ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ທີຆນິກາເຍ

ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ຄຏ຺ຐກຖາ

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

ກຣຸຓາສີຕລຫທຍໍ, ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫຕໂມຫຕມໍ;

ສນຣາມຣໂລກຄຣຸໍ, ວນ຺ເທ ສຸຄຕໍ ຄຕິວິມຸຕ຺ຕໍ.

ພຸທ຺ໂຘປິ ພຸທ຺ຘຠາວໍ, ຠາເວຕ຺ວາ ເຈວ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ຈ;

ຍໍ ອຸປຄໂຕ ຄຕມລໍ, ວນ຺ເທ ຕມນຸຕ຺ຕຣໍ ຘມ຺ມໍ.

ສຸຄຕສ຺ສ ໂອຣສານໍ, ປຸຕ຺ຕານໍ ມາຣເສນມຖນານໍ;

ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ສມູຫໍ, ສິຣສາ ວນ຺ເທ ອຣິຍສງ຺ຆໍ.

ອິຕິ ເມ ປສນ຺ນມຕິໂນ, ຣຕນຕ຺ຕຍວນ຺ທນາມຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ;

ຍໍ ສຸວິຫຕນ຺ຕຣາໂຍ, ຫຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສານຸຠາເວນ.

ທີຆສ຺ສ ທີຆສຸຕ຺ຕງ຺ກິຕສ຺ສ, ນິປຸຓສ຺ສ ອາຄມວຣສ຺ສ;

ພຸທ຺ຘານຸພຸທ຺ຘສໍວຓ຺ຓິຕສ຺ສ, ສທ຺ຘາວຫຄຸຓສ຺ສ.

ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ, ອຏ຺ຐກຖາ ອາທິໂຕ ວສິສເຕຫິ;

ປຎ຺ຈຫິ ຍາ ສງ຺ຄີຕາ, ອນຸສງ຺ຄີຕາ ຈ ປຈ຺ຉາປິ.

ສີຫຬທີປໍ ປນ ອາຠຕາຖ, ວສິນາ ມຫາມຫິນ຺ເທນ;

ຐປິຕາ ສີຫຬຠາສາຍ, ທີປວາສີນມຕ຺ຖາຍ.

ອປເນຕ຺ວານ ຕໂຕຫໍ, ສີຫຬຠາສໍ ມໂນຣມໍ ຠາສໍ;

ຕນ຺ຕິນຍານຸຈ຺ຉວິກໍ, ອາໂຣເປນ຺ໂຕ ວິຄຕໂທສໍ.

ສມຍໍ ອວິໂລເມນ຺ໂຕ, ເຖຣານໍ ເຖຣວໍສປທີປານໍ;

ສຸນິປຸຓວິນິຈ຺ຉຍານໍ, ມຫາວິຫາເຣ ນິວາສີນໍ.

ຫິຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນາຄຕມຕ຺ຖໍ, ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມິ;

ສຸຊນສ຺ສ ຈ ຕຸຏ຺ຐຕ຺ຖໍ, ຈິຣຏ຺ຐິຕຕ຺ຖຎ຺ຈ ຘມ຺ມສ຺ສ.

ສີລກຖາ ຘຸຕຘມ຺ມາ, ກມ຺ມຏ຺ຐານານິ ເຈວ ສພ຺ພານິ;

ຈຣິຍາວິຘານສຫິໂຕ, ຌານສມາປຕ຺ຕິວິຕ຺ຖາໂຣ.

ສພ຺ພາ ຈ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ, ປຎ຺ຎາສງ຺ກລນນິຈ຺ຉໂຍ ເຈວ;

ຂນ຺ຘຘາຕາຍຕນິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ອຣິຍານິ ເຈວ ຈຕ຺ຕາຣິ.

ສຈ຺ຈານິ ປຈ຺ຈຍາກາຣເທສນາ, ສຸປຣິສຸທ຺ຘນິປຸຓນຍາ;

ອວິມຸຕ຺ຕຕນ຺ຕິມຄ຺ຄາ, ວິປສ຺ສນາ ຠາວນາ ເຈວ.

ອິຕິ ປນ ສພ຺ພໍ ຍສ຺ມາ, ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ມຍາ ສຸປຣິສຸທ຺ຘໍ;

ວຸຕ຺ຕໍ ຕສ຺ມາ ຠິຍ຺ໂຍ, ນ ຕໍ ອິຘ ວິຈາຣຍິສ຺ສາມິ.

‘‘ມຊ຺ເຌ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ, ເອສ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ອາຄມານຎ຺ຫິ;

ຐຕ຺ວາ ປກາສຍິສ຺ສຕິ, ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ຠາສິຕໍ ອຕ຺ຖໍ’’.

ອິຈ຺ເຈວ ກໂຕ ຕສ຺ມາ, ຕມ຺ປິ ຄເຫຕ຺ວານ ສທ຺ຘິເມຕາຍ;

ອຏ຺ຐກຖາຍ ວິຊານຖ, ທີຆາຄມນິສ຺ສິຕໍ ອຕ຺ຖນ຺ຕິ.

ນິທານກຖາ

ຕຕ຺ຖ ທີຆາຄໂມ ນາມ ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ໂຄ, ມຫາວຄ຺ໂຄ, ປາຖິກວຄ຺ໂຄຕິ ວຄ຺ຄໂຕ ຕິວຄ຺ໂຄ ໂຫຕິ; ສຸຕ຺ຕໂຕ ຈຕຸຕ຺ຕິໍສສຸຕ຺ຕສງ຺ຄໂຫ. ຕສ຺ສ ວຄ຺ເຄສຸ ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ໂຄ ອາທິ, ສຸຕ຺ເຕສຸ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລໍ. ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສ຺ສາປິ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາເລ ວຸຕ຺ຕໍ ນິທານມາທິ.

ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ

ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິ ນາມ ເຈສາ ກິຎ຺ຈາປິ ວິນຍປິຏເກ ຕນ຺ຕິມາຣູຬ຺ຫາ, ນິທານໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ປນ ອິຘາປິ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ. ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນຎ຺ຫິ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ຍາວ ສຸຠທ຺ທປຣິພ຺ພາຊກວິນຍນາ ກຕພຸທ຺ຘກິຈ຺ເຈ, ກຸສິນາຣາຍໍ ອຸປວຕ຺ຕເນ ມລ຺ລານໍ ສາລວເນ ຍມກສາລານມນ຺ຕເຣ ວິສາຂປຸຓ຺ຓມທິວເສ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ອນຸປາທິເສສາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຠຄວຕິ ໂລກນາເຖ, ຠຄວໂຕ ຘາຕຸຠາຊນທິວເສ ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸສຕສຫສ຺ສານໍ ສງ຺ຆຕ຺ເຖໂຣ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ສຕ຺ຕາຫປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຠຄວຕິ ສຸຠທ຺ເທນ ວຸຑ຺ຒປພ຺ພຊິເຕນ – ‘‘ອລໍ, ອາວຸໂສ, ມາ ໂສຈິຕ຺ຖ, ມາ ປຣິເທວິຕ຺ຖ, ສຸມຸຕ຺ຕາ ມຍໍ ເຕນ ມຫາສມເຓນ, ອຸປທ຺ທຸຕາ ຈ ໂຫມ – ‘ອິທໍ ໂວ ກປ຺ປຕິ, ອິທໍ ໂວ ນ ກປ຺ປຕີ’ຕິ, ອິທານິ ປນ ມຍໍ ຍໍ ອິຈ຺ຉິສ຺ສາມ, ຕໍ ກຣິສ຺ສາມ, ຍໍ ນ ອິຈ຺ຉິສ຺ສາມ ນ ຕໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໗) ວຸຕ຺ຕວຈນມນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ, ອີທິສສ຺ສ ຈ ສງ຺ຆສນ຺ນິປາຕສ຺ສ ປຸນ ທຸລ຺ລຠຠາວໍ ມຎ຺ຎມາໂນ, ‘‘ຐານໍ ໂຂ ປເນຕໍ ວິຊ຺ຊຕິ, ຍໍ ປາປຠິກ຺ຂູ ‘ອຕີຕສຕ຺ຖຸກໍ ປາວຈນ’ນ຺ຕິ ມຎ຺ຎມານາ ປກ຺ຂໍ ລຠິຕ຺ວາ ນຈິຣສ຺ເສວ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ອນ຺ຕຣຘາເປຍ຺ຍຸໍ, ຍາວ ຈ ຘມ຺ມວິນໂຍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕາວ ອນຕີຕສຕ຺ຖຸກເມວ ປາວຈນໍ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘ໂຍ ໂວ, ອານນ຺ທ, ມຍາ ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ ເທສິໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ, ໂສ ໂວ ມມຈ຺ຈເຍນ ສຕ຺ຖາ’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໖).

‘ຍໍນູນາຫໍ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາເຍຍ຺ຍໍ, ຍຖຍິທໍ ສາສນໍ ອທ຺ຘນິຍໍ ອສ຺ສ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກໍ’.

ຍຎ຺ຈາຫໍ ຠຄວຕາ –

‘ຘາເຣສ຺ສສິ ປນ ເມ ຕ຺ວໍ, ກສ຺ສປ, ສາຓານິ ປໍສຸກູລານິ ນິພ຺ພສນານີ’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔) ວຕ຺ວາ ຈີວເຣ ສາຘາຣຓປຣິໂຠເຄນ.

‘ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍາວເທວ ອາກງ຺ຂາມິ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ ວິວິຈ຺ຈ ອກຸສເລຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສວິຕກ຺ກໍ ສວິຈາຣໍ ວິເວກຊໍ ປີຕິສຸຂໍ ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣາມິ; ກສ຺ສໂປປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍາວເທວ, ອາກງ຺ຂຕິ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ ວິວິຈ຺ຈ ອກຸສເລຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສວິຕກ຺ກໍ ສວິຈາຣໍ ວິເວກຊໍ ປີຕິສຸຂໍ ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໒).

ເອວມາທິນາ ນເຍນ ນວານຸປຸພ຺ພວິຫາຣຉຬຠິຎ຺ຎາປ຺ປເຠເທ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ເມ ອຕ຺ຕນາ ສມສມຏ຺ຐປເນນ ຈ ອນຸຄ຺ຄຫິໂຕ, ຕຖາ ອາກາເສ ປາຓິໍ ຈາເລຕ຺ວາ ອລຄ຺ຄຈິຕ຺ຕຕາຍ ເຈວ ຈນ຺ໂທປມປຏິປທາຍ ຈ ປສໍສິໂຕ, ຕສ຺ສ ກິມຎ຺ຎໍ ອາຓຓ຺ຍໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ນນຸ ມໍ ຠຄວາ ຣາຊາ ວິຍ ສກກວຈອິສ຺ສຣິຍານຸປ຺ປທາເນນ ອຕ຺ຕໂນ ກຸລວໍສປ຺ປຕິຏ຺ຐາປກໍ ປຸຕ຺ຕໍ ‘ສທ຺ຘມ຺ມວໍສປ຺ປຕິຏ຺ຐາປໂກ ເມ ອຍໍ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ, ມນ຺ຕ຺ວາ ອິມິນາ ອສາຘາຣເຓນ ອນຸຄ຺ຄເຫນ ອນຸຄ຺ຄເຫສິ, ອິມາຍ ຈ ອຸຬາຣາຍ ປສໍສາຍ ປສໍສີຕິ ຈິນ຺ຕຍນ຺ໂຕ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄາຍນຕ຺ຖໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສິ. ຍຖາຫ –

‘‘ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ເອກມິທາຫໍ, ອາວຸໂສ, ສມຍໍ ປາວາຍ ກຸສິນາຣໍ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ປຎ຺ຈມຕ຺ເຕຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໗) ສພ຺ພໍ ສຸຠທ຺ທກຓ຺ຑໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ຖໍ ປນສ຺ສ ມຫາປຣິນິພ຺ພານາວສາເນ ອາຄຕຏ຺ຐາເນເຍວ ກຖຍິສ຺ສາມ.

ຕໂຕ ປຣໍ ອາຫ –

‘‘ຫນ຺ທ ມຍໍ, ອາວຸໂສ, ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາຍາມ, ປຸເຣ ອຘມ຺ໂມ ທິປ຺ປຕິ, ຘມ຺ໂມ ປຏິພາຫິຍ຺ຍຕິ; ປຸເຣ ອວິນໂຍ ທິປ຺ປຕິ, ວິນໂຍ ປຏິພາຫິຍ຺ຍຕິ; ປຸເຣ ອຘມ຺ມວາທິໂນ ພລວນ຺ໂຕ ໂຫນ຺ຕິ, ຘມ຺ມວາທິໂນ ທຸພ຺ພລາ ໂຫນ຺ຕິ, ປຸເຣ ອວິນຍວາທິໂນ ພລວນ຺ໂຕ ໂຫນ຺ຕິ, ວິນຍວາທິໂນ ທຸພ຺ພລາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໗).

ຠິກ຺ຂູ ອາຫໍສຸ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ເຖໂຣ ຠິກ຺ຂູ ອຸຈ຺ຈິນຕູ’’ຕິ. ເຖໂຣ ປນ ສກລນວງ຺ຄສຕ຺ຖຸສາສນປຣິຍຕ຺ຕິຘເຣ ປຸຖຸຊ຺ຊນໂສຕາປນ຺ນສກທາຄາມິອນາຄາມິ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກ ຂີຓາສວຠິກ຺ຂູ ອເນກສເຕ, ອເນກສຫສ຺ເສ ຈ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຕິປິຏກສພ຺ພປຣິຍຕ຺ຕິປ຺ປເຠທຘເຣ ປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ເຕ ມຫານຸຠາເວ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຠຄວໂຕ ເອຕທຄ຺ຄໍ ອາໂຣປິເຕ ເຕວິຊ຺ຊາທິເຠເທ ຂີຓາສວຠິກ຺ຂູເຍວ ເອກູນປຎ຺ຈສເຕ ປຣິຄ຺ຄເຫສິ. ເຍ ສນ຺ຘາຍ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ເອເກນູນານິ ປຎ຺ຈ ອຣຫນ຺ຕສຕານິ ອຸຈ຺ຈິນີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໗).

ກິສ຺ສ ປນ ເຖໂຣ ເອເກນູນມກາສີຕິ? ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ໂອກາສກຣຓຕ຺ຖໍ. ເຕນຫາຍສ຺ມຕາ ສຫາປິ, ວິນາປິ, ນ ສກ຺ກາ ຘມ຺ມສງ຺ຄີຕິໍ ກາຕຸໍ. ໂສ ຫາຍສ຺ມາ ເສກ຺ໂຂ ສກຣຓີໂຍ, ຕສ຺ມາ ສຫາປິ ນ ສກ຺ກາ. ຍສ຺ມາ ປນສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ທສພລເທສິຕໍ ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທິກໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ຍຖາຫ –

‘‘ທ຺ວາສີຕິ ພຸທ຺ຘໂຕ ຄຓ຺ຫິໍ, ທ຺ເວ ສຫສ຺ສານິ ຠິກ຺ຂຸໂຕ;

ຈຕຸຣາສີຕິ ສຫສ຺ສານິ, ເຍ ເມ ຘມ຺ມາ ປວຕ຺ຕິໂນ’’ຕິ. (ເຖຣຄາ. ໑໐໒໗);

ຕສ຺ມາ ວິນາປິ ນ ສກ຺ກາ.

ຍທິ ເອວໍ ເສກ຺ໂຂປິ ສມາໂນ ຘມ຺ມສງ຺ຄີຕິຍາ ພຫຸກາຣຕ຺ຕາ ເຖເຣນ ອຸຈ຺ຈິນິຕພ຺ໂພ ອສ຺ສ, ອຖ ກສ຺ມາ ນ ອຸຈ຺ຈິນິໂຕຕິ? ປຣູປວາທວິວຊ຺ຊນໂຕ. ເຖໂຣ ຫິ ອາຍສ຺ມນ຺ເຕ ອານນ຺ເທ ອຕິວິຍ ວິສ຺ສຕ຺ໂຖ ອໂຫສິ, ຕຖາ ຫິ ນໍ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິເຕສຸ ຊາເຕສຸປິ ‘ນ ວາຍໍ ກຸມາຣໂກ ມຕ຺ຕມຎ຺ຎາສີ’ຕິ, (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔) ກຸມາຣກວາເທນ ໂອວທຕິ. ສກ຺ຍກຸລປ຺ປສຸໂຕ ຈາຍສ຺ມາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຠາຕາ ຈູຬປິຕຸປຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ເກຈິ ຠິກ຺ຂູ ຉນ຺ທາຄມນໍ ວິຍ ມຎ຺ຎມານາ – ‘‘ພຫູ ອເສກ຺ຂປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຐເປຕ຺ວາ ອານນ຺ທໍ ເສກ຺ຂປຏິສມ຺ຠິທາປ຺ປຕ຺ຕໍ ເຖໂຣ ອຸຈ຺ຈິນີ’’ຕິ ອຸປວເທຍ຺ຍຸໍ. ຕໍ ປຣູປວາທໍ ປຣິວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ, ‘ອານນ຺ທໍ ວິນາ ຘມ຺ມສງ຺ຄີຕິໍ ນ ສກ຺ກາ ກາຕຸໍ, ຠິກ຺ຂູນໍເຍວ ນໍ ອນຸມຕິຍາ ຄເຫສ຺ສາມີ’ຕິ ນ ອຸຈ຺ຈິນິ.

ອຖ ສຍເມວ ຠິກ຺ຂູ ອານນ຺ທສ຺ສຕ຺ຖາຍ ເຖຣໍ ຍາຈິໍສຸ. ຍຖາຫ –

‘‘ຠິກ຺ຂູ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ມຫາກສ຺ສປໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘ອຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ກິຎ຺ຈາປິ ເສກ຺ໂຂ ອຠພ຺ໂພ ຉນ຺ທາ ໂທສາ ໂມຫາ ຠຍາ ອຄຕິໍ ຄນ຺ຕຸໍ, ພຫຸ ຈາເນນ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ ປຣິຍຕ຺ໂຕ, ເຕນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ເຖໂຣ ອາຍສ຺ມນ຺ຕມ຺ປິ ອານນ຺ທໍ ອຸຈ຺ຈິນຕູ’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ອາຍສ຺ມນ຺ຕມ຺ປິ ອານນ຺ທໍ ອຸຈ຺ຈິນີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໗).

ເອວໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນຸມຕິຍາ ອຸຈ຺ຈິນິເຕນ ເຕນາຍສ຺ມຕາ ສທ຺ຘິໍ ປຎ຺ຈເຖຣສຕານິ ອເຫສຸໍ.

ອຖ ໂຂ ເຖຣານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ກຕ຺ຖ ນຸ ໂຂ ມຍໍ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາເຍຍ຺ຍາມາ’’ຕິ? ອຖ ໂຂ ເຖຣານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ຣາຊຄຫໍ ໂຂ ມຫາໂຄຈຣໍ ປຫູຕເສນາສນໍ, ຍໍນູນ ມຍໍ ຣາຊຄເຫ ວສ຺ສໍ ວສນ຺ຕາ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາເຍຍ຺ຍາມ, ນ ອຎ຺ເຎ ຠິກ຺ຂູ ຣາຊຄເຫ ວສ຺ສໍ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໗).

ກສ຺ມາ ປນ ເນສໍ ເອຕທໂຫສິ? ‘‘ອິທໍ ປນ ອມ຺ຫາກໍ ຖາວຣກມ຺ມໍ, ໂກຈິ ວິສຠາຄປຸຄ຺ຄໂລ ສງ຺ຆມຊ຺ຌໍ ປວິສິຕ຺ວາ ອຸກ຺ໂກເຏຍ຺ຍາ’’ຕິ. ອຖາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ຎຕ຺ຕິທຸຕິເຍນ ກມ຺ເມນ ສາເວສິ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ອາວຸໂສ ສງ຺ໂຆ, ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ ສງ຺ໂຆ ອິມານິ ປຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸສຕານິ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ ຣາຊຄເຫ ວສ຺ສໍ ວສນ຺ຕານິ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາຍິຕຸໍ, ນ ອຎ຺ເຎຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຣາຊຄເຫ ວສ຺ສໍ ວສິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເອສາ ຎຕ຺ຕິ.

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ອາວຸໂສ ສງ຺ໂຆ, ສງ຺ໂຆ ອິມານິ ປຎ຺ຈຠິກ຺ຂຸສຕານິ ສມ຺ມນ຺ນ’’ຕິ ‘ຣາຊຄເຫ ວສ຺ສໍ ວສນ຺ຕານິ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາຍິຕຸໍ, ນ ອຎ຺ເຎຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຣາຊຄເຫ ວສ຺ສໍ ວສິຕພ຺ພນ຺ຕິ. ຍສ຺ສາຍສ຺ມໂຕ ຂມຕິ ອິເມສໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸສຕານໍ ສມ຺ມຸຕິ’ ຣາຊຄເຫ ວສ຺ສໍ ວສນ຺ຕານໍ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາຍິຕຸໍ, ນ ອຎ຺ເຎຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຣາຊຄເຫ ວສ຺ສໍ ວສິຕພ຺ພນ຺ຕິ, ໂສ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ; ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕິ, ໂສ ຠາເສຍ຺ຍ.

‘‘ສມ຺ມຕານິ ສງ຺ເຆນ ອິມານິ ປຎ຺ຈຠິກ຺ຂຸສຕານິ ຣາຊຄເຫ ວສ຺ສໍ ວສນ຺ຕານິ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາຍິຕຸໍ, ນ ອຎ຺ເຎຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຣາຊຄເຫ ວສ຺ສໍ ວສິຕພ຺ພນ຺ຕິ, ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໘).

ອຍໍ ປນ ກມ຺ມວາຈາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ປຣິນິພ຺ພານໂຕ ເອກວີສຕິເມ ທິວເສ ກຕາ. ຠຄວາ ຫິ ວິສາຂປຸຓ຺ຓມາຍໍ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ອຖສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫໍ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓໍ ສຣີຣໍ ຄນ຺ຘມາລາທີຫິ ປູຊຍິໍສຸ. ເອວໍ ສຕ຺ຕາຫໍ ສາຘຸກີຬນທິວສາ ນາມ ອເຫສຸໍ. ຕໂຕ ສຕ຺ຕາຫໍ ຈິຕກາຍ ອຄ຺ຄິນາ ຌາຍິ, ສຕ຺ຕາຫໍ ສຕ຺ຕິປຎ຺ຊຣໍ ກຕ຺ວາ ສນ຺ຘາຄາຣສາລາຍໍ ຘາຕຸປູຊໍ ກຣິໍສູຕິ, ເອກວີສຕິ ທິວສາ ຄຕາ. ເຊຏ຺ຐມູລສຸກ຺ກປກ຺ຂປຎ຺ຈມິຍໍເຍວ ຘາຕຸໂຍ ຠາຊຍິໍສຸ. ເອຕສ຺ມິໍ ຘາຕຸຠາຊນທິວເສ ສນ຺ນິປຕິຕສ຺ສ ມຫາຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ສຸຠທ຺ເທນ ວຸຑ຺ຒປພ຺ພຊິເຕນ ກຕໍ ອນາຈາຣໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຈ ຠິກ຺ຂູ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ອຍໍ ກມ຺ມວາຈາ ກຕາ.

ອິມຎ຺ຈ ປນ ກມ຺ມວາຈໍ ກຕ຺ວາ ເຖໂຣ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອາວຸໂສ, ອິທານິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຈຕ຺ຕາລີສ ທິວສາ ໂອກາໂສ ກໂຕ, ຕໂຕ ປຣໍ ‘ອຍໍ ນາມ ໂນ ປລິໂພໂຘ ອຕ຺ຖີ’ຕິ, ວຕ຺ຕຸໍ ນ ລພ຺ຠາ, ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ຍສ຺ສ ໂຣຄປລິໂພໂຘ ວາ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາຍປລິໂພໂຘ ວາ ມາຕາປິຕຸປລິໂພໂຘ ວາ ອຕ຺ຖິ, ປຕ຺ຕໍ ວາ ປນ ປຈິຕພ຺ພໍ, ຈີວຣໍ ວາ ກາຕພ຺ພໍ, ໂສ ຕໍ ປລິໂພຘໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕໍ ກຣຓີຍໍ ກໂຣຕູ’’ຕິ.

ເອວຎ຺ຈ ປນ ວຕ຺ວາ ເຖໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ປຎ຺ຈສຕາຍ ປຣິສາຍ ປຣິວຸໂຕ ຣາຊຄຫໍ ຄໂຕ. ອຎ຺ເຎປິ ມຫາເຖຣາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິວາເຣ ຄເຫຕ຺ວາ ໂສກສລ຺ລສມປ຺ປິຕໍ ມຫາຊນໍ ອສ຺ສາເສຕຸກາມາ ຕໍ ຕໍ ທິສໍ ປກ຺ກນ຺ຕາ. ປຸຓ຺ຓຕ຺ເຖໂຣ ປນ ສຕ຺ຕສຕຠິກ຺ຂຸປຣິວາໂຣ ‘ຕຖາຄຕສ຺ສ ປຣິນິພ຺ພານຏ຺ຐານໍ ອາຄຕາຄຕໍ ມຫາຊນໍ ອສ຺ສາເສສ຺ສາມີ’ຕິ ກຸສິນາຣາຍໍເຍວ ອຏ຺ຐາສິ.

ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຍຖາ ປຸພ຺ເພ ອປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສ, ເອວໍ ປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສາປິ ຠຄວໂຕ ສຍເມວ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ປຎ຺ຈຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ຄຈ຺ຉໂຕ ຄຈ຺ຉໂຕ ປນສ຺ສ ປຣິວາຣາ ຠິກ຺ຂູ ຄຓນປຖໍ ວີຕິວຕ຺ຕາ. ເຕນາຍສ຺ມຕາ ຄຕຄຕຏ຺ຐາເນ ມຫາປຣິເທໂວ ອໂຫສິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ປນ ສາວຕ຺ຖິມນຸປ຺ປຕ຺ເຕ ເຖເຣ ສາວຕ຺ຖິວາສິໂນ ມນຸສ຺ສາ ‘‘ເຖໂຣ ກິຣ ອາຄໂຕ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ຄນ຺ຘມາລາທິຫຕ຺ຖາ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອານນ຺ທ, ປຸພ຺ເພ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ອາຄຈ຺ຉຖ, ອຊ຺ຊ ກຸຫິໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ອາຄຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທີນິ ວທມານາ ປໂຣທິໍສຸ. ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປຣິນິພ຺ພານທິວເສ ວິຍ ມຫາປຣິເທໂວ ອໂຫສິ.

ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອນິຈ຺ຈຕາທິປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາຍ ຘມ຺ມິຍາກຖາຍ ຕໍ ມຫາຊນໍ ສຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ເຊຕວນໍ ປວິສິຕ຺ວາ ທສພເລນ ວສິຕຄນ຺ຘກຸຏິໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ມຎ຺ຈປີຐໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປປ຺ໂຜເຏຕ຺ວາ ຄນ຺ຘກຸຏິໍ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາ ມິລາຕມາລາກຈວຣໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ມຎ຺ຈປີຐໍ ອຕິຫຣິຕ຺ວາ ປຸນ ຍຖາຐາເນ ຐເປຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ຐິຕກາເລ ກຣຓີຍໍ ວຕ຺ຕໍ ສພ຺ພມກາສິ. ກຸຣຸມາໂນ ຈ ນ຺ຫານໂກຏ຺ຐກສມ຺ມຊ຺ຊນອຸທກຸປຏ຺ຐາປນາທິກາເລສຸ ຄນ຺ຘກຸຏິໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ – ‘‘ນນຸ ຠຄວາ, ອຍໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ນ຺ຫານກາໂລ, ອຍໍ ຘມ຺ມເທສນາກາໂລ, ອຍໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ໂອວາທທານກາໂລ, ອຍໍ ສີຫເສຍ຺ຍກປ຺ປນກາໂລ, ອຍໍ ມຸຂໂຘວນກາໂລ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປຣິເທວມາໂນວ ອກາສິ, ຍຖາ ຕໍ ຠຄວໂຕ ຄຸຓຄຓາມຕຣສຎ຺ຎຸຕາຍ ປຕິຏ຺ຐິຕເປໂມ ເຈວ ອຂີຓາສໂວ ຈ ອເນເກສຸ ຈ ຊາຕິສຕສຫສ຺ເສສຸ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສູປກາຣສຎ຺ຊນິຕຈິຕ຺ຕມທ຺ທໂວ. ຕເມນໍ ອຎ຺ຎຕຣາ ເທວຕາ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອານນ຺ທ, ຕຸມ຺ເຫ ເອວໍ ປຣິເທວມານາ ກຖໍ ອຎ຺ເຎ ອສ຺ສາເສສ຺ສຖາ’’ຕິ ສໍເວເຊສິ. ໂສ ຕສ຺ສາ ວຈເນນ ສໍວິຄ຺ຄຫທໂຍ ສນ຺ຖມ຺ຠິຕ຺ວາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ປຣິນິພ຺ພານໂຕ ປຠຸຕິ ຐານນິສຊ຺ຊພຫຸລຕ຺ຕາ ອຸສ຺ສນ຺ນຘາຕຸກໍ ກາຍໍ ສມສ຺ສາເສຕຸໍ ທຸຕິຍທິວເສ ຂີຣວິເຣຈນໍ ປິວິຕ຺ວາ ວິຫາເຣເຍວ ນິສີທິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ສຸເຠນ ມາຓເວນ ປຫິຕໍ ມາຓວກໍ ເອຕທໂວຈ –

‘‘ອກາໂລ, ໂຂ ມາຓວກ, ອຕ຺ຖິ ເມ ອຊ຺ຊ ເຠສຊ຺ຊມຕ຺ຕາ ປີຕາ, ອປ຺ເປວ ນາມ ສ຺ເວປິ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍາມາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໗).

ທຸຕິຍທິວເສ ເຈຕກຕ຺ເຖເຣນ ປຈ຺ຉາສມເຓນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຸເຠນ ມາຓເວນ ປຸຏ຺ໂຐ ອິມສ຺ມິໍ ທີຆນິກາເຍ ສຸຠສຸຕ຺ຕໍ ນາມ ທສມໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອຠາສິ.

ອຖ ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ເຊຕວນມຫາວິຫາເຣ ຂຓ຺ຑຜຸລ຺ລປ຺ປຏິສງ຺ຂຣຓໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອຸປກຏ຺ຐາຍ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ໂອຫາຍ ຣາຊຄຫໍ ຄໂຕ ຕຖາ ອຎ຺ເຎປິ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫກາ ຠິກ຺ຂູຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ຄເຕ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ ຈ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຖ ໂຂ ເຖຣາ ຠິກ຺ຂູ ຣາຊຄຫໍ ອຄມໍສຸ, ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາຍິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໘). ເຕ ອາສຬ຺ຫີປຸຓ຺ຓມາຍໍ ອຸໂປສຖໍ ກຕ຺ວາ ປາຏິປທທິວເສ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ວສ຺ສໍ ອຸປຄຈ຺ຉິໍສຸ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣາຊຄຫໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາຣສ ມຫາວິຫາຣາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ສພ຺ເພປິ ຉຑ຺ຑິຕປຕິຕອຸກ຺ລາປາ ອເຫສຸໍ. ຠຄວໂຕ ຫິ ປຣິນິພ຺ພາເນ ສພ຺ເພປິ ຠິກ຺ຂູ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ວິຫາເຣ ຈ ປຣິເວເຓ ຈ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ອຄມໍສຸ. ຕຕ຺ຖ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ກຸຣຸມານາ ເຖຣາ ຠຄວໂຕ ວຈນປູຊນຕ຺ຖໍ ຕິຕ຺ຖິຍວາທປຣິໂມຈນຕ຺ຖຎ຺ຈ – ‘ປຐມໍ ມາສໍ ຂຓ຺ຑຜຸລ຺ລປ຺ປຏິສງ຺ຂຣຓໍ ກໂຣມາ’ຕິ ຈິນ຺ເຕສຸໍ. ຕິຕ຺ຖິຍາ ຫິ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍຸໍ – ‘‘ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ສາວກາ ສຕ຺ຖຣິ ຐິເຕເຍວ ວິຫາເຣ ປຏິຊຄ຺ຄິໍສຸ, ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຉຑ຺ເຑສຸໍ, ກຸລານໍ ມຫາຘນປຣິຈ຺ຈາໂຄ ວິນສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເຕສຎ຺ຈ ວາທປຣິໂມຈນຕ຺ຖໍ ຈິນ຺ເຕສຸນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ຈິນ຺ຕຍິຕ຺ວາ ຈ ປນ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ກຣິໍສຸ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ອຖ ໂຂ ເຖຣານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ຠຄວຕາ, ໂຂ ອາວຸໂສ, ຂຓ຺ຑຜຸລ຺ລປ຺ປຏິສງ຺ຂຣຓໍ ວຓ຺ຓິຕໍ, ຫນ຺ທ ມຍໍ, ອາວຸໂສ, ປຐມໍ ມາສໍ ຂຓ຺ຑຜຸລ຺ລປ຺ປຏິສງ຺ຂຣຓໍ ກໂຣມ, ມຊ຺ຌິມໍ ມາສໍ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາຍິສ຺ສາມາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໘).

ເຕ ທຸຕິຍທິວເສ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຊທ຺ວາເຣ ອຏ຺ຐໍສຸ. ຣາຊາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ – ‘‘ກິໍ ຠນ຺ເຕ, ອາຄຕຕ຺ຖາ’’ຕິ ອຕ຺ຕນາ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ປຸຈ຺ຉິ. ເຖຣາ ອຏ຺ຐາຣສ ມຫາວິຫາຣປຏິສງ຺ຂຣຓຕ຺ຖາຍ ຫຕ຺ຖກມ຺ມໍ ປຏິເວເທສຸໍ. ຣາຊາ ຫຕ຺ຖກມ຺ມກາຣເກ ມນຸສ຺ເສ ອທາສິ. ເຖຣາ ປຐມໍ ມາສໍ ສພ຺ພວິຫາເຣ ປຏິສງ຺ຂຣາເປຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣເຈສຸໍ – ‘‘ນິຏ຺ຐິຕໍ, ມຫາຣາຊ, ວິຫາຣປຏິສງ຺ຂຣຓໍ, ອິທານິ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄຫໍ ກໂຣມາ’’ຕິ. ‘‘ສາຘຸ ຠນ຺ເຕ ວິສຏ຺ຐາ ກໂຣຖ, ມຍ຺ຫໍ ອາຓາຈກ຺ກໍ, ຕຸມ຺ຫາກຎ຺ຈ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ໂຫຕຸ, ອາຓາເປຖ, ຠນ຺ເຕ, ກິໍ ກໂຣມີ’’ຕິ. ‘‘ສງ຺ຄຫໍ ກໂຣນ຺ຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ນິສຊ຺ຊຏ຺ຐານໍ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ‘‘ກຕ຺ຖ ກໂຣມິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ? ‘‘ເວຠາຣປພ຺ພຕປສ຺ເສ ສຕ຺ຕປຓ຺ຓິ ຄຸຫາທ຺ວາເຣ ກາຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ໂຂ ຣາຊາ ອຊາຕສຕ຺ຕຸ ວິສ຺ສກມ຺ມຸນາ ນິມ຺ມິຕສທິສໍ ສຸວິຠຕ຺ຕຠິຕ຺ຕິຖມ຺ຠໂສປານໍ, ນານາວິຘມາລາກມ຺ມລຕາກມ຺ມວິຈິຕ຺ຕໍ, ອຠິຠວນ຺ຕມິວ ຣາຊຠວນວິຠູຕິໍ, ອວຫສນ຺ຕມິວ ເທວວິມານສິຣິໍ, ສິຣິຍາ ນິເກຕນມິວ ເອກນິປາຕຕິຕ຺ຖມິວ ຈ ເທວມນຸສ຺ສນຍນວິຫໍຄານໍ, ໂລກຣາມເຓຍ຺ຍກມິວ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພສາຣມຓ຺ຑໍ ມຓ຺ຑປໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ວິວິຘກຸສຸມທາໂມລມ຺ພກວິນິຄ຺ຄລນ຺ຕຈາຣຸວິຕານໍ ນານາຣຕນວິຈິຕ຺ຕມຓິໂກຏ຺ຏິມຕລມິວ ຈ, ນໍ ນານາປຸປ຺ຜູປຫາຣວິຈິຕ຺ຕສຸປຣິນິຏ຺ຐິຕຠູມິກມ຺ມໍ ພ຺ຣຫ຺ມວິມານສທິສໍ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ, ຕສ຺ມິໍ ມຫາມຓ຺ຑເປ ປຎ຺ຈສຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນຄ຺ຆານິ ປຎ຺ຈ ກປ຺ປິຍປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓສຕານິ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ, ທກ຺ຂິຓຠາຄໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸຕ຺ຕຣາຠິມຸຂໍ ເຖຣາສນໍ, ມຓ຺ຑປມຊ຺ເຌ ປຸຣຕ຺ຖາຠິມຸຂໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອາສນາຣຫໍ ຘມ຺ມາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ, ທນ຺ຕຂຈິຕໍ ພີຊນິຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຐເປຕ຺ວາ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອາໂຣຈາເປສິ – ‘‘ນິຏ຺ຐິຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ມມ ກິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ.

ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ປນ ທິວເສ ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ສນ຺ຘາຍ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ວິສ຺ສຄນ຺ຘໍ ວາຍນ຺ໂຕ ວິຈຣຕີ’’ຕິ. ເຖໂຣ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ອຎ຺ໂຎ ວິສ຺ສຄນ຺ຘໍ ວາຍນ຺ໂຕ ວິຈຣຓກຠິກ຺ຂຸ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ອທ຺ຘາ ເອເຕ ມໍ ສນ຺ຘາຍ ວທນ຺ຕີຕິ ສໍເວຄໍ ອາປຊ຺ຊິ. ເອກຈ຺ເຈ ນໍ ອາຫໍສຸເຍວ – ‘‘ສ຺ເວ ອາວຸໂສ, ອານນ຺ທ, ສນ຺ນິປາໂຕ, ຕ຺ວຎ຺ຈ ເສກ຺ໂຂ ສກຣຓີໂຍ, ເຕນ ເຕ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ສນ຺ນິປາຕໍ ຄນ຺ຕຸໍ, ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ໂຫຫີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ – ‘ສ຺ເວ ສນ຺ນິປາໂຕ, ນ ໂຂ ເມຕໍ ປຕິຣູປໍ ຍ຺ວາຫໍ ເສກ຺ໂຂ ສມາໂນ ສນ຺ນິປາຕໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ, ພຫຸເທວ ຣຕ຺ຕິໍ ກາຍຄຕາຍ ສຕິຍາ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ຈງ຺ກມາ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ‘‘ນິປຊ຺ຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ກາຍໍ ອາວຊ຺ເຊສິ, ທ຺ເວ ປາທາ ຠູມິໂຕ ມຸຕ຺ຕາ, ອປຕ຺ຕຎ຺ຈ ສີສໍ ພິມ຺ໂພຫນໍ, ເອຕສ຺ມິໍ ອນ຺ຕເຣ ອນຸປາທາຍ ອາສເວຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈິ. ອຍຎ຺ຫິ ອາຍສ຺ມາ ຈງ຺ກເມນ ພຫິ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ນນຸ ມໍ ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ກຕປຸຎ຺ໂຎສິ ຕ຺ວໍ, ອານນ຺ທ, ປຘານມນຸຍຸຎ຺ຊ, ຂິປ຺ປໍ ໂຫຫິສິ ອນາສໂວ’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໐໗). ພຸທ຺ຘານຎ຺ຈ ກຖາໂທໂສ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ມມ ປນ ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘໍ ວີຣິຍໍ, ເຕນ ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ຫນ຺ທາຫໍ ວີຣິຍສມຕໍ ໂຍເຊມີ’’ຕິ, ຈງ຺ກມາ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ປາທໂຘວນຏ຺ຐາເນ ຐຕ຺ວາ ປາເທ ໂຘວິຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ມຎ຺ຈເກ ນິສີທິຕ຺ວາ, ‘‘ໂຖກໍ ວິສ຺ສມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ກາຍໍ ມຎ຺ຈເກ ອປນາເມສິ. ທ຺ເວ ປາທາ ຠູມິໂຕ ມຸຕ຺ຕາ, ສີສໍ ພິມ຺ໂພຫນມປ຺ປຕ຺ຕໍ, ເອຕສ຺ມິໍ ອນ຺ຕເຣ ອນຸປາທາຍ ອາສເວຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຕ຺ຕໍ, ຈຕຸອິຣິຍາປຖວິຣຫິຕໍ ເຖຣສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕໍ. ເຕນ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ ອນິປນ຺ໂນ ອນິສິນ຺ໂນ ອຏ຺ຐິໂຕ ອຈງ຺ກມນ຺ໂຕ ໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

ອຖ ເຖຣາ ຠິກ຺ຂູ ທຸຕິຍທິວເສ ປຎ຺ຈມິຍໍ ກາຬປກ຺ຂສ຺ສ ກຕຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈາ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຏິສາເມຕ຺ວາ ຘມ຺ມສຠາຍໍ ສນ຺ນິປຕິໍສຸ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອຣຫາ ສມາໂນ ສນ຺ນິປາຕໍ ອຄມາສິ. ກຖໍ ອຄມາສິ? ‘‘ອິທານິມ຺ຫິ ສນ຺ນິປາຕມຊ຺ຌໍ ປວິສນາຣໂຫ’’ຕິ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ພນ຺ຘນາ ມຸຕ຺ຕຕາລປກ຺ກໍ ວິຍ, ປຓ຺ຑຸກມ຺ພເລ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຊາຕິມຓິ ວິຍ, ວິຄຕວລາຫເກ ນເຠ ສມຸຄ຺ຄຕປຸຓ຺ຓຈນ຺ໂທ ວິຍ, ພາລາຕປສມ຺ຜສ຺ສວິກສິຕເຣຓຸປິຎ຺ຊຣຄພ຺ຠໍ ປທຸມໍ ວິຍ ຈ, ປຣິສຸທ຺ເຘນ ປຣິໂຍທາເຕນ ສປ຺ປເຠນ ສສ຺ສິຣີເກນ ຈ ມຸຂວເຣນ ອຕ຺ຕໂນ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິໍ ອາໂຣຈຍມາໂນ ວິຍ ອຄມາສິ. ອຖ ນໍ ທິສ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ມຫາກສ຺ສປສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ໂສຠຕິ ວຕ ໂຠ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ໂຕ ອານນ຺ໂທ, ສເຈ ສຕ຺ຖາ ຘເຣຍ຺ຍ, ອທ຺ຘາ ອຊ຺ຊານນ຺ທສ຺ສ ສາຘຸກາຣໍ ທເທຍ຺ຍ, ຫນ຺ທ, ທານິສ຺ສາຫໍ ສຕ຺ຖາຣາ ທາຕພ຺ພໍ ສາຘຸກາຣໍ ທທາມີ’’ຕິ, ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ສາຘຸກາຣມທາສິ.

ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ ປນ ວທນ຺ຕິ – ‘‘ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິໍ ຎາເປຕຸກາໂມ ຠິກ຺ຂູຫິ ສທ຺ຘິໍ ນາຄໂຕ, ຠິກ຺ຂູ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ຕາສເນ ນິສີທນ຺ຕາ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອາສນໍ ຐເປຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນາ. ຕຕ຺ຖ ເກຈິ ເອວມາຫໍສຸ – ‘ເອຕໍ ອາສນໍ ກສ຺ສາ’ຕິ? ‘ອານນ຺ທສ຺ສາ’ຕິ. ‘ອານນ຺ໂທ ປນ ກຸຫິໍ ຄໂຕ’ຕິ? ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ເຖໂຣ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘ອິທານິ ມຍ຺ຫໍ ຄມນກາໂລ’ຕິ. ຕໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ອານຸຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ປຖວິຍໍ ນິມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອາສເນເຍວ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສສີ’’ຕິ, ອາກາເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສີທີຕິປິ ເອເກ. ຍຖາ ວາ ຕຖາ ວາ ໂຫຕຸ. ສພ຺ພຖາປິ ຕໍ ທິສ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ມຫາກສ຺ສປສ຺ສ ສາຘຸກາຣທານໍ ຍຸຕ຺ຕເມວ.

ເອວໍ ອາຄເຕ ປນ ຕສ຺ມິໍ ອາຍສ຺ມນ຺ເຕ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖໂຣ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອາວຸໂສ, ກິໍ ປຐມໍ ສງ຺ຄາຍາມ, ຘມ຺ມໍ ວາ ວິນຍໍ ວາ’’ຕິ? ຠິກ຺ຂູ ອາຫໍສຸ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ມຫາກສ຺ສປ, ວິນໂຍ ນາມ ພຸທ຺ຘສາສນສ຺ສ ອາຍຸ. ວິນເຍ ຐິເຕ ສາສນໍ ຐິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ປຐມໍ ວິນຍໍ ສງ຺ຄາຍາມາ’’ຕິ. ‘‘ກໍ ຘຸຣໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ? ‘‘ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸປາລິ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ກິໍ ອານນ຺ໂທ ນປ຺ປໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ນປ຺ປໂຫຕິ’’. ອປິ ຈ ໂຂ ປນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຘຣມາໂນເຍວ ວິນຍປຣິຍຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸປາລິໍ ເອຕທຄ຺ເຄ ຐເປສິ – ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມມ ສາວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ວິນຍຘຣານໍ ຍທິທໍ ອຸປາລີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໒໒໘). ‘ຕສ຺ມາ ອຸປາລິຕ຺ເຖຣໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິນຍໍ ສງ຺ຄາຍາມາ’ຕິ.

ຕໂຕ ເຖໂຣ ວິນຍໍ ປຸຈ຺ຉນຕ຺ຖາຍ ອຕ຺ຕນາວ ອຕ຺ຕານໍ ສມ຺ມນ຺ນິ. ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣປິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍ ສມ຺ມນ຺ນິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປາຬິ – ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ສງ຺ຆໍ ຎາເປສິ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ອາວຸໂສ, ສງ຺ໂຆ, ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ,

ອຫໍ ອຸປາລິໍ ວິນຍໍ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ.

ອາຍສ຺ມາປິ ອຸປາລິ ສງ຺ຆໍ ຎາເປສິ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ,

ອຫໍ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກສ຺ສເປນ ວິນຍໍ ປຸຏ຺ໂຐ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. (ຈູຬວ. ໔໓໙);

ເອວໍ ອຕ຺ຕານໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ເຖເຣ ຠິກ຺ຂູ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຘມ຺ມາສເນ ນິສີທິ ທນ຺ຕຂຈິຕໍ ພີຊນິໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ຕໂຕ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖໂຣ ເຖຣາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸປາລິໍ ວິນຍໍ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ປຐມໍ ອາວຸໂສ, ອຸປາລິ, ປາຣາຊິກໍ ກຕ຺ຖ ປຎ຺ຎຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ເວສາລິຍໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ກໍ ອາຣພ຺ຠາ’’ຕິ? ‘‘ສຸທິນ຺ນໍ ກລນ຺ທປຸຕ຺ຕໍ ອາຣພ຺ຠາ’’ຕິ. ‘‘ກິສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ເມຖຸນຘມ຺ເມ’’ຕິ.

‘‘ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸປາລິໍ ປຐມສ຺ສ ປາຣາຊິກສ຺ສ ວຕ຺ຖຸມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ, ນິທານມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ, ປຸຄ຺ຄລມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ, ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ, ອາປຕ຺ຕິມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ, ອນາປຕ຺ຕິມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ’’ (ຈູຬວ. ໔໓໙). ປຸຏ຺ໂຐ ປຸຏ຺ໂຐ ອາຍສ຺ມາ ອຸປາລິ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ.

ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ປຐມປາຣາຊິເກ ກິຎ຺ຈິ ອປເນຕພ຺ພໍ ວາ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ ວາ ອຕ຺ຖິ ນຕ຺ຖີຕິ? ອປເນຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ. ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ຠາສິເຕ ອປເນຕພ຺ພໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ນ ຫິ ຕຖາຄຕາ ເອກພ຺ຍຎ຺ຊນມ຺ປິ ນິຣຕ຺ຖກໍ ວທນ຺ຕິ. ສາວການໍ ປນ ເທວຕານໍ ວາ ຠາສິເຕ ອປເນຕພ຺ພມ຺ປິ ໂຫຕິ, ຕໍ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫກຕ຺ເຖຣາ ອປນຍິໍສຸ. ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖາປິ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ຍຕ຺ຖ ປກ຺ຂິປິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ປກ຺ຂິປິໍສຸເຍວ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ? ‘ເຕນ ສມເຍນາ’ຕິ ວາ, ‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນາ’ຕິ ວາ, ‘ອຖ ໂຂຕິ ວາ’, ‘ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕຕິ’ ວາ, ‘ເອຕທໂວຈາ’ຕິ ວາ, ເອວມາທິກໍ ສມ຺ພນ຺ຘວຈນມຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປນ – ‘‘ອິທໍ ປຐມປາຣາຊິກ’’ນ຺ຕິ ຐເປສຸໍ. ປຐມປາຣາຊິເກ ສງ຺ຄຫມາຣູຬ຺ເຫ ປຎ຺ຈ ອຣຫນ຺ຕສຕານິ ສງ຺ຄຫໍ ອາໂຣປິຕນເຍເນວ ຄຓສຊ຺ຌາຍມກໍສຸ – ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ເວຣຎ຺ຊາຍໍ ວິຫຣຕີ’’ຕິ. ເຕສໍ ສຊ຺ຌາຍາຣທ຺ຘກາເລເຍວ ສາຘຸກາຣໍ ທທມານາ ວິຍ ມຫາປຖວີ ອຸທກປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ອກມ຺ປິຕ຺ຖ.

ເອເຕເນວ ນເຍນ ເສສານິ ຕີຓິ ປາຣາຊິການິ ສງ຺ຄຫໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ປາຣາຊິກກຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ ຐເປສຸໍ. ເຕຣສ ສງ຺ຆາທິເສສານິ ‘‘ເຕຣສກ’’ນ຺ຕິ ຐເປສຸໍ. ທ຺ເວ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ອນິຍຕານີ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ຕິໍສ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍານິ ປາຈິຕ຺ຕິຍານີ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ທ຺ເວນວຸຕິ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ປາຈິຕ຺ຕິຍານີ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ຈຕ຺ຕາຣິ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ປາຏິເທສນີຍານີ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ປຎ຺ຈສຕ຺ຕຕິ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ເສຂິຍານີ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ສຕ຺ຕ ຘມ຺ເມ ‘‘ອຘິກຣຓສມຖາ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ເອວໍ ສຕ຺ຕວີສາຘິການິ ທ຺ເວ ສິກ຺ຂາປທສຕານິ ‘‘ມຫາວິຠງ຺ໂຄ’’ຕິ ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຐເປສຸໍ. ມຫາວິຠງ຺ຄາວສາເນປິ ປຸຣິມນເຍເນວ ມຫາປຖວີ ອກມ຺ປິຕ຺ຖ.

ຕໂຕ ຠິກ຺ຂຸນີວິຠງ຺ເຄ ອຏ຺ຐ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ປາຣາຊິກກຓ຺ຑໍ ນາມ ອິທ’’ນ຺ຕິ ຐເປສຸໍ. ສຕ຺ຕຣສ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ສຕ຺ຕຣສກ’’ນ຺ຕິ ຐເປສຸໍ. ຕິໍສ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ນິສ຺ສຄ຺ຄິຍານິ ປາຈິຕ຺ຕິຍານີ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ຉສຏ຺ຐິສຕສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ປາຈິຕ຺ຕິຍານີ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ອຏ຺ຐ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ປາຏິເທສນີຍານີ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ປຎ຺ຈສຕ຺ຕຕິ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ເສຂິຍານີ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ສຕ຺ຕ ຘມ຺ເມ ‘‘ອຘິກຣຓສມຖາ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ເອວໍ ຕີຓິ ສິກ຺ຂາປທສຕານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນີວິຠງ຺ໂຄ’’ຕິ ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ – ‘‘ອຍໍ ອຸຠໂຕ ວິຠງ຺ໂຄ ນາມ ຈຕຸສຏ຺ຐິຠາຓວາໂຣ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາວສາເນປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ມຫາປຖວິກມ຺ໂປ ອໂຫສິ.

ເອເຕເນວຸປາເຍນ ອສີຕິຠາຓວາຣປຣິມາຓໍ ຂນ຺ຘກໍ, ປຎ຺ຈວີສຕິຠາຓວາຣປຣິມາຓໍ ປຣິວາຣຎ຺ຈ ສງ຺ຄຫໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ວິນຍປິຏກໍ ນາມາ’’ຕິ ຐເປສຸໍ. ວິນຍປິຏກາວສາເນປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ມຫາປຖວິກມ຺ໂປ ອໂຫສິ. ຕໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸປາລິໍ ປຏິຈ຺ຉາເປສຸໍ – ‘‘ອາວຸໂສ, ອິມໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ນິສ຺ສິຕເກ ວາເຈຫີ’’ຕິ. ວິນຍປິຏກສງ຺ຄຫາວສາເນ ອຸປາລິຕ຺ເຖໂຣ ທນ຺ຕຂຈິຕໍ ພີຊນິໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຘມ຺ມາສນາ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ເຖເຣ ຠິກ຺ຂູ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ຕາສເນ ນິສີທິ.

ວິນຍໍ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ສງ຺ຄາຍິຕຸກາໂມ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ຠິກ຺ຂູ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ຘມ຺ມໍ ສງ຺ຄາຍນ຺ເຕ ຫິ ກໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ຘຸຣໍ ກຕ຺ວາ ຘມ຺ໂມ ສງ຺ຄາຍິຕພ຺ໂພ’’ຕິ? ຠິກ຺ຂູ – ‘‘ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣໍ ຘຸຣໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ສງ຺ຆໍ ຎາເປສິ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ອາວຸໂສ, ສງ຺ໂຆ, ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ,

ອຫໍ ອານນ຺ທໍ ຘມ຺ມໍ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ;

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ສງ຺ຆໍ ຎາເປສິ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ, ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ,

ອຫໍ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກສ຺ສເປນ ຘມ຺ມໍ ປຸຏ຺ໂຐ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ;

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ເຖເຣ ຠິກ຺ຂູ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຘມ຺ມາສເນ ນິສີທິ ທນ຺ຕຂຈິຕໍ ພີຊນິໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ຠິກ຺ຂູ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ກຕຣໍ, ອາວຸໂສ, ປິຏກໍ ປຐມໍ ສງ຺ຄາຍາມາ’’ຕິ? ‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏເກ ຈຕສ຺ໂສ ສງ຺ຄີຕິໂຍ, ຕາສຸ ປຐມໍ ກຕຣໍ ສງ຺ຄີຕິ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ທີຆສງ຺ຄີຕິໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ທີຆສງ຺ຄີຕິຍໍ ຈຕຸຕິໍສ ສຸຕ຺ຕານິ, ຕໂຍ ວຄ຺ຄາ, ເຕສຸ ປຐມໍ ກຕຣໍ ວຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ຄໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ເຄ ເຕຣສ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ, ເຕສຸ ປຐມໍ ກຕຣໍ ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສຸຕ຺ຕໍ ນາມ ຠນ຺ເຕ, ຕິວິຘສີລາລງ຺ກຕໍ, ນານາວິຘມິຈ຺ຉາຊີວກຸຫ ລປນາທິວິທ຺ຘໍສນໍ, ທ຺ວາສຏ຺ຐິທິຏ຺ຐິຊາລວິນິເວຐນໍ, ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸກມ຺ປນໍ, ຕໍ ປຐມໍ ສງ຺ຄາຍາມາ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ເອຕທໂວຈ, ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຊາລໍ, ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ, ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ອນ຺ຕຣາ ຈ, ຠນ຺ເຕ, ຣາຊຄຫໍ ອນ຺ຕຣາ ຈ ນາຬນ຺ທໍ ຣາຊາຄາຣເກ ອມ຺ພລຏ຺ຐິກາຍ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ກໍ ອາຣພ຺ຠາ’’ຕິ? ‘‘ສຸປ຺ປິຍຎ຺ຈ ປຣິພ຺ພາຊກໍ, ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ຕຎ຺ຈ ມາຓວ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ກິສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ວຓ຺ຓາວຓ຺ເຓ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສ຺ສ ນິທານມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ, ປຸຄ຺ຄລມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ, ວຕ຺ຖຸມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉິ (ຈູຬວ. ໔໔໐). ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນາວສາເນ ປຎ຺ຈ ອຣຫນ຺ຕສຕານິ ຄຓສຊ຺ຌາຍມກໍສຸ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຈ ປຖວິກມ຺ໂປ ອໂຫສິ.

ເອວໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລໍ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຣໍ ‘‘ສາມຎ຺ຎຜລໍ, ປນາວຸໂສ ອານນ຺ທ, ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນານຸກ຺ກເມນ ສທ຺ຘິໍ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລນ ສພ຺ເພປິ ເຕຣສ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ – ‘‘ອຍໍ ສີລກ຺ຂນ຺ຘວຄ຺ໂຄ ນາມາ’’ຕິ ກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ ຐເປສຸໍ.

ຕທນນ຺ຕຣໍ ມຫາວຄ຺ຄໍ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ປາຖິກວຄ຺ຄນ຺ຕິ, ເອວໍ ຕິວຄ຺ຄສງ຺ຄຫໍ ຈຕຸຕິໍສສຸຕ຺ຕປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ຈຕຸສຏ຺ຐິຠາຓວາຣປຣິມາຓໍ ຕນ຺ຕິໍ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ທີຆນິກາໂຍ ນາມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ປຏິຈ຺ຉາເປສຸໍ – ‘‘ອາວຸໂສ, ອິມໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ນິສ຺ສິຕເກ ວາເຈຫີ’’ຕິ.

ຕໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ອສີຕິຠາຓວາຣປຣິມາຓໍ ມຊ຺ຌິມນິກາຍໍ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ ຘມ຺ມເສນາປຕິສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ນິສ຺ສິຕເກ ປຏິຈ຺ຉາເປສຸໍ – ‘‘ອິມໍ ຕຸມ຺ເຫ ປຣິຫຣຖາ’’ຕິ.

ຕໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ສຕຠາຓວາຣປຣິມາຓໍ ສໍຍຸຕ຺ຕນິກາຍໍ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣໍ ປຏິຈ຺ຉາເປສຸໍ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອິມໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ນິສ຺ສິຕເກ ວາເຈຖາ’’ຕິ.

ຕໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ວີສຕິຠາຓວາຣສຕປຣິມາຓໍ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣນິກາຍໍ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ ອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣໍ ປຏິຈ຺ຉາເປສຸໍ – ‘‘ອິມໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ນິສ຺ສິຕເກ ວາເຈຖາ’’ຕິ.

ຕໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ຘມ຺ມສງ຺ຄຫວິຠງ຺ຄຘາຕຸກຖາປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິກຖາວຕ຺ຖຸຍມກປຏ຺ຐານໍ ອຠິຘມ຺ໂມຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ ສຸຂຸມຎາຓໂຄຈຣໍ ຕນ຺ຕິໍ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ – ‘‘ອິທໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ນາມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ອຣຫນ຺ຕສຕານິ ສຊ຺ຌາຍມກໍສຸ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຖວິກມ຺ໂປ ອໂຫສີຕິ.

ຕໂຕ ປຣໍ ຊາຕກໍ, ນິທ຺ເທໂສ, ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ໂຄ, ອປທານໍ, ສຸຕ຺ຕນິປາໂຕ, ຂຸທ຺ທກປາໂຐ, ຘມ຺ມປທໍ, ອຸທານໍ, ອິຕິວຸຕ຺ຕກໍ, ວິມານວຕ຺ຖຸ, ເປຕວຕ຺ຖຸ, ເຖຣຄາຖາ, ເຖຣີຄາຖາຕິ ອິມໍ ຕນ຺ຕິໍ ສງ຺ຄາຍິຕ຺ວາ ‘‘ຂຸທ຺ທກຄນ຺ໂຖ ນາມາຍ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຠິຘມ຺ມປິຏກສ຺ມິໍເຍວ ສງ຺ຄຫໍ ອາໂຣປຍິໍສູ’’ຕິ ທີຆຠາຓກາ ວທນ຺ຕິ. ມຊ຺ຌິມຠາຓກາ ປນ ‘‘ຈຣິຍາປິຏກພຸທ຺ຘວໍເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ສພ຺ພມ຺ເປຕໍ ຂຸທ຺ທກຄນ຺ຖໍ ນາມ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏເກ ປຣິຍາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ເອວເມຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ຣສວເສນ ເອກວິຘໍ, ຘມ຺ມວິນຍວເສນ ທຸວິຘໍ, ປຐມມຊ຺ຌິມປຈ຺ຉິມວເສນ ຕິວິຘໍ. ຕຖາ ປິຏກວເສນ. ນິກາຍວເສນ ປຎ຺ຈວິຘໍ, ອງ຺ຄວເສນ ນວວິຘໍ, ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘວເສນ ຈຕຸຣາສີຕິສຫສ຺ສວິຘນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ກຖໍ ຣສວເສນ ເອກວິຘໍ? ຍຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຍາວ ອນຸປາທິເສສາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ, ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ປຎ຺ຈຈຕ຺ຕາລີສວສ຺ສານິ ເທວມນຸສ຺ສນາຄຍກ຺ຂາທໂຍ ອນຸສາສນ຺ເຕນ ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ເຕນ ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ເອກຣສໍ ວິມຸຕ຺ຕິຣສເມວ ໂຫຕິ. ເອວໍ ຣສວເສນ ເອກວິຘໍ.

ກຖໍ ຘມ຺ມວິນຍວເສນ ທຸວິຘໍ? ສພ຺ພເມວ ເຈຕໍ ຘມ຺ໂມ ເຈວ ວິນໂຍ ຈາຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຕຕ຺ຖ ວິນຍປິຏກໍ ວິນໂຍ, ອວເສສໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ຘມ຺ໂມ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຍນ຺ນູນ ມຍໍ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ວິນຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄາເຍຍ຺ຍາມາ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໓໗). ‘‘ອຫໍ ອຸປາລິໍ ວິນຍໍ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ, ອານນ຺ທໍ ຘມ຺ມໍ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈ. ເອວໍ ຘມ຺ມວິນຍວເສນ ທຸວິຘໍ.

ກຖໍ ປຐມມຊ຺ຌິມປຈ຺ຉິມວເສນ ຕິວິຘໍ? ສພ຺ພເມວ ຫິທໍ ປຐມພຸທ຺ຘວຈນໍ, ມຊ຺ຌິມພຸທ຺ຘວຈນໍ, ປຈ຺ຉິມພຸທ຺ຘວຈນນ຺ຕິ ຕິປ຺ປເຠທໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ –

‘‘ອເນກຊາຕິສໍສາຣໍ, ສນ຺ຘາວິສ຺ສໍ ອນິພ຺ພິສໍ;

ຄຫກາຣໍ ຄເວສນ຺ໂຕ, ທຸກ຺ຂາ ຊາຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ.

ຄຫກາຣກ ທິຏ຺ໂຐສິ, ປຸນ ເຄຫໍ ນ ກາຫສິ;

ສພ຺ພາ ເຕ ຜາສຸກາ ຠຄ຺ຄາ, ຄຫກູຏໍ ວິສງ຺ຂຕໍ;

ວິສງ຺ຂາຣຄຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ຕຓ຺ຫານໍ ຂຍມຊ຺ຌຄາ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໕໓-໕໔);

ອິທໍ ປຐມພຸທ຺ຘວຈນໍ. ເກຈິ ‘‘ຍທາ ຫເວ ປາຕຸຠວນ຺ຕິ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑) ຂນ຺ຘເກ ອຸທານຄາຖໍ ວທນ຺ຕິ. ເອສາ ປນ ປາຏິປທທິວເສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາວປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ໂສມນສ຺ສມຍຎາເຓນ ປຈ຺ຈຍາກາຣໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ອຸທານຄາຖາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຍໍ ປນ ປຣິນິພ຺ພານກາເລ ອຠາສິ – ‘‘ຫນ຺ທ ທານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາມນ຺ຕຍາມິ ໂວ, ວຍຘມ຺ມາ ສງ຺ຂາຣາ, ອປ຺ປມາເທນ ສມ຺ປາເທຖາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໘) ອິທໍ ປຈ຺ຉິມພຸທ຺ຘວຈນໍ. ອຸຠິນ຺ນມນ຺ຕເຣ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອຕໍ ມຊ຺ຌິມພຸທ຺ຘວຈນໍ ນາມ. ເອວໍ ປຐມມຊ຺ຌິມປຈ຺ຉິມພຸທ຺ຘວຈນວເສນ ຕິວິຘໍ.

ກຖໍ ປິຏກວເສນ ຕິວິຘໍ? ສພ຺ພມ຺ປິ ເຈຕໍ ວິນຍປິຏກໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກນ຺ຕິ ຕິປ຺ປເຠທເມວ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຐມສງ຺ຄີຕິຍໍ ສງ຺ຄີຕຎ຺ຈ ອສງ຺ຄີຕຎ຺ຈ ສພ຺ພມ຺ປິ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ອຸຠຍານິ ປາຕິໂມກ຺ຂານິ, ທ຺ເວ ວິຠງ຺ຄາ, ທ຺ວາວີສຕິ ຂນ຺ຘກາ, ໂສຬສປຣິວາຣາຕິ – ອິທໍ ວິນຍປິຏກໍ ນາມ. ພ຺ຣຫ຺ມຊາລາທິຈຕຸຕ຺ຕິໍສສຸຕ຺ຕສງ຺ຄໂຫ ທີຆນິກາໂຍ, ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕາທິທິຍຑ຺ຒສຕທ຺ເວສຸຕ຺ຕສງ຺ຄໂຫ ມຊ຺ຌິມນິກາໂຍ, ໂອຆຕຣຓສຸຕ຺ຕາທິສຕ຺ຕສຸຕ຺ຕສຫສ຺ສສຕ຺ຕສຕທ຺ວາສຏ຺ຐິສຸຕ຺ຕສງ຺ຄໂຫ ສໍຍຸຕ຺ຕນິກາໂຍ, ຈິຕ຺ຕປຣິຍາທານສຸຕ຺ຕາທິນວສຸຕ຺ຕສຫສ຺ສປຎ຺ຈສຕສຕ຺ຕປຎ຺ຎາສສຸຕ຺ຕສງ຺ຄໂຫ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣນິກາໂຍ, ຂຸທ຺ທກປາຐ-ຘມ຺ມປທ-ອຸທານ-ອິຕິວຸຕ຺ຕກ-ສຸຕ຺ຕນິປາຕ-ວິມານວຕ຺ຖຸ-ເປຕວຕ຺ຖຸ-ເຖຣຄາຖາ-ເຖຣີຄາຖາ-ຊາຕກ-ນິທ຺ເທສ-ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄ-ອປທານ-ພຸທ຺ຘວໍສ-ຈຣິຍາປິຏກວເສນ ປນ຺ນຣສປ຺ປເຠໂທ ຂຸທ຺ທກນິກາໂຍຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກໍ ນາມ. ຘມ຺ມສງ຺ຄໂຫ, ວິຠງ຺ໂຄ, ຘາຕຸກຖາ, ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ກຖາວຕ຺ຖຸ, ຍມກໍ, ປຏ຺ຐານນ຺ຕິ – ອິທໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ນາມ. ຕຕ຺ຖ –

‘‘ວິວິຘວິເສສນຍຕ຺ຕາ, ວິນຍນໂຕ ເຈວ ກາຍວາຈານໍ;

ວິນຍຕ຺ຖວິທູຫິ ອຍໍ, ວິນໂຍ ວິນໂຍຕິ ອກ຺ຂາໂຕ’’.

ວິວິຘາ ຫິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈວິຘປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທສປາຣາຊິກາທິ ສຕ຺ຕ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘມາຕິກາ ວິຠງ຺ຄາທິປ຺ປເຠທາ ນຍາ. ວິເສສຠູຕາ ຈ ທຬ຺ຫີກມ຺ມສິຖິລກຣຓປ຺ປໂຍຊນາ ອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕິນຍາ. ກາຍິກວາຈສິກອຊ຺ຌາຈາຣນິເສຘນໂຕ ເຈສ ກາຍໍ ວາຈຎ຺ຈ ວິເນຕິ, ຕສ຺ມາ ວິວິຘນຍຕ຺ຕາ ວິເສສນຍຕ຺ຕາ ກາຍວາຈານໍ ວິນຍນໂຕ ເຈວ ວິນໂຍຕິ ອກ຺ຂາໂຕ. ເຕເນຕເມຕສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ວິວິຘວິເສສນຍຕ຺ຕາ, ວິນຍນໂຕ ເຈວ ກາຍວາຈານໍ;

ວິນຍຕ຺ຖວິທູຫິ ອຍໍ, ວິນໂຍ ວິນໂຍຕິ ອກ຺ຂາໂຕ’’ຕິ.

ອິຕຣໍ ປນ –

‘‘ອຕ຺ຖານໍ ສູຈນໂຕ ສຸວຸຕ຺ຕໂຕ, ສວນໂຕຖ ສູທນໂຕ;

ສຸຕ຺ຕາຓາ ສຸຕ຺ຕສຠາຄໂຕ ຈ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອກ຺ຂາຕໍ.

ຕຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕຕ຺ຖປຣຕ຺ຖາທິເຠເທ ອຕ຺ເຖ ສູເຈຕິ. ສຸວຸຕ຺ຕາ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຖາ, ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸໂລເມນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ສວຕິ ເຈຕໍ ອຕ຺ເຖ ສສ຺ສມິວ ຜລໍ, ປສວຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສູທຕິ ເຈຕໍ ເຘນຸ ວິຍ ຂີຣໍ, ປຄ຺ຆຣາເປຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສຸຏ຺ຐຸ ຈ ເນ ຕາຍຕິ, ຣກ຺ຂຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສຸຕ຺ຕສຠາຄຎ຺ເຈຕໍ, ຍຖາ ຫິ ຕຈ຺ຉການໍ ສຸຕ຺ຕໍ ປມາຓໍ ໂຫຕິ, ເອວເມຕມ຺ປິ ວິຎ຺ຎູນໍ. ຍຖາ ຈ ສຸຕ຺ເຕນ ສງ຺ຄຫິຕານິ ປຸປ຺ຜານິ ນ ວິກິຣີຍນ຺ຕິ, ນ ວິທ຺ຘໍສີຍນ຺ຕິ, ເອວເມວ ເຕນ ສງ຺ຄຫິຕາ ອຕ຺ຖາ. ເຕເນຕເມຕສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ອຕ຺ຖານໍ ສູຈນໂຕ, ສຸວຸຕ຺ຕໂຕ ສວນໂຕຖ ສູທນໂຕ;

ສຸຕ຺ຕາຓາ ສຸຕ຺ຕສຠາຄໂຕ ຈ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອກ຺ຂາຕ’’ນ຺ຕິ.

ອິຕໂຣ ປນ –

‘‘ຍໍ ເອຕ຺ຖ ວຸຑ຺ຒິມນ຺ໂຕ, ສລກ຺ຂຓາ ປູຊິຕາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ;

ວຸຕ຺ຕາຘິກາ ຈ ຘມ຺ມາ, ອຠິຘມ຺ໂມ ເຕນ ອກ຺ຂາໂຕ’’.

ອຍຎ຺ຫິ ອຠິສທ຺ໂທ ວຸຑ຺ຒິລກ຺ຂຓປູຊິຕປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາຘິເກສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ພາຬ຺ຫາ ເມ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ອຠິກ຺ກມນ຺ຕິ, ໂນ ປຏິກ຺ກມນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໓໘໙) ວຸຑ຺ຒິຍໍ ອາຄໂຕ. ‘‘ຍາ ຕາ ຣຕ຺ຕິໂຍ ອຠິຎ຺ຎາຕາ ອຠິລກ຺ຂິຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໔໙) ສລກ຺ຂເຓ. ‘‘ຣາຊາຠິຣາຊາ ມນຸຊິນ຺ໂທ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໓໙໙) ປູຊິເຕ. ‘‘ປຏິພໂລ ວິເນຕຸໍ ອຠິຘມ຺ເມ ອຠິວິນເຍ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫາວ. ໘໕) ປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ກຣວິຣຫິເຕ ຘມ຺ເມ ຈ ວິນເຍ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ວຓ຺ເຓນາ’’ຕິອາທີສຸ (ວິ. ວ. ໘໑໙) ອຘິເກ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຣູປູປປຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ’’ (ຘ. ສ. ໒໕໑), ‘‘ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໖໔໒) ນເຍນ ວຸຑ຺ຒິມນ຺ໂຕປິ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ວາ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑) ນເຍນ ອາຣມ຺ມຓາທີຫິ ລກ຺ຂຓີຍຕ຺ຕາ ສລກ຺ຂຓາປິ. ‘‘ເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ, ອເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ, ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໑໑, ທຸກມາຕິກາ ໑໒) ນເຍນ ປູຊິຕາປິ, ປູຊາຣຫາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ, ເວທນາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑) ນເຍນ ສຠາວປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາປິ. ‘‘ມຫຄ຺ຄຕາ ຘມ຺ມາ, ອປ຺ປມາຓາ ຘມ຺ມາ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໑໑), ອນຸຕ຺ຕຣາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໑໑) ນເຍນ ອຘິກາປິ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕເນຕເມຕສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຍໍ ເອຕ຺ຖ ວຸຑ຺ຒິມນ຺ໂຕ, ສລກ຺ຂຓາ ປູຊິຕາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ;

ວຸຕ຺ຕາຘິກາ ຈ ຘມ຺ມາ, ອຠິຘມ຺ໂມ ເຕນ ອກ຺ຂາໂຕ’’ຕິ.

ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອວິສິຏ຺ຐໍ, ຕໍ –

‘‘ປິຏກໍ ປິຏກຕ຺ຖວິທູ, ປຣິຍຕ຺ຕິພ຺ຠາຊນຕ຺ຖໂຕ ອາຫຸ;

ເຕນ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ, ຕໂຍປິ ວິນຍາທໂຍ ເຎຍ຺ຍາ’’.

ປຣິຍຕ຺ຕິປິ ຫິ ‘‘ມາ ປິຏກສມ຺ປທາເນນາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ປິຏກນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ອຖ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ກຸທາລປິຏກມາທາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໗໐) ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຠາຊນມ຺ປິ. ຕສ຺ມາ ‘ປິຏກໍ ປິຏກຕ຺ຖວິທູ ປຣິຍຕ຺ຕິຠາຊນຕ຺ຖໂຕ ອາຫຸ.

ອິທານິ ‘ເຕນ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ຕໂຍປິ ວິນຍາທໂຍ ເຎຍ຺ຍາ’ຕິ, ເຕນ ເອວໍ ທຸວິຘຕ຺ເຖນ ປິຏກສທ຺ເທນ ສຫ ສມາສໍ ກຕ຺ວາ ວິນໂຍ ຈ ໂສ ປິຏກຎ຺ຈ ປຣິຍຕ຺ຕິຠາວໂຕ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຠາຊນໂຕ ຈາຕິ ວິນຍປິຏກໍ, ຍຖາວຸຕ຺ເຕເນວ ນເຍນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຎ຺ຈ ຕໍ ປິຏກຎ຺ຈາຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກໍ, ອຠິຘມ຺ໂມ ຈ ໂສ ປິຏກຎ຺ຈາຕິ ອຠິຘມ຺ມປິຏກນ຺ຕິ. ເອວເມເຕ ຕໂຍປິ ວິນຍາທໂຍ ເຎຍ຺ຍາ.

ເອວໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ປຸນປິ ເຕສຸເຍວ ປິຏເກສຸ ນານປ຺ປກາຣໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ –

‘‘ເທສນາສາສນກຖາເຠທໍ ເຕສຸ ຍຖາຣຫໍ;

ສິກ຺ຂາປ຺ປຫານຄມ຺ຠີຣຠາວຎ຺ຈ ປຣິທີປເຍ.

ປຣິຍຕ຺ຕິເຠທໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ວິປຕ຺ຕິຎ຺ຈາປິ ຍໍ ຍຫິໍ;

ປາປຸຓາຕິ ຍຖາ ຠິກ຺ຂຸ, ຕມ຺ປິ ສພ຺ພໍ ວິຠາວເຍ’’.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ປຣິທີປນາ ວິຠາວນາ ຈ. ເອຕານິ ຫິ ຕີຓິ ປິຏການິ ຍຖາກ຺ກມໍ ອາຓາໂວຫາຣປຣມຕ຺ຖເທສນາ, ຍຖາປຣາຘຍຖານຸໂລມຍຖາຘມ຺ມສາສນານິ, ສໍວຣາສໍວຣທິຏ຺ຐິວິນິເວຐນນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທກຖາຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ວິນຍປິຏກໍ ອາຓາຣເຫນ ຠຄວຕາ ອາຓາພາຫຸລ຺ລໂຕ ເທສິຕຕ຺ຕາ ອາຓາເທສນາ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏກໍ ໂວຫາຣກຸສເລນ ຠຄວຕາ ໂວຫາຣພາຫຸລ຺ລໂຕ ເທສິຕຕ຺ຕາ ໂວຫາຣເທສນາ, ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ປຣມຕ຺ຖກຸສເລນ ຠຄວຕາ ປຣມຕ຺ຖພາຫຸລ຺ລໂຕ ເທສິຕຕ຺ຕາ ປຣມຕ຺ຖເທສນາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຕຖາ ປຐມໍ – ‘ເຍ ເຕ ປຈຸຣາປຣາຘາ ສຕ຺ຕາ, ເຕ ຍຖາປຣາຘໍ ເອຕ຺ຖ ສາສິຕາ’ຕິ ຍຖາປຣາຘສາສນໍ, ທຸຕິຍໍ – ‘ອເນກຊ຺ຌາສຍານຸສຍຈຣິຍາຘິມຸຕ຺ຕິກາ ສຕ຺ຕາ ຍຖານຸໂລມໍ ເອຕ຺ຖ ສາສິຕາ’ຕິ ຍຖານຸໂລມສາສນໍ, ຕຕິຍໍ – ‘ຘມ຺ມປຸຎ຺ຊມຕ຺ເຕ ‘‘ອຫໍ ມມາ’’ຕິ ສຎ຺ຎິໂນ ສຕ຺ຕາ ຍຖາຘມ຺ມໍ ເອຕ຺ຖ ສາສິຕາ’ຕິ ຍຖາຘມ຺ມສາສນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຕຖາ ປຐມໍ – ອຊ຺ຌາຈາຣປຏິປກ຺ຂຠູໂຕ ສໍວຣາສໍວໂຣ ເອຕ຺ຖ ກຖິໂຕຕິ ສໍວຣາສໍວຣກຖາ. ສໍວຣາສໍວໂຣຕິ ຂຸທ຺ທໂກ ເຈວ ມຫນ຺ໂຕ ຈ ສໍວໂຣ, ກມ຺ມາກມ຺ມໍ ວິຍ, ຜລາຜລໍ ວິຍ ຈ, ທຸຕິຍໍ – ‘‘ທ຺ວາສຏ຺ຐິທິຏ຺ຐິປຏິປກ຺ຂຠູຕາ ທິຏ຺ຐິວິນິເວຐນາ ເອຕ຺ຖ ກຖິຕາ’’ຕິ ທິຏ຺ຐິວິນິເວຐນກຖາ, ຕຕິຍໍ – ‘‘ຣາຄາທິປຏິປກ຺ຂຠູໂຕ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉໂທ ເອຕ຺ຖ ກຖິໂຕ’’ຕິ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທກຖາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.