ຠວປຕ຺ຖນາ ຈ ຠວາສໂວ. ອວິຊ຺ຊາວ ອວິຊ຺ຊາສໂວ.
ອາສວານຎ຺ຈ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ຈ ກິເລສາ ອາສວານໍ ສມ຺ຠໂວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –
‘‘ອໂຍນິໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ມນສິກໂຣໂຕ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ເຈວ ອາສວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຈ ອາສວາ ປວຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕).
‘‘ອວິຊ຺ຊາ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ສມາປຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ວເທວ ອຫິຣິກໍ ອໂນຕ຺ຕປ຺ປ’’ນ຺ຕິ (ອິຕິວຸ. ໔໐) ຈ.
ມຄ຺ຄຎ຺ຈ ຂຍຄາມິນນ຺ຕິ ອາສວານໍ ຂຍຄາມິນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ກາມາສໂວ ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ປຫີຍຕິ, ຠວາສໂວ ອວິຊ຺ຊາສໂວ ຈ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ. ກາມຸປາທານໍ ວິຍ ກາມາສໂວປິ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄວຊ຺ໂຌຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ອຏ຺ຐເມ ອປຸພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ.
ສຕ຺ຕມອຏ຺ຐມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໙. ຕຓ຺ຫາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໕໘. ນວເມ ຕຓ຺ຫາຍນຏ຺ເຐນ ຕຓ຺ຫາ, ຣູປາທິວິສຍໍ ຕສຕີຕິ ວາ ຕຓ຺ຫາ. ອິທານິ ຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກາມຕຓ຺ຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິໂກ ຣາໂຄ ກາມຕຓ຺ຫາ. ຣູປາຣູປຠເວສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ຌານນິກນ຺ຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ຣາໂຄ ຠວວເສນ ປຕ຺ຖນາ ຈ ຠວຕຓ຺ຫາ. ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ຣາໂຄ ວິຠວຕຓ຺ຫາ. ອປິຈ ປຈ຺ຉິມຕຓ຺ຫາທ຺ວຍໍ ຐເປຕ຺ວາ ເສສາ ສພ຺ພາປິ ຕຓ຺ຫາ ກາມຕຓ຺ຫາ ເອວ. ຍຖາຫ –
‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ຠວຕຓ຺ຫາ? ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ຣາໂຄ ສາຣາໂຄ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສາຣາໂຄ – ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຠວຕຓ຺ຫາ. ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ວິຠວຕຓ຺ຫາ? ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິສຫຄໂຕ ຣາໂຄ ສາຣາໂຄ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສາຣາໂຄ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ວິຠວຕຓ຺ຫາ. ອວເສສາ ຕຓ຺ຫາ ກາມຕຓ຺ຫາ’’ຕິ (ວິຠ. ໙໑໖).
ອິມາ ຈ ຕິສ຺ໂສ ຕຓ຺ຫາ ຣູປຕຓ຺ຫາ…ເປ… ຘມ຺ມຕຓ຺ຫາຕິ ວິສຍເຠທໂຕ ປຈ຺ເຈກໍ ຉພ຺ພິຘາຕິ ກຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາຣສ ໂຫນ຺ຕິ. ຕາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣູປາທີສຸ ອຏ຺ຐາຣສ, ພຫິທ຺ຘາຣູປາທີສຸ ອຏ຺ຐາຣສາຕິ ຉຕ຺ຕິໍສ, ອິຕິ ອຕີຕາ ຉຕ຺ຕິໍສ, ອນາຄຕາ ຉຕ຺ຕິໍສ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ຉຕ຺ຕິໍສາຕິ ວິຠາຄໂຕ ອຏ຺ຐສຕໍ ໂຫນ຺ຕິ. ປຸນ ສງ຺ຄເຫ ກຣິຍມາເນ ກາລເຠທໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫມານາ ຉຕ຺ຕິໍເສວ ໂຫນ຺ຕິ, ຣູປາທີນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣວິຠາເຄ ອກຣິຍມາເນ ອຏ຺ຐາຣເສວ, ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓວິຠາຄມຕ຺ເຕ ຄຍ຺ຫມາເນ ຉເຬວ, ອາຣມ຺ມຓວິຠາຄມ຺ປິ ອກຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫມານາ ຕິສ຺ໂສເຍວ ໂຫນ຺ຕີຕິ.
ຄາຖາສຸ ຕຓ຺ຫາໂຍເຄນາຕິ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາເຕນ ໂຍເຄນ, ກາມໂຍເຄນ, ຠວໂຍເຄນ ຈ. ສໍຍຸຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ຘາ, ຠວາທີສຸ ສໍໂຍຊິຕາ ວາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຣຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ ຠວາຠເວ’’ຕິ. ຂຸທ຺ທເກ ເຈວ ມຫນ຺ເຕ ຈ ຠເວ ລຄ຺ຄຈິຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຠໂວຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິ, ອຠໂວຕິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ. ຕສ຺ມາ ຠວາຠເວ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐີສຸ ສຕ຺ຕວິສຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາຕິ. ເອເຕນ ຠວຕຓ຺ຫາ, ວິຠວຕຓ຺ຫາ ຈ ທສ຺ສິຕາ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ‘‘ຕຓ຺ຫາໂຍເຄນາ’’ຕິ ອິມິນາ ກາມຕຓ຺ຫາວ ທສ຺ສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕ ໂຍຄຍຸຕ຺ຕາ ມາຣສ຺ສາຕິ ເຕ ເອວໍຠູຕາ ປຸຄ຺ຄລາ ມາຣສ຺ສ ປາສສງ຺ຂາເຕນ ໂຍເຄນ ຍຸຕ຺ຕາ ພທ຺ຘາ. ຣາໂຄ ຫິ ມາຣໂຍໂຄ ມາຣປາໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ –
‘‘ອນ຺ຕລິກ຺ຂຈໂຣ ປາໂສ, ຍ຺ວາຍໍ ຈຣຕິ ມານໂສ;
ເຕນ ຕໍ ພາຘຍິສ຺ສາມິ, ນ ເມ ສມຓ ໂມກ຺ຂສີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໑໕໑; ມຫາວ. ໓໓);
ຈຕູຫິ ໂຍເຄຫິ ອນຸປທ຺ທຸຕຕ຺ຕາ ໂຍຄກ຺ເຂມໍ, ນິພ຺ພານໍ ອຣຫຕ຺ຕຎ຺ຈ, ຕສ຺ສ ອນຘິຄເມນ ອໂຍຄກ຺ເຂມິໂນ. ອຸປຣູປຣິ ກິເລສາຠິສງ຺ຂາຣານໍ ຊນນໂຕ ຊນາ, ປາຓິໂນ. ຣູປາທີສຸ ສຕ຺ຕາ ວິສຕ຺ຕາຕິ ສຕ຺ຕາ.
‘‘ຂນ຺ຘານຎ຺ຈ ປຏິປາຏິ, ຘາຕຸອາຍຕນານ ຈ;
ອພ຺ໂພຈ຺ຉິນ຺ນໍ ວຕ຺ຕມານາ, ສໍສາໂຣຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. –
ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຂນ຺ຘາທີນໍ ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ສໍສາຣໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕໂຕ ນ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ຕຓ຺ຫາໂຍຄຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຊາຕິມຣຓຄາມິໂນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຊນນມຣຓສ຺ເສວ ອຸປຄມນສີລາຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍ ຈ ຕຓ຺ຫໍ ປຫນ຺ຕ຺ວານາ’’ຕິ ຄາຖມາຫ. ສາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາວ.
ນວມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໑໐. ມາຣເຘຍ຺ຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໕໙. ທສມສ຺ສ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ເອກທິວສໍ ກິຣ ສຕ຺ຖາ ເສກ຺ຂພຫຸລາຍ ປຣິສາຍ ປຣິວຸໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ເຕສໍ ອຊ຺ຌາສຍໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ອຸປຣິ ວິເສສາຘິຄມາຍ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນຕຸໍ ອເສກ຺ຂຠູມິໍ ໂຖເມນ຺ໂຕ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອຠາສິ. ຕຕ຺ຖ ອຕິກ຺ກມ຺ມາຕິອາທີສຸ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ອຕິກ຺ກມ຺ມ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຠິຠວິຕ຺ວາ. ມາຣເຘຍ຺ຍໍ ມາຣສ຺ສ ວິສຍໍ ອິສ຺ສຣິຍຏ຺ຐານໍ. ອາທິຈ຺ໂຈວ ຍຖາ ອາທິຈ຺ໂຈ ອພ຺ຠາທິອຸປກ຺ກິເລສວິມຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ອິທ຺ຘິຍາ ອານຸຠາເວນ ເຕຊສາຕິ ຕີຫິ ຄຸເຓຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ນຠໍ ອພ຺ຠຸສ຺ສກ຺ກມາໂນ ສພ຺ພໍ ອາກາສຄຕໍ ຕມໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ວິຘມິຕ຺ວາ ວິໂຣຈຕິ, ໂອຠາສຕິ, ຕປຕິ; ເອວເມວ ຂີຓາສໂວ ຠິກ຺ຂຸ ຕີຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສພ຺ພຸປກ຺ກິເລສວິມຸຕ຺ໂຕ ມາຣເຘຍ຺ຍສງ຺ຂາຕໍ ເຕຠູມກຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ວິໂຣຈຕີຕິ.
ອເສກ຺ເຂນາຕິ ເອຕ຺ຖ ສິກ຺ຂາສຸ ຊາຕາຕິ ເສກ຺ຂາ, ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ເສກ຺ຂານໍ ເອເຕຕິ ວາ ເສກ຺ຂາ, ອປຣິໂຍສິຕສິກ຺ຂຕ຺ຕາ ສຍເມວ ສິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ວາ ເສກ຺ຂາ ມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ເຫຏ຺ຐິມຜລຕ຺ຕຍຘມ຺ມາ ຈ. ອຄ຺ຄຜລຘມ຺ມາ ປນ ອຸປຣິ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພາຠາເວນ ນ ເສກ຺ຂາຕິ ອເສກ຺ຂາ. ຍຕ຺ຖ ຫິ ເສກ຺ຂຠາວາສງ຺ກາ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖາຍໍ ປຏິເສໂຘຕິ ໂລກິຍຘມ຺ເມສຸ ນິພ຺ພາເນ ຈ ອເສກ຺ຂຠາວານາປຕ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາ ຫິ ສິກ຺ຂາ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິປກ຺ຂກິເລເສຫິ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປຣິສຸທ຺ຘາ ອຸປກ຺ກິເລສານໍ ອາຣມ຺ມຓຠາວມ຺ປິ ອນຸປຄມນໂຕ ສາຕິສຍໍ ສິກ຺ຂາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາ, ອຏ຺ຐສຸປິ ມຄ຺ຄຜເລສຸ ວິຊ຺ຊນ຺ຕິ; ຕສ຺ມາ ຈຕຸມຄ຺ຄເຫຏ຺ຐິມຜລຕ຺ຕຍຘມ຺ມາ ວິຍ ອຣຫຕ຺ຕຜລຘມ຺ມາປິ ‘‘ຕາສຸ ສິກ຺ຂາສຸ ຊາຕາ’’ຕິ ຈ, ຕໍສິກ຺ຂາສມງ຺ຄິໂນ ອຣຫໂຕ ອິຕເຣສໍ ວິຍ ເສກ຺ຂຕ຺ເຕ ສຕິ ‘‘ເສກ຺ຂສ຺ສ ເອເຕ’’ຕິ ຈ ‘‘ສິກ຺ຂາ ສີລໍ ເອເຕສ’’ນ຺ຕິ ຈ ເສກ຺ຂາຕິ ອາສງ຺ກາ ສິຍຸນ຺ຕິ ຕທາສງ຺ການິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ອເສກ຺ຂາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເສກ຺ຂຠາວປ຺ປຏິເສຘໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ປວຕ຺ຕມານາ ຫິ ສິກ຺ຂາ ປຣິນິຏ຺ຐິຕກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ນ ສິກ຺ຂາກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເກວລໍ ສິກ຺ຂາຜລຠາເວນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຕາ ນ ສິກ຺ຂາວຈນໍ ອຣຫນ຺ຕິ, ນາປິ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ເສກ຺ຂວຈນໍ, ນ ຈ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ສິກ຺ຂນສີລາ. ‘‘ສິກ຺ຂາສຸ ຊາຕາ’’ຕິ ເອວມາທິອຕ຺ເຖຫິ ອຄ຺ຄຜລຘມ຺ມາ ເສກ຺ຂາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ເຫຏ຺ຐິມຜເລສຸ ປນ ສິກ຺ຂາ ສກທາຄາມິມຄ຺ຄວິປສ຺ສນາທີນໍ ອຸປນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ສິກ຺ຂາກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ສິກ຺ຂາວຈນໍ ອຣຫນ຺ຕິ, ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຈ ເສກ຺ຂວຈນໍ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ ຈ ສິກ຺ຂນສີລາ. ເສກ຺ຂຘມ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ອຕ຺ເຖຫິ ເສກ຺ຂາ ໂຫນ຺ຕິເຍວ.
ອຖ ວາ ເສກ຺ຂາຕິ ອປຣິໂຍສິຕສິກ຺ຂານໍ ວຈນນ຺ຕິ, ອເສກ຺ຂາຕິ ປທໍ ປຣິໂຍສິຕສິກ຺ຂານໍ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ນ ໂລກິຍຘມ຺ມນິພ຺ພານານໍ ອເສກ຺ຂຠາວາປຕ຺ຕິ. ວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ຕາ ເສກ຺ຂາ ອເສກ຺ຂາ ຈ ເສກ຺ຂຘມ຺ເມສຸ ເອວ ເກສຎ຺ຈິ ວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ຕານໍ ອເສກ຺ຂຕາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ຕາ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ຈ ອຕ຺ເຖຫິ ເສກ຺ຂາຕິ ກຕ຺ວາ ອເສກ຺ຂາ ອາປນ຺ນາຕິ ເຈ? ຕໍ ນ, ສທິເສສຸ ຕພ຺ໂພຫາຣໂຕ. ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໂຕ ຫິ ນິນ຺ນານາກຣຓໍ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຣິຎ຺ຎາທິກິຈ຺ຈກຣຓໍ ວິປາກຠາວຎ຺ຈ, ຕສ຺ມາ ເຕ ເອວ ເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ ອຣຫຕ຺ຕຜລຠາວໍ ອາປນ຺ນາຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ກຸສລສຸຂໂຕ ຈ ວິປາກສຸຂໍ ສນ຺ຕຕຣຕາຍ ປຓີຕຕຣນ຺ຕິ ວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ຕາວ ເຕ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ‘‘ອເສກ຺ຂາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.
