໑. ອຎ຺ຎຕຣປຸຣິສວຕ຺ຖຸ

ທີຆາ ຊາຄຣໂຕ ຣຕ຺ຕີຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ປເສນທິໂກສລຎ຺ເຈວ ອຎ຺ຎຕຣຎ຺ຈ ປຸຣິສໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ຣາຊາ ກິຣ ປເສນທິ ໂກສໂລ ເອກສ຺ມິໍ ຉຓທິວເສ ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ຕໍ ສພ຺ພເສຕໍ ເອກໍ ປຸຓ຺ຑຣີກໍ ນາມ ຫຕ຺ຖິໍ ອຠິຣຸຍ຺ຫ ມຫນ຺ເຕນ ຣາຊານຸຠາເວນ ນຄຣໍ ປທກ຺ຂິຓໍ ກໂຣຕິ. ອຸສ຺ສາຣຓາຍ ວຕ຺ຕມານາຍ ເລຑ຺ຑຸທຓ຺ຑາທີຫິ ໂປຖິຍມາໂນ ມຫາຊໂນ ປລາຍນ຺ໂຕ ຄີວໍ ປຣິວຏ຺ເຏຕ຺ວາປິ ໂອໂລເກຕິເຍວ. ຣາຊູນໍ ກິຣ ສຸທິນ຺ນທານສ຺ເສຕໍ ຜລໍ. ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສາປິ ທຸຄ຺ຄຕປຸຣິສສ຺ສ ຠຣິຍາ ສຕ຺ຕຠູມິກສ຺ສ ປາສາທສ຺ສ ອຸປຣິຕເລ ຐິຕາ ເອກໍ ວາຕປານກວາຏໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາວ ອປຄຈ຺ຉິ. ຣຎ຺ໂຎ ປຸຓ຺ຓຈນ຺ໂທ ວລາຫກນ຺ຕຣໍ ປວິຏ຺ໂຐ ວິຍ ອຸປຏ຺ຐາສິ. ໂສ ຕສ຺ສາ ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ ຫຕ຺ຖິກ຺ຂນ຺ຘໂຕ ປຕນາກາຣປ຺ປຕ຺ໂຕ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ຂິປ຺ປໍ ນຄຣໍ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ອນ຺ເຕປຸຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ເອກໍ ວິສ຺ສາສກໍ ອມຈ຺ຈໍ ອາຫ – ‘‘ອສຸກຏ຺ຐາເນ ເຕ ມຍາ ໂອໂລກິຕປາສາໂທ ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິ? ‘‘ອາມ, ເທວາ’’ຕິ. ‘‘ຕຕ຺ເຖກໍ ອິຕ຺ຖິໍ ອທ຺ທສາ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ທສໍ, ເທວາ’’ຕິ. ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຕສ຺ສາ ສສາມິກອສາມິກຠາວໍ ຊານາຫີ’’ຕິ. ໂສ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ສສາມິກຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ‘‘ສສາມິກາ’’ຕິ ອາໂຣເຈສິ. ອຖ ຣຎ຺ຎາ ‘‘ເຕນ ຫິ ຕສ຺ສາ ສາມິກໍ ປກ຺ໂກສາຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ໂສ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ‘‘ເອຫິ, ໂຠ, ຣາຊາ ຕໍ ປກ຺ໂກສຕີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ‘‘ຠຣິຍໍ ເມ ນິສ຺ສາຍ ຠເຍນ ອຸປ຺ປນ຺ເນນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ອາຓໍ ປຏິພາຫິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາສິ. ອຖ ນໍ ຣາຊາ ‘‘ມໍ ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຸປຏ຺ຐາຫີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ອລໍ, ເທວ, ອຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສຸງ຺ກໍ ທທາມິ, ຆເຣເຍວ ເມ ຊີວິກາ ໂຫຕູ’’ຕິ. ‘‘ຕວ ສຸງ຺ເກນ ມຍ຺ຫໍ ອຕ຺ໂຖ ນຕ຺ຖິ, ອຊ຺ຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມໍ ອຸປຏ຺ຐາຫີ’’ຕິ ຕສ຺ສ ຜລກຎ຺ຈ ອາວຸຘຎ຺ຈ ທາເປສິ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ – ‘‘ກຎ຺ຈິເທວສ຺ສ ໂທສໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຆາເຕຕ຺ວາ ຠຣິຍໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ອຖ ນໍ ໂສ ມຣຓຠຍຠີໂຕ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາສິ.

ຣາຊາ ຕສ຺ສ ໂທສໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ກາມປຣິຬາເຫ ວຑ຺ຒນ຺ເຕ ‘‘ເອກມສ຺ສ ໂທສໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຣາຊາຓໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ເອວມາຫ – ‘‘ອມ຺ໂຠ ອິໂຕ ໂຍຊນມຕ຺ຖເກ ນທິຍາ ອສຸກຏ຺ຐານໍ ນາມ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສາຍໍ ມມ ນ຺ຫານເວລາຍ ກຸມຸທຸປ຺ປລານິ ເຈວ ອຣຸຓວຕີມຕ຺ຕິກຎ຺ຈ ອາຫຣ. ສເຈ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ນາຄຈ຺ຉສິ, ອາຓໍ ເຕ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ເສວໂກ ກິຣ ຈຕູຫິປິ ທາເສຫິ ປຕິກິຏ຺ຐຕໂຣ. ຘນກ຺ກີຕາທໂຍ ຫິ ທາສາ ‘‘ສີສໍ ເມ ຣຸຊ຺ຊຕິ, ປິຏ຺ຐິ ເມ ຣຸຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຈ຺ຉິຕຸໍ ລຠນ຺ຕິເຍວ. ເສວກສ຺ເສຕໍ ນຕ຺ຖິ, ອາຓຕ຺ຕກມ຺ມໍ ກາຕຸເມວ ວຏ຺ຏຕິ. ຕສ຺ມາ ໂສ ‘‘ອວສ຺ສໍ ມຍາ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ກຸມຸທຸປ຺ປເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຣຸຓວຕີມຕ຺ຕິກາ ນາມ ນາຄຠວເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຫໍ ກຸຫິໍ ລຠິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ມຣຓຠຍຠີໂຕ ເວເຄນ ເຄຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ‘‘ຠທ຺ເທ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ເມ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ‘‘ອຸທ຺ຘນມຕ຺ຖເກ, ສາມີ’’ຕິ. ໂສ ຍາວ ຠຕ຺ຕໍ ໂອຕຣຕິ, ຕາວ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອຸຬຸງ຺ເກນ ກຎ຺ຊິກໍ ຫຣາເປຕ຺ວາ ຍຖາລທ຺ເຘນ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ສທ຺ຘິໍ ອລ຺ລເມວ ຠຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຉິຍໍ ໂອປີເຬຕ຺ວາ ອາທາຍ ໂຍຊນິກໍ ມຄ຺ຄໍ ປກ຺ຂນ຺ໂທ, ຕສ຺ສ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ເສວ ຠຕ຺ຕໍ ປກ຺ກໍ ອໂຫສິ. ໂສ ອນຸຈ຺ຉິຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາວ ໂຖກໍ ຠຕ຺ຕໍ ອປເນຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ເອກໍ ອທ຺ຘິກໍ ທິສ຺ວາ ມຍາ ອປເນຕ຺ວາ ຐປິຕໍ ໂຖກໍ ອນຸຈ຺ຉິຏ຺ຐໍ ຠຕ຺ຕເມວ ອຕ຺ຖິ ຄເຫຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊ ສາມີຕິ. ໂສ ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິ. ອິຕໂຣປິ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເອກໍ ຠຕ຺ຕມຸຏ຺ຐິໍ ອຸທເກ ຂິປິຕ຺ວາ ມຸຂໍ ວິກ຺ຂາເລຕ຺ວາ ມຫນ຺ເຕນ ສທ຺ເທນ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ນທີປເທເສ ອຘິວຕ຺ຖາ ນາຄາ ສຸປຓ຺ຓາ ເທວຕາ ຈ ວຈນໍ ເມ ສຸຓນ຺ຕຸ, ຣາຊາ ມຍ຺ຫໍ ອາຓໍ ກາຕຸກາໂມ ‘ກຸມຸທຸປ຺ປເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຣຸຓວຕີມຕ຺ຕິກໍ ອາຫຣາ’ຕິ ມໍ ອາຓາເປສິ, ອທ຺ຘິກມນຸສ຺ສສ຺ສ ຈ ເມ ຠຕ຺ຕໍ ທິນ຺ນໍ, ຕໍ ສຫສ຺ສານິສໍສໍ, ອຸທເກ ມຈ຺ຉານໍ ທິນ຺ນໍ, ຕໍ ສຕານິສໍສໍ. ເອຕ຺ຕກໍ ປຸຎ຺ຎຜລໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ທມ຺ມິ, ມຍ຺ຫໍ ກຸມຸທຸປ຺ປເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຣຸຓວຕີມຕ຺ຕິກໍ ອາຫຣຖາ’’ຕິ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອນຸສ຺ສາເວສິ. ຕຕ຺ຖ ອຘິວຕ຺ໂຖ ນາຄຣາຊາ ຕໍ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ມຫລ຺ລກເວເສນ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ວເທສີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ປຸນປິ ຕເຖວ ວຕ຺ວາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຕໍ ປຕ຺ຕິໍ ເທຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ, ‘‘ເທມີ’’ຕິ ອາຫ. ປຸນປິ ‘‘ເທຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ, ‘‘ເທມິ, ສາມີ’’ຕິ ອາຫ. ເອວໍ ໂສ ທ຺ເວ ຕໂຍ ວາເຣ ປຕ຺ຕິໍ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ກຸມຸທຸປ຺ປເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຣຸຓວຕີມຕ຺ຕິກໍ ອທາສິ.

ຣາຊາ ປນ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ມນຸສ຺ສາ ນາມ ພຫຸມາຍາ, ສເຈ ໂສ ເກນຈິ ອຸປາເຍນ ລເຠຍ຺ຍ, ກິຈ຺ຈໍ ເມ ນ ນິປ຺ຜຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ. ໂສ ກາລສ຺ເສວ ທ຺ວາຣໍ ປິທຫາເປຕ຺ວາ ມຸທ຺ທິກໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕິກໍ ອາຫຣາເປສິ. ອິຕໂຣປິ ປຸຣິໂສ ຣຎ຺ໂຎ ນ຺ຫານເວລາຍເມວາຄນ຺ຕ຺ວາ ທ຺ວາຣໍ ອລຠນ຺ໂຕ ທ຺ວາຣປາລໍ ປກ຺ໂກເສຕ຺ວາ ‘‘ທ຺ວາຣໍ ວິວຣາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ນ ສກ຺ກາ ວິວຣິຕຸໍ, ຣາຊາ ກາລສ຺ເສວ ມຸທ຺ທິກໍ ທຕ຺ວາ ຣາຊເຄຫໍ ອາຫຣາເປສີ’’ຕິ. ໂສ ‘‘ຣາຊທູໂຕ ອຫໍ, ທ຺ວາຣໍ ວິວຣາ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ‘‘ທ຺ວາຣໍ ອລຠນ຺ໂຕ ນຕ຺ຖິ ເມ ອິທານິ ຊີວິຕໍ. ກິໍ ນຸ ໂຂ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ທ຺ວາຣສ຺ສ ອຸປຣິອຸມ຺ມາເຣ ມຕ຺ຕິກາປິຓ຺ຑໍ ຂິປິຕ຺ວາ ຕສ຺ສູປຣິ ປຸປ຺ຜານິ ລຄ຺ເຄຕ຺ວາ ມຫາສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ໂຕ, ‘‘ອມ຺ໂຠ, ນຄຣວາສິໂນ ຣຎ຺ໂຎ ມຍາ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ຄຕຠາວໍ ຊານາຖ, ຣາຊາ ມໍ ອກາຣເຓນ ວິນາເສຕຸກາໂມ’’ຕິ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວິຣວິຕ຺ວາ ‘‘ກຕ຺ຖ ນຸ ໂຂ ຄຈ຺ຉິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ຠິກ຺ຂູ ນາມ ມຸທຸຫທຍາ, ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານມກາສິ. ອິເມ ຫິ ນາມ ສຕ຺ຕາ ສຸຂິຕກາເລ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕ຺ຖິຠາວມ຺ປິ ອຊານິຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂາຠິຠູຕກາເລ ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕຸກາມາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສປິ ‘‘ເມ ອຎ຺ຎໍ ຕາຓໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເອກສ຺ມິໍ ຜາສຸກຏ຺ຐາເນ ນິປຊ຺ຊິ. ອຖ ຣຎ຺ໂຎປິ ຕໍ ຣຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທໍ ອລຠນ຺ຕສ຺ສ ຕໍ ອິຕ຺ຖິໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ ກາມປຣິຬາໂຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ໂສ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ວິຠາຕກ຺ຂເຓເຍວ ຕໍ ປຸຣິສໍ ຆາຕາເປຕ຺ວາ ຕໍ ອິຕ຺ຖິໍ ອາເນສ຺ສາມີ’’ຕິ.

ຕສ຺ມິໍ ຂເຓເຍວ ສຏ຺ຐິໂຍຊນິກາຍ ໂລຫກຸມ຺ຠິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຣິສາ ປກ຺ກຸຖິຕາຍ ອຸກ຺ຂລິຍາ ຕຓ຺ຑຸລາ ວິຍ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕກໍ ປຈ຺ຈມານາ ຕິໍສາຍ ວສ຺ສສຫສ຺ເສຫິ ເຫຏ຺ຐິມຕລໍ ປຕ຺ວາ ອປເຣຫິ ຕິໍສາຍ ວສ຺ສສຫສ຺ເສຫິ ປຸນ ມຸຂວຏ຺ຏິຍໍ ປາປຸຓິໍສຸ. ເຕ ສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ເອເກກໍ ຄາຖໍ ວຕ຺ຕຸກາມາ ວຕ຺ຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ເອເກກໍ ອກ຺ຂຣໍ ວຕ຺ວາ ປຣິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ໂລຫກຸມ຺ຠິເມວ ປວິຏ຺ຐາ. ຣາຊາ ນິທ຺ທໍ ອລຠນ຺ໂຕ ມຊ຺ຌິມຍາມສມນນ຺ຕເຣ ຕໍ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ຠີໂຕ ອຸຕ຺ຣສ຺ຕມານໂສ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ມຍ຺ຫໍ ຊີວິຕນ຺ຕຣາໂຍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອຸທາຫຸ ເມ ອຄ຺ຄມເຫສິຍາ, ອຸທາຫຸ ເມ ຣຊ຺ຊໍ ວິນສ຺ສິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ສກລຣຕ຺ຕິໍ ອກ຺ຂີນິ ນິມີເລຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ໂສ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນເວລາຍ ເອວ ປຸໂຣຫິຕໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ, ‘‘ອາຈຣິຍ, ມຍາ ມຊ຺ຌິມຍາມສມນນ຺ຕເຣ ມຫນ຺ຕາ ເຠຣວສທ຺ທາ ສຸຕາ, ‘ຣຊ຺ຊສ຺ສ ວາ ອຄ຺ຄມເຫສິຍາ ວາ ມຍ຺ຫໍ ວາ ກສ຺ສ ອນ຺ຕຣາໂຍ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ ນ ຊານາມິ, ເຕນ ເມ ຕ຺ວໍ ປກ຺ໂກສາປິໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ມຫາຣາຊ, ກິໍ ເຕ ສທ຺ທາ ສຸຕາຕິ? ‘‘ອາຈຣິຍ, ທຸ-ອິຕິ ສ-ອິຕິ ນ-ອິຕິ ໂສ-ອິຕີຕິ ອິເມ ສທ຺ເທ ອສ຺ໂສສິໍ, ອິເມສໍ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ອຸປຘາເຣຫີ’’ຕິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ມຫາອນ຺ຘກາຣໍ ປວິຏ຺ຐສ຺ສ ວິຍ ນ ກິຎ຺ຈິ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ‘‘ນ ຊານາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ປນ ລາຠສກ຺ກາໂຣ ເມ ປຣິຫາຍິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຠາຍິຕ຺ວາ ‘‘ຠາຣິຍໍ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ກິໍ, ອາຈຣິຍາ’’ຕິ? ‘‘ຊີວິຕນ຺ຕຣາໂຍ ເຕ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ. ໂສ ທ຺ວິຄຸຓໍ ຠີໂຕ, ‘‘ອາຈຣິຍ, ອຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈິ ປນ ປຏິຆາຕກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ‘‘ອຕ຺ຖິ, ມຫາຣາຊ, ມາ ຠາຍິ, ອຫໍ ຕໂຍ ເວເທ ຊານາມີ’’ຕິ. ‘‘ກິໍ ປນ ລທ຺ຘຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ? ‘‘ສພ຺ພສຕຍຎ຺ຎໍ ຍຊິຕ຺ວາ ຊີວິຕໍ ລຠິສ຺ສສິ, ເທວາ’’ຕິ. ‘‘ກິໍ ລທ຺ຘຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ? ຫຕ຺ຖິສຕໍ ອສ຺ສສຕໍ ອຸສຠສຕໍ ເຘນຸສຕໍ ອຊສຕໍ ອຸຣພ຺ຠສຕໍ ກຸກ຺ກຸຏສຕໍ ສູກຣສຕໍ ທາຣກສຕໍ ທາຣິກາສຕນ຺ຕິ ເອວໍ ເອເກກໍ ປາຓຊາຕິໍ ສຕໍ ສຕໍ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາເປນ຺ໂຕ ‘‘ສເຈ ມິຄຊາຕິເມວ ຄຓ຺ຫາເປສ຺ສາມິ, ‘ອຕ຺ຕໂນ ຂາທນີຍເມວ ຄຓ຺ຫາເປຕີ’ຕິ ວກ຺ຂນ຺ຕີ’’ຕິ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສມນຸສ຺ເສປິ ຄຓ຺ຫາເປຕິ. ຣາຊາ ‘‘ມມ ຊີວິຕເມວ ມຍ຺ຫໍ ລາໂຠ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ພປາເຓ ສີຆໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ອາຫ. ອາຓຕ຺ຕມນຸສ຺ສາ ອຘິກຕຣໍ ຄຓ຺ຫິໍສຸ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ໂກສລສໍຍຸຕ຺ເຕ –

‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ມຫາຍຎ຺ໂຎ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິໂຕ ໂຫຕິ, ປຎ຺ຈ ຈ ອຸສຠສຕານິ ປຎ຺ຈ ຈ ວຈ຺ຉຕຣສຕານິ ປຎ຺ຈ ຈ ວຈ຺ຉຕຣິສຕານິ ປຎ຺ຈ ຈ ອຊສຕານິ ປຎ຺ຈ ຈ ອຸຣພ຺ຠສຕານິ ຖູຓູປນີຕານິ ໂຫນ຺ຕິ ຍຎ຺ຎຕ຺ຖາຍ. ເຍປິສ຺ສ ເຕ ໂຫນ຺ຕິ ທາສາຕິ ວາ ເປສ຺ສາຕິ ວາ ກມ຺ມກຣາຕິ ວາ, ເຕປິ ທຓ຺ຑຕຊ຺ຊິຕາ ຠຍຕຊ຺ຊິຕາ ອສ຺ສຸມຸຂາ ຣຸທມານາ ປຣິກມ຺ມານິ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໐).

ມຫາຊໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຕ຺ຕຘີຕຸຎາຕີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ປຣິເທວມາໂນ ມຫາສທ຺ທມກາສິ, ມຫາປຖວີອຸນ຺ທ຺ຣິຍນສທ຺ໂທ ວິຍ ອໂຫສິ. ອຖ ມລ຺ລິກາ ເທວີ ຕໍ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ອປາກຕິການິ, ກິລນ຺ຕຣູປານິ ວິຍ ປຎ຺ຎາຍນ຺ຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ກິໍ ຕຸຍ຺ຫໍ, ມລ຺ລິເກ, ຕ຺ວໍ ມມ ກຓ຺ຓມູເລນ ອາສິວິສມ຺ປິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ນ ຊານາສີ’’ຕິ? ‘‘ກິໍ ປເນຕໍ, ເທວາ’’ຕິ? ‘‘ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ເມ ເອວຣູໂປ ນາມ ສທ຺ໂທ ສຸໂຕ, ສ຺ວາຫໍ ປຸໂຣຫິຕໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຊີວິຕນ຺ຕຣາໂຍ ເຕ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ສພ຺ພສຕຍຎ຺ຎໍ ຍຊິຕ຺ວາ ຊີວິຕໍ ລຠິສ຺ສສີ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ມມ ຊີວິຕເມວ ມຍ຺ຫໍ ລາໂຠ’’ຕິ ອິເມ ປາເຓ ຄຓ຺ຫາເປສິນ຺ຕິ. ມລ຺ລິກາ ເທວີ, ‘‘ອນ຺ຘພາໂລສິ, ມຫາຣາຊ, ກິຎ຺ຈາປິ ມຫາຠກ຺ໂຂສິ, ອເນກສູປພ຺ຍຎ຺ຊນວິກຕິກໍ ໂທຓປາກໍ ໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊສິ, ທ຺ວີສຸ ຣຏ຺ເຐສຸ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສິ, ປຎ຺ຎາ ປນ ເຕ ມນ຺ທາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ກສ຺ມາ ເອວໍ ວເທສິ, ເທວີ’’ຕິ? ‘‘ກຫໍ ຕຍາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ມຣເຓນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຊີວິຕລາໂຠ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ, ອນ຺ຘພາລສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ກຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ມຫາຊນສ຺ສ ອຸປຣິ ທຸກ຺ຂໍ ຂິປສິ, ຘຸຣວິຫາເຣ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄໂລ ອຕີຕາທີສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາໂຓ ສຕ຺ຖາ ວສຕິ, ຕໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕສ຺ໂສວາທໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຣາຊາ ສລ຺ລຫຸເກຫິ ຍາເນຫິ ມລ຺ລິກາຍ ສທ຺ຘິໍ ວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມຣຓຠຍຕຊ຺ຊິໂຕ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ.

ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ‘‘ຫນ຺ທ ກຸໂຕ ນຸ ຕ຺ວໍ, ມຫາຣາຊ, ອາຄຈ຺ຉສິ ທິວາ ທິວສ຺ສາ’’ຕິ ປຐມຕຣໍ ອາລປິ. ໂສ ຕຸຓ຺ຫີເຍວ ນິສີທິ. ຕໂຕ ມລ຺ລິກາ ຠຄວໂຕ ອາໂຣເຈສິ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຣຎ຺ຎາ ກິຣ ມຊ຺ຌິມຍາມສມນນ຺ຕເຣ ສທ຺ໂທ ສຸໂຕ. ອຖ ນໍ ປຸໂຣຫິຕສ຺ສ ອາໂຣເຈສິ. ປຸໂຣຫິໂຕ ‘ຊີວິຕນ຺ຕຣາໂຍ ເຕ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ປຏິຆາຕຕ຺ຖາຍ ສພ຺ພສເຕ ປາເຓ ຄເຫຕ຺ວາ ເຕສໍ ຄລໂລຫິເຕນ ຍຎ຺ເຎ ຍຊິເຕ ຊີວິຕໍ ລຠິສ຺ສສີ’ຕິ ອາຫ. ຣາຊາ ປາເຓ ຄຓ຺ຫາເປສິ, ເຕນາຍໍ ມຍາ ອິຘານີໂຕ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ ກິຣ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ກິນ຺ຕິ ເຕ ສທ຺ໂທ ສຸໂຕ’’ຕິ? ໂສ ອຕ຺ຕນາ ສຸຕນິຍາເມເນວ ອາຈິກ຺ຂິ. ຕຖາຄຕສ຺ສ ຕໍ ສຸຕ຺ວາວ ເອໂກຠາໂສ ອໂຫສິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຕາ ອາຫ – ‘‘ມາ ຠາຍິ, ມຫາຣາຊ, ຕວ ອນ຺ຕຣາໂຍ ນຕ຺ຖິ, ປາປກມ຺ມິໂນ ສຕ຺ຖາ ອຕ຺ຕໂນ ທຸກ຺ຂໍ ອາວີກໂຣນ຺ຕາ ເອວມາຫໍສູ’’ຕິ. ‘‘ກິໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ເຕຫິ ກຕ’’ນ຺ຕິ? ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເຕສໍ ກມ຺ມໍ ອາຈິກ຺ຂິຕຸໍ ‘‘ເຕນ ຫິ, ມຫາຣາຊ, ສຸຓາຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຕີຕໍ ອາຫຣິ –

ອຕີເຕ ວີສຕິວສ຺ສສຫສ຺ສາຍຸເກສຸ ມນຸສ຺ເສສຸ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວີສຕິຍາ ຂີຓາສວສຫສ຺ເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ພາຣາຓສິມຄມາສິ. ພາຣາຓສິວາສິໂນ ທ຺ເວປິ ຕໂຍປິ ພຫຸຕຣາປິ ເອກໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕຸກທານໍ ປວຕ຺ຕຍິໍສຸ. ຕທາ ພາຣາຓສິຍໍ ຈຕ຺ຕາລີສໂກຏິວິຠວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕາ ສຫາຍກາ ອເຫສຸໍ. ເຕ ມນ຺ຕຍິໍສຸ – ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ເຄເຫ ພຫຸຘນໍ, ເຕນ ກິໍ ກໂຣມາ’’ຕິ? ‘‘ເອວຣູເປ ພຸທ຺ເຘ ຈາຣິກໍ ຈຣມາເນ ທານໍ ທສ຺ສາມ, ສີລໍ ຣກ຺ຂິສ຺ສາມ, ປູຊໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ເອໂກປິ ອວຕ຺ວາ ເຕສຸ ເອໂກ ຕາວ ເອວມາຫ – ‘‘ຕິຂິຓສຸຣໍ ປິວນ຺ຕາ ມຘຸຣມໍສໍ ຂາທນ຺ຕາ ວິຈຣິສ຺ສາມ, ອິທໍ ອມ຺ຫາກໍ ຊີວິຕຜລ’’ນ຺ຕິ. ອປໂຣປິ ເອວມາຫ – ‘‘ເທວສິກໍ ຕິວສ຺ສິກຄນ຺ຘສາລິຠຕ຺ຕໍ ນານຄ຺ຄຣເສຫິ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕາ ວິຈຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ອປໂຣປິ ເອວມາຫ – ‘‘ນານປ຺ປກາຣໍ ປູວຂຊ຺ຊກວິກຕິໍ ປຈາເປຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕາ ວິຈຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ອປໂຣປິ ເອວມາຫ – ‘‘ສມ຺ມາ ມຍໍ ອຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈິ ນ ກຣິສ຺ສາມ, ‘ຘນໍ ທສ຺ສາມາ’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອນິຈ຺ຉມານາ ອິຕ຺ຖີ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ຘເນນ ປໂລເຠຕ຺ວາ ປາຣທາຣິກກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ‘‘ສາຘຸ, ສາຘູ’’ຕິ ສພ຺ເພວ ຕສ຺ສ ກຖາຍ ອຏ຺ຐໍສຸ.

ເຕ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຠິຣູປານໍ ອິຕ຺ຖີນໍ ຘນໍ ເປເສຕ຺ວາ ວີສຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ປາຣທາຣິກກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ອວີຈິນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ. ເຕ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາວເສເສນ ສຏ຺ຐິໂຍຊນິກາຍ ໂລຫກຸມ຺ຠິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຕິໍສາຍ ວສ຺ສສຫສ຺ເສຫິ ເຫຏ຺ຐິມຕລໍ ປຕ຺ວາ ປຸນປິ ຕິໍສາຍ ວສ຺ສສຫສ຺ເສຫິ ໂລຫກຸມ຺ຠິມຸຂໍ ປຕ຺ວາ ເອເກກໍ ຄາຖໍ ວຕ຺ຕຸກາມາ ຫຸຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ເອເກກໍ ອກ຺ຂຣໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ປຣິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ, ໂລຫກຸມ຺ຠິເມວ ປວິຏ຺ຐາ. ‘‘ວເທຫິ, ມຫາຣາຊ, ປຐມໍ ເຕ ກິໍ ສທ຺ໂທ ນາມ ສຸໂຕ’’ຕິ? ‘‘ທຸ-ອິຕິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາ ເຕນ ອປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ຄາຖໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເອວມາຫ –

‘‘ທຸຊ຺ຊີວິຕມຊີວິມ຺ຫ, ເຍ ສນ຺ເຕ ນ ທທມ຺ຫເສ;

ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ໂຠເຄສຸ, ທີປໍ ນາກມ຺ຫ ອຕ຺ຕໂນ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໔.໕໓; ເປ. ວ. ໘໐໔);

ອຖ ຣຎ຺ໂຎ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ອຕ຺ຖໍ ປກາເສຕ຺ວາ, ‘‘ກິໍ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ທຸຕິຍສທ຺ໂທ ຕຕິຍສທ຺ໂທ ຈຕຸຕ຺ຖສທ຺ໂທ ສຸໂຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອວເສສໍ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ –

‘‘ສຏ຺ຐິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ, ປຣິປຸຓ຺ຓານິ ສພ຺ພໂສ;

ນິຣເຍ ປຈ຺ຈມານານໍ, ກທາ ອນ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສຕິ.

‘‘ນຕ຺ຖິ ອນ຺ໂຕ ກຸໂຕ ອນ຺ໂຕ, ນ ອນ຺ໂຕ ປຏິທິສ຺ສຕິ;

ຕທາ ຫິ ປກຕໍ ປາປໍ, ມມ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈ ມາຣິສາ.

‘‘ໂສຫໍ ນູນ ອິໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ໂຍນິໍ ລທ຺ຘານ ມານຸສິໍ;

ວທຎ຺ຎູ ສີລສມ຺ປນ຺ໂນ, ກາຫາມິ ກຸສລໍ ພຫຸ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໔.໕໔-໕໖; ເປ. ວ. ໘໐໒, ໘໐໓, ໘໐໕) –

ປຏິປາຏິຍາ ອິມາ ຄາຖາ ວຕ຺ວາ ຕາສໍ ອຕ຺ຖໍ ປກາເສຕ຺ວາ ‘‘ອິຕິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຊນາ ເອເກກໍ ຄາຖໍ ວຕ຺ຕຸກາມາປິ ວຕ຺ຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ເອກກເມວ ອກ຺ຂຣໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ໂລຫກຸມ຺ຠິເມວ ປວິຏ຺ຐາ’’ຕິ ອາຫ.

ຣຎ຺ຎາ ກິຣ ປເສນທິໂກສເລນ ຕສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສ ສຸຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເຕ ເຫຏ຺ຐາ ຠສ຺ສນ຺ຕິ ເອວ, ອຊ຺ຊາປິ ເອກໍ ວສ຺ສສຫສ຺ສໍ ນາຕິກ຺ກມນ຺ຕິ. ຣຎ຺ໂຎ ຕໍ ເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ມຫາສໍເວໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ໂສ ‘‘ຠາຣິຍໍ ວຕິທໍ ປາຣທາຣິກກມ຺ມໍ ນາມ, ເອກໍ ກິຣ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຕໂຕ ຈຸຕາ ສຏ຺ຐິໂຍຊນິກາຍ ໂລຫກຸມ຺ຠິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ສຏ຺ຐິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ປຈ຺ຈິຕ຺ວາ ເອວມ຺ປິ ເນສໍ ທຸກ຺ຂາ ມຸຈ຺ຈນກາໂລ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ອຫມ຺ປິ ປຣທາເຣ ສິເນຫໍ ກຕ຺ວາ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທໍ ນ ລຠິໍ, ອິທານິ ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຣທາເຣ ມານສໍ ນ ພນ຺ຘິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຕຖາຄຕໍ ອາຫ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອຊ຺ຊ ເມ ຣຕ຺ຕິຍາ ທີຆຠາໂວ ຎາໂຕ’’ຕິ. ໂສປິ ປຸຣິໂສ ຕຕ຺ເຖວ ນິສິນ຺ໂນ ຕໍ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ລທ຺ໂຘ ເມ ພລວປ຺ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ສຕ຺ຖາຣໍ ອາຫ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຣຎ຺ຎາ ຕາວ ອຊ຺ຊ ຣຕ຺ຕິຍາ ທີຆຠາໂວ ຎາໂຕ, ອຫໍ ປນ ຫິຍ຺ໂຍ ສຍເມວ ໂຍຊນສ຺ສ ທີຆຠາວໍ ອຎ຺ຎາສິ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຖາ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ກຖໍ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ຣຕ຺ຕິ ທີຆາ ໂຫຕິ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ໂຍຊນໍ ທີຆໍ ໂຫຕິ, ພາລສ຺ສ ປນ ສໍສາໂຣ ທີໂຆ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໖໐. ‘‘ທີຆາ ຊາຄຣໂຕ ຣຕ຺ຕິ, ທີຆໍ ສນ຺ຕສ຺ສ ໂຍຊນໍ;

ທີໂຆ ພາລານ ສໍສາໂຣ, ສທ຺ຘມ຺ມໍ ອວິຊານຕ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ທີຆາຕິ ຣຕ຺ຕິ ນາເມສາ ຕິຍາມມຕ຺ຕາວ, ຊາຄຣນ຺ຕສ຺ສ ປນ ທີຆາ ໂຫຕິ, ທ຺ວິຄຸຓຕິຄຸຓາ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ຂາຍຕິ. ຕສ຺ສາ ທີຆຠາວໍ ອຕ຺ຕານໍ ມງ຺ກຸຓສງ຺ຆສ຺ສ ຠຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຍາວ ສູຣິຍຸຄ຺ຄມນາ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕກໍ ເສມາໂນ ມຫາກຸສີໂຕປິ, ສຸໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ສິຣິສຍເນ ສຍມາໂນ ກາມໂຠຄີປິ ນ ຊານາຕິ, ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ປນ ປຘານໍ ປທຫນ຺ໂຕ ໂຍຄາວຈໂຣ ຈ, ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕ ຘມ຺ມກຖິໂກ ຈ, ອາສນສມີເປ ຐຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ໂຕ ຈ, ສີສໂຣຄາທິຜຸຏ຺ໂຐ ວາ ຫຕ຺ຖປາທຈ຺ເຉທນາທິໍ ປຕ຺ໂຕ ວາ ເວທນາຠິຠູໂຕ ຈ, ຣຕ຺ຕິໍ ມຄ຺ຄປຏິປນ຺ໂນ ອທ຺ຘິໂກ ຈ ຊານາຕິ. ໂຍຊນນ຺ຕິ ໂຍຊນມ຺ປິ ຈຕຸຄາວຸຕມຕ຺ຕເມວ, ສນ຺ຕສ຺ສ ປນ ກິລນ຺ຕສ຺ສ ທີຆໍ ໂຫຕິ, ທ຺ວິຄຸຓຕິຄຸຓໍ ວິຍ ຂາຍຕິ. ສກລທິວສຎ຺ຫິ ມຄ຺ຄໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກິລນ຺ໂຕ ປຏິປຖໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ປຸຣໂຕ ຄາໂມ ກີວທູໂຣ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ໂຍຊນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ໂຖກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອປຣມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເຕນາປິ ‘‘ໂຍຊນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປຸນ ໂຖກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອປຣມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ໂສປິ ‘‘ໂຍຊນ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ. ໂສ ປຸຈ຺ຉິຕປຸຈ຺ຉິຕາ ໂຍຊນນ຺ເຕວ ວທນ຺ຕິ, ທີຆໍ ວຕິທໍ ໂຍຊນໍ, ເອກໂຍຊນໍ ທ຺ເວ ຕີຓິ ໂຍຊນານິ ວິຍ ມຎ຺ເຎຕິ. ພາລານນ຺ຕິ ອິຘໂລກປຣໂລກຕ຺ຖໍ ປນ ອຊານນ຺ຕານໍ ພາລານໍ ສໍສາຣວຏ຺ຏສ຺ສ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕານໍ ຍໍ ສຕ຺ຕຕິໍສໂພຘິປກ຺ຂິຍເຠທໍ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ຎຕ຺ວາ ສໍສາຣສ຺ສ ອນ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕໍ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ອວິຊານຕໍ ສໍສາໂຣ ທີໂຆ ນາມ ໂຫຕິ. ໂສ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ເອວ ທີໂຆ ນາມ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ – ‘‘ອນມຕຄ຺ໂຄຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສໍສາໂຣ, ປຸພ຺ພາ ໂກຏິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒໔). ພາລານໍ ປນ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕານໍ ອຕິທີໂຆເຍວາຕິ.

ເທສນາວສາເນ ໂສ ປຸຣິໂສ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລໍ ປຕ຺ໂຕ, ອຎ຺ເຎປິ ພຫູ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລາທີນິ ປຕ຺ຕາ. ມຫາຊນສ຺ສ ສາຕ຺ຖິກາ ຘມ຺ມເທສນາ ຊາຕາຕິ.

ຣາຊາ ສຕ຺ຖາຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕເຍວ ເຕ ສຕ຺ເຕ ພນ຺ຘນາ ໂມເຈສິ. ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສາ ພນ຺ຘນາ ມຸຕ຺ຕາ ສີສໍ ນ຺ຫຕ຺ວາ ສການິ ເຄຫານິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ‘‘ຈິຣໍ ຊີວຕຸ ໂນ, ອຍ຺ຍາ, ມລ຺ລິກາ ເທວີ, ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ຊີວິຕໍ ລຠິມ຺ຫາ’’ຕິ ມລ຺ລິກາຍ ຄຸຓກຖໍ ກຖຍິໍສຸ. ສາຍນ຺ຫສມເຍ ຠິກ຺ຂູ ຘມ຺ມສຠາຍໍ ກຖໍ ສມຸຏ຺ຐາເປສຸໍ – ‘‘ອໂຫ ປຓ຺ຑິຕາ ວຕາຍໍ, ມລ຺ລິກາ, ອຕ຺ຕໂນ ປຎ຺ຎໍ ນິສ຺ສາຍ ເອຕ຺ຕກສ຺ສ ຊນສ຺ສ ຊີວິຕທານໍ ອທາສີ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາ ຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ນິສິນ຺ໂນວ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຄນ຺ຘກຸຏິໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຘມ຺ມສຠໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ‘‘ກາຍ ນຸຕ຺ຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອຕຣຫິ ກຖາຍ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ອິມາຍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ, ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ມລ຺ລິກາ, ອິທາເນວ ອຕ຺ຕໂນ ປຎ຺ຎໍ ນິສ຺ສາຍ ມຫາຊນສ຺ສ ຊີວິຕທານໍ ເທຕິ, ປຸພ຺ເພປິ ອທາສິເຍວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ປກາສນ຺ໂຕ ອຕີຕໍ ອາຫຣິ –

ອຕີເຕ ພາຣາຓສິຍໍ ຣຎ຺ໂຎ ປຸຕ຺ໂຕ ເອກໍ ນິຄ຺ໂຣຘຣຸກ຺ຂໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕາຍ ເທວຕາຍ ອາຍາຈິ – ‘‘ສາມິ ເທວຣາຊ, ອິມສ຺ມິໍ ຊມ຺ພຸທີເປ ເອກສຕຣາຊາໂນ ເອກສຕອຄ຺ຄມເຫສິໂຍ, ສຈາຫໍ ປິຕຸ ອຈ຺ຈເຍນ ຣຊ຺ຊໍ ລຠິສ຺ສາມີ, ເອເຕສໍ ຄລໂລຫິເຕນ ພລິໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ໂສ ປິຕຣິ ກາລກເຕ ຣຊ຺ຊໍ ປຕ຺ວາ ‘‘ເທວຕາຍ ເມ ອານຸຠາເວນ ຣຊ຺ຊໍ ປຕ຺ຕໍ, ພລິມສ຺ສາ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ມຫຕິຍາ ເສນາຍ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ເອກໍ ຣາຊານໍ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອປຣມ຺ປິ ອປຣມ຺ປີຕິ ສພ຺ເພ ຣາຊາໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ກຕ຺ວາ ສທ຺ຘິໍ ອຄ຺ຄມເຫສີຫິ ອາທາຍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອຸຄ຺ຄເສນສ຺ສ ນາມ ສພ຺ພກນິຏ຺ຐສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຘມ຺ມທິນ຺ນາ ນາມ ອຄ຺ຄມເຫສີ ຄຣຸຄພ຺ຠາ, ຕໍ ໂອຫາຍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕກຊນໍ ວິສປານກໍ ປາເຍຕ຺ວາ ມາເຣສ຺ສາມີ’’ຕິ ຣຸກ຺ຂມູລໍ ໂສຘາເປສິ. ເທວຕາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຍໍ ຣາຊາ ເອຕ຺ຕເກ ຣາຊາໂນ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘ມໍ ນິສ຺ສາຍ ຄຫິຕາ ອິເມ’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ເຕສໍ ຄລໂລຫິເຕນ ມຍ຺ຫໍ ພລິໍ ກາຕຸກາໂມ, ສເຈ ປນາຍໍ ເອເຕ ຆາເຕສ຺ສຕິ, ຊມ຺ພຸທີເປ ຣາຊວໍໂສ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ຣຸກ຺ຂມູເລປິ, ເມ ອສຸຈິ ຠວິສ຺ສຕິ, ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ ນຸ ໂຂ ເອຕໍ ນິວາເຣຕຸ’’ນ຺ຕິ. ສາ ອຸປຘາເຣນ຺ຕີ ‘‘ນາຫໍ ສກ຺ຂິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ເທວຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ‘‘ຕ຺ວໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສີ’’ຕິ ອາຫ. ຕາຍປິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອຎ຺ຎມ຺ປີຕິ ເອວໍ ສກລຈກ຺ກວາຬເທວຕາໂຍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຕາຫິປິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຣາຊູນໍ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ມຍໍ ນ ສກ຺ໂກມ, ອມ຺ຫາກໍ ປນ ຣາຊາ ອມ຺ເຫຫິ ປຸຎ຺ເຎນ ຈ ປຎ຺ຎາຍ ຈ ວິສິຏ຺ໂຐ, ຕໍ ປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ເຕຫິປິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕກາເລ ສກ຺ກໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ, ‘‘ເທວ, ຕຸມ຺ເຫສຸ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຕໍ ອາປນ຺ເນສຸ ຂຕ຺ຕິຍວໍໂສ ອຸປຈ຺ຉິຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ປຏິສຣຓໍ ໂຫຖາ’’ຕິ ອາຫ. ສກ຺ໂກ ‘‘ອຫມ຺ປິ ນໍ ປຏິພາຫິຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ, ອຸປາຍໍ ປນ ເຕ ວກ຺ຂາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸປາຍໍ ອາຈິກ຺ຂິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຕ຺ວໍ ຣຎ຺ໂຎ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ເສວ ຣຕ຺ຕວຕ຺ຖໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸກ຺ຂໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຄມນາກາຣໍ ທສ຺ເສຫິ. ອຖ ຕໍ ຣາຊາ ‘ເທວຕາ ຄຈ຺ຉຕິ, ນິວຕ຺ຕາເປສ຺ສາມິ ນ’ນ຺ຕິ ນານປ຺ປກາເຣນ ຍາຈິສ຺ສຕິ. ອຖ ນໍ ວເທຍ຺ຍາສິ ‘ຕ຺ວໍ ເອກສຕຣາຊາໂນ ສທ຺ຘິໍ ອຄ຺ຄມເຫສີຫິ ອາເນຕ຺ວາ ເຕສໍ ຄລໂລຫິເຕນ ພລິໍ ກຣິສ຺ສາມີ’ຕິ ມຍ຺ຫໍ ອາຍາຈິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄເສນສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ເທວິໍ ໂອຫາຍ ອາຄໂຕ, ນາຫໍ ຕາທິສສ຺ສ ມຸສາວາທສ຺ສ ພລິໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉາມີ’’ຕິ, ‘‘ເອວໍ ກິຣ ວຸຕ຺ເຕ ຣາຊາ ຕໍ ອາຓາເປສ຺ສຕິ, ສາ ຣຎ຺ໂຎ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາ ເອຕ຺ຕກສ຺ສ ຊນສ຺ສ ຊີວິຕທານໍ ທສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອິມິນາ ກາຣເຓນ ສກ຺ໂກ ເທວຕາຍ ອິມໍ ອຸປາຍໍ ອາຈິກ຺ຂິ. ເທວຕາ ຕຖາ ອກາສິ.

ຣາຊາປິ ຕໍ ອາຓາເປສິ. ສາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ເຕສໍ ຣາຊູນໍ ປຣິຍນ຺ເຕ ນິສິນ຺ນມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ຣາຊານເມວ ວນ຺ທິ. ຣາຊາ ‘‘ມຍິ ສພ຺ພຣາຊເຊຏ຺ຐເກ ຐິເຕ ສພ຺ພກນິຏ຺ຐໍ ອຕ຺ຕໂນ ສາມິກໍ ວນ຺ທຕີ’’ຕິ ຕສ຺ສາ ກຸຊ຺ຌິ. ອຖ ນໍ ສາ ອາຫ – ‘‘ກິໍ ມຍ຺ຫໍ ຕຍິ ປຏິພທ຺ຘໍ, ອຍໍ ປນ ເມ ສາມິໂກ ອິສ຺ສຣິຍສ຺ສ ທາຍໂກ, ອິມໍ ອວນ຺ທິຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ຕໍ ວນ຺ທິສ຺ສາມີ’’ຕິ? ຣຸກ຺ຂເທວຕາ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ເສວ ມຫາຊນສ຺ສ ‘‘ເອວໍ, ຠທ຺ເທ, ເອວໍ, ຠທ຺ເທ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ປຸປ຺ຜມຸຏ຺ຐິນາ ປູເຊສິ. ປຸນ ຣາຊາ ອາຫ – ‘‘ສເຈ ມໍ ນ ວນ຺ທສິ, ມຍ຺ຫໍ ຣຊ຺ຊສິຣິທາຍິກໍ ເອວໍ ມຫານຸຠາວໍ ເທວຕໍ ກສ຺ມາ ນ ວນ຺ທສີ’’ຕິ? ‘‘ມຫາຣາຊ, ຕຍາ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຎ຺ເຎ ຐຕ຺ວາ ຣາຊາໂນ ຄຫິຕາ, ນ ເທວຕາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ທິນ຺ນາ’’ຕິ. ປຸນປິ ຕໍ ເທວຕາ ‘‘ເອວໍ, ຠທ຺ເທ, ເອວໍ, ຠທ຺ເທ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເຖວ ປູເຊສິ. ປຸນ ສາ ຣາຊານໍ ອາຫ – ‘‘ຕ຺ວໍ ‘ເທວຕາຍ ເມ ເອຕ຺ຕກາ ຣາຊາໂນ ຄເຫຕ຺ວາ ທິນ຺ນາ’ຕິ ວເທສິ, ອິທານິ ເຕ ເທວຕາຍ ອຸປຣິ ວາມປສ຺ເສ ຣຸກ຺ໂຂ ອຄ຺ຄິນາ ທຑ຺ໂຒ, ສາ ຕໍ ອຄ຺ຄິໍ ນິພ຺ພາເປຕຸໍ ກສ຺ມາ ນາສກ຺ຂິ, ຍທິ ເອວໍ ມຫານຸຠາວາ’’ຕິ. ປຸນປິ ຕໍ ເທວຕາ ‘‘ເອວໍ, ຠທ຺ເທ, ເອວໍ, ຠທ຺ເທ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເຖວ ປູເຊສິ.

ສາ ກຖຍມານາ ຐິຕາ ໂຣທິ ເຈວ ຫສິ ຈ. ອຖ ນໍ ຣາຊາ ‘‘ກິໍ ອຸມ຺ມຕ຺ຕິກາສີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ກສ຺ມາ ເທວ ເອວໍ ວເທສິ’’? ‘‘ນ ມາທິສິໂຍ ອຸມ຺ມຕ຺ຕິກາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຖ ‘‘ນໍ ກິໍ ກາຣຓາ ໂຣທສິ ເຈວ ຫສສິ ຈາ’’ຕິ? ‘‘ສຸຓາຫິ, ມຫາຣາຊ, ອຫຎ຺ຫິ ອຕີເຕ ກຸລຘີຕາ ຫຸຕ຺ວາ ປຕິກຸເລ ວສນ຺ຕີ ສາມິກສ຺ສ ສຫາຍກໍ ປາຫຸນກໍ ອາຄຕໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສ ຠຕ຺ຕໍ ປຈິຕຸກາມາ ‘ມໍສໍ ອາຫຣາ’ຕິ ທາສິຍາ ກຫາປຓໍ ທຕ຺ວາ ຕາຍ ມໍສໍ ອລຠິຕ຺ວາ ອາຄຕາຍ ‘ນຕ຺ຖິ ມໍສ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເຄຫສ຺ສ ປຈ຺ຉິມຠາເຄ ສຍິຕາຍ ເອຬິກາຍ ສີສໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕໍ ສມ຺ປາເທສິໍ. ສາຫໍ ເອກິສ຺ສາຍ ເອຬິກາຍ ສີສໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈິຕ຺ວາ ປກ຺ກາວເສເສນ ຕສ຺ສາ ໂລມຄຓນາຍ ສີສຈ຺ເຉທໍ ປາປຸຓິໍ, ‘ຕ຺ວໍ ເອຕ຺ຕກໍ ຊນໍ ວຘິຕ຺ວາ ກທາ ທຸກ຺ຂາ ມຸຈ຺ຈິສ຺ສສີ’ຕິ ເອວມຫໍ ຕວ ທຸກ຺ຂໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕີ ໂຣທິ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

‘‘ເອກິສ຺ສາ ກຓ຺ຐໍ ເຉຕ຺ວານ, ໂລມຄຓນາຍ ປຈ຺ຈິສໍ;

ພຫູນໍ ກຓ຺ເຐ ເຉຕ຺ວານ, ກຖໍ ກາຫສິ ຂຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ.

ອຖ ‘‘ກສ຺ມາ ຕ຺ວໍ ຫສສີ’’ຕິ? ‘‘‘ເອຕສ຺ມາ ທຸກ຺ຂາ ມຸຕ຺ຕາມ຺ຫີ’ຕິ ຕຸສ຺ສິຕ຺ວາ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ປຸນປິ ຕໍ ເທວຕາ ‘‘ເອວໍ, ຠທ຺ເທ, ເອວໍ, ຠທ຺ເທ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜມຸຏ຺ຐິນາ ປູເຊສິ. ຣາຊາ ‘‘ອໂຫ ເມ ຠາຣິຍໍ ກຕໍ ກມ຺ມໍ, ອຍໍ ກິຣ ເອກໍ ເອຬິກໍ ວຘິຕ຺ວາ ນິຣເຍ ປກ຺ກາວເສເສນ ຕສ຺ສາ ໂລມຄຓນາຍ ສີສຈ຺ເຉທໍ ປາປຸຓິ, ອຫໍ ເອຕ຺ຕກໍ ຊນໍ ວຘິຕ຺ວາ ກທາ ໂສຕ຺ຖິໍ ປາປຸຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສພ຺ເພ ຣາຊາໂນ ໂມເຈຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ມຫລ຺ລກຕເຣ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ທຫຣທຫຣານໍ ອຎ຺ຊລິໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ສພ຺ເພ ຂມາເປຕ຺ວາ ສກສກຏ຺ຐານເມວ ປຫິຓິ.

ສຕ຺ຖາ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ນ ອິທາເນວ, ມລ຺ລິກາ ເທວີ, ອຕ຺ຕໂນ ປຎ຺ຎໍ ນິສ຺ສາຍ ມຫາຊນສ຺ສ ຊີວິຕທານໍ ເທຕິ, ປຸພ຺ເພປິ ອທາສິເຍວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຕີຕໍ ສໂມຘາເນສິ – ‘‘ຕທາ ພາຣາຓສິຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ອໂຫສິ, ຘມ຺ມທິນ຺ນາ, ເທວີ ມລ຺ລິກາ, ຣຸກ຺ຂເທວຕາ ອຫເມວາ’’ຕິ. ເອວໍ ອຕີຕໍ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ປຸນ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ປາຓາຕິປາໂຕ ນາມ ນ ກຕ຺ຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕໂກ. ປາຓາຕິປາຕິໂນ ຫິ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ໂສຈນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມາ ຄາຖາ ອາຫ –

‘‘ອິຘ ໂສຈຕິ ເປຈ຺ຈ ໂສຈຕິ,

ປາປກາຣີ ອຸຠຍຕ຺ຖ ໂສຈຕິ;

ໂສ ໂສຈຕິ ໂສ ວິຫຎ຺ຎຕິ,

ທິສ຺ວາ ກມ຺ມກິລິຏ຺ຐມຕ຺ຕໂນ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໕);

‘‘ເອວໍ ເຈ ສຕ຺ຕາ ຊາເນຍ຺ຍຸໍ, ທຸກ຺ຂາຍໍ ຊາຕິສມ຺ຠໂວ;

ນ ປາໂຓ ປາຓິນໍ ຫຎ຺ເຎ, ປາຓຆາຕີ ຫິ ໂສຈຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑.໑໘);

ອຎ຺ຎຕຣປຸຣິສວຕ຺ຖຸ ປຐມໍ.