ຘມ຺ມຸທ຺ເທສວາໂຣ

ຜສ຺ສປຎ຺ຈມກຣາສິວຓ຺ຓນາ

ຕສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ອິທໍ ອນິຍມນິທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ສມຍສ຺ສ ນິຍມໂຕ ປຏິນິທ຺ເທສວຈນໍ. ຕສ຺ມາ ‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ສມເຍ ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ…ເປ… ອວິກ຺ເຂໂປ ໂຫຕີ’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ຍເຖວ ຈິຕ຺ຕໍ ເອວໍ ຜສ຺ສາທີສຸປິ ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ. ກິໍ ໂຫຕິ? ‘ກາມາວຈໂຣ ໂຫຕິ, ກຸສໂລ ໂຫຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ໂສມນສ຺ສສຫຄໂຕ ໂຫຕີ’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ລພ຺ຠມານປທວເສນ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ເວທນາຍຎ຺ຫິ ‘ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາ’ຕິ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິເຍ ຈ ‘ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕ’ນ຺ຕິ ນ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ‘ລພ຺ຠມານປທວເສນາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ອຏ຺ຐກຖາມຸຕ຺ຕກໍ ອາຈຣິຍານໍ ມຕໍ; ນ ປເນຕໍ ສາຣໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຜສ຺ໂສວ ປຐມໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຐມາຠິນິປາຕຕ຺ຕາ. ອາຣມ຺ມຓສ຺ມິຎ຺ຫິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຐມາຠິນິປາໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ຜສ຺ໂສ ອາຣມ຺ມຓໍ ຜຸສມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ປຐມໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ຜສ຺ເສນ ປນ ຜຸສິຕ຺ວາ ເວທນາຍ ເວທຍຕິ, ສຎ຺ຎາຍ ສຎ຺ຊານາຕິ, ເຈຕນາຍ ເຈເຕຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຜຸຏ຺ໂຐ, ຠິກ຺ຂເວ, ເວເທຕິ, ຜຸຏ຺ໂຐ ສຎ຺ຊານາຕິ ຜຸຏ຺ໂຐ ເຈເຕຕີ’’ຕິ.

ອປິຈ, ອຍໍ ຜສ຺ໂສ ນາມ ຍຖາ ປາສາທໍ ປຕ຺ວາ ຖມ຺ໂຠ ນາມ ເສສທພ຺ພສມ຺ຠາຣານໍ ພລວປຈ຺ຈໂຍ, ຕຸລາສງ຺ຆາຏຠິຕ຺ຕິປາທກູຏໂຄປານສີປກ຺ຂປາສກມຸຂວຏ຺ຏິໂຍ ຖມ຺ຠາພທ຺ຘາ ຖມ຺ເຠ ປຕິຏ຺ຐິຕາ, ເອວເມວ ສຫຊາຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ພລວປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຖມ຺ຠສທິໂສ ຫິ ເອສ. ອວເສສາ ທພ຺ພສມ຺ຠາຣສທິສາຕິ. ຕສ຺ມາປິ ປຐມໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິທໍ ປນ ອກາຣຓໍ. ເອກຈິຕ຺ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານໍ ‘ອຍໍ ປຐມໍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຍໍ ປຈ຺ຉາ’ຕິ ອິທໍ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ລພ຺ຠາ. ພລວປຈ຺ຈຍຠາເວປິ ຜສ຺ສສ຺ສ ກາຣຓໍ ນ ທິສ຺ສຕິ. ເທສນາວາເຣເນວ ປນ ຜສ຺ໂສ ປຐມໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ເວທນາ ໂຫຕິ ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ, ສຎ຺ຎາ ໂຫຕິ ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ, ເຈຕນາ ໂຫຕິ ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ, ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ, ເວທນາ ໂຫຕິ ສຎ຺ຎາ ໂຫຕິ, ເຈຕນາ ໂຫຕິ ວິຕກ຺ໂກ ໂຫຕີຕິ ອາຫຣິຕຸມ຺ປິ ຫິ ວຏ຺ເຏຍ຺ຍ. ເທສນາວາເຣນ ປນ ຜສ຺ໂສວ ປຐມໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ເອວໍ ເສສຘມ຺ເມສຸປິ ປຸພ຺ພາປຣກ຺ກໂມ ນາມ ນ ປຣິເຍສິຕພ຺ໂພ. ວຈນຕ຺ຖລກ຺ຂຓຣສາທີຫິ ປນ ຘມ຺ມາ ເອວ ປຣິເຍສິຕພ຺ພາ.

ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຜຸສຕີຕິ ຜສ຺ໂສ. ສ຺ວາຍໍ ຜຸສນລກ຺ຂໂຓ, ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສ, ສນ຺ນິປາຕປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ, ອາປາຖຄຕວິສຍປທຏ຺ຐາໂນ.

ອຍຎ຺ຫິ ອຣູປຘມ຺ໂມປິ ສມາໂນ ອາຣມ຺ມເຓ ຜຸສນາກາເຣເນວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຜຸສນລກ຺ຂໂຓ. ເອກເທເສນ ຈ ອນລ຺ລີຍມາໂນປິ ຣູປໍ ວິຍ ຈກ຺ຂຸໍ, ສທ຺ໂທ ວິຍ ຈ ໂສຕໍ, ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓຎ຺ຈ ສງ຺ຆຏ຺ເຏຕີຕິ ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສ. ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓສງ຺ຆຏ຺ຏນໂຕ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ສມ຺ປຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນປິ ຣເສນ ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ – ‘‘ຈຕຸຠູມກຜສ຺ໂສ ຫິ ໂນຜຸສນລກ຺ຂໂຓ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສ ປນ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິໂກວ ໂຫຕິ. ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກສ຺ສ ຫິ ຜຸສນລກ຺ຂໂຓຕິປິ ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສຕິປິ ນາມໍ; ມໂນທ຺ວາຣິກສ຺ສ ຜຸສນລກ຺ຂໂຓຕ຺ເວວ ນາມໍ, ນ ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສ’’ຕິ.

ອິທຎ຺ຈ ວຕ຺ວາ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອາຠຕໍ – ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ທ຺ເວ ເມຓ຺ຑາ ຍຸຊ຺ເຌຍ຺ຍຸໍ, ເຕສຸ ຍຖາ ເອໂກ ເມຓ຺ໂຑ ເອວໍ ຈກ຺ຂຸ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຍຖາ ທຸຕິໂຍ ເມຓ຺ໂຑ ເອວໍ ຣູປໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ; ຍຖາ ເຕສໍ ສນ຺ນິປາໂຕ ເອວໍ ຜສ຺ໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’. ເອວໍ ຜຸສນລກ຺ຂໂຓ ຈ ຜສ຺ໂສ, ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສ ຈ. ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ທ຺ເວ ສມ຺ມາ ວຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ…ເປ… ທ຺ເວ ປາຓີ ວຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ຍຖາ ເອໂກ ປາຓິ ເອວໍ ຈກ຺ຂຸ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຍຖາ ທຸຕິໂຍ ປາຓິ ເອວໍ ຣູປໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ຍຖາ ເຕສໍ ສນ຺ນິປາໂຕ ເອວໍ ຜສ຺ໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວໍ ຜຸສນລກ຺ຂໂຓ ຈ ຜສ຺ໂສ ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສ ຈາ’’ຕິ (ມິ. ປ. ໒.໓.໘) ວິຕ຺ຖາໂຣ.

ຍຖາ ວາ ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໓໕໒, ໑໓໕໔) ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນິ ຈກ຺ຂຸອາທິນາເມນ ວຸຕ຺ຕານິ, ເອວມິຘາປິ ຕານິ ຈກ຺ຂຸອາທິນາເມນ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຕສ຺ມາ ‘ເອວໍ ຈກ຺ຂຸ ທຏ຺ຐພ຺ພ’ນ຺ຕິອາທີສຸ ເອວໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຈິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓສງ຺ຆຏ຺ຏນໂຕ ອິມສ຺ມິມ຺ປິ ສຸຕ຺ເຕ ກິຈ຺ຈຏ຺ເຐເນວ ຣເສນ ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສຕິ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ.

ຕິກສນ຺ນິປາຕສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ກາຣຓສ຺ສ ວເສນ ປເວທິຕຕ຺ຕາ ສນ຺ນິປາຕປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ. ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ‘‘ຕິຓ຺ຓໍ ສງ຺ຄຕິ ຜສ຺ໂສ’’ຕິ ເອວໍ ກາຣຓສ຺ສ ວເສນ ປເວທິໂຕຕິ. ອິມສ຺ສ ຈ ສຸຕ຺ຕປທສ຺ສ ຕິຓ຺ຓໍ ສງ຺ຄຕິຍາ ຜສ຺ໂສຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ; ນ ສງ຺ຄຕິມຕ຺ຕເມວ ຜສ຺ໂສຕິ.

ເອວໍ ປເວທິຕຕ຺ຕາ ປນ ເຕເນວາກາເຣນ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ສນ຺ນິປາຕປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຜລຏ຺ເຐນ ປນ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາເນເນສ ເວທນາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ ນາມ ໂຫຕິ. ເວທນຎ຺ເຫສ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາເປຕິ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປ຺ປາທຍມາໂນ ຈ ຍຖາ ພຫິທ຺ຘາ ອຸຓ຺ຫປຈ຺ຈຍາປິ ລາຂາສງ຺ຂາຕຘາຕຸນິສ຺ສິຕາ ອຸສ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສເຍ ມຸທຸຠາວກາຣີ ໂຫຕິ, ນ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຠູເຕປິ ພຫິທ຺ຘາ ວີຕຈ຺ຈິຕງ຺ຄາຣສງ຺ຂາເຕ ອຸຓ຺ຫຠາເວ, ເອວໍ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓສງ຺ຂາຕອຎ຺ຎປຈ຺ຈໂຍປິ ສມາໂນ, ຈິຕ຺ຕນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສຍຠູເຕ ຈິຕ຺ເຕ ເອວ ເອສ ເວທນຸປ຺ປາທໂກ ໂຫຕິ, ນ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຠູເຕປິ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ອາຣມ຺ມເຓ ວາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຊ຺ຊາສມນ຺ນາຫາເຣນ ປນ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ຈ ປຣິກ຺ຂເຕ ວິສເຍ ອນນ຺ຕຣາເຍນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ເອສ ອາປາຖຄຕວິສຍປທຏ຺ຐາໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ເວທຍຕີຕິ ເວທນາ. ສາ ເວທຍິຕລກ຺ຂຓາ, ອນຸຠວນຣສາ ອິຏ຺ຐາກາຣສມ຺ໂຠຄຣສາ ວາ, ເຈຕສິກອສ຺ສາທປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ປສ຺ສທ຺ຘິປທຏ຺ຐານາ.

‘ຈຕຸຠູມິກເວທນາ ຫິ ໂນເວທຍິຕລກ຺ຂຓາ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ອນຸຠວນຣສຕາ ປນ ສຸຂເວທນາຍເມວ ລພ຺ຠຕີ’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຕໍ ວາທໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘ສຸຂເວທນາ ວາ ໂຫຕຸ, ທຸກ຺ຂເວທນາ ວາ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນາ ວາ, ສພ຺ພາ ອນຸຠວນຣສາ’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຍມຕ຺ໂຖ ທີປິໂຕ – ອາຣມ຺ມຓຣສານຸຠວນຏ຺ຐານໍ ປຕ຺ວາ ເສສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ເອກເທສມຕ຺ຕກເມວ ອນຸຠວນ຺ຕິ. ຜສ຺ສສ຺ສ ຫິ ຜຸສນມຕ຺ຕກເມວ ໂຫຕິ, ສຎ຺ຎາຍ ສຎ຺ຊານນມຕ຺ຕກເມວ, ເຈຕນາຍ ເຈຕນາມຕ຺ຕກເມວ, ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວິຊານນມຕ຺ຕກເມວ. ເອກໍສໂຕ ປນ ອິສ຺ສຣວຕາຍ ວິສ຺ສວິຕາຍ ສາມິຠາເວນ ເວທນາວ ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວຕິ.

ຣາຊາ ວິຍ ຫິ ເວທນາ, ສູໂທ ວິຍ ເສສຘມ຺ມາ. ຍຖາ ສູໂທ ນານາຣສໂຠຊນໍ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ເປຬາຍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ລຎ຺ຉນໍ ທຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕິເກ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ລຎ຺ຉນໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ເປຬໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ສພ຺ພສູປພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ອຄ຺ຄຄ຺ຄໍ ອາທາຍ ຠາຊເນ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສໂທສນິທ຺ໂທສຠາວວີມໍສນຕ຺ຖໍ ອຊ຺ໂຌຫຣຕິ, ຕໂຕ ຣຎ຺ໂຎ ນານຄ຺ຄຣສໂຠຊນໍ ອຸປນາເມຕິ. ຣາຊາ ອິສ຺ສຣວຕາຍ ວິສ຺ສວິຕາຍ ສາມີ ຫຸຕ຺ວາ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ສູທສ຺ສ ຠຕ຺ຕວີມໍສນມຕ຺ຕມິວ ອວເສສຘມ຺ມານໍ ອາຣມ຺ມຓຣສສ຺ສ ເອກເທສານຸຠວນໍ. ຍຖາ ຫິ ສູໂທ ຠຕ຺ເຕກເທສມຕ຺ຕເມວ ວີມໍສຕິ ເອວໍ ເສສຘມ຺ມາປິ ອາຣມ຺ມຓຣເສກເທສເມວ ອນຸຠວນ຺ຕິ. ຍຖາ ປນ ຣາຊາ ອິສ຺ສຣວຕາຍ ວິສ຺ສວິຕາຍ ສາມີ ຫຸຕ຺ວາ ຍທິຈ຺ຉກໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ເອວໍ ເວທນາປິ ອິສ຺ສຣວຕາຍ ວິສ຺ສວິຕາຍ ສາມິຠາເວນ ອາຣມ຺ມຓຣສໍ ອນຸຠວຕິ. ຕສ຺ມາ ອນຸຠວນຣສາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ທຸຕິເຍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ອຍໍ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕາ ເວທນາ ຍຖາ ວາ ຕຖາ ວາ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອິຏ຺ຐາກາຣເມວ ສມ຺ຠຸຎ຺ຊຕີຕິ ອິຏ຺ຐາກາຣສມ຺ໂຠຄຣສາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຈຕສິກອສ຺ສາທໂຕ ປເນສາ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວເນວ ອຸປຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍ ເຈຕສິກອສ຺ສາທປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ປສ຺ສທ຺ຘິກາໂຍ ສຸຂໍ ເວເທຕິ’’ ຕສ຺ມາ ປສ຺ສທ຺ຘິປທຏ຺ຐານາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ນີລາທິເຠທໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ສຎ຺ຊານາຕີຕິ ສຎ຺ຎາ. ສາ ສຎ຺ຊານນລກ຺ຂຓາ ປຈ຺ຈາຠິຎ຺ຎາຓຣສາ. ຈຕຸຠູມິກສຎ຺ຎາ ຫິ ໂນສຎ຺ຊານນລກ຺ຂຓາ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ສພ຺ພາ ສຎ຺ຊານນລກ຺ຂຓາວ. ຍາ ປເນຕ຺ຖ ອຠິຎ຺ຎາເຓນ ສຎ຺ຊານາຕິ ສາ ປຈ຺ຈາຠິຎ຺ຎາຓຣສາ ນາມ ໂຫຕິ.

ຕສ຺ສາ, ວຑ຺ຒກິສ຺ສ ທາຣຸມ຺ຫິ ອຠິຎ຺ຎາຓໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ເຕນ ອຠິຎ຺ຎາເຓນ ຕໍ ປຈ຺ຈາຠິຊານນກາເລ, ປຸຣິສສ຺ສ ກາຬຕິລກາທິອຠິຎ຺ຎາຓໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ປຸນ ເຕນ ອຠິຎ຺ຎາເຓນ ອສຸໂກ ນາມ ເອໂສຕິ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈາຠິຊານນກາເລ, ຣຎ຺ໂຎ ປິຬນ຺ຘນໂຄປກຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ປິຬນ຺ຘເນ ນາມປຓ຺ຓກໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ‘ອສຸກໍ ປິຬນ຺ຘນໍ ນາມ ອາຫຣາ’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ທີປໍ ຊາເລຕ຺ວາ ຣຕນຄພ຺ຠໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປຓ຺ຓໍ ວາເຈຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ປິຬນ຺ຘນສ຺ສ ອາຫຣຓກາເລ ຈ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກວເສນ ຫິ ສຎ຺ຊານນລກ຺ຂຓາ ສຎ຺ຎາ. ປຸນສຎ຺ຊານນປຈ຺ຈຍນິມິຕ຺ຕກຣຓຣສາ, ທາຣຸອາທີສຸ ຕຈ຺ຉກາທໂຍ ວິຍ. ຍຖາຄຫິຕນິມິຕ຺ຕວເສນ ອຠິນິເວສກຣຓປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ຫຕ຺ຖິທສ຺ສກອນ຺ຘາ ວິຍ. ອາຣມ຺ມເຓ ອໂນຄາຬ຺ຫວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອຈິຣຏ຺ຐານປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ວາ, ວິຊ຺ຊຸ ວິຍ. ຍຖາອຸປຏ຺ຐິຕວິສຍປທຏ຺ຐານາ, ຕິຓປຸຣິສເກສຸ ມິຄໂປຕການໍ ‘ປຸຣິສາ’ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນສຎ຺ຎາ ວິຍ. ຍາ ປເນຕ຺ຖ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ ສາ ສຎ຺ຎາ ຎາຓເມວ ອນຸວຕ຺ຕຕິ. ສສມ຺ຠາຣປຖວີອາທີສຸ ເສສຘມ຺ມາ ປຖວີອາທີນິ ວິຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເຈຕຍຕີຕິ ເຈຕນາ ສທ຺ຘິໍ ອຕ຺ຕນາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ອາຣມ຺ມເຓ ອຠິສນ຺ທຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາ ເຈຕຍິຕລກ຺ຂຓາ, ເຈຕນາຠາວລກ຺ຂຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຍູຫນຣສາ. ຈຕຸຠູມິກເຈຕນາ ຫິ ໂນເຈຕຍິຕລກ຺ຂຓາ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ສພ຺ພາ ເຈຕຍິຕລກ຺ຂຓາວ. ອາຍູຫນຣສຕາ ປນ ກຸສລາກຸສເລສຸ ເອວ ໂຫຕິ. ກຸສລາກຸສລກມ຺ມາຍູຫນຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ປຕ຺ວາ ເສສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ເອກເທສມຕ຺ຕກເມວ ກິຈ຺ຈໍ ໂຫຕິ. ເຈຕນາ ປນ ອຕິເຣກອຸສ຺ສາຫາ ອຕິເຣກວາຍາມາ, ທິຄຸຓຸສ຺ສາຫາ ທິຄຸຓວາຍາມາ. ເຕນາຫຸ ໂປຣາຓາ – ‘‘ຖາວຣິຍສຠາວສຓ຺ຐິຕາ ຈ ປເນສາ ເຈຕນາ’’ຕິ. ຖາວຣິໂຍຕິ ເຂຕ຺ຕສາມີ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາ ເຂຕ຺ຕສາມີ ປຸຣິໂສ ປຎ຺ຈປຓ຺ຓາສ ພລິປຸຣິເສ ຄເຫຕ຺ວາ ‘ລາຍິສ຺ສາມີ’ຕິ ເອກໂຕ ເຂຕ຺ຕໍ ໂອຕຣຕິ. ຕສ຺ສ ອຕິເຣໂກ ອຸສ຺ສາໂຫ ອຕິເຣໂກ ວາຍາໂມ, ທິຄຸໂຓ ອຸສ຺ສາໂຫ ທິຄຸໂຓ ວາຍາໂມ ໂຫຕິ, ‘ນິຣນ຺ຕຣໍ ຄຓ຺ຫຖາ’ຕິອາທີນິ ວທຕິ, ສີມໍ ອາຈິກ຺ຂຕິ, ເຕສໍ ສຸຣາຠຕ຺ຕຄນ຺ຘມາລາທີນິ ຊານາຕິ, ມຄ຺ຄໍ ສມກໍ ຫຣຕິ. ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຂຕ຺ຕສາມິປຸຣິໂສ ວິຍ ຫິ ເຈຕນາ. ປຎ຺ຈປຓ຺ຓາສ ພລິປຸຣິສາ ວິຍ ຈິຕ຺ຕງ຺ຄວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປຎ຺ຈປຓ຺ຓາສ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ. ເຂຕ຺ຕສາມິປຸຣິສສ຺ສ ທິຄຸຓຸສ຺ສາຫທິຄຸຓວາຍາມກຣຓກາໂລ ວິຍ ກຸສລາກຸສລກມ຺ມາຍູຫນຏ຺ຐານໍ ປຕ຺ວາ ເຈຕນາຍ ທິຄຸຓຸສ຺ສາໂຫ ທິຄຸຓວາຍາໂມ ໂຫຕິ. ເອວມສ຺ສາ ອາຍູຫນຣສຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ສາ ປເນສາ ສໍວິທຫນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ສໍວິທຫມານາ ຫິ ອຍໍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ສກິຈ຺ຈປຣກິຈ຺ຈສາຘກາ, ເຊຏ຺ຐສິສ຺ສມຫາວຑ຺ຒກີອາທໂຍ ວິຍ. ຍຖາ ຫິ ເຊຏ຺ຐສິສ຺ໂສ ອຸປຊ຺ຌາຍໍ ທູຣໂຕວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ສຍໍ ອຘີຍມາໂນ ອິຕເຣປິ ທາຣເກ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌຍນກມ຺ເມ ປວຕ຺ຕຍຕິ, ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອຘີຍິຕຸໍ ອາຣທ຺ເຘ ເຕປິ ອຘີຍນ຺ຕິ, ຕທນຸວຕ຺ຕິຕາຍ. ຍຖາ ຈ ມຫາວຑ຺ຒກີ ສຍໍ ຕຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອິຕເຣປິ ຕຈ຺ຉເກ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຕຈ຺ຉນກມ຺ເມ ປວຕ຺ຕຍຕິ, ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ຕຈ຺ຉິຕຸໍ ອາຣທ຺ເຘ ເຕປິ ຕຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕທນຸວຕ຺ຕິຕາຍ. ຍຖາ ຈ ໂຍຘນາຍໂກ ສຍໍ ຍຸຊ຺ຌມາໂນ ອິຕເຣປິ ໂຍເຘ ສມ຺ປຫາຣວຸຕ຺ຕິຍໍ ປວຕ຺ຕຍຕິ, ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ຍຸຊ຺ຌິຕຸໍ ອາຣທ຺ເຘ ເຕປິ ອນິວຕ຺ຕມານາ ຍຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕທນຸວຕ຺ຕິຕາຍ. ເອວເມສາປິ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ເຈນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕມານາ ອຎ຺ເຎປິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ກິຣິຍາຍ ປວຕ຺ເຕຕິ. ຕສ຺ສາ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ຈໍ ອາຣທ຺ຘາຍ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາປິ ອາຣຠນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘ສກິຈ຺ຈປຣກິຈ຺ຈສາຘກາ, ເຊຏ຺ຐສິສ຺ສມຫາວຑ຺ຒກີອາທໂຍ ວິຍາ’ຕິ. ອຈ຺ຈາຍິກກມ຺ມານຸສ຺ສຣຓາທີສຸ ຈ ປນາຍໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ອຸສ຺ສາຫນຠາເວນ ປວຕ຺ຕມານາ ປາກຏາ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

‘ອາຣມ຺ມຓໍ ຈິນ຺ເຕຕີ’ຕິ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ນເຍນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວຈນຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ. ລກ຺ຂຓາທິໂຕ ປນ ວິຊານນລກ຺ຂຓໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ປຸພ຺ພງ຺ຄມຣສໍ, ສນ຺ທຫນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ນາມຣູປປທຏ຺ຐານໍ. ຈຕຸຠູມກຈິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ໂນວິຊານນລກ຺ຂຓໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ສພ຺ພໍ ວິຊານນລກ຺ຂຓເມວ. ທ຺ວາຣໍ ປນ ປຕ຺ວາ ອາຣມ຺ມຓວິຠາວນຏ຺ຐາເນ ຈິຕ຺ຕໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຸເຣຈາຣິກໍ ໂຫຕິ. ຈກ຺ຂຸນາ ຫິ ທິຏ຺ຐໍ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ຈິຕ຺ເຕເນວ ວິຊານາຕິ…ເປ… ມເນນ ວິຎ຺ຎາຕໍ ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓໍ ຈິຕ຺ເຕເນວ ວິຊານາຕິ. ຍຖາ ຫິ ນຄຣຄຸຕ຺ຕິໂກ ນາມ ນຄຣມຊ຺ເຌ ສິງ຺ຆາຏເກ ນິສີທິຕ຺ວາ ‘ອຍໍ ເນວາສິໂກ ອຍໍ ອາຄນ຺ຕຸໂກ’ຕິ ອາຄຕາຄຕໍ ຊນໍ ອຸປຘາເຣຕິ ວວຕ຺ຖເປຕິ – ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ມຫາເຖເຣນ – ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ນຄຣຄຸຕ຺ຕິໂກ ນາມ ມຊ຺ເຌ ນຄຣສ຺ສ ສິງ຺ຆາຏເກ ນິສິນ຺ໂນ ປຸຣຕ຺ຖິມໂຕ ທິສໂຕ ປຸຣິສໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ… ປຈ຺ຉິມໂຕ… ທກ຺ຂິຓໂຕ… ອຸຕ຺ຕຣໂຕ ທິສໂຕ ປຸຣິສໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຍໍ ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ປສ຺ສຕິ ຕໍ ວິຎ຺ຎາເຓນ ວິຊານາຕິ, ຍໍ ໂສເຕນ ສທ຺ທໍ ສຸຓາຕິ, ຆາເນນ ຄນ຺ຘໍ ຆາຍຕິ, ຊິວ຺ຫາຍ ຣສໍ ສາຍຕິ, ກາເຍນ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ຜຸສຕິ, ມນສາ ຘມ຺ມໍ ວິຊານາຕິ, ຕໍ ວິຎ຺ຎາເຓນ ວິຊານາຕີ’’ຕິ (ມິ. ປ. ໒.໓.໑໒). ເອວໍ ທ຺ວາຣໍ ປຕ຺ວາ ອາຣມ຺ມຓວິຠາວນຏ຺ຐາເນ ຈິຕ຺ຕເມວ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຸເຣຈາຣິກໍ. ຕສ຺ມາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຣສນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຕເທຕໍ ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ປຸຣິມໍ ປຸຣິມໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ກຕ຺ວາ ສນ຺ທຫນເມວ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ສນ຺ທຫນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ. ປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວ ປນສ຺ສ ນິຍມໂຕ ນາມຣູປໍ, ຈຕຸໂວກາຣຠເວ ນາມເມວ ປທຏ຺ຐານໍ. ຕສ຺ມາ ນາມຣູປປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກິໍ ປເນຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປຸຣິມນິທ຺ທິຏ຺ຐຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ເອກເມວ ອຸທາຫຸ ອຎ຺ຎນ຺ຕິ? ເອກເມວ. ອຖ ກສ຺ມາ ປຸຣິມນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ປຸນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ອວິຈາຣິຕໍ ເອຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕິ – ຍຖາ ຫິ ຣູປາທີນິ ອຸປາທາຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາ ສູຣິຍາທໂຍ ນ ອຕ຺ຖໂຕ ຣູປາທີຫິ ອຎ຺ເຎ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕເນວ ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ສູຣິໂຍ ອຸເທຕິ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຕສ຺ສ ເຕຊສງ຺ຂາຕໍ ຣູປມ຺ປີຕິ. ເອວໍ ວຸຈ຺ຈມາເນປິ ນ ຣູປາທີຫິ ອຎ຺ໂຎ ສູຣິໂຍ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ນ ຕຖາ ຈິຕ຺ຕໍ; ຜສ຺ສາທໂຍ ຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ປຎ຺ຎາປິຍຕິ; ອຕ຺ຖໂຕ ປເນຕໍ ເຕຫິ ອຎ຺ຎເມວ. ເຕນ ‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ ເອກໍເສເນວ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຜສ຺ສາທີຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ຎເມວ ຕໍ ໂຫຕີ’ຕິ ອິມສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນຕ຺ຖາຍ ເອຕໍ ປຸນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍຖາ ຈ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ຣູປູປປຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ…ເປ… ປຖວີກສິຓໍ, ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ ເວທນາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໖໐) ປນ ຠາເວນ຺ເຕນ ວວຕ຺ຖາປິເຕ ສມເຍ ໂຍ ຠາເວຕິ ນ ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ, ເຕເນວ ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ‘‘ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ ເວທນາ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ເອວໍ ‘‘ໂຍ ຠາເວຕິ ໂສ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ ປນ ຈິຕ຺ເຕນ ວວຕ຺ຖາປິເຕ ສມເຍ ສມຍວວຕ຺ຖາປິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ຕຖາ ອຕ຺ຖໂຕ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຍເຖວ ປນ ຕທາ ‘ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ ເວທນາ ໂຫຕິ’, ຕຖາ ‘ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ໂຫຕີ’ຕິ ອິມສ຺ສປິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນຕ຺ຖມິທໍ ປຸນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ – ອຸທ຺ເທສວາເຣ ສງ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖໍ ນິທ຺ເທສວາເຣ ຈ ວິຠຊນຕ຺ຖໍ ປຸຣິເມນ ຫິ ‘ຈິຕ຺ຕ’-ສທ຺ເທນ ເກວລໍ ສມໂຍ ວວຕ຺ຖາປິໂຕ. ຕສ຺ມິໍ ປນ ຈິຕ຺ເຕນ ວວຕ຺ຖາປິຕສມເຍ ເຍ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕິ ເຕສໍ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຜສ຺ໂສ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈາປິ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂຫຕິເຍວ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສາປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖເມຕໍ ປຸນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ຐາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ອວຸຈ຺ຈມາເນ ‘‘ກຕມໍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ຠເວຍ຺ຍ ນິທ຺ເທສວາເຣ ວິຠຊິຕຸໍ. ເອວມສ຺ສ ວິຠຊນໍເຍວ ປຣິຫາເຍຖ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ນິທ຺ເທສວາເຣ ວິຠຊນຕ຺ຖມ຺ປິ ເອຕຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຍສ຺ມາ ວາ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ເອຕໍ ເທສນາສີສເມວ, ‘ນ ປນ ຈິຕ຺ຕໍ ເອກເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວິຈາຣິຕໍ, ຕສ຺ມາ ຈິຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ຈິຕ຺ຕມຕ຺ຕເມວ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປໂຣປຓ຺ຓາສກຸສລຘມ຺ເມຫິ ສທ຺ຘິໍເຍວ ຈິຕ຺ຕໍ ຄຫິຕໍ. ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປໂຕ ສພ຺ເພປິ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຘມ຺ເມ ຄເຫຕ຺ວາ ອິຘ ສຣູເປນ ປເຠທໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຜສ຺ໂສ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອິຕິ ຜສ຺ສາທໂຍ ວິຍ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕເມວາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.