ເຕ ປນ ອເສກ຺ຂຘມ຺ເມ ຂນ຺ຘວເສນ ອິຘ ຕິຘາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ເຕຫິ ສມນ຺ນາຄເມນ ຂີຓາສວສ຺ສ ອານຸຠາວໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ຠຄວາ ‘‘ອເສກ຺ເຂນ ສີລກ຺ຂນ຺ເຘນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສີລສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຂນ຺ຘສທ຺ໂທ ປນ ຣາສິມ຺ຫິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ຣຸຬ຺ຫິຍໍ ຄຸເຓຕິ ພຫູສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິຏ຺ຐປ຺ປໂຍໂຄ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອສງ຺ເຂຍ຺ໂຍ ອປ຺ປເມຍ຺ໂຍ ມຫາອຸທກກ຺ຂນ຺ໂຘຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໕໑; ໖.໓໗) ຣາສິມ຺ຫິ ອາຄໂຕ. ‘‘ອທ຺ທສາ ໂຂ ຠຄວາ ມຫນ຺ຕໍ ທາຣຸກ຺ຂນ຺ຘໍ ຄງ຺ຄາຍ ນທິຍາ ໂສເຕນ ວຸຍ຺ຫມານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໔໑) ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ມໂນ ມານສໍ ຫທຍໍ ປຓ຺ຑຣໍ ມໂນ ມນາຍຕນໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໖໓, ໖໕) ຣຸຬ຺ຫິຍໍ. ‘‘ນ ໂຂ, ອາວຸໂສ ວິສາຂ, ອຣິເຍນ ອຏ຺ຐງ຺ຄິເກນ ມຄ຺ເຄນ ຕໂຍ ຂນ຺ຘາ ສງ຺ຄຫິຕາ, ຕີຫິ ຈ ໂຂ, ອາວຸໂສ ວິສາຂ, ຂນ຺ເຘຫິ ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ ສງ຺ຄຫິໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໒) ຄຸເຓ. ອິຘາປິ ຄຸເຓເຍວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ອເສກ຺ເຂນ ສີລສງ຺ຂາເຕນ ຄຸເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ. ສມາທຫຕິ ເອເຕນ, ສຍໍ ວາ ສມາທຫຕິ, ສມາຘານເມວ ວາຕິ ສມາຘິ. ປກາເຣຫິ ຊານາຕິ ຍຖາສຠາວໍ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ປຎ຺ຎາ. ສີລເມວ ຂນ຺ໂຘ ສີລກ຺ຂນ຺ໂຘ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.
ຕຕ຺ຖ ອຄ຺ຄຜລຠູຕາ ສມ຺ມາວາຈາ, ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ໂຕ, ສມ຺ມາອາຊີໂວ ຈ ສຠາເວເນວ ອເສກ຺ໂຂ ສີລກ຺ຂນ຺ໂຘ ນາມ, ຕຖາ ສມ຺ມາສມາຘິ ອເສກ຺ໂຂ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ໂຘ. ຕທຸປກາຣກໂຕ ປນ ສມ຺ມາວາຍາມສມ຺ມາສຕິໂຍ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕຖາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ອເສກ຺ໂຂ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ. ຕທຸປກາຣກໂຕ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຏ຺ຐປິ ອຣຫຕ຺ຕຜລຘມ຺ມາ ຕີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.
ຍສ຺ສ ເອເຕ ສຸຠາວິຕາຕິ ເຍນ ອຣຫຕາ ເອເຕ ສີລາທໂຍ ອເສກ຺ຂຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາ ສຸຠາວິຕາ ສຸຏ຺ຐຸ ວຑ຺ຒິຕາ, ໂສ ອາທິຈ຺ໂຈວ ວິໂຣຈຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ຍສ຺ສ ເຈເຕ’’ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ເຕສຎ຺ຈ ສທ຺ໂທ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ເອວເມຕສ຺ມິໍ ວຄ຺ເຄ ປຐມສຸຕ຺ເຕ ວຏ຺ຏໍ, ປຣິໂຍສານສຸຕ຺ເຕ ວິວຏ຺ຏໍ, ອິຕເຣສຸ ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏໍ ກຖິຕໍ.
ທສມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
ປຐມວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໒. ທຸຕິຍວຄ຺ໂຄ
໑. ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໖໐. ທຸຕິຍວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐເມ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນີຕິ ປຸຊ຺ຊຠວຜລໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານໍ ປຸນນ຺ຕີຕິ ວາ ປຸຎ຺ຎານິ, ປຸຎ຺ຎານິ ຈ ຕານິ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍຫິ ກຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ກິຣິຍາ ຈາຕິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ. ຕາ ເອວ ຈ ເຕສໍ ເຕສໍ ອານິສໍສານໍ ວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ. ທານມຍນ຺ຕິ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນຠວມູລສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄຫວເສນ ປູຊາວເສນ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ປເຣສໍ ປຣິຈ຺ຈາຄເຈຕນາ ທີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ທານໍ, ທານເມວ ທານມຍໍ. ຈີວຣາທີສຸ ຫິ ຈຕູສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ອນ຺ນາທີສຸ ວາ ທສສຸ ທານວຕ຺ຖູສຸ ຣູປາທີສຸ ວາ ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຕໍ ຕໍ ເທນ຺ຕສ຺ສ ເຕສໍ ອຸປ຺ປາທນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຸພ຺ພຠາເຄ ປຣິຈ຺ຈາຄກາເລ ປຈ຺ຉາ ໂສມນສ຺ສຈິຕ຺ເຕນ ອນຸສ຺ສຣເຓ ຈາຕິ ຕີສຸ ກາເລສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປວຕ຺ຕເຈຕນາ ທານມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ.
ສີລມຍນ຺ຕິ ນິຈ຺ຈສີລອຸໂປສຖນິຍມາທິວເສນ ປຎ຺ຈ, ອຏ຺ຐ, ທສ ວາ ສີລານິ ສມາທິຍນ຺ຕສ຺ສ ສີລປູຣຓຕ຺ຖໍ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມີຕິ ວິຫາຣໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປພ຺ພຊນ຺ຕສ຺ສ ມໂນຣຖໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ‘‘ປພ຺ພຊິໂຕ ວຕມ຺ຫິ ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐູ’’ຕິ ອາວຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ສທ຺ຘາຍ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ ປຣິປູເຣນ຺ຕສ຺ສ ປຎ຺ຎາຍ ຈີວຣາທິເກ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ສຕິຍາ ອາປາຖຄເຕສຸ ຣູປາທີສຸ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣາທີນິ ສໍວຣນ຺ຕສ຺ສ ວີຣິເຍນ ອາຊີວໍ ໂສເຘນ຺ຕສ຺ສ ຈ ປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ ສີລຕີຕິ ສີລມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ.
ຕຖາ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໘) ວຸຕ຺ເຕນ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ເຄນ ຈກ຺ຂຸໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຕ຺ຕໂຕ ວິປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ໂສຕໍ, ຆານໍ, ຊິວ຺ຫໍ, ກາຍໍ, ມນໍ. ຣູເປ…ເປ… ຘມ຺ເມ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ…ເປ… ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ. ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສໍ…ເປ… ມໂນສມ຺ຜສ຺ສໍ, ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເວທນໍ…ເປ… ມໂນສມ຺ຜສ຺ສຊໍ ເວທນໍ. ຣູປສຎ຺ຎໍ…ເປ… ຘມ຺ມສຎ຺ຎໍ. ຊຣາມຣຓໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຕ຺ຕໂຕ ວິປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ຍາ ເຈຕນາ, ຍາ ຈ ປຖວີກສິຓາທີສຸ ອຏ຺ຐຕິໍສາຍ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ປວຕ຺ຕາ ຌານເຈຕນາ, ຍາ ຈ ອນວຊ຺ເຊສຸ ກມ຺ມາຍຕນສິປ຺ປາຍຕນວິຊ຺ຊາຏ຺ຐາເນສຸ ປຣິຈຍມນສິກາຣາທິວເສນ ປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ, ສພ຺ພາ ຠາເວຕິ ເອຕາຍາຕິ ຠາວນາມຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ຈາຕິ.
ເອກເມກຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຍຖາຣຫໍ ປຸພ຺ພຠາຄໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກາເຍນ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ກາຍກມ຺ມໍ ໂຫຕິ, ຕທຕ຺ຖໍ ວາຈໍ ນິຈ຺ຉາເຣນ຺ຕສ຺ສ ວຈີກມ຺ມໍ, ກາຍງ຺ຄໍ ວາຈງ຺ຄຎ຺ຈ ອໂຈເປຕ຺ວາ ມນສາ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ມໂນກມ຺ມໍ. ອນ຺ນາທີນິ ເທນ຺ຕສ຺ສ ຈາປິ ‘‘ອນ຺ນທານາທີນິ ເທມີ’’ຕິ ວາ ທານປາຣມິໍ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ວາ ທານກາເລ ທານມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ. ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາ ທທໂຕ ສີລມຍໍ, ຂຍໂຕ ວຍໂຕ ກມ຺ມໂຕ ສມ຺ມສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ທທໂຕ ຠາວນາມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ.
ອປຣານິປິ ສຕ຺ຕ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ – ອປຈິຕິສຫຄຕໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈສຫຄຕໍ ປຕ຺ຕິອນຸປ຺ປທານໍ ອພ຺ຠນຸໂມທນໍ ເທສນາມຍໍ ສວນມຍໍ ທິຏ຺ຐິຊຸຄຕໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູຕິ. ສຣຓຄມນມ຺ປິ ຫິ ທິຏ຺ຐິຊຸຄເຕເນວ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.
ຕຕ຺ຖ ວຸຑ຺ຒຕຣໍ ທິສ຺ວາ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນປຕ຺ຕຈີວຣປຏິຄ຺ຄຫຓາຠິວາທນມຄ຺ຄສມ຺ປທານາທິວເສນ ອປຈາຍນສຫຄຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຸຑ຺ຒຕຣານໍ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິກຣຓວເສນ, ຄາມໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ຐໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ທິສ຺ວາ ປຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄາເມ ຠິກ຺ຂໍ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ອຸປສໍຫຣຓວເສນ ‘‘ຄຈ຺ຉ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຕ຺ຕໍ ອາຫຣາ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ເວເຄນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຕ຺ຕາຫຣຓາທິວເສນ ຈ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈສຫຄຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ທຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜຄນ຺ຘາທີຫິ ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ປູຊໍ ກຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ວາ ຕາທິສໍ ປຸຎ຺ຎໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ປຕ຺ຕິ ໂຫຕູ’’ຕິ ປຣິຓາມວເສນ ປຕ຺ຕິອນຸປ຺ປທານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ປເຣຫິ ທິນ຺ນາຍ ປຕ຺ຕິຍາ ເກວລໍ ວາ ປເຣຫິ ກຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ ‘‘ສາຘຸ, ສຸຏ຺ຐູ’’ຕິ ອນຸໂມທນວເສນ ອພ຺ຠນຸໂມທນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ຕໂນ ປຄຸຓຘມ຺ມໍ ອປຈ຺ຈາສີສນ຺ໂຕ ຫິຕຊ຺ຌາສເຍນ ປເຣສໍ ເທເສຕິ – ອິທໍ ເທສນາມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ນາມ. ຍໍ ປນ ເອໂກ ‘‘ເອວໍ ມໍ ຘມ຺ມກຖິໂກຕິ ຊານິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອິຈ຺ຉາຍ ຐຕ຺ວາ ລາຠສກ຺ກາຣສິໂລກສນ຺ນິສ຺ສິໂຕ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ຕໍ ນ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕິ. ‘‘ອທ຺ຘາ ອຍໍ ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕານໍ ປຏິປຊ຺ຊນູປາໂຍ’’ຕິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປຸເຣຈາຣິກຫິຕຜຣເຓນ ມຸທຸຈິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕິ, ອິທໍ ສວນມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ. ຍໍ ປເນໂກ ‘‘ອິຕິ ມໍ ສທ຺ໂຘຕິ ຊານິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ສຸຓາຕິ, ຕໍ ນ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕິ. ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຊຸຄມນໍ ທິຏ຺ຐິຊຸຄຕໍ, ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມາທສ຺ສນສ຺ສ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອິທຎ຺ຫິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ວາ ປຈ຺ຉາຠາເຄ ວາ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອຸຊຸກຣຓກາເລ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ອປເຣ ປນາຫຸ ‘‘ວິຊານນປຊານນວເສນ ທສ຺ສນໍ ທິຏ຺ຐິ ກຸສລຎ຺ຈ ວິຎ຺ຎາຓໍ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາຓາທິ ຈ ສມ຺ມາທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກຸສເລນ ວິຎ຺ຎາເຓນ ຎາຓສ຺ສ ອນຸປ຺ປາເທປິ ອຕ຺ຕນາ ກຕປຸຎ຺ຎານຸສ຺ສຣຓວຓ຺ຓາຣຫວຓ຺ຓນາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ, ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາເຓນ ກມ຺ມປຖສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ. ອິຕຣໍ ປນ ທິຏ຺ຐິຊຸຄຕໍ ສພ຺ເພສໍ ນິຍມລກ຺ຂຓໍ. ຍຎ຺ຫິ ກິຎ຺ຈິ ປຸຎ຺ຎໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຍາ ອຸຊຸຠາເວເນວ ຕໍ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕິ.
ອິເມສໍ ປນ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນໍ ປຸຣິເມຫິ ຕີຫິ ທານມຍາທີຫິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູຫິ ສງ຺ຄໂຫ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອປຈາຍນເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈານິ ສີລມເຍ, ປຕ຺ຕິອນຸປ຺ປທານອພ຺ຠນຸໂມທນານິ ທານມເຍ, ຘມ຺ມເທສນາສວນານິ ຠາວນາມເຍ, ທິຏ຺ຐິຊຸຄຕໍ ຕີສຸປິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ –
‘‘ຕີຓິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນິ. ກຕມານິ ຕີຓິ? ທານມຍໍ…ເປ… ຠາວນາມຍໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໓໖).
ເອຕ຺ຖ ຈ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ກາມາວຈຣກຸສລເຈຕນານໍ ວເສນ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູນໍ ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ຍຖາ ຫິ ປຄຸຓໍ ຘມ຺ມໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ເອກຈ຺ເຈ ອນຸສນ຺ຘິໍ ອສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ຕສ຺ເສວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເອວໍ ປຄຸຓໍ ສມຖວິປສ຺ສນາຠາວນໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນາປິ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ຕຕິ. ສພ຺ພໍ ຕໍ ປນ ມຫຄ຺ຄຕກຸສລເຈຕນານໍ ວເສນ ຠາວນາມຍເມວ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸ ໂຫຕິ, ນ ອິຕຣານິ. ຄາຖາຍ ອຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.
ປຐມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໒. ຈກ຺ຂຸສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໖໑. ທຸຕິເຍ ຈກ຺ຂູນີຕິ ຈກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ຈກ຺ຂູນິ, ສມວິສມໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕານິ ວິຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຈກ຺ຂນຏ຺ເຐນ ຈກ຺ຂູນິ. ກິມິທໍ ຈກ຺ຂນໍ ນາມ? ອສ຺ສາທນໍ, ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ມຘຸໍ ຈກ຺ຂຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ຈກ຺ຂຕີ’’ຕິ ອິມານິ ຈ ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວນ຺ຕານິ ອສ຺ສາເທນ຺ຕານິ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຈກ຺ຂນຏ຺ເຐນ ຈກ຺ຂູນິ. ຕານິ ປນ ສງ຺ເຂປໂຕ ທ຺ເວ ຈກ຺ຂູນິ – ຎາຓຈກ຺ຂຸ, ມໍສຈກ຺ຂຸ ຈາຕິ. ເຕສຸ ມໍສຈກ຺ຂຸ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຎາຓຈກ຺ຂຸ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ, ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂູຕິ ອິຘ ທ຺ວິຘາ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.
ຕຕ຺ຖ ທິພ຺ພຈກ຺ຂູຕິ ທິພ຺ພສທິສຕ຺ຕາ ທິພ຺ພໍ. ເທວຕານຎ຺ຫິ ສຸຈຣິຕກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ປິຕ຺ຕເສມ຺ຫຣຸຫິຣາທີຫິ ອປລິພຸທ຺ຘໍ ອຸປກ຺ກິເລສວິມຸຕ຺ຕຕາຍ ທູເຣປິ ອາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫຓສມຕ຺ຖໍ ທິພ຺ພໍ ປສາທຈກ຺ຂຸ ໂຫຕິ. ອິທຎ຺ຈາປິ ວີຣິຍຠາວນາພລນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຎາຓຈກ຺ຂຸ ຕາທິສເມວາຕິ ທິພ຺ພສທິສຕ຺ຕາ ທິພ຺ພໍ, ທິພ຺ພວິຫາຣວເສນ ປຏິລທ຺ຘຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ທິພ຺ພວິຫາຣສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ອາໂລກປຣິຄ຺ຄເຫນ ມຫາຊຸຕິກຕ຺ຕາ. ຕິໂຣກຸຏ຺ຏາທິຄຕຣູປທສ຺ສເນນ ມຫາຄຕິກຕ຺ຕາປິ ທິພ຺ພໍ. ຕໍ ສພ຺ພໍ ສທ຺ທສຕ຺ຖານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ຈກ຺ຂຸກິຈ຺ຈກຣເຓນ ຈກ຺ຂຸມິວາຕິປິ ຈກ຺ຂຸ, ທິພ຺ພຎ຺ຈ ຕໍ ຈກ຺ຂຸ ຈາຕິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ.
ປຊານາຕີຕິ ປຎ຺ຎາ. ກິໍ ປຊານາຕິ? ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –
‘‘ປຊານາຕີຕິ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຎາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຎ຺ຈ ປຊານາຕິ? ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໔໔໙).
ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ປຎ຺ຎາປນວເສນ ປຎ຺ຎາ. ກິນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາເປຕິ? ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາເປຕິ, ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາເປຕິ, ອນຕ຺ຕາຕິ ປຎ຺ຎາເປຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາ ປນາຍໍ ລກ຺ຂຓາທິໂຕ ຍຖາສຠາວປຏິເວຘລກ຺ຂຓາ, ອກ຺ຂລິຕປຏິເວຘລກ຺ຂຓາ ວາ ກຸສລິສ຺ສາສຂິຕ຺ຕອຸສຸປຏິເວໂຘ ວິຍ, ວິສໂຍຠາສນຣສາ ປທີໂປ ວິຍ, ອສມ຺ໂມຫປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ອຣຎ຺ຎຄຕສຸເທສໂກ ວິຍ. ວິເສສໂຕ ປເນຕ຺ຖ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓສງ຺ຂາຕາ ປຎ຺ຎາ ຈຕຸສຈ຺ຈທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂູຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ອຸທປາທິ, ຎາຓໍ ອຸທປາທິ, ປຎ຺ຎາ ອຸທປາທິ, ວິຊ຺ຊາ ອຸທປາທິ, ອາໂລໂກ ອຸທປາທີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໕).
ເອເຕສຸ ຈ ມໍສຈກ຺ຂຸ ປຣິຕ຺ຕໍ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ມຫຄ຺ຄຕໍ, ອິຕຣໍ ອປ຺ປມາຓໍ. ມໍສຈກ຺ຂຸ ຣູປໍ, ອິຕຣານິ ອຣູປານິ. ມໍສຈກ຺ຂຸ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ຈ ໂລກິຍານິ ສາສວານິ ຣູປວິສຍານິ, ອິຕຣໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ອນາສວໍ ຈຕຸສຈ຺ຈວິສຍໍ. ມໍສຈກ຺ຂຸ ອພ຺ຍາກຕໍ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ສິຍາ ກຸສລໍ ສິຍາ ອພ຺ຍາກຕໍ, ຕຖາ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ. ມໍສຈກ຺ຂຸ ກາມາວຈຣໍ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ຣູປາວຈຣໍ, ອິຕຣໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ເອວມາທິ ວິຠາຄາ ເວທິຕພ຺ພາ.
ຄາຖາສຸ ອນຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓຠາວໂຕ ອນຸຕ຺ຕຣໍ. ອກ຺ຂາສິ ປຸຣິສຸຕ຺ຕໂມຕິ ປຸຣິສານໍ ອຸຕ຺ຕໂມ ອຄ຺ໂຄ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເທເສສິ. ອຸປ຺ປາໂທຕິ ມໍສຈກ຺ຂຸສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ. ມຄ຺ໂຄຕິ ອຸປາໂຍ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສ຺ສ ກາຣຓໍ. ປກຕິຈກ຺ຂຸມໂຕ ເອວ ຫິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຍສ຺ມາ ກສິຓາໂລກໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໍ, ໂສ ຈ ກສິຓມຓ຺ຑເລ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ເຕນ ວິນາ ນຕ຺ຖີຕິ. ຍໂຕຕິ ຍທາ. ຎາຓນ຺ຕິ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ ອນຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ. ຍສ຺ສ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ປຏິລາຠາຕິ ຍສ຺ສ ອຣິຍສ຺ສ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຠາວນາຍ ສພ຺ພສ຺ມາ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ປມຸຈ຺ຈຕິ ປຣິມຸຈ຺ຈຕີຕິ.
ທຸຕິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໓. ອິນ຺ທ຺ຣິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໖໒. ຕຕິເຍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານີຕິ ອຘິປເຕຍ຺ຍຏ຺ເຐນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ. ຍານິ ຫິ ສຫຊາຕຘມ຺ເມສຸ ອິສ຺ສຣາ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ເຕຫິ ອນຸວຕ຺ຕິຕພ຺ພານິ, ຕານິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ນາມ. ອປິຈ ອິນ຺ໂທ ຠຄວາ ຘມ຺ມິສ຺ສໂຣ ປຣເມນ ຈິຕ຺ຕິສ຺ສຣິເຍນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ເຕນ ອິນ຺ເທນ ສພ຺ພປຐມໍ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ ປເຣສຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ເທສິຕຕ຺ຕາ ວິຫິຕຕ຺ຕາ ໂຄຈຣຠາວນາເສວນາຫິ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ຈ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ. ອິນ຺ທໍ ວາ ມຄ຺ຄາຘິຄມສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕໍ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມໍ, ຕສ຺ສ ລິງ຺ຄານີຕິປິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ. ອນຎ຺ຎາຕຎ຺ຎສ຺ສາມີຕິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ‘‘ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາເຣ ອນຎ຺ຎາຕໍ ອນຘິຄຕໍ ອມຕປທໍ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມເມວ ວາ ຊານິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ອິມິນາ ປຸພ຺ພຠາເຄນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄປຎ຺ຎາເຍຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ອາຊານນອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ອາຊານາຕິ ປຐມມຄ຺ຄຎາເຓນ ທິຏ຺ຐມຣິຍາທໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາວ ຊານາຕີຕິ ອຎ຺ຎາ. ຍເຖວ ຫິ ປຐມມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍາທິວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕເຖວ ອຍມ຺ປິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອຎ຺ຎາ ຈ ສາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຏ຺ເຐນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຈາຕິ ອຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ອາຊານນຏ຺ເຐເນວ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ອຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຉສຸ ຐາເນສຸ ຎາຓສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຎ຺ຎາຕາວິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາຕາວິໂນ ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ນິຏ຺ຐິຕຎາຓກິຈ຺ຈສ຺ສ ຂີຓາສວສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຏ຺ຐສມ຺ຠວໂຕ ຈ ອຎ຺ຎາຕາວິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐມປຈ຺ຉິມານິ ປຐມມຄ຺ຄຈຕຸຕ຺ຖຜລວເສນ ເອກຏ຺ຐານິການິ, ອິຕຣໍ ອິຕຣມຄ຺ຄຜລວເສນ ຉຏ຺ຐານິກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.
ຄາຖາສຸ ສິກ຺ຂມານສ຺ສາຕິ ອຘິສີລສິກ຺ຂາທໂຍ ສິກ຺ຂມານສ຺ສ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ. ອຸຊຸມຄ຺ຄານຸສາຣິໂນຕິ ອຸຊຸມຄ຺ໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ, ອນ຺ຕທ຺ວຍວິວຊ຺ຊິຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ອນຸສ຺ສຣຓໂຕ ອຸຊຸມຄ຺ຄານຸສາຣິໂນ, ປຏິປາຏິຍາ ມຄ຺ເຄ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຂຍສ຺ມິນ຺ຕິ ອນວເສສກິເລສານໍ ເຂປນໂຕ ຂຍສງ຺ຂາເຕ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄ ຎາຓໍ ປຐມໍ ປຸເຣເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕໂຕ ອຎ຺ຎາ ອນນ຺ຕຣາຕິ ຕໂຕ ມຄ຺ຄຎາຓໂຕ ອນນ຺ຕຣາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອຖ ວາ ອຸຊຸມຄ຺ຄານຸສາຣິໂນຕິ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນາທິເກ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສມຖວິປສ຺ສນໍ ຍຸຄນທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ຠາວນາວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ປຸພ຺ພຠາຄມຄ຺ຄໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ ອນຸຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓານນ຺ຕຣໍ ທິຏ຺ເຐກຏ຺ຐານໍ ກິເລສານໍ ເຂປນໂຕ ຂຍສ຺ມິໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄ ປຐມໍ ຎາຓໍ ອນຎ຺ຎາຕຎ຺ຎສ຺ສາມີຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕໂຕ ອຎ຺ຎາ ອນນ຺ຕຣາຕິ ຕໂຕ ປຐມຎາຓໂຕ ອນນ຺ຕຣາ ອນນ຺ຕຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄາ ອຎ຺ຎາ ອຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.
ຕໂຕ ອຎ຺ຎາ ວິມຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ຕໂຕ ອຎ຺ຎາ ອຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໂຕ ປຈ຺ຉາ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓານນ຺ຕຣາ ອຣຫຕ຺ຕຜເລນ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິຍາ ອຎ຺ຎາຕາວິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ວິມຸຕ຺ຕສ຺ສ. ຎາຓໍ ເວ ໂຫຕິ ຕາທິໂນຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ອຸຕ຺ຕຣກາເລ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາທີສຸ ຕາທິລກ຺ຂຓປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ຂີຓາສວສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ກຖໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອກຸປ຺ປາ ເມ ວິມຸຕ຺ຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ອກຸປ຺ປຠາວສ຺ສ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຠວສໍໂຍຊນກ຺ຂຍາ’’ຕິ.
ອິທານິ ຕາທິສໍ ຂີຓາສວໍ ໂຖເມນ຺ໂຕ ‘‘ສ ເວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ຕຕິຍໍ ຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ຕີຫິ ໂລກຸຕ຺ຕຣິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ສຸທ຺ເຘຫິປິ ວາ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິລທ຺ເຘຫິ ສທ຺ຘາທີຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຣິປຸຓ຺ໂຓ, ຕໂຕ ເອວ ຈກ຺ຂາທີຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ວູປສນ຺ເຕຫິ ນິພ຺ພິເສວເນຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສນ຺ໂຕ’’ຕິ, ສພ຺ພກິເລສປຣິຬາຫວູປສເມນ ອຸປສນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສນ຺ຕິປເທ ຣໂຕຕິ ນິພ຺ພາເນ ອຠິຣໂຕ ອຘິມຸຕ຺ໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອເຕນ ຠາວິຕມຄ຺ຄຕາ, ປຣິຎ຺ຎາຕກ຺ຂນ຺ຘຕາ ຈສ຺ສ ທສ຺ສິຕາ. ‘‘ສນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ປຫີນກິເລສຕາ, ‘‘ສນ຺ຕິປເທ ຣໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣຘຕາຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.
ຕຕິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໔. ອທ຺ຘາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໖໓. ຈຕຸຕ຺ເຖ ອທ຺ຘາຕິ ກາລາ. ອຕີໂຕ ອທ຺ຘາຕິອາທີສຸ ທ຺ເວ ປຣິຍາຍາ – ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິຍາໂຍ, ອຠິຘມ຺ມປຣິຍາໂຍ ຈ. ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິຍາເຍນ ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຕີໂຕ ອທ຺ຘາ ນາມ, ຈຸຕິໂຕ ປຈ຺ຉາ ອນາຄໂຕ ອທ຺ຘາ ນາມ, ສຫ ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘີຫິ ຕທນນ຺ຕຣໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ອທ຺ຘາ ນາມ. ອຠິຘມ຺ມປຣິຍາເຍນ ອຸປ຺ປາໂທ, ຐິຕິ, ຠງ຺ໂຄຕິ ອິເມ ຕໂຍ ຂເຓ ປຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘຘມ຺ມາ ອຕີໂຕ ອທ຺ຘາ ນາມ, ຕໂຍປິ ຂເຓ ອສມ຺ປຕ຺ຕາ ອນາຄໂຕ ອທ຺ຘາ ນາມ, ຂຓຕ຺ຕຍສມງ຺ຄິໂນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ອທ຺ຘາ ນາມ.
ອປໂຣ ນໂຍ – ອຍຎ຺ຫິ ອຕີຕາທິວິຠາໂຄ ອທ຺ຘາສນ຺ຕຕິສມຍຂຓວເສນ ຈຕຸຘາ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕສຸ ອທ຺ຘາວິຠາໂຄ ວຸຕ຺ໂຕ. ສນ຺ຕຕິວເສນ ສຠາຄາ ເອກອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານາ, ເອກາຫາຣສມຸຏ຺ຐານາ ຈ ປຸພ຺ພາປຣິຍວເສນ ວຕ຺ຕມານາປິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ. ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ວິສຠາຄອຸຕຸອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານາ ອຕີຕາ ປຈ຺ຉາ ອນາຄຕາ. ຈິຕ຺ຕຊາ ເອກວີຖິເອກຊວນເອກສມາປຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐານາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ນາມ, ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຕີຕາ, ປຈ຺ຉາ ອນາຄຕາ. ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານານໍ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ສນ຺ຕຕິວເສນ ອຕີຕາທິເຠໂທ ນຕ຺ຖິ, ເຕສໍເຍວ ປນ ອຸຕຸອາຫາຣຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກວເສນ ຕສ຺ສ ອຕີຕາທິຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມຍວເສນ ເອກມຸຫຸຕ຺ຕປຸພ຺ພຓ຺ຫສາຍນ຺ຫຣຕ຺ຕິທິວາທີສຸ ສມເຍສຸ ສນ຺ຕານວເສນ ປວຕ຺ຕມານາ ຕໍຕໍສມເຍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ນາມ, ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຕີຕາ, ປຈ຺ຉາ ອນາຄຕາ. ອຍໍ ຕາວ ຣູປຘມ຺ເມສຸ ນໂຍ. ອຣູປຘມ຺ເມສຸ ປນ ຂຓວເສນ ອຸປ຺ປາທາທິກ຺ຂຓຕ຺ຕຍປຣິຍາປນ຺ນາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຕີຕາ, ປຈ຺ຉາ ອນາຄຕາ. ອປິຈ ອຕິກ຺ກນ຺ຕເຫຕຸປຈ຺ຈຍກິຈ຺ຈາ ອຕີຕາ, ນິຏ຺ຐິຕເຫຕຸກິຈ຺ຈາ ອນິຏ຺ຐິຕປຈ຺ຈຍກິຈ຺ຈາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ, ອຸຠຍກິຈ຺ຈໍ ອສມ຺ປຕ຺ຕາ ອນາຄຕາ. ອຕ຺ຕໂນ ວາ ກິຈ຺ຈກ຺ຂເຓ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຕີຕາ, ປຈ຺ຉາ ອນາຄຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຂຓາທິກຖາວ ນິປ຺ປຣິຍາຍາ, ເສສາ ປຣິຍາຍາ. ອຍຎ຺ຫິ ອຕີຕາທິເຠໂທ ນາມ ຘມ຺ມານໍ ໂຫຕິ, ນ ກາລສ຺ສ. ອຕີຕາທິເຠເທ ປນ ຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ກາໂລ ອິຘ ເຕເນວ ໂວຫາເຣນ ອຕີໂຕຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ຄາຖາສຸ ອກ຺ເຂຍ຺ຍສຎ຺ຎິໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ອກ຺ຂາຍຕິ, ກຖີຍຕິ, ປຎ຺ຎາປີຍຕີຕິ ອກ຺ເຂຍ຺ຍໍ, ກຖາວຕ຺ຖຸ, ອຕ຺ຖໂຕ ຣູປາທໂຍ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –
‘‘ອຕີຕໍ ວາ ອທ຺ຘານໍ ອາຣພ຺ຠ ກຖໍ ກເຖຍ຺ຍ, ອນາຄຕໍ ວາ…ເປ… ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ວາ ອທ຺ຘານໍ ອາຣພ຺ຠ ກຖໍ ກເຖຍ຺ຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕).
ຕຖາ –
‘‘ຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປໍ ອຕີຕໍ ນິຣຸທ຺ຘໍ ວິປຣິຓຕໍ, ‘ອໂຫສີ’ຕິ ຕສ຺ສ ສງ຺ຂາ, ‘ອໂຫສີ’ຕິ ຕສ຺ສ ສມຎ຺ຎາ, ‘ອໂຫສີ’ຕິ ຕສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ; ນ ຕສ຺ສ ສງ຺ຂາ ອຕ຺ຖີຕິ, ນ ຕສ຺ສ ສງ຺ຂາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໖໒) –
ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນ ນິຣຸຕ຺ຕິປຖສຸຕ຺ເຕນປິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທີເປຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ກຖາວຕ຺ຖຸຠາເວນ ອກ຺ເຂຍ຺ຍສງ຺ຂາເຕ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ ອຫນ຺ຕິ ຈ ມມນ຺ຕິ ຈ ເທໂວຕິ ຈ ມນຸສ຺ໂສຕິ ຈ ອິຕ຺ຖີຕິ ຈ ປຸຣິໂສຕິ ຈ ອາທິນາ ປວຕ຺ຕສຎ຺ຎາວເສນ ອກ຺ເຂຍ຺ຍສຎ຺ຎິໂນ, ປຎ຺ຈສຸ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ສຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລາທິສຎ຺ຎິໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອກ຺ເຂຍ຺ຍສ຺ມິໍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫວເສນ ປຕິຏ຺ຐິຕາ, ຣາຄາທິວເສນ ວາ ອຏ຺ຐຫາກາເຣຫິ ປຕິຏ຺ຐິຕາ. ຣຕ຺ໂຕ ຫິ ຣາຄວເສນ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ໂຫຕິ, ທຸຏ຺ໂຐ ໂທສວເສນ, ມູຬ຺ໂຫ ໂມຫວເສນ, ປຣາມຏ຺ໂຐ ທິຏ຺ຐິວເສນ, ຖາມຄໂຕ ອນຸສຍວເສນ, ວິນິພທ຺ໂຘ ມານວເສນ, ອນິຏ຺ຐງ຺ຄໂຕ ວິຈິກິຈ຺ຉາວເສນ, ວິກ຺ເຂປຄໂຕ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈວເສນ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ໂຫຕີຕິ.
ອກ຺ເຂຍ຺ຍໍ ອປຣິຎ຺ຎາຍາຕິ ຕໍ ອກ຺ເຂຍ຺ຍໍ ເຕຠູມກຘມ຺ເມ ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ອປຣິຊານິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອປຣິຊານນເຫຕຸ. ໂຍຄມາຍນ຺ຕິ ມຈ຺ຈຸໂນຕິ ມຣຓສ຺ສ ໂຍຄໍ ເຕນ ສໍໂຍຄໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ນ ວິສໍໂຍຄນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.
ອຖ ວາ ໂຍຄນ຺ຕິ ອຸປາຍໍ, ເຕນ ໂຍຊິຕໍ ປສາຣິຕໍ ມາຣເສນຏ຺ຐານິຍໍ ອນຕ຺ຖຊາລໍ ກິເລສຊາລຎ຺ຈ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ –
‘‘ນ ຫິ ໂນ ສງ຺ຄຣໍ ເຕນ, ມຫາເສເນນ ມຈ຺ຈຸນາ’’ຕິ. (ມ. ນິ. ໓.໒໗໒; ຊາ. ໒.໒໒.໑໒໑; ເນຕ຺ຕິ. ໑໐໓);
ເອຕ຺ຕາວຕາ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອກ຺ເຂຍ຺ຍຎ຺ຈ ປຣິຎ຺ຎາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ພ຺ຍຕິເຣເກ, ເຕນ ອກ຺ເຂຍ຺ຍປຣິຊານເນນ ລທ຺ຘພ຺ພໍ ວກ຺ຂມານເມວ ວິເສສໍ ໂຊເຕຕິ. ປຣິຎ຺ຎາຍາຕິ ວິປສ຺ສນາສຫິຕາຍ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຊານິຕ຺ວາ, ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘກິເລສປ຺ປຫາເນນ ວາ ຕໍ ສມຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຕິສ຺ສນ຺ນມ຺ປິ ປຣິຎ຺ຎານໍ ກິຈ຺ຈໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ. ອກ຺ຂາຕາຣໍ ນ ມຎ຺ຎຕີຕິ ສພ຺ພໂສ ມຎ຺ຎນານໍ ປຫີນຕ຺ຕາ ຂີຓາສໂວ ອກ຺ຂາຕາຣໍ ນ ມຎ຺ຎຕິ, ກາຣກາທິສຠາວໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕານໍ ນ ປຈ຺ເຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຜຸຏ຺ໂຐ ວິໂມກ຺ໂຂ ມນສາ, ສນ຺ຕິປທມນຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ວິໂມກ຺ໂຂ’’ຕິ ສພ຺ພກິເລສສນ຺ຕາປວູປສມນຏ຺ຐານຕາຍ ‘‘ສນ຺ຕິປທ’’ນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາໂມ ນິພ຺ພານຘມ຺ໂມ ຜຸຏ຺ໂຐ ຜຸສິໂຕ ປຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ອກ຺ຂາຕາຣໍ ນ ມຎ຺ຎຕີຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ປຣິຎ຺ຎາຍາ’’ຕິ ປເທນ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍໍ ສມຸທຍສຈ຺ຈສ຺ສ ປຫານາຠິສມຍຎ຺ຈ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ‘‘ຜຸຏ຺ໂຐ ວິໂມກ຺ໂຂ ມນສາ, ສນ຺ຕິປທມນຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ມຄ຺ຄນິໂຣຘານໍ ຠາວນາສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍໍ ວທຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ສພ຺ພກິເລເສຫິ ວິມຸຈ຺ຈຕີຕິ ວິໂມກ຺ໂຂ, ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ໂສ ປນສ຺ສ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ເຕນ ຜຸຏ຺ໂຐ ຜຸສິໂຕ ຠາວິໂຕ, ເຕເນວ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສນ຺ຕິປທໍ ນິພ຺ພານໍ ຜຸຏ຺ຐໍ ຜຸສິຕໍ ສຈ຺ຉິກຕນ຺ຕິ.
ອກ຺ເຂຍ຺ຍສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ອກ຺ເຂຍ຺ຍນິມິຕ຺ຕໍ ວິວິຘາຫິ ວິປຕ຺ຕີຫິ ອຸປທ຺ທຸເຕ ໂລເກ ປຫີນວິປລ຺ລາສຕາຍ ຕໂຕ ສຸປຣິມຸຕ຺ໂຕ ອກ຺ເຂຍ຺ຍປຣິຎ຺ຎາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕາຫິ ສມ຺ປຕ຺ຕີຫິ ສມ຺ປນ຺ໂນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ສງ຺ຂາຍ ເສວີຕິ ປຎ຺ຎາເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈີວຣາທິປຈ຺ຈເຍ ສງ຺ຂາຍ ປຣິຕຸເລຕ຺ວາວ ເສວນສີໂລ, ສງ຺ຂາຕຘມ຺ມຕ຺ຕາ ຈ ອາປາຖຄຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ວິສຍໍ ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາວເສນ ສງ຺ຂາຍ ເສວນສີໂລ. ຘມ຺ມຏ຺ໂຐຕິ ອເສກ຺ຂຘມ຺ເມສຸ ນິພ຺ພານຘມ຺ເມ ເອວ ວາ ຐິໂຕ. ເວທຄູຕິ ເວທິຕພ຺ພສ຺ສ ຈຕຸສຈ຺ຈສ຺ສ ປາຣງ຺ຄຕຕ຺ຕາ ເວທຄູ. ເອວໍຄຸໂຓ ອຣຫາ ຠວາທີສຸ ກຕ຺ຖຈິ ອາຍຕິໍ ປຸນພ຺ຠວາຠາວໂຕ ມນຸສ຺ສເທວາຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ນ ອຸເປຕິ, ອປຎ຺ຎຕ຺ຕິກຠາວເມວ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພາເນນ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐາເປສິ.
ຈຕຸຕ຺ຖສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.