໖. ປຐມເສຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໖. ຉຏ຺ເຐ ເສຂສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ເກນຏ຺ເຐນ ເສໂຂ? ເສກ຺ຂຘມ຺ມປຏິລາຠໂຕ ເສໂຂ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເສໂຂ ໂຫຕີຕິ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂຸ, ເສຂາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ…ເປ… ເສເຂນ ສມ຺ມາສມາຘິນາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ເສໂຂ ໂຫຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໓).

ອປິຈ ສິກ຺ຂຕີຕິ ເສໂຂ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ສິກ຺ຂຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ມາ ເສໂຂຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຎ຺ຈ ສິກ຺ຂຕິ? ອຘິສີລມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ, ອຘິຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ, ອຘິປຎ຺ຎມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ. ສິກ຺ຂຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ມາ ເສໂຂຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໘໖).

ໂຍປິ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອນຸໂລມປ຺ປຏິປທາຍ ປຣິປູຣກາຣີ ສີລສມ຺ປນ຺ໂນ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ຊາຄຣິຍານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ປຸພ຺ພຣຕ຺ຕາປຣຣຕ຺ຕໍ ໂພຘິປກ຺ຂິຍານໍ ຘມ຺ມານໍ ຠາວນານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕິ – ‘‘ອຊ຺ຊ ວາ ສ຺ເວ ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ອຘິຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ, ໂສປິ ວຸຈ຺ຈຕິ ສິກ຺ຂຕີຕິ ເສໂຂຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ນ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ໂຕວ ເສໂຂ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອຖ ໂຂ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊໂນປິ. ອປ຺ປຕ຺ຕໍ ມານສໍ ເອເຕນາຕິ ອປ຺ປຕ຺ຕມານໂສ. ມານສນ຺ຕິ ‘‘ອນ຺ຕລິກ຺ຂຈໂຣ ປາໂສ, ຍ຺ວາຍໍ ຈຣຕິ ມານໂສ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໕໑; ມຫາວ. ໓໓) ເອຕ຺ຖ ຣາໂຄ ມານສນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ມໂນ ມານສ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໖໓, ໖໕) ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ. ‘‘ອປ຺ປຕ຺ຕມານໂສ ເສໂຂ, ກາລໍ ກຍິຣາ ຊເນ ສຸຕາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໕໙) ເອຕ຺ຖ ອຣຫຕ຺ຕໍ. ອິຘາປິ ອຣຫຕ຺ຕເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ເຕນ ອປ຺ປຕ຺ຕອຣຫຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອນຸຕ຺ຕຣນ຺ຕິ ເສຏ຺ຐໍ, ອສທິສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕູຫິ ໂຍເຄຫິ ເຂມໍ ອນຸປທ຺ທຸຕນ຺ຕິ ໂຍຄກ຺ເຂມໍ, ອຣຫຕ຺ຕເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ປຕ຺ຖຍມານສ຺ສາຕິ ທ຺ເວ ປຕ຺ຖນາ ຕຓ຺ຫາປຕ຺ຖນາ, ກຸສລຈ຺ຉນ຺ທປຕ຺ຖນາ ຈ. ‘‘ປຕ຺ຖຍມານສ຺ສ ຫິ ຊປ຺ປິຕານິ, ປເວຘິຕໍ ວາປິ ປກປ຺ປິເຕສູ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໙໐໘; ມຫານິ. ໑໓໗) ເອຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາປຕ຺ຖນາ.

‘‘ຉິນ຺ນໍ ປາປິມໂຕ ໂສຕໍ, ວິທ຺ຘສ຺ຕໍ ວິນຬີກຕໍ;

ປາໂມຊ຺ຊພຫຸລາ ໂຫຖ, ເຂມໍ ປຕ຺ເຖຖ ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ. (ມ. ນິ. ໑.໓໕໒);

ເອຕ຺ຖ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາກຸສລຈ຺ຉນ຺ທປຕ຺ຖນາ, ອຍເມວ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ. ເຕນ ປຕ຺ຖຍມານສ຺ສາຕິ ຕໍ ໂຍຄກ຺ເຂມໍ ຄນ຺ຕຸກາມສ຺ສ ຕນ຺ນິນ຺ນສ຺ສ ຕປ຺ໂປຓສ຺ສ ຕປ຺ປພ຺ຠາຣສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຫຣໂຕຕິ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖທຸກ຺ຂໍ ອຎ຺ເຎນ ອິຣິຍາປເຖນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປຣິປຕນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຫຣໂຕ. ອຖ ວາ ‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາຕິ ອຘິມຸຈ຺ຈນ຺ໂຕ ສທ຺ຘາຍ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ ນິທ຺ເທສນເຍນ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສງ຺ຂາເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ເຕ ຠວໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ. ອງ຺ຄນ຺ຕິ ກາຣຓໍ. ອິຕິ ກຣິຕ຺ວາຕິ ເອວໍ ກຕ຺ວາ. ນ ອຎ຺ຎໍ ເອກງ຺ຄມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຠິກ຺ຂເວ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ສມຸຏ຺ຐິຕໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ເອກກາຣຓມ຺ປິ ນ ສມນຸປສ຺ສາມິ ຍໍ ເອວໍ ພຫູປກາຣໍ, ຍຖຍິທໍ ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣຕິ ອຸປາຍມນສິກາໂຣ, ປຖມນສິກາໂຣ, ອນິຈ຺ຈາທີສຸ ອນິຈ຺ຈາທິນເຍເນວ ມນສິກາໂຣ, ອນິຈ຺ຈານຸໂລມິເກນ ວາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາວຏ຺ຏນາ ອນ຺ວາວຏ຺ຏນາ ອາໂຠໂຄ ສມນ຺ນາຫາໂຣ ມນສິກາໂຣ. ອຍໍ ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣ.

ອິທານິ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣສ຺ສ ອານຸຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍນິໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອກຸສລໍ ປຊຫຕິ, ກຸສລໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ອຍໍ ທຸກ຺ຂສມຸທໂຍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ອຍໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣໂຘ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ອຍໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນີ ປຏິປທາ ອຣິຍສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ຈຕູສຸ ອຣິຍສຈ຺ເຈສຸ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ – ຍທິປິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອວິເສເສນ ເສກ຺ຂປຸຄ຺ຄລວເສນ ອາຄຕໍ, ຈຕຸມຄ຺ຄສາຘາຣຓວເສນ ປນ ສງ຺ເຂເປເນວ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກຖຍິສ຺ສາມ. ໂຍ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ ໂຍຄາວຈໂຣ ‘‘ຕຓ຺ຫາວຊ຺ຊາ ເຕຠູມກາ ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂໍ, ຕຓ຺ຫາ ສມຸທໂຍ, ອຸຠິນ຺ນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ນິໂຣໂຘ, ນິໂຣຘສມ຺ປາປໂກ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ເອວໍ ປຸພ຺ເພ ເອວ ອາຈຣິຍສນ຺ຕິເກ ອຸຄ຺ຄຫິຕຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐາໂນ. ໂສ ອປເຣນ ສມເຍນ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄໍ ສມາຣຸຬ຺ໂຫ ສມາໂນ ເຕຠູມເກ ຂນ຺ເຘ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕິ, ອຸປາເຍນ ປເຖນ ສມນ຺ນາຫຣຕິ ເຈວ ວິປສ຺ສຕິ ຈ. ວິປສ຺ສນາ ຫິ ອິຘ ມນສິກາຣສີເສນ ວຸຕ຺ຕາ. ຍາ ປນາຍໍ ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສມຸຏ຺ຐາປິກາ ປຸຣິມຠວິກາ ຕຓ຺ຫາ, ອຍໍ ທຸກ຺ຂສມຸທໂຍຕິ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ, ອຍຎ຺ຈ ສມຸທໂຍ ອິທໍ ຐານໍ ປຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຍທິທໍ ນິພ຺ພານໍ ນາມ, ອຍໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣໂຘຕິ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕິ. ນິໂຣຘສມ຺ປາປກໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ມຄ຺ຄໍ, ‘‘ອຍໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນີ ປຏິປທາ’’ຕິ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕິ, ອຸປາເຍນ ປເຖນ ສມນ຺ນາຫຣຕິ ເຈວ ວິປສ຺ສຕິ ຈ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ອຸປາໂຍ – ອຠິນິເວໂສ ນາມ ຂນ຺ເຘ ໂຫຕິ, ນ ວິວຏ຺ເຏ, ຕສ຺ມາ ອຍມຕ຺ໂຖ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ປຖວີຘາຕຸ, ອາໂປຘາຕູ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໘) ນເຍນ ຈຕ຺ຕາຣິ ມຫາຠູຕານິ ຕທນຸສາເຣນ ອຸປາທາຣູປານິ ຈ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ວວຕ຺ຖເປຕິ. ຕໍ ວວຕ຺ຖາປຍໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕທາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຘມ຺ເມ ‘‘ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘາ’’ຕິ ວວຕ຺ຖເປຕິ. ຕໂຕ ‘‘ອິເມ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວວຕ຺ຖເປຕິ. ເຕ ປນ ສງ຺ເຂປໂຕ ນາມຎ຺ຈ ຣູປຎ຺ຈາຕິ ທ຺ເວ ຠາຄາ ໂຫນ຺ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ນາມຣູປໍ ສເຫຕຸ ສປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ອຍໍ ອວິຊ຺ຊາຠວຕຓ຺ຫາທິໂກ ເຫຕຸ, ອຍໍ ອາຫາຣາທິໂກ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ເຫຕຸປ຺ປຈ຺ຈເຍ ວວຕ຺ຖເປຕິ. ໂສ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍານຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານຎ຺ຈ ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ອຫຸຕ຺ວາ ຠວນ຺ຕິ, ຫຸຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕິ, ‘‘ອຸທຍພ຺ພຍປຏິປີຬິຕຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕິ, ‘‘ອວສວຕ຺ຕນໂຕ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕິ.

ເອວໍ ຕິລກ຺ຂຓານິ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນ຺ໂຕ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ໂອຠາສາທິເກ ວິປສ຺ສນຸປກ຺ກິເລເສ ‘ອມຄ຺ໂຄ’ຕິ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓເມວ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອຸປາຍຠູໂຕ ປຸພ຺ພຠາຄມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ປຸນ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓໍ ປຏິປາຏິຍາ ຠງ຺ຄຎາຓາທີນິ ຈ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄາທໂຍ ປາປຸຓາຕິ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ເອກປ຺ປຏິເວເຘເນວ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ, ເອກາຠິສມເຍນ ອຠິສເມຕິ. ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂໍ ປຣິຎ຺ຎາປຏິເວເຘນ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ໂຕ, ສມຸທຍໍ ປຫານປ຺ປຏິເວເຘນ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ໂຕ ສພ຺ພໍ ອກຸສລໍ ປຊຫຕິ, ນິໂຣຘໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຏິເວເຘນ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ໂຕ ມຄ຺ຄໍ ຠາວນາປຏິເວເຘນ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ໂຕ ສພ຺ພໍ ກຸສລໍ ຠາເວຕິ. ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຫິ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ກຸຈ຺ຉິຕສລນາທິອຕ຺ເຖນ ກຸສໂລ, ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ຠາວິເຕ ສພ຺ເພປິ ກຸສລາ ອນວຊ຺ຊໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ. ເອວໍ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອກຸສລໍ ປຊຫຕິ, ກຸສລໍ ຠາເວຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ທຸກ຺ຂສມຸທໂຍຕິ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໒໑). ອປຣມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣສມ຺ປນ຺ນສ຺ເສຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ປາຏິກງ຺ຂໍ – ອຣິຍໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວສ຺ສຕິ, ອຣິຍໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ມຄ຺ຄໍ ພຫຸລີກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໕໕).

ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣຕິ ຄາຖາຍ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ສິກ຺ຂຕິ, ສິກ຺ຂາປທານິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິ, ສິກ຺ຂນສີໂລຕິ ວາ ເສໂຂ. ສໍສາເຣ ຠຍໍ ອິກ຺ຂຕີຕິ ຠິກ຺ຂຸ. ຕສ຺ສ ເສຂສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ອຘິຄມາຍ ຍຖາ ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣ, ເອວໍ ພຫຸກາໂຣ ພຫູປກາໂຣ ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ນຕ຺ຖິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ໂຍນິໂສ ອຸປາເຍນ ມນສິກາຣໍ ປຸຣກ຺ຂຕ຺ວາ ປທຫໍ ຈຕຸພ຺ພິຘສມ຺ມປ຺ປຘານວເສນ ປທຫນ຺ໂຕ, ຂຍໍ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປາປຸເຓ ສໍກິເລສວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຣິກ຺ຂຍໍ ປຣິໂຍສານໍ ນິພ຺ພານໍ ປາປຸເຓ ອຘິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣ ພຫຸກາໂຣຕິ.

ຉຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.