໑. ປຐມອຸຣຸເວລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໑. ຕຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ອຸຣຸເວລາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸຣຸເວລາຕິ ມຫາເວລາ, ມຫາວາລິກຣາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອຸຣູຕິ ວາລຸກາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເວລາຕິ ມຣິຍາທາ. ເວລາຕິກ຺ກມນເຫຕຸ ອາຫຏາ ອຸຣຸ ອຸຣຸເວລາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຕີເຕ ກິຣ ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ພຸທ຺ເຘ ທສສຫສ຺ສາ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ຕາປສປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ປເທເສ ວິຫຣນ຺ຕາ ເອກທິວສໍ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ອກໍສຸ – ‘‘ກາຍກມ຺ມວຈີກມ຺ມານິ ນາມ ປເຣສມ຺ປິ ປາກຏານິ ໂຫນ຺ຕິ, ມໂນກມ຺ມໍ ປນ ອປາກຏໍ. ຕສ຺ມາ ໂຍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ວາ ພ຺ຍາປາທວິຕກ຺ກໍ ວາ ວິຫິໍສາວິຕກ຺ກໍ ວາ ວິຕກ຺ເກຕິ, ຕສ຺ສ ອຎ຺ໂຎ ໂຈທໂກ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ໂສ ອຕ຺ຕນາວ ອຕ຺ຕານໍ ໂຈເທຕ຺ວາ ປຕ຺ຕປຸເຏນ ວາລຸກໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ອາກິຣຕຸ, ອິທມສ຺ສ ທຓ຺ຑກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂຍ ຕາທິສໍ ວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ເກຕິ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ປຕ຺ຕປຸເຏນ ວາລຸກໍ ອາກິຣຕິ, ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ອນຸກ຺ກເມນ ມຫາວາລຸກຣາສິ ຊາໂຕ. ຕໂຕ ນໍ ປຈ຺ຉິມາ ຊນຕາ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ເຈຕິຍຏ຺ຐານມກາສິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸຣຸເວລາຕິ ມຫາເວລາ, ມຫາວາລິກຣາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຖ ວາ ອຸຣູຕິ ວາລຸກາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເວລາຕິ ມຣິຍາທາ, ເວລາຕິກ຺ກມນເຫຕຸ ອາຫຏາ ອຸຣຸ ອຸຣຸເວລາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ.

ນຊ຺ຊາ ເນຣຎ຺ຊຣາຍ ຕີເຣຕິ ອຸຣຸເວລຄາມໍ ນິສ຺ສາຍ ເນຣຎ຺ຊຣານທີຕີເຣ ວິຫຣາມີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຊປາລນິຄ຺ໂຣເຘຕິ ອຊປາລກາ ຕສ຺ສ ນິຄ຺ໂຣຘສ຺ສ ຉາຍາຍ ນິສີທນ຺ຕິປິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິປິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ອຊປາລນິຄ຺ໂຣໂຘຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄໂຕ, ຕສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຐມາຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ປຐມເມວ. ອຸທປາທີຕິ ອຍໍ ວິຕກ຺ໂກ ປຎ຺ຈເມ ສຕ຺ຕາເຫ ອຸທປາທິ. ກສ຺ມາ ອຸທປາທີຕິ? ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ອາຈິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ເຈວ ປຸພ຺ພາເສວນຕາຍ ຈ. ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ພາເສວນາຍ ປກາສນຕ຺ຖໍ ຕິຕ຺ຕິຣຊາຕກໍ ອາຫຣິຕພ຺ພໍ. ຫຕ຺ຖິວານຣຕິຕ຺ຕິຣາ ກິຣ ເອກສ຺ມິໍ ປເທເສ ວິຫຣນ຺ຕາ ‘‘ໂຍ ອມ຺ຫາກໍ ມຫລ຺ລໂກ, ຕສ຺ມິໍ ສຄາຣວາ ວິຫຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ນິຄ຺ໂຣຘໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ ອມ຺ຫາກໍ ມຫລ຺ລໂກ’’ຕິ ວີມໍສນ຺ຕາ ຕິຕ຺ຕິຣສ຺ສ ມຫລ຺ລກຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ເຊຏ຺ຐາປຈາຍນກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມຄ຺ຄາ ສມ຺ໂມທມານາ ວິຫຣິຕ຺ວາ ສຄ຺ຄປຣາຍຓາ ອເຫສຸໍ. ຕໍ ກາຣຓໍ ຎຕ຺ວາ ຣຸກ຺ເຂ ອຘິວຕ຺ຖາ ເທວຕາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

‘‘ເຍ ວຸຑ຺ຒມປຈາຍນ຺ຕິ, ນຣາ ຘມ຺ມສ຺ສ ໂກວິທາ;

ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປາສໍສາ, ສມ຺ປຣາເຍ ຈ ສຸຄ຺ຄຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑.໓໗);

ເອວໍ ອເຫຕຸກຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕປິ ຕຖາຄໂຕ ສຄາຣວວາສໍ ໂຣເຈສິ, ອິທານິ ກສ຺ມາ ນ ໂຣເຈສ຺ສຕີຕິ. ອຄາຣໂວຕິ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຄາຣວຣຫິໂຕ, ກຎ຺ຈິ ຄຣຸຏ຺ຐາເນ ອຏ຺ຐເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປ຺ປຕິສ຺ໂສຕິ ປຕິສ຺ສຍຣຫິໂຕ, ກຎ຺ຈິ ເຊຏ຺ຐກຏ຺ຐາເນ ອຏ຺ຐເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ສມິຕປາປພາຫິຕປາປາເຍວ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ສກ຺ກຕ຺ວາ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາຕິ ສກ຺ກາຣຎ຺ເຈວ ກຕ຺ວາ ຄຣຸກາຣຎ຺ຈ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ.

ສເທວເກ ໂລເກຕິອາທີສຸ ສທ຺ຘິໍ ເທເວຫິ ສເທວເກ. ເທວຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ມາຣພ຺ຣຫ຺ເມສຸ ຄຫິເຕສຸປິ ມາໂຣ ນາມ ວສວຕ຺ຕີ ສພ຺ເພສໍ ອຸປຣິ ວສໍ ວຕ຺ເຕຕິ, ພ຺ຣຫ຺ມາ ນາມ ມຫານຸຠາໂວ, ເອກງ຺ຄຸລິຍາ ເອກສ຺ມິໍ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສ ອາໂລກໍ ຜຣຕິ, ທ຺ວີຫິ ທ຺ວີສຸ, ທສຫິ ອງ຺ຄຸລີຫິ ທສສຸ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສສຸ ອາໂລກໍ ຜຣຕິ. ໂສ ອິມິນາ ສີລສມ຺ປນ຺ນຕໂຣຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ມາ ລຠນ຺ຕູຕິ ສມາຣເກ ສພ຺ຣຫ຺ມເກຕິ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ສມຓາ ນາມ ເອກນິກາຍາທິວເສນ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ສີລວນ຺ໂຕ ປຓ຺ຑິຕາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາປິ ວຕ຺ຖຸວິຊ຺ຊາທິວເສນ ພຫຸສ຺ສຸຕາ ປຓ຺ຑິຕາ. ເຕ ອິມິນາ ສມ຺ປນ຺ນຕຣາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ມາ ລຠນ຺ຕູຕິ ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ປຊາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເທວມນຸສ຺ສາຍາຕິ ອິທໍ ປນ ນິປ຺ປເທສໂຕ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຄຫິຕເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປິເຈຕ຺ຖ ປຸຣິມານິ ຕີຓິ ປທານິ ໂລກວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ປຈ຺ຉິມານິ ທ຺ເວ ປຊາວເສນ. ສີລສມ຺ປນ຺ນຕຣນ຺ຕິ ສີເລນ ສມ຺ປນ຺ນຕຣໍ, ອຘິກຕຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສີລາທໂຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມາ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ ກຖິຕາ, ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນໍ ໂລກິຍເມວ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓເມວ ເຫຕໍ. ປາຕຸຣໂຫສີຕິ ‘‘ອຍໍ ສຕ຺ຖາ ອວີຈິໂຕ ຍາວ ຠວຄ຺ຄາ ສີລາທີຫິ ອຕ຺ຕນາ ອຘິກຕຣໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ‘ມຍາ ປຏິວິທ຺ຘນວໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມເມວ ສກ຺ກຕ຺ວາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣິສ຺ສາມີ’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕິ, ກາຣຓໍ ຠຄວາ ຈິນ຺ເຕຕິ, ອຕ຺ຖໍ ວຸຑ຺ຒິໍ ວິເສສໍ ຈິນ຺ເຕຕິ, ຄຈ຺ຉາມິສ຺ສ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ປາກໂຏ ອໂຫສິ, ອຠິມຸເຂ ອຏ຺ຐາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ວິຫໍສຸ ວິຫຣນ຺ຕິ ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຍ ວເທຍ຺ຍ – ‘‘ວິຫຣນ຺ຕີຕິ ວຈນໂຕ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນປິ ພຫູ ພຸທ຺ຘາ’’ຕິ, ໂສ ‘‘ຠຄວາປິ ຠນ຺ເຕ ເອຕຣຫິ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ປຏິພາຫິຕພ຺ໂພ.

‘‘ນ ເມ ອາຈຣິໂຍ ອຕ຺ຖິ, ສທິໂສ ເມ ນ ວິຊ຺ຊຕິ;

ສເທວກສ຺ມິໍ ໂລກສ຺ມິໍ, ນຕ຺ຖິ ເມ ປຏິປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ. (ມຫາວ. ໑໑; ມ. ນິ. ໒.໓໔໑) –

ອາທີຫິ ຈສ຺ສ ສຸຕ຺ເຕຫິ ອຎ຺ເຎສໍ ພຸທ຺ຘານໍ ອຠາໂວ ທີເປຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ສພ຺ເພປິ ພຸທ຺ຘາ ສທ຺ຘມ຺ມຄຣຸໂນ, ຕສ຺ມາ. ມຫຕ຺ຕມຠິກງ຺ຂຕາຕິ ມຫນ຺ຕຠາວໍ ປຕ຺ຖຍມາເນນ. ສຣໍ ພຸທ຺ຘານ ສາສນນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສນໍ ສຣນ຺ເຕນ.

ຍໂຕຕິ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ. ມຫຕ຺ເຕນ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸມຫຕ຺ຕໍ ເວປຸລ຺ລມຫຕ຺ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍມຫຕ຺ຕໍ ລາຠຄ຺ຄມຫຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ຈຕຸພ຺ພິເຘນ ມຫຕ຺ເຕນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ອຖ ເມ ສງ຺ເຆປິ ຄາຣໂວຕິ ອຖ ມຍ຺ຫໍ ສງ຺ເຆປິ ຄາຣໂວ ຊາໂຕ. ກິສ຺ມິໍ ປນ ກາເລ ຠຄວຕາ ສງ຺ເຆ ຄາຣໂວ ກໂຕຕິ? ