໖. ຣຸຣຸມິຄຣາຊຈຣິຍາວຓ຺ຓນາ

໔໘. ຉຏ຺ເຐ ສຸຕຕ຺ຕກນກສນ຺ນິໂຠຕິ ຍຖາ ສຸຏ຺ຐຸ ອປຄຕສພ຺ພກາຬໂກ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອຄ຺ຄິມ຺ຫິ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສຸຕຕ຺ຕກນກສນ຺ນິໂຠ. ມິຄຣາຊາ ຣຸຣຸ ນາມາຕິ ຊາຕິສິທ຺ເຘນ ນາເມນ ຣຸຣຸ ນາມ ມິຄຣາຊາ, ຊາຕິໂຕ ຣຸຣຸ, ມິຄານຎ຺ຈ ຣາຊາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣມສີລສມາຫິໂຕຕິ ອຸຕ຺ຕມສີລສມາຫິໂຕ, ວິສຸທ຺ຘສີໂລ ເຈວ ສມາຫິຕຈິຕ຺ໂຕ ຈ, ວິສຸທ຺ຘສີເລ ວາ ສມ຺ມາ ອາຫິຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕທາ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ຣຸຣຸມິຄໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ສຣີຣຈ຺ຉວິ ສຸຏ຺ຐຸ ຕາເປຕ຺ວາ ມຊ຺ຊິຕກຎ຺ຈນປຏ຺ຏວຓ຺ໂຓ ອໂຫສິ, ຫຕ຺ຖປາທາ ລາຂາຣສປຣິກມ຺ມກຕາ ວິຍ, ນງ຺ຄຸຏ຺ຐໍ ຈມຣີນງ຺ຄຸຏ຺ຐໍ ວິຍ, ສິງ຺ຄານິ ຣຊຕທາມວຓ຺ຓານິ ອກ຺ຂີນິ ສຸມຊ຺ຊິຕມຓິຄຸຬິກາ ວິຍ, ມຸຂໍ ໂອທຫິຕ຺ວາ ຐປິຕຣຕ຺ຕກມ຺ພລເຄຓ຺ຑຸກາ ວິຍ. ໂສ ຊນສໍສຄ຺ຄໍ ປຫາຍ ວິເວກວາສໍ ວສິຕຸກາໂມ ປຣິວາຣໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ເອກໂກວ ຄງ຺ຄານິວຕ຺ຕເນ ຣມຓີເຍ ສາລມິສ຺ສເກ ສຸປຸປ຺ຜິຕປວເນ ວສຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໔໙. ‘‘ຣມ຺ເມ ປເທເສ ຣມຓີເຍ, ວິວິຕ຺ເຕ ອມນຸສ຺ສເກ;

ຕຕ຺ຖ ວາສໍ ອຸປຄຎ຺ຉິໍ, ຄງ຺ຄາກູເລ ມໂນຣເມ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຣມ຺ເມ ປເທເສຕິ ມຸຕ຺ຕາຕລສທິສວາລຸກາຈຸຓ຺ຓປຓ຺ຑເຣຫິ ຠູມິຠາເຄຫິ ສິນິທ຺ຘຫຣິຕຕິຓສຎ຺ຈຣິເຕຫິ ວນຕ຺ຖເລຫິ ຈິຕ຺ຕຕ຺ຖຣເຓຫິ ວິຍ ນານາວຓ຺ຓວິຈິຕ຺ເຕຫິ ສິລາຕເລຫິ ມຓິກ຺ຂນ຺ຘນິມ຺ມລສລິເລຫິ ຊລາສເຍຫິ ຈ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຈ ອິນ຺ທໂຄປກວຓ຺ຓາຍ ຣຕ຺ຕາຍ ສຸຂສມ຺ຜສ຺ສາຍ ຕິຓຊາຕິຍາ ສຎ຺ຉນ຺ນຕ຺ຕາ ຣມ຺ເມ ອຣຎ຺ຎປ຺ປເທເສ. ຣມ຺ມຓີເຍຕິ ປຸປ຺ຜຜລປລ຺ລວາລງ຺ກຕວິປຸລສາຂາວິນທ຺ເຘຫິ ນານາວິຘທິຊຄຓູປກູຊິເຕຫິ ວິວິຘຕຣຸລຕາວນວິຣາຊິເຕຫິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອມ຺ພສາລວນສຓ຺ຑມຓ຺ຑິເຕຫິ ວນຄຫເນຫິ ອຸປໂສຠິຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ປວິຏ຺ຐສ຺ສ ຊນສ຺ສ ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນ ຣມຓີເຍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ຣຸຣຸມິຄຣາຊຊາຕເກ –

‘‘ເອຕສ຺ມິໍ ວນສຓ຺ຑສ຺ມິໍ, ອມ຺ພາ ສາລາ ຈ ປຸປ຺ຜິຕາ;

ອິນ຺ທໂຄປກສຎ຺ຉນ຺ໂນ, ເອຕ຺ເຖໂສ ຕິຏ຺ຐເຕ ມິໂຄ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໓.໑໑໙);

ວິວິຕ຺ເຕຕິ ຊນວາສວິຣເຫນ ສຸຎ຺ເຎ. ອມນຸສ຺ສເກຕິ ສຎ຺ຈຣຓມນຸສ຺ສານມ຺ປິ ຕຕ຺ຖ ອຠາເວນ ມນຸສ຺ສຣຫິເຕ. ມໂນຣເມຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິເສສໂຕ ປວິເວກກາມານໍ ມໂນ ຣເມຕີຕິ ມໂນຣເມ.

໕໐. ອຖ ອຸປຣິຄງ຺ຄາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຖາຕິ ອຘິກາເຣ ນິປາໂຕ, ເຕນ ມຍິ ຕຕ຺ຖ ຕຖາ ວສນ຺ເຕ ອິທໍ ອຘິກາຣນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ທີເປຕິ. ອຸປຣິຄງ຺ຄາຍາຕິ ຄງ຺ຄາຍ ນທິຍາ ອຸປຣິໂສເຕ. ຘນິເກຫິ ປຣິປີຬິໂຕຕິ ອິຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍ ທາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອິຓາຍິເກຫິ ໂຈທິຍມາໂນ.

ເອໂກ ກິຣ ພາຣາຓສິເສຏ຺ຐິ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຍໍ ສິປ຺ປໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ກິລມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ກິຎ຺ຈິ ສິປ຺ປໍ ນ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປສິ. ຄີຕວາທິຕນຈ຺ຈຂາທນໂຠຊນໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ນ ກິຎ຺ຈິ ອຎ຺ຎາສິ. ຕໍ ວຍປ຺ປຕ຺ຕໍ ປຕິຣູເປນ ທາເຣນ ສໍໂຍເຊຕ຺ວາ ຘນໍ ນິຍ຺ຍາເຕຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ກາລມກໍສຸ. ໂສ ເຕສໍ ອຈ຺ຈເຍນ ອິຕ຺ຖິຘຸຕ຺ຕສຸຣາຘຸຕ຺ຕາທິປຣິວຸໂຕ ນານາພ຺ຍສນມຸເຂຫິ ສພ຺ພໍ ຘນໍ ວິທ຺ຘໍເສຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອິຓໍ ອາທາຍ ຕມ຺ປິ ທາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຘນິເກຫິ ໂຈທິຍມາໂນ ‘‘ກິໍ ມຍ຺ຫໍ ຊີວິເຕນ, ເຕເນວມ຺ຫິ ອຕ຺ຕຠາເວນ ອຎ຺ໂຎ ວິຍ ຊາໂຕ, ມຣຓໍ ເມ ເສຍ຺ໂຍ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອິຓາຍິເກ ອາຫ – ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ອິຓປຓ຺ຓານິ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉຖ, ຄງ຺ຄາຕີເຣ ເມ ນິຫິຕໍ ກຸລສນ຺ຕກໍ ຘນໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ໂວ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ. ເຕ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອຄມໍສຸ. ໂສ ‘‘ອິຘ ຘນໍ, ເອຕ຺ຖ ຘນ’’ນ຺ຕິ ນິຘິຏ຺ຐານໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ໂຕ ວິຍ ‘‘ເອວໍ ເມ ອິຓໂມກ຺ໂຂ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ປລາຍິຕ຺ວາ ຄງ຺ຄາຍໍ ປຕິ. ໂສ ຈຓ຺ຑໂສເຕນ ວຸຍ຺ຫນ຺ໂຕ ກາຣຸຎ຺ຎຣວໍ ຣວິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຖ ອຸປຣິຄງ຺ຄາຍາ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ຊີວາມິ ວາ ມຣາມິ ວາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຄງ຺ຄາໂສເຕ ປຕິໂຕ ຊີວາມິ ວາ ມຣາມິ ວາ, ຊີວິຕໍ ວາ ເມ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕຸ ມຣຓໍ ວາ, ອຸຠຍຖາປິ ອິຓາຍິກປີຬາ ນ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໕໑. ມຊ຺ເຌ ຄງ຺ຄາຍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ໂສ ປຸຣິໂສ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ຄງ຺ຄາຍ ວຸຍ຺ຫມາໂນ ຊີວິຕເປມສ຺ສ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ມຣຓໍ ອປ຺ປຕ຺ໂຕ ມຣຓຠຍຕຊ຺ຊິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ກຣຸຓໍ ຣວໍ ຣວນ຺ໂຕ ຄງ຺ຄາຍ ມຊ຺ເຌ ມໂຫທເກນ ຄຈ຺ຉຕິ.

໕໒. ອຖ ມຫາປຸຣິໂສ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕສມເຍ ຕສ຺ສ ຕໍ ກຣຸຓໍ ປຣິເທວນ຺ຕສ຺ສ ປຣິເທວິຕສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ມນຸສ຺ສສທ຺ໂທ ສູຍຕິ, ມາ ມຍິ ອິຘ ຘຣນ຺ເຕ ມຣຕຸ, ຊີວິຕມສ຺ສ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ສຍນຄຸມ຺ພາ ວຸຏ຺ຐາຍ ນທີຕີຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ອມ຺ໂຠ ປຸຣິສ, ມາ ຠາຍິ, ຊີວິຕໍ ເຕ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອສ຺ສາເສຕ຺ວາ ໂສຕໍ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍ ປິຏ຺ຐິຍໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຕີຣໍ ປາເປຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານໍ ເນຕ຺ວາ ປຣິສ຺ສມໍ ວິໂນເທຕ຺ວາ ຜລາຜລານິ ທຕ຺ວາ ທ຺ວີຫຕີຫຈ຺ຈເຍນ ຕໍ ອາຫ – ‘‘ອມ຺ໂຠ ປຸຣິສ, ອຫໍ ຕໍ ພາຣາຓສິຄາມິມຄ຺ຄໍ ປາເປສ຺ສາມິ, ຕ຺ວໍ ‘ອສຸກຏ຺ຐາເນ ນາມ ກຎ຺ຈນມິໂຄ ວສຕີ’ຕິ ມາ ກສ຺ສຈິ ອາໂຣເຈຫີ’’ຕິ. ໂສ ‘‘ສາຘຸ, ສາມີ’’ຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິ. ມຫາສຕ຺ໂຕ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ປິຏ຺ຐິໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ພາຣາຓສິມຄ຺ເຄ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕສ຺ສາຫໍ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວານ, ກຣຸຓໍ ປຣິເທວໂຕ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ໂກສິ ຕ຺ວໍ ນໂຣຕິ ຕ຺ວໍ ໂກ ມນຸສ຺ໂສ ອສິ, ກຸໂຕ ອິຘ ວຸຍ຺ຫມາໂນ ອາຄໂຕສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໓. ອຕ຺ຕໂນ ກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກິຣິຍໍ. ຘນິເກຫິ ຠີໂຕຕິ ອິຓາຍິເກຫິ ອຸພ຺ພິຄ຺ໂຄ. ຕສິໂຕຕິ ອຸຕ຺ຣສ຺ໂຕ.

໕໔. ຕສ຺ສ ກຕ຺ວານ ກາຣຸຎ຺ຎໍ, ຈຊິຕ຺ວາ ມມ ຊີວິຕນ຺ຕິ ກາຣຸຎ຺ຎໍ ກຕ຺ວາ ມຫາກຣຸຓາຍ ສມຸສ຺ສາຫິໂຕ ມມ ຊີວິຕໍ ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ. ປວິສິຕ຺ວາ ນີຫຣິໍ ຕສ຺ສາຕິ ນທິໍ ປວິສິຕ຺ວາ ໂສຕໍ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ອຸຊຸກເມວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມມ ປິຏ຺ຐິໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຕໂຕ ຕໍ ນີຫຣິໍ. ຕສ຺ສາຕິ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ. ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິປິ ປາຬິ, ຕຕ຺ຖ ນທິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນ຺ຘກາຣມ຺ຫິ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ຣຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ຘກາຣສມເຍ, ກາຬປກ຺ຂຣຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໕. ອສ຺ສຕ຺ຖກາລມຎ຺ຎາຍາຕິ ປຣິສ຺ສມໍ ອປເນຕ຺ວາ ຜລາຜລານິ ທຕ຺ວາ ທ຺ວີຫຕີຫຈ຺ຈເຍນ ກິລມຖສ຺ສ ວິຄຕກາລໍ ຊານິຕ຺ວາ. ເອກໍ ຕໍ ວຣໍ ຍາຈາມີຕິ ອຫໍ ຕໍ ເອກໍ ວຣໍ ຍາຈາມິ, ມຍ຺ຫໍ ເອກໍ ວຣໍ ເທຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ຕໍ ວຣນ຺ຕິ ເຈ? ອາຫ – ມາ ມໍ ກສ຺ສຈິ ປາວທາຕິ ‘‘ອສຸກຏ຺ຐາເນ ສຸວຓ຺ຓມິໂຄ ວສຕີ’’ຕິ ກສ຺ສຈິ ຣຎ຺ໂຎ ວາ ຣາຊມຫາມຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ມໍ ມາ ປາວທ.

ອຖ ຕສ຺ມິໍ ປຸຣິເສ ພາຣາຓສິໍ ປວິຏ຺ຐທິວເສເຍວ ໂສ ຣາຊາ ‘‘ອຫໍ, ເທວ, ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓໍ ມິຄໍ ມຍ຺ຫໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕໍ ສຸປິເນນ ອທ຺ທສໍ, ອຫຎ຺ຫິ ສຈ຺ຈສຸປິນາ, ອທ຺ຘາ ໂສ ວິຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ກຎ຺ຈນມິຄສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ໂສຕຸກາມາ ລຠິສ຺ສາມິ ເຈ ຊີວິສ຺ສາມິ, ໂນ ເຈ ເມ ຊີວິຕໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອຄ຺ຄມເຫສິຍາ ວຸຕ຺ໂຕ ຕໍ ອສ຺ສາເສຕ຺ວາ ‘‘ສເຈ ມນຸສ຺ສໂລເກ ອຕ຺ຖິ, ລຠິສ຺ສສີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ‘‘ສຸວຓ຺ຓມິຄາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ອາມ, ເທວ, ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ສຫສ຺ສຕ຺ຖວິກໍ ສຸວຓ຺ຓຈງ຺ໂກຏເກ ຐເປຕ຺ວາ ຕໍ ຫຕ຺ຖິກ຺ຂນ຺ຘໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ນຄເຣ ເຠຣິໍ ຈຣາເປສິ – ‘‘ໂຍ ສຸວຓ຺ຓມິຄໍ ອາຈິກ຺ຂິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ຫຕ຺ຖິນາ ສທ຺ຘິໍ ອິມໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ. ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິມ຺ປິ ທາຕຸກາໂມ ຫຸຕ຺ວາ –

‘‘ຕສ຺ສ ຄາມວຣໍ ທມ຺ມິ, ນາຣິໂຍ ຈ ອລງ຺ກຕາ;

ໂຍ ເມຕໍ ມິຄມກ຺ຂາຕິ, ມິຄານໍ ມິຄມຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໓.໑໑໗) –

ຄາຖໍ ສຸວຓ຺ຓປຏ຺ເຏ ລິຂາເປຕ຺ວາ ສກລນຄເຣ ວາຈາເປສິ. ອຖ ໂສ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ຕໍ ຄາຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຣາຊປຸຣິສານໍ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ເອວຣູປໍ ມິຄໍ ອາຈິກ຺ຂິສ຺ສາມິ, ມໍ ຣາຊານໍ ທສ຺ເສຖາ’’ຕິ ອາຫ. ຣາຊປຸຣິສາ ຕໍ ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕິກໍ ເນຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ຣາຊາ ‘‘ສຈ຺ຈໍ, ໂຠ, ອທ຺ທສາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ໂສ ‘‘ສຈ຺ຈໍ, ເທວ, ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ອາຄຈ຺ຉຕຸ, ອຫໍ ຕໍ ທສ຺ເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຫ. ຣາຊາ ຕເມວ ປຸຣິສໍ ມຄ຺ຄເທສກໍ ກຕ຺ວາ ມຫນ຺ເຕນ ປຣິວາເຣນ ຕໍ ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເຕນ ມິຕ຺ຕທຸພ຺ຠິນາ ປຸຣິເສນ ທສ຺ສິຕໍ ປເທສໍ ອາວຸຘຫຕ຺ເຖ ປຸຣິເສ ສມນ຺ຕໂຕວ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ‘‘ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ສຍໍ ກຕິປເຍຫິ ຊເນຫິ ສທ຺ຘິໍ ເອກມນ຺ເຕ ອຏ຺ຐາສິ. ໂສປິ ປຸຣິໂສ ອວິທູເຣ ອຏ຺ຐາສິ. ມຫາສຕ຺ໂຕ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ມຫໂຕ ພລກາຍສ຺ສ ສທ຺ໂທ, ອທ຺ຘາ ຕມ຺ຫາ ເມ ປຸຣິສາ ຠເຍນ ອຸປ຺ປນ຺ເນນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍ ສກລປຣິສໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ຐິຕຏ຺ຐາເນເຍວ ເມ ໂສຕ຺ຖິ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຣາຊາຠິມຸໂຂ ປາຍາສິ. ຣາຊາ ຕໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ນາຄພໂລ ອວຕ຺ຖຣນ຺ໂຕ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ ສຣໍ ສນ຺ນຍ຺ຫິຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ມິຄໍ ສນ຺ຕາເສຕ຺ວາ ສເຈ ປລາຍຕິ, ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ທຸພ຺ພລໍ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ໂພຘິສຕ຺ຕາຠິມຸໂຂ ອໂຫສິ. ມຫາສຕ຺ໂຕ –

‘‘ອາຄເມຫິ ມຫາຣາຊ, ມາ ມໍ ວິຊ຺ຌິ ຣເຖສຠ;

ໂກ ນຸ ເຕ ອິທມກ຺ຂາສິ, ເອຕ຺ເຖໂສ ຕິຏ຺ຐເຕ ມິໂຄ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໓.໑໒໑) –

ຄາຖໍ ອຠາສິ. ຣາຊາ ຕສ຺ສ ມຘຸຣກຖາຍ ພຊ຺ຌິຕ຺ວາ ສຣໍ ປຏິສໍຫຣິຕ຺ວາ ຄາຣເວນ ອຏ຺ຐາສິ. ມຫາສຕ຺ໂຕປິ ຣາຊານໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມຘຸຣປຏິສນ຺ຖາຣໍ ອກາສິ. ມຫາຊໂນປິ ສພ຺ພາວຸຘານິ ອປເນຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ປຣິວາເຣສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໕໖. ‘‘ນຄຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວານ ອາຈິກ຺ຂິ, ປຸຈ຺ຉິໂຕ ຘນເຫຕຸໂກ;

ຣາຊານໍ ໂສ ຄເຫຕ຺ວານ, ອຸປຄຎ຺ຉິ ມມນ຺ຕິກ’’ນ຺ຕິ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ໂຍ ມິຕ຺ຕທຸພ຺ຠີ ປາປປຸຣິໂສ ຊີວິຕໍ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ ຕຖາ ມຍາ ປາຓສໍສຍໂຕ ໂມຈິໂຕ ພາຣາຓສິນຄຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ລທ຺ຘພ຺ພຘນນິມິຕ຺ຕໍ ຣຎ຺ໂຎ ມໍ ອາຈິກ຺ຂິ, ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ໂສ ຣຎ຺ໂຎ ຄາຫາເປຕຸໍ ມຄ຺ຄເທສໂກ ຫຸຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມມ ສນ຺ຕິກມຸປາຄມີຕິ.

ມຫາສຕ຺ໂຕ ສຸວຓ຺ຓກິງ຺ກິຓິກໍ ຈາເລນ຺ໂຕ ວິຍ ມຘຸຣສ຺ສເຣນ ຣາຊານໍ ປຸນ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ໂກ ນຸ ເຕ ອິທມກ຺ຂາສິ, ເອຕ຺ເຖໂສ ຕິຏ຺ຐເຕ ມິໂຄ’’ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ໂສ ປາປປຸຣິໂສ ໂຖກໍ ປຏິກ຺ກມິຕ຺ວາ ໂສຕປເຖ ອຏ຺ຐາສິ. ຣາຊາ ‘‘ອິມິນາ ເມ ຕ຺ວໍ ທສ຺ສິໂຕ’’ຕິ ຕໍ ປຸຣິສໍ ນິທ຺ທິສິ. ຕໂຕ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ –

‘‘ສຈ຺ຈໍ ກິເຣວ ມາຫໍສຸ, ນຣາ ເອກຈ຺ຈິຍາ ອິຘ;

ກຏ຺ຐໍ ນິປ຺ລວິຕໍ ເສຍ຺ໂຍ, ນ ຕ຺ເວເວກຈ຺ຈິໂຍ ນໂຣ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໓.໑໒໓) –

ຄາຖມາຫ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຣາຊາ ສໍເວຄຊາໂຕ –

‘‘ກິໍ ນຸ ຣຸຣຸ ຄຣຫສິ ມິຄານໍ, ກິໍ ປກ຺ຂີນໍ ກິໍ ປນ ມານຸສານໍ;

ຠຍຎ຺ຫິ ມໍ ວິນ຺ທຕິນປ຺ປຣູປໍ, ສຸຕ຺ວານ ຕໍ ມານຸສິໍ ຠາສມານ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໓.໑໒໔) –

ຄາຖມາຫ. ຕໂຕ ມຫາປຸຣິໂສ ‘‘ມຫາຣາຊ, ນ ມິຄໍ ນ ປກ຺ຂິໍ ຄຣຫາມິ, ມນຸສ຺ສໍ ປນ ຄຣຫາມີ’’ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ –

‘‘ຍມຸທ຺ຘຣິໍ ວາຫເນ ວຸຍ຺ຫມານໍ, ມໂຫທເກ ສລິເລ ສີຆໂສເຕ;

ຕໂຕນິທານໍ ຠຍມາຄຕໍ ມມ, ທຸກ຺ໂຂ ຫເວ ຣາຊ ອສພ຺ຠິ ສງ຺ຄໂມ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໓.໑໒໕) –

ອາຫ.

ຕຕ຺ຖ ນິປ຺ລວິຕນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕໍ, ເອກຈ຺ຈິໂຍຕິ ເອກຈ຺ໂຈ ມິຕ຺ຕທຸພ຺ຠີ ປາປປຸຣິໂສ ອຸທເກ ປຕນ຺ໂຕປິ ອຸຕ຺ຕາຣິໂຕ ນຕ຺ເວວ ເສຍ຺ໂຍ. ກຏ຺ຐຎ຺ຫິ ນານປ຺ປກາເຣນ ອຸປກາຣາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ມິຕ຺ຕທຸພ຺ຠີ ປນ ວິນາສາຍ, ຕສ຺ມາ ຕໂຕ ກຏ຺ຐເມວ ວຣຕຣນ຺ຕິ. ມິຄານນ຺ຕິ ຣຸຣຸມິຄຣາຊ, ມິຄານໍ ກິໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຄຣຫສິ, ອຸທາຫຸ ປກ຺ຂີນໍ ມນຸສ຺ສານນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ຠຍຎ຺ຫິ ມໍ ວິນ຺ທຕິນປ຺ປຣູປນ຺ຕິ ມຫນ຺ຕໍ ຠຍໍ ມໍ ປຏິລຠຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ ວິຍ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວາຫເນຕິ ປຕິຕປຕິເຕ ວຫິຕຸໍ ສມຕ຺ເຖ ຄງ຺ຄາວເຫ. ມໂຫທເກ ສລິເລຕິ ມໂຫທກີຠູເຕ ສລິເລ. ອຸຠເຍນາປິ ຄງ຺ຄາວຫສ຺ສ ພຫູທກຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕໂຕ ນິທານນ຺ຕິ, ມຫາຣາຊ, ໂຍ ມຍ຺ຫໍ ຕຍາ ທສ຺ສິໂຕ ປຸຣິໂສ, ເອໂສ ມຍາ ຄງ຺ຄາຍ ວຸຍ຺ຫມາໂນ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕສມເຍ ກຣຸຓໍ ປຣິເທວນ຺ໂຕ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕາຣິໂຕ, ຕໂຕນິທານໍ ອິທໍ ມຍ຺ຫໍ ຠຍມາຄຕໍ, ອສປ຺ປຸຣິເສຫິ ສມາຄໂມ ນາມ ທຸກ຺ໂຂຕິ.

ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຣາຊາ ຕສ຺ສ ກຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ພຫູປກາຣສ຺ສ ນາມ ຄຸຓໍ ນ ຊານາຕິ, ທຸກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ນໍ ຊີວິຕກ຺ຂຍໍ ປາເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ສຣໍ ສນ຺ນຍ຺ຫິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໕໗. ‘‘ຍາວຕາ ກຣຓໍ ສພ຺ພໍ, ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣຈິຕໍ ມຍາ;

ຣາຊາ ສຸຕ຺ວານ ວຈນໍ, ອຸສຸໍ ຕສ຺ສ ປກປ຺ປຍິ;

ອິເຘວ ຆາຕຍິສ຺ສາມິ, ມິຕ຺ຕທຸພ຺ຠິໍ ອນຣິຍ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຍາວຕາ ກຣຓນ຺ຕິ ຍໍ ຕສ຺ສ ມຍາ ກຕໍ ອຸປກາຣກຣຓໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ. ປກປ຺ປຍີຕິ ສນ຺ນຍ຺ຫິ. ມິຕ຺ຕທຸພ຺ຠິນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ມິຕ຺ເຕສຸ ອຸປກາຣີສຸ ທຸພ຺ຠນສີລໍ.

ຕໂຕ ມຫາສຕ຺ໂຕ ‘‘ເອສ ພາໂລ ມໍ ນິສ຺ສາຍ ມາ ນສ຺ສີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ມຫາຣາຊ, ວໂຘ ນາເມສ ພາລສ຺ສ ວາ ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ວາ ນ ສາຘູຫິ ປສໍສິໂຕ, ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ຄຣຫິໂຕ ເອວ, ຕສ຺ມາ ມາ ອິມໍ ຆາເຕຫິ, ອຍໍ ຍຖາຣຸຈິ ຄຈ຺ຉຕຸ, ຍຎ຺ເຈວ ຕສ຺ສ ‘ທສ຺ສາມີ’ຕິ ຕຍາ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ, ຕມ຺ປິ ອຫາເປຕ຺ວາວ ເທຫີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ອຫຎ຺ຈ ເຕ ຍໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ, ຕໍ ກຣິສ຺ສາມິ, ອຕ຺ຕານໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ອາຫ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໕໘. ‘‘ຕມຫໍ ອນຸຣກ຺ຂນ຺ໂຕ, ນິມ຺ມິນິໍ ມມ ອຕ຺ຕນາ;

ຕິຏ຺ຐເຕໂສ ມຫາຣາຊ, ກາມກາໂຣ ຠວາມິ ເຕ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ນິມ຺ມິນິນ຺ຕິ ຕໍ ມິຕ຺ຕທຸພ຺ຠິໍ ປາປປຸຄ຺ຄລໍ ອນຸຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ມມ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ຕໍ ປຣິວຕ຺ເຕສິໍ, ອຕ຺ຕານໍ ຣຎ຺ໂຎ ນິຍ຺ຍາເຕຕ຺ວາ ຣາຊຫຕ຺ຖໂຕ ປຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ມຣຓໍ ນິວາເຣສິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິຏ຺ຐເຕໂສຕິອາທິ ວິນິມຍາກາຣທສ຺ສນໍ.

໕໙. ອິທານິ ຍທຕ຺ຖໍ ໂສ ອຕ຺ຕວິນິມໂຍ ກໂຕ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ໂອສານຄາຖມາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຕທາ ມໍ ນິສ຺ສາຍ ຕໍ ມິຕ຺ຕທຸພ຺ຠິໍ ປຸຣິສໍ ຕສ຺ມິໍ ຣຎ຺ເຎ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕຸກາເມ ອຫໍ ອຕ຺ຕານໍ ຣຎ຺ໂຎ ປຣິຈ຺ຈຊນ຺ໂຕ ມມ ສີລເມວ ອນຸຣກ຺ຂິໍ, ຊີວິຕໍ ປນ ນາຣກ຺ຂິໍ. ຍໍ ປນາຫເມວ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວິຕນິຣເປກ຺ຂໍ ສີລວາ ອາສິໍ, ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ເອວ ກາຣຓາຕິ.

ອຖ ຣາຊາ ໂພຘິສຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວິຕໍ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ມຣເຓ ນິວາເຣນ຺ເຕ ຕຸຏ຺ຐມານໂສ ‘‘ຄຈ຺ຉ, ໂຠ, ມິຄຣາຊສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄເຫນ ມມ ຫຕ຺ຖໂຕ ມຣຓາ ມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຍຖາປຏິຎ຺ຎາຍ ຕຎ຺ຈສ຺ສ ຘນໍ ທາເປສິ. ມຫາສຕ຺ຕສ຺ສ ຍຖາຣຸຈິຍາວ ອນຸຊານິຕ຺ວາ ຕໍ ນຄຣໍ ເນຕ຺ວາ ນຄຣຎ຺ຈ ໂພຘິສຕ຺ຕຎ຺ຈ ອລງ຺ກາຣາເປຕ຺ວາ ເທວິຍາ ຘມ຺ມໍ ເທສາເປສິ. ມຫາສຕ຺ໂຕ ເທວິໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ຈ ຣາຊປຣິສາຍ ຈ ມຘຸຣາຍ ມນຸສ຺ສຠາສາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ທສຫິ ຣາຊຘມ຺ເມຫິ ໂອວທິຕ຺ວາ ມຫາຊນໍ ອນຸສາສິຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວາ ມິຄຄຓປຣິວຸໂຕ ວາສໍ ກປ຺ເປສິ. ຣາຊາປິ ມຫາສຕ຺ຕສ຺ສ ໂອວາເທ ຐຕ຺ວາ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ອຠຍໍ ທຕ຺ວາ ທານາທີນິ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ວາ ສຸຄຕິປຣາຍໂນ ອໂຫສິ.

ຕທາ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ເທວທຕ຺ໂຕ ອໂຫສິ, ຣາຊາ ອານນ຺ໂທ, ຣຸຣຸມິຄຣາຊາ ໂລກນາໂຖ.

ຕສ຺ສ ອິຘາປິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຍຖາຣຫໍ ເສສປາຣມິໂຍ ນິທ຺ຘາເຣຕພ຺ພາ. ຕຖາ ອິຘາປິ ປວິເວກາຣາມຕາຍ ຊນສໍສຄ຺ຄໍ ອນິຈ຺ຉໂຕ ຍູຖໍ ປຫາຍ ເອກກວິຫາໂຣ, ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕສມເຍ ນທິຍາ ວຸຍ຺ຫມານສ຺ສ ກຣຸຓໍ ປຣິເທວນ຺ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ອຏ຺ຏສ຺ສຣໍ ສຸຕ຺ວາ ສຍິຕຏ຺ຐານໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ນທີຕີຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມຫາຄງ຺ຄາຍ ມຫຕິ ອຸທໂກເຆ ວຕ຺ຕມາເນ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວິຕໍ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ໂສຕໍ ປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕໍ ປຸຣິສໍ ອຕ຺ຕໂນ ປິຏ຺ຐິຍໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຕີຣໍ ປາເປຕ຺ວາ ສມສ຺ສາເສຕ຺ວາ ຜລາຜລາທີນິ ທຕ຺ວາ ປຣິສ຺ສມວິໂນທນໍ, ປຸນ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ປິຏ຺ຐິໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ ມຫາມຄ຺ເຄ ໂອຕາຣຓໍ, ສຣໍ ສນ຺ນຍ຺ຫິຕ຺ວາ ວິຊ຺ຌິສ຺ສາມີຕິ ອຠິມຸເຂ ຐິຕສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ນິພ຺ຠເຍນ ຫຸຕ຺ວາ ປຏິມຸຂເມວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຐມຕຣໍ ມນຸສ຺ສຠາສາຍ ອາລປິຕ຺ວາ ມຘຸຣປຏິສນ຺ຖາຣກຣຓໍ, ມິຕ຺ຕທຸພ຺ຠີ ປາປປຸຣິສໍ ຫນ຺ຕຸກາມໍ ຣາຊານໍ ຘມ຺ມກຖໍ ກຕ຺ວາ ປຸນປິ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວິຕໍ ປຣິຈ຺ຈຊິຕ຺ວາ ມຣຓໂຕ ປໂມຈນໍ, ຕສ຺ສ ຈ ຣຎ຺ໂຎ ຍຖາປຏິຎ຺ຎໍ ຘນທາປນໍ, ຣຎ຺ຎາ ອຕ຺ຕໂນ ວເຣ ທີຍມາເນ ເຕນ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ອຠຍທາປນໍ, ຣາຊານຎ຺ຈ ເທວິຎ຺ຈ ປມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ມຫາຊນສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາ ທານາທີສຸ ປຸຎ຺ເຎສຸ ເຕສໍ ປຕິຏ຺ຐາປນໍ, ລທ຺ຘາຠຍານໍ ມິຄານໍ ໂອວາທໍ ທຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສານໍ ສສ຺ສຂາທນໂຕ ນິວາຣຓໍ, ປຓ຺ຓສຎ຺ຎາຍ ຈ ຕສ຺ສ ຍາວຊ຺ຊກາລາ ຖາວຣກຣຓນ຺ຕິ ເອວມາທໂຍ ມຫາສຕ຺ຕສ຺ສ ຄຸຓານຸຠາວາ ວິຠາເວຕພ຺ພາຕິ.

ຣຸຣຸມິຄຣາຊຈຣິຍາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.