ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິກສສ຺ສຕວາທວຓ຺ຓນາ

໒໘. ເອວໍ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕວຓ຺ຓສ຺ສ ອນຸສນ຺ຘິວເສນ ຕິວິຘໍ ສີລໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ອິທານິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ວຸຕ຺ຕວຓ຺ຓສ຺ສ ອນຸສນ຺ຘິວເສນ – ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ເຎວ ຘມ຺ມາ ຄມ຺ຠີຣາ ທຸທ຺ທສາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສຸຎ຺ຎຕາປກາສນໍ ອາຣຠິ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມາຕິ ຄຸເຓ, ເທສນາຍໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ, ນິສ຺ສຕ຺ເຕຕິ ເອວມາທີສຸ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ວຕ຺ຕຕິ.

‘‘ນ ຫິ ຘມ຺ໂມ ອຘມ຺ໂມ ຈ, ອຸໂຠ ສມວິປາກິໂນ;

ອຘມ຺ໂມ ນິຣຍໍ ເນຕິ, ຘມ຺ໂມ ປາເປຕິ ສຸຄ຺ຄຕິ’’ນ຺ຕິ. (ເຖຣຄາ. ໓໐໔);

ອາທີສຸ ຫິ ຄຸເຓ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ. ‘‘ຘມ຺ມໍ, ໂວ ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມິ ອາທິກລ຺ຍາຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໔໒໐) ເທສນາຍໍ. ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓາຕິ ສຸຕ຺ຕໍ, ເຄຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໗໓) ປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ສມເຍ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕິ, ຂນ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໒໑) ນິສ຺ສຕ຺ເຕ. ອິຘ ປນ ຄຸເຓ ວຕ຺ຕຕິ. ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ເຎວ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຄຸຓາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຄມ຺ຠີຣາຕິ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ວິຍ ມກສຕຸຓ຺ຑສູຈິຍາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຕຖາຄຕາ ອຎ຺ເຎສໍ ຎາເຓນ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐາ, ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາເຍວ ທຸທ຺ທສາ. ທຸທ຺ທສຕ຺ຕາເຍວ ທຸຣນຸໂພຘາ. ນິພ຺ພຸຕສພ຺ພປຣິຬາຫຕ຺ຕາ ສນ຺ຕາ, ສນ຺ຕາຣມ຺ມເຓສຸ ປວຕ຺ຕນໂຕປິ ສນ຺ຕາ. ອຕິຕ຺ຕິກຣຓຏ຺ເຐນ ປຓີຕາ, ສາທຸຣສໂຠຊນໍ ວິຍ. ອຸຕ຺ຕມຎາຓວິສຍຕ຺ຕາ ນ ຕກ຺ເກນ ອວຈຣິຕພ຺ພາຕິ ອຕກ຺ກາວຈຣາ. ນິປຸຓາຕິ ສຓ຺ຫສຸຂຸມສຠາວຕ຺ຕາ. ພາລານໍ ອວິສຍຕ຺ຕາ, ປຓ຺ຑິເຕຫິເຍວ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍາ.

ເຍ ຕຖາຄໂຕ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປເວເທຕີຕິ ເຍ ຘມ຺ເມ ຕຖາຄໂຕ ອນຎ຺ຎເນຍ຺ໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ສຍເມວ ອຠິວິສິຏ຺ເຐນ ຎາເຓນ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ປເວເທຕິ, ທີເປຕິ, ກເຖຕິ, ປກາເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍຫີຕິ ເຍຫິ ຄຸຓຘມ຺ເມຫິ. ຍຖາຠຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ຍຖາຠູຕໍ. ວຓ຺ຓໍ ສມ຺ມາ ວທມານາ ວເທຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ວຕ຺ຕຸກາມາ ສມ຺ມາ ວເທຍ຺ຍຸໍ, ອຫາເປຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຕເມ ຈ ປນ ເຕ ຘມ຺ມາ ຠຄວຕາ ເອວໍ ໂຖມິຕາຕິ? ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ. ຍທິ ເອວໍ, ກສ຺ມາ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ? ປຸຖຸຈິຕ຺ຕສມາໂຍຄໂຕ ເຈວ, ປຸຖຸອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ. ຕຎ຺ຫິ ຈຕູສຸ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕມຫາກິຣິຍຈິຕ຺ເຕສຸ ລພ຺ຠຕິ, ນ ຈສ຺ສ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ອາຣມ຺ມຓໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ອຕີຕໍ ສພ຺ພໍ ຊານາຕີຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ, ຕຕ຺ຖ ອາວຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອນາວຣຓຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໒໐). ອິຕິ ປຸຖຸຈິຕ຺ຕສມາໂຍຄໂຕ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນ ປຸຖຸອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ.

‘‘ອຎ຺ເຎວາ’’ຕິ ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ວວຕ຺ຖາປນວຈນໍ, ‘‘ອຎ຺ເຎວ, ນ ປາຓາຕິປາຕາ ເວຣມຓິອາທໂຍ. ຄມ຺ຠີຣາວ ນ ອຸຕ຺ຕານາ’’ຕິ ເອວໍ ສພ຺ພປເທຫິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ສາວກປາຣມີຎາຓຎ຺ຫິ ຄມ຺ຠີຣໍ, ປຈ຺ເຈກໂພຘິຎາຓໍ ປນ ຕໂຕ ຄມ຺ຠີຣຕຣນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ວວຕ຺ຖານໍ ນຕ຺ຖິ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ຕໂຕປິ ຄມ຺ຠີຣຕຣນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖາປິ ວວຕ຺ຖານໍ ນຕ຺ຖິ, ອິໂຕ ປນຎ຺ຎໍ ຄມ຺ຠີຣຕຣໍ ນຕ຺ຖິ; ຕສ຺ມາ ຄມ຺ຠີຣາ ວາຕິ ວວຕ຺ຖານໍ ລພ຺ຠຕິ. ຕຖາ ທຸທ຺ທສາວ ທຸຣນຸໂພຘາ ວາຕິ ສພ຺ພໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ກຕເມ ຈ ເຕ ຠິກ຺ຂເວຕິ ອຍໍ ປນ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາ ປຸຈ຺ຉາ. ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິອາທິ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕໍ ເອວໍ ອາຣທ຺ຘນ຺ຕິ ເຈ? ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຐານານິ ປຕ຺ວາ ຄຊ຺ຊິຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຎາຓໍ ອນຸປວິສຕິ, ພຸທ຺ຘຎາຓສ຺ສ ມຫນ຺ຕຠາໂວ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ເທສນາ ຄມ຺ຠີຣາ ໂຫຕິ, ຕິລກ຺ຂຓາຫຕາ, ສຸຎ຺ຎຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ. ກຕມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ? ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ, ຠູມນ຺ຕຣໍ, ປຈ຺ຈຍາກາຣໍ, ສມຍນ຺ຕຣນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ – ‘‘ອິທໍ ລຫຸກໍ, ອິທໍ ຄຣຸກໍ, ອິທໍ ສເຕກິຈ຺ຉໍ, ອິທໍ ອເຕກິຈ຺ຉໍ, ອຍໍ ອາປຕ຺ຕິ, ອຍໍ ອນາປຕ຺ຕິ, ອຍໍ ເຉຊ຺ຊຄາມິນີ, ອຍໍ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີ, ອຍໍ ເທສນາຄາມິນີ, ອຍໍ ໂລກວຊ຺ຊາ, ອຍໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊາ, ອິມສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອິທໍ ປຎ຺ຎເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຍໍ ເອວໍ ໂອຕິຓ຺ເຓ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎາປນໍ ນາມ, ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ເຎສໍ ຖາໂມ ວາ ພລໍ ວາ ນຕ຺ຖິ; ອວິສໂຍ ເອສ ອຎ຺ເຎສໍ, ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ວິສໂຍ. ອິຕິ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘານໍ ຄຊ຺ຊິຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຎາຓໍ ອນຸປວິສຕິ…ເປ… ສຸຎ຺ຎຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຕິ.

ຕຖາ ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ ນາມ…ເປ… ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ ນາມ, ປຎ຺ຈ ຂນ຺ຘາ ນາມ, ທ຺ວາທສ ອາຍຕນານິ ນາມ, ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ ນາມ, ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ນາມ, ພາວີສຕິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ນາມ, ນວ ເຫຕູ ນາມ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຫາຣາ ນາມ, ສຕ຺ຕ ຜສ຺ສາ ນາມ, ສຕ຺ຕ ເວທນາ ນາມ, ສຕ຺ຕ ສຎ຺ຎາ ນາມ, ສຕ຺ຕ ເຈຕນາ ນາມ, ສຕ຺ຕ ຈິຕ຺ຕານິ ນາມ. ເອເຕສຸ ເອຕ຺ຕກາ ກາມາວຈຣາ ຘມ຺ມາ ນາມ, ເອຕ຺ຕກາ ຣູປາວຈຣອຣູປາວຈຣປຣິຍາປນ຺ນາ ຘມ຺ມາ ນາມ, ເອຕ຺ຕກາ ໂລກິຍາ ຘມ຺ມາ ນາມ, ເອຕ຺ຕກາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຘມ຺ມາ ນາມາຕິ ຈຕຸວີສຕິສມນ຺ຕປຏ຺ຐານໍ ອນນ຺ຕນຍໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ກເຖຕຸໍ ອຎ຺ເຎສໍ ຖາໂມ ວາ ພລໍ ວາ ນຕ຺ຖິ, ອວິສໂຍ ເອສ ອຎ຺ເຎສໍ, ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ວິສໂຍ. ອິຕິ ຠູມນ຺ຕຣປຣິຈ຺ເຉທໍ ປຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘານໍ ຄຊ຺ຊິຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຎາຓໍ ອນຸປວິສຕິ…ເປ… ສຸຎ຺ຎຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຕິ.

ຕຖາ ອຍໍ ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ນວຫາກາເຣຫິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ອຸປ຺ປາໂທ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ປວຕ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ, ນິມິຕ຺ຕໍ, ອາຍູຫນໍ, ສໍໂຍໂຄ, ປລິໂພໂຘ, ສມຸທໂຍ, ເຫຕຸ, ປຈ຺ຈໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ສງ຺ຂາຣາທໂຍ ວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ກຖໍ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ? ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິ ຈ ປວຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິ ຈ, ນິມິຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິ ຈ, ອາຍູຫນຏ຺ຐິຕິ ຈ, ສໍໂຍຄຏ຺ຐິຕິ ຈ, ປລິໂພຘຏ຺ຐິຕິ ຈ, ສມຸທຍຏ຺ຐິຕິ ຈ, ເຫຕຸຏ຺ຐິຕິ ຈ, ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິ ຈ, ອິເມຫິ ນວຫາກາເຣຫິ ອວິຊ຺ຊາ ປຈ຺ຈໂຍ, ສງ຺ຂາຣາ ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ນາ, ອຸໂຠເປເຕ ຘມ຺ມາ ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ. ອຕີຕມ຺ປິ ອທ຺ຘານໍ, ອນາຄຕມ຺ປິ ອທ຺ຘານໍ ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິ ຈ…ເປ… ຊາຕິ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິ ຈ…ເປ… ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິ ຈ, ອິເມຫິ ນວຫາກາເຣຫິ ຊາຕິ ປຈ຺ຈໂຍ, ຊຣາມຣຓໍ ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ນໍ, ອຸໂຠເປເຕ ຘມ຺ມາ ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໕). ເອວມິມໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ຕຖາ ຕຖາ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປວຕ຺ຕໍ ຕິວຏ຺ຏໍ ຕິຍທ຺ຘໍ ຕິສນ຺ຘິໍ ຈຕຸສງ຺ເຂປໍ ວີສຕາກາຣໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ກເຖຕຸໍ ອຎ຺ເຎສໍ ຖາໂມ ວາ ພລໍ ວາ ນຕ຺ຖິ, ອວິສໂຍ ເອສ ອຎ຺ເຎສໍ, ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ວິສໂຍ, ອິຕິ ປຈ຺ຈຍາກາຣໍ ປຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘານໍ ຄຊ຺ຊິຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຎາຓໍ ອນຸປວິສຕິ…ເປ… ສຸຎ຺ຎຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຕິ.

ຕຖາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຊນາ ສສ຺ສຕວາທາ ນາມ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ເອກຈ຺ຈສສ຺ສຕວາທາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອນ຺ຕານນ຺ຕິກາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອມຣາວິກ຺ເຂປິກາ, ທ຺ເວ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນິກາ, ໂສຬສ ສຎ຺ຎີວາທາ, ອຏ຺ຐ ອສຎ຺ຎີວາທາ, ອຏ຺ຐ ເນວສຎ຺ຎີນາສຎ຺ຎີວາທາ, ສຕ຺ຕ ອຸຈ຺ເຉທວາທາ, ປຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາທາ ນາມ. ເຕ ອິທໍ ນິສ຺ສາຍ ອິທໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິຄຕານິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ນິຊ຺ຊຏໍ ນິຄ຺ຄຸມ຺ພໍ ກຕ຺ວາ ກເຖຕຸໍ ອຎ຺ເຎສໍ ຖາໂມ ວາ ພລໍ ວາ ນຕ຺ຖິ, ອວິສໂຍ ເອສ ອຎ຺ເຎສໍ, ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ວິສໂຍ. ອິຕິ ສມຍນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘານໍ ຄຊ຺ຊິຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຎາຓໍ ອນຸປວິສຕິ, ພຸທ຺ຘຎາຓສ຺ສ ມຫນ຺ຕຕາ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ເທສນາ ຄມ຺ຠີຣາ ໂຫຕິ, ຕິລກ຺ຂຓາຫຕາ, ສຸຎ຺ຎຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຕິ.

ອິມສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນ ສມຍນ຺ຕຣໍ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ມຫນ຺ຕຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເທສນາຍ ຈ ສຸຎ຺ຎຕາປກາສນວິຠາວນຕ຺ຖໍ ສມຍນ຺ຕຣໍ ອນຸປວິສນ຺ໂຕ ຘມ຺ມຣາຊາ – ‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ’’ຕິ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ອາຣຠິ.

໒໙. ຕຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຖິ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂເວຕິ ອາລປນວຈນໍ. ເອເກຕິ ເອກຈ຺ເຈ. ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊູປຄຕຠາເວນ ສມຓາ, ຊາຕິຍາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ. ໂລເກນ ວາ ສມຓາຕິ ຈ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິ ຈ ເອວໍ ສມ຺ມຕາ. ປຸພ຺ພນ຺ຕໍ ກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິກາ. ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ໂປ ວາ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິກາ. ຕຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕຕິ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ອນ຺ຕອພ຺ຠນ຺ຕຣມຣິຍາທລາມກປຣຠາຄໂກຏ຺ຐາເສສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອນ຺ຕປູໂຣ ອຸທຣປູໂຣ’’ຕິອາທີສຸ ຫິ ອນ຺ເຕ ອນ຺ຕສທ຺ໂທ. ‘‘ຈຣນ຺ຕິ ໂລເກ ປຣິວາຣຉນ຺ນາ ອນ຺ໂຕ ອສຸທ຺ຘາ ພຫິ ໂສຠມານາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໒) ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ‘‘ກາຍພນ຺ຘນສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ຊີຣຕິ (ຈູຬວ. ໒໗໘). ‘‘ສາ ຫຣິຕນ຺ຕໍ ວາ ປນ຺ຖນ຺ຕໍ ວາ ເສລນ຺ຕໍ ວາ ອຸທກນ຺ຕໍ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໐໔) ມຣິຍາທາຍໍ. ‘‘ອນ຺ຕມິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຊີວິການໍ ຍທິທໍ ປິຓ຺ໂຑລ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໐) ລາມເກ. ‘‘ເອເສວນ຺ໂຕ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໑) ປຣຠາເຄ. ສພ຺ພປຈ຺ຈຍສງ຺ຂໂຍ ຫິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຣຠາໂຄ ໂກຏີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ສກ຺ກາໂຍ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ເອໂກ ອນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໖.໖໑) ໂກຏ຺ຐາເສ. ສ຺ວາຍໍ ອິຘາປິ ໂກຏ຺ຐາເສ ວຕ຺ຕຕິ.

ກປ຺ປສທ຺ໂທປິ – ‘‘ຕິຏ຺ຐຕຸ, ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ ກປ຺ປໍ’’ (ທີ. ນິ. ໒.໑໖໗), ‘‘ອຕ຺ຖິ ກປ຺ໂປ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ’’ (ອ. ນິ. ໘.໘໐), ‘‘ກປ຺ປກເຕນ ອກປ຺ປກຕໍ ສໍສິພ຺ພິຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ, (ປາຈິ. ໓໗໑) ເອວໍ ອາຍຸກປ຺ປເລສກປ຺ປວິນຍກປ຺ປາທີສຸ ສມ຺ພຫຸເລສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ວຕ຺ຕຕິ. ອິຘ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີສຸ ວຕ຺ຕຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ – ‘‘ກປ຺ປາຕິ ທ຺ເວ ກປ຺ປາ, ຕຓ຺ຫາກປ຺ໂປ ຈ ທິຏ຺ຐິກປ຺ໂປ ຈາ’’ຕິ (ມຫານິ. ໒໘). ຕສ຺ມາ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນ ອຕີຕໍ ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາສໍ ກປ຺ເປຕ຺ວາ ປກປ຺ເປຕ຺ວາ ຐິຕາຕິ ປຸພ຺ພນ຺ຕກປ຺ປິກາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕສໍ ເອວໍ ປຸພ຺ພນ຺ຕໍ ກປ຺ເປຕ຺ວາ ຐິຕານໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນວເສນ ປຸພ຺ພນ຺ຕເມວ ອນຸຄຕາ ທິຏ຺ຐີຕິ ປຸພ຺ພນ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິໂນ. ເຕ ເອວໍທິຏ຺ຐິໂນ ຕໍ ປຸພ຺ພນ຺ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ອາຄມ຺ມ ປຏິຈ຺ຈ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຊນໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິກໍ ກໂຣນ຺ຕາ ອເນກວິຫິຕານິ ອຘິມຸຕ຺ຕິປທານິ ອຠິວທນ຺ຕິ ອຏ຺ຐາຣສຫິ ວຕ຺ຖູຫິ.

ຕຕ຺ຖ ອເນກວິຫິຕານີຕິ ອເນກວິຘານິ. ອຘິມຸຕ຺ຕິປທານີຕິ ອຘິວຈນປທານິ. ອຖ ວາ ຠູຕໍ ອຕ຺ຖໍ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ຍຖາສຠາວໂຕ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອຘິມຸຕ຺ຕິໂຍຕິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຘິມຸຕ຺ຕີນໍ ປທານິ ອຘິມຸຕ຺ຕິປທານິ, ທິຏ຺ຐິທີປການິ ວຈນານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐາຣສຫິ ວຕ຺ຖູຫີຕິ ອຏ຺ຐາຣສຫິ ກາຣເຓຫິ.

໓໐. ອິທານິ ເຍຫິ ອຏ຺ຐາຣສຫິ ວຕ຺ຖູຫິ ອຠິວທນ຺ຕິ, ເຕສໍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາຍ ປຸຈ຺ຉາຍ ‘‘ເຕ ຈ ໂຂ ໂຠນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕານິ ວຕ຺ຖູນິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ວທນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ວາໂທ, ທິຏ຺ຐິຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສສ຺ສໂຕ ວາໂທ ເອເຕສນ຺ຕິ ສສ຺ສຕວາທາ, ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕເນວ ນເຍນ ອິໂຕ ປເຣສມ຺ປິ ເອວຣູປານໍ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສສ຺ສຕໍ ອຕ຺ຕານຎ຺ຈ ໂລກຎ຺ຈາຕິ ຣູປາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຈ ໂລໂກຕິ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍ ສສ຺ສຕໍ ອມຣໍ ນິຈ຺ຈໍ ຘຸວໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕາ ເຈວ ໂລໂກ ຈ ສສ຺ສໂຕ ຈາຕິ ອຕ຺ຕານຎ຺ຈ ໂລກຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ ຕຖາ ເວທນໍ, ສຎ຺ຎໍ, ສງ຺ຂາເຣ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕ຺ຕາ ເຈວ ໂລໂກ ຈ ສສ຺ສໂຕ ຈາຕິ ອຕ຺ຕານຎ຺ຈ ໂລກຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີ’’ຕິ.

໓໑. ອາຕປ຺ປມນ຺ວາຍາຕິອາທີສຸ ວີຣິຍໍ ກິເລສານໍ ອາຕາປນຠາເວນ ອາຕປ຺ປນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕເທວ ປທຫນວເສນ ປຘານໍ. ປຸນປ຺ປຸນໍ ຍຸຕ຺ຕວເສນ ອນຸໂຍໂຄຕິ. ເອວໍ ຕິປ຺ປເຠທໍ ວີຣິຍໍ ອນ຺ວາຍ ອາຄມ຺ມ ປຏິຈ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປ຺ປມາໂທ ວຸຈ຺ຈຕິ ສຕິຍາ ອວິປ຺ປວາໂສ. ສມ຺ມາ ມນສິກາໂຣຕິ ອຸປາຍມນສິກາໂຣ, ປຖມນສິກາໂຣ, ອຕ຺ຖໂຕ ຎາຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ມນສິກາເຣ ຐິຕສ຺ສ ປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິ ຎາຓໍ ອິຊ຺ຌຕິ, ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ມນສິກາໂຣຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕສ຺ມາ ວີຣິຍຎ຺ຈ ສຕິຎ຺ຈ ຎາຓຎ຺ຈ ອາຄມ຺ມາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ. ຕຖາຣູປນ຺ຕິ ຕຖາຊາຕິກໍ. ເຈໂຕສມາຘິນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕສມາຘິໍ. ຜຸສຕີຕິ ວິນ຺ທຕິ ປຏິລຠຕິ. ຍຖາ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕຕິ ເຍນ ສມາຘິນາ ສມ຺ມາ ອາຫິເຕ ສຸຏ຺ຐຸ ຐປິເຕ ຈິຕ຺ຕມ຺ຫິ ອເນກວິຫິຕໍ ປຸພ຺ເພນິວາສນ຺ຕິອາທີນໍ ອຕ຺ໂຖ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວຸຕ຺ໂຕ.

ໂສ ເອວມາຫາຕິ ໂສ ເອວໍ ຌານານຸຠາວສມ຺ປນ຺ໂນ ຫຸຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ເອວໍ ວທຕິ. ວຎ຺ໂຌຕິ ວຎ຺ຌປສຸວຎ຺ຌຕາລາທໂຍ ວິຍ ອຜໂລ ກສ຺ສຈິ ອຊນໂກຕິ. ເອເຕນ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ຈ ຄຫິຕານໍ ຌານາທີນໍ ຣູປາທິຊນກຠາວໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ປພ຺ພຕກູຏໍ ວິຍ ຐິໂຕຕິ ກູຏຏ຺ໂຐ. ເອສິກຏ຺ຐາຍິຏ຺ຐິໂຕຕິ ເອສິກຏ຺ຐາຍີ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ຐິໂຕຕິ ເອສິກຏ຺ຐາຍິຏ຺ຐິໂຕ. ຍຖາ ສຸນິຂາໂຕ ເອສິກຕ຺ຖມ຺ໂຠ ນິຈ຺ຈໂລ ຕິຏ຺ຐຕິ, ເອວໍ ຐິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຠເຍນປິ ໂລກສ຺ສ ວິນາສາຠາວໍ ທີເປຕິ. ເກຈິ ປນ ອີສິກຏ຺ຐາຍິຏ຺ຐິໂຕຕິ ປາຬິໍ ວຕ຺ວາ ມຸຎ຺ເຊ ອີສິກາ ວິຍ ຐິໂຕຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣາຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ຍທິທໍ ຊາຍຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ມຸຎ຺ຊໂຕ ອີສິກາ ວິຍ ວິຊ຺ຊມານເມວ ນິກ຺ຂມຕິ. ຍສ຺ມາ ຈ ອີສິກຏ຺ຐາຍິຏ຺ຐິໂຕ, ຕສ຺ມາ ເຕວ ສຕ຺ຕາ ສນ຺ຘາວນ຺ຕິ, ອິໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສໍສຣນ຺ຕີຕິ ອປຣາປຣໍ ສຎ຺ຈຣນ຺ຕິ. ຈວນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕຖາ ອຸປປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ປຸພ຺ເພ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ເຕ ຈ ສຕ຺ຕາ ສນ຺ຘາວນ຺ຕີຕິອາທິນາ ວຈເນນ ອຍໍ ທິຏ຺ຐິຄຕິໂກ ອຕ຺ຕນາເຍວ ອຕ຺ຕໂນ ວາທໍ ຠິນ຺ທຕິ, ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ທສ຺ສນໍ ນາມ ນ ນິພທ຺ຘໍ, ຖຸສຣາສິມ຺ຫິ ນິຂາຕຂາຓຸ ວິຍ ຈຎ຺ຈລໍ, ອຸມ຺ມຕ຺ຕກປຈ຺ຉິຍໍ ປູວຂຓ຺ຑຄູຖໂຄມຍາທີນິ ວິຍ ເຈຕ຺ຖ ສຸນ຺ທຣມ຺ປິ ອສຸນ຺ທຣມ຺ປິ ໂຫຕິ ເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖິຕ຺ເວວ ສສ຺ສຕິສມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສສ຺ສຕີຕິ ນິຈ຺ຈໍ ວິຊ຺ຊມານຕາຍ ມຫາປຖວິໍວ ມຎ຺ຎຕິ, ຕຖາ ສິເນຣຸປພ຺ພຕຈນ຺ທິມສູຣິເຍ. ຕໂຕ ເຕຫິ ສມໍ ອຕ຺ຕານໍ ມຎ຺ຎມານາ ອຕ຺ຖິ ຕ຺ເວວ ສສ຺ສຕິສມນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ອິທານິ ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາຕິອາທິກາຍ ປຏິຎ຺ຎາຍ ສາຘນຕ຺ຖໍ ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ອຫຎ຺ຫິ ອາຕປ຺ປມນ຺ວາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອິມິນາມຫໍ ເອຕໍ ຊານາມີຕິ ອິມິນາ ວິເສສາຘິຄເມນ ອຫໍ ເອຕໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຊານາມິ, ນ ເກວລໍ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕເກເນວ ວທາມີຕິ ທສ຺ເສຕິ, ມກາໂຣ ປເນຕ຺ຖ ປທສນ຺ຘິກຣຓຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຐມໍ ຐານນ຺ຕິ ຈຕູຫິ ວຕ຺ຖູຫີຕິ ວຕ຺ຖຸສທ຺ເທນ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຈຕູສຸ ຐາເນສຸ ອິທໍ ປຐມໍ ຐານໍ, ອິທໍ ຊາຕິສຕສຫສ຺ສມຕ຺ຕານຸສ຺ສຣຓໍ ປຐມໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໒-໓໓. ອຸປຣິ ວາຣທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເກວລຎ຺ຫິ ອຍໍ ວາໂຣ ອເນກຊາຕິສຕສຫສ຺ສານຸສ຺ສຣຓວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິຕເຣ ທສຈຕ຺ຕາລີສສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏກປ຺ປານຸສ຺ສຣຓວເສນ. ມນ຺ທປຎ຺ໂຎ ຫິ ຕິຕ຺ຖິໂຍ ອເນກຊາຕິສຕສຫສ຺ສມຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ມຊ຺ຌິມປຎ຺ໂຎ ທສສໍວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏກປ຺ປານິ, ຕິກ຺ຂປຎ຺ໂຎ ຈຕ຺ຕາລີສໍ, ນ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ.

໓໔. ຈຕຸຕ຺ຖວາເຣ ຕກ຺ກຍຕີຕິ ຕກ຺ກີ, ຕກ຺ໂກ ວາ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຕກ຺ກີ. ຕກ຺ເກຕ຺ວາ ວິຕກ຺ເກຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິຄາຫິໂນ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ວີມໍສາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ວີມໍສີ. ວີມໍສາ ນາມ ຕຸລນາ ຣຸຈ຺ຈນາ ຂມນາ. ຍຖາ ຫິ ປຸຣິໂສ ຍຏ຺ຐິຍາ ອຸທກໍ ວີມໍສິຕ຺ວາ ໂອຕຣຕິ, ເອວເມວ ໂຍ ຕຸລຍິຕ຺ວາ ຣຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຂມາເປຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສ ‘‘ວີມໍສີ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕກ຺ກປຣິຍາຫຕນ຺ຕິ ຕກ຺ເກນ ປຣິຍາຫຕໍ, ເຕນ ເຕນ ປຣິຍາເຍນ ຕກ຺ເກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວີມໍສານຸຈຣິຕນ຺ຕິ ຕາຍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຍ ວີມໍສາຍ ອນຸຈຣິຕໍ. ສຍໍປຏິຠານນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິຠານມຕ຺ຕສຎ຺ຊາຕໍ. ເອວມາຫາຕິ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອວໍ ວທຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ຕກ຺ກີ – ອນຸສ຺ສຸຕິໂກ, ຊາຕິສ຺ສໂຣ, ລາຠີ, ສຸທ຺ຘຕກ຺ກິໂກຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ‘‘ເວສ຺ສນ຺ຕໂຣ ນາມ ຣາຊາ ອໂຫສີ’’ຕິອາທີນິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ເຕນ ຫິ ຍທິ ເວສ຺ສນ຺ຕໂຣວ ຠຄວາ, ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕກ຺ກຍນ຺ໂຕ ທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອຍໍ ອນຸສ຺ສຸຕິໂກ ນາມ. ທ຺ເວ ຕິສ຺ໂສ ຊາຕິໂຍ ສຣິຕ຺ວາ – ‘‘ອຫເມວ ປຸພ຺ເພ ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ອໂຫສິໍ, ຕສ຺ມາ ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕກ຺ກຍນ຺ໂຕ ຊາຕິສ຺ສຣຕກ຺ກິໂກ ນາມ. ໂຍ ປນ ລາຠິຕາຍ ‘‘ຍຖາ ເມ ອິທານິ ອຕ຺ຕາ ສຸຂີ ໂຫຕິ, ອຕີເຕປິ ເອວໍ ອໂຫສິ, ອນາຄເຕປິ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຕກ຺ກຍິຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ອຍໍ ລາຠີຕກ຺ກິໂກ ນາມ. ‘‘ເອວໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ຕກ຺ກມຕ຺ເຕເນວ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ປນ ສຸທ຺ຘຕກ຺ກິໂກ ນາມ.

໓໕. ເອເຕສໍ ວາ ອຎ຺ຎຕເຣນາຕິ ເອເຕສໍເຍວ ຈຕຸນ຺ນໍ ວຕ຺ຖູນໍ ອຎ຺ຎຕເຣນ ເອເກນ ວາ ທ຺ວີຫິ ວາ ຕີຫິ ວາ. ນຕ຺ຖິ ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາຕິ ອິເມຫິ ປນ ວຕ຺ຖູຫິ ພຫິ ອຎ຺ຎໍ ເອກໍ ກາຣຓມ຺ປິ ສສ຺ສຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ນຕ຺ຖີຕິ ອປ຺ປຏິວຕ຺ຕິຍໍ ສີຫນາທໍ ນທຕິ.

໓໖. ຕຍິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ ປຊານາຕີຕິ ຠິກ຺ຂເວ, ຕໍ ອິທໍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ຕຖາຄໂຕ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ຊານາຕິ. ຕໂຕ ຕໍ ປຊານນາກາຣໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອິເມ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐິໂຍວ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ ນາມ. ອປິ ຈ ທິຏ຺ຐີນໍ ກາຣຓມ຺ປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານເມວ. ຍຖາຫ ‘‘ກຕມານິ ອຏ຺ຐ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານານິ? ຂນ຺ຘາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ, ອວິຊ຺ຊາປິ, ຜສ຺ໂສປິ, ສຎ຺ຎາປິ, ວິຕກ຺ໂກປິ, ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣປິ, ປາປມິຕ຺ໂຕປິ, ປຣໂຕໂຆໂສປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຂນ຺ຘາ ເຫຕຸ, ຂນ຺ຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ອຸປາທາຍ ສມຸຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ, ເອວໍ ຂນ຺ຘາປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ. ອວິຊ຺ຊາ ເຫຕຸ…ເປ… ປາປມິຕ຺ໂຕ ເຫຕຸ. ປຣໂຕໂຆໂສ ເຫຕຸ, ປຣໂຕໂຆໂສ ປຈ຺ຈໂຍ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ ອຸປາທາຍ ສມຸຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ, ເອວໍ ປຣໂຕໂຆໂສປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໒໔). ເອວໍຄຫິຕາຕິ ທິຏ຺ຐິສງ຺ຂາຕາ ຕາວ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ – ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິ ເອວໍຄຫິຕາ ອາທິນ຺ນາ, ປວຕ຺ຕິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍປຣາມຏ຺ຐາຕິ ນິຣາສງ຺ກຈິຕ຺ຕຕາຍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອາມຏ຺ຐາ ປຣາມຏ຺ຐາ, ‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ, ໂມຆມຎ຺ຎ’ນ຺ຕິ ປຣິນິຏ຺ຐາປິຕາ. ກາຣຓສງ຺ຂາຕາ ປນ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາ ຍຖາ ຄຍ຺ຫມານາ ທິຏ຺ຐິໂຍ ສມຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕິ, ເອວໍ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕນວເສນ ຈ ອາເສວນວເສນ ຈ ຄຫິຕາ. ອນາທີນວທສ຺ສິຕາຍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຄຫຓວເສນ ປຣາມຏ຺ຐາ. ເອວໍຄຕິກາຕິ ເອວໍ ນິຣຍຕິຣຈ຺ຉານເປຕ຺ຕິວິສຍຄຕິການໍ ອຎ຺ຎຕຣຄຕິກາ. ເອວໍ ອຠິສມ຺ປຣາຍາຕິ ອິທໍ ປຸຣິມປທສ຺ເສວ ເວວຈນໍ, ເອວໍວິຘປຣໂລກາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຕຎ຺ຈ ຕຖາຄໂຕ ປຊານາຕີຕິ ນ ເກວລຎ຺ຈ ຕຖາຄໂຕ ສກາຣຓໍ ສຄຕິກໍ ທິຏ຺ຐິຄຕເມວ ປຊານາຕິ, ອຖ ໂຂ ຕຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ປຊານາຕິ, ຕໂຕ ຈ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣໍ ສີລຎ຺ເຈວ ສມາຘິຎ຺ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ປຊານາຕິ. ຕຎ຺ຈ ປຊານນໍ ນ ປຣາມສຕີຕິ ຕຎ຺ຈ ເອວໍວິຘໍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ວິເສສໍ ປຊານນ຺ໂຕປິ ອຫໍ ປຊານາມີຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິມານປຣາມາສວເສນ ຕຎ຺ຈ ນ ປຣາມສຕິ. ອປຣາມສໂຕ ຈສ຺ສ ປຈ຺ຈຕ຺ຕຎ຺ເຎວ ນິພ຺ພຸຕິ ວິທິຕາຕິ ເອວໍ ອປຣາມສໂຕ ຈສ຺ສ ອປຣາມາສປຈ຺ຈຍາ ສຍເມວ ອຕ຺ຕນາເຍວ ເຕສໍ ປຣາມາສກິເລສານໍ ນິພ຺ພຸຕິ ວິທິຕາ. ປາກຏໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄຕສ຺ສ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອິທານິ ຍຖາປຏິປນ຺ເນນ ຕຖາຄເຕນ ສາ ນິພ຺ພຸຕິ ອຘິຄຕາ, ຕໍ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ຍາສຸ ເວທນາສຸ ຣຕ຺ຕາ ຕິຕ຺ຖິຍາ ‘‘ອິຘ ສຸຂິໂນ ຠວິສ຺ສາມ, ເອຕ຺ຖ ສຸຂິໂນ ຠວິສ຺ສາມາ’’ຕິ ທິຏ຺ຐິຄຫນໍ ປວິສນ຺ຕິ, ຕາສໍເຍວ ເວທນານໍ ວເສນ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ໂຕ ເວທນານໍ ສມຸທຍຎ຺ຈາຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາຠູຕໍ ວິທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ອວິຊ຺ຊາສມຸທຍາ ເວທນາສມຸທໂຍຕິ ປຈ຺ຈຍສມຸທຍຏ຺ເຐນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ອຸທຍໍ ປສ຺ສຕິ, ຕຓ຺ຫາສມຸທຍາ ເວທນາສມຸທໂຍຕິ ປຈ຺ຈຍສມຸທຍຏ຺ເຐນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ອຸທຍໍ ປສ຺ສຕິ, ກມ຺ມສມຸທຍາ ເວທນາສມຸທໂຍຕິ ປຈ຺ຈຍສມຸທຍຏ຺ເຐນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ອຸທຍໍ ປສ຺ສຕິ, ຜສ຺ສສມຸທຍາ ເວທນາສມຸທໂຍຕິ ປຈ຺ຈຍສມຸທຍຏ຺ເຐນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ອຸທຍໍ ປສ຺ສຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໕໐). ນິພ຺ພຕ຺ຕິລກ຺ຂຓໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕປິ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ອຸທຍໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິເມສໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ລກ຺ຂຓານໍ ວເສນ ເວທນານໍ ສມຸທຍໍ ຍຖາຠູຕໍ ວິທິຕ຺ວາ; ‘‘ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາ ເວທນານິໂຣໂຘຕິ ປຈ຺ຈຍນິໂຣຘຏ຺ເຐນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ວຍໍ ປສ຺ສຕິ, ຕຓ຺ຫານິໂຣຘາ ເວທນານິໂຣໂຘຕິ ປຈ຺ຈຍນິໂຣຘຏ຺ເຐນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ວຍໍ ປສ຺ສຕິ, ກມ຺ມນິໂຣຘາ ເວທນານິໂຣໂຘຕິ ປຈ຺ຈຍນິໂຣຘຏ຺ເຐນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ວຍໍ ປສ຺ສຕິ, ຜສ຺ສນິໂຣຘາ ເວທນານິໂຣໂຘຕິ ປຈ຺ຈຍນິໂຣຘຏ຺ເຐນ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ວຍໍ ປສ຺ສຕິ. ວິປຣິຓາມລກ຺ຂຓໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕປິ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ວຍໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໕໐) ອິເມສໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ລກ຺ຂຓານໍ ວເສນ ເວທນານໍ ອຕ຺ຖງ຺ຄມໍ ຍຖາຠູຕໍ ວິທິຕ຺ວາ, ‘‘ຍໍ ເວທນໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ອຍໍ ເວທນາຍ ອສ຺ສາໂທ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໒໖) ເອວໍ ອສ຺ສາທຎ຺ຈ ຍຖາຠູຕໍ ວິທິຕ຺ວາ, ‘‘ຍໍ ເວທນາ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ, ອຍໍ ເວທນາຍ ອາທີນໂວ’’ຕິ ເອວໍ ອາທີນວຎ຺ຈ ຍຖາຠູຕໍ ວິທິຕ຺ວາ, ‘‘ໂຍ ເວທນາຍ ຉນ຺ທຣາຄວິນໂຍ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານໍ, ອິທໍ ເວທນາຍ ນິສ຺ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ນິສ຺ສຣຓຎ຺ຈ ຍຖາຠູຕໍ ວິທິຕ຺ວາ ວິຄຕຉນ຺ທຣາຄຕາຍ ອນຸປາທາໂນ ອນຸປາທາວິມຸຕ຺ໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ; ຍສ຺ມິໍ ອຸປາທາເນ ສຕິ ກິຎ຺ຈິ ອຸປາທິເຍຍ຺ຍ, ອຸປາທິນ຺ນຕ຺ຕາ ຈ ຂນ຺ໂຘ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ສ ອຠາວາ ກິຎ຺ຈິ ຘມ຺ມໍ ອນຸປາທິຍິຕ຺ວາວ ວິມຸຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂເວ ຕຖາຄໂຕຕິ.

໓໗. ອິເມ ໂຂ ເຕ, ຠິກ຺ຂເວຕິ ເຍ ເຕ ອຫໍ – ‘‘ກຕເມ, ຈ ເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ຄມ຺ຠີຣາ’’ຕິ ອປຸຈ຺ຉິໍ, ‘‘ອິເມ ໂຂ ເຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຎ຺ຈ ຕຖາຄໂຕ ປຊານາຕິ ຕໂຕ ຈ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ ເອວໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຘມ຺ມາ ຄມ຺ຠີຣາ ທຸທ຺ທສາ…ເປ… ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຍຫິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ເນວ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ, ນ ໂສຕາປນ຺ນາທີສຸ ອຎ຺ຎຕໂຣ ວຓ຺ຓໍ ຍຖາຠູຕໍ ວຕ຺ຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ອຖ ໂຂ ຕຖາຄໂຕວ ຍຖາຠູຕໍ ວຓ຺ຓໍ ສມ຺ມາ ວທມາໂນ ວເທຍ຺ຍາຕິ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉມາເນນາປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ ປຸຏ຺ຐໍ, ນິຍ຺ຍາເຕນ຺ເຕນາປິ ຕເທວ ນິຍ຺ຍາຕິຕໍ, ອນ຺ຕຣາ ປນ ທິຏ຺ຐິໂຍ ວິຠຕ຺ຕາຕິ.

ປຐມຠາຓວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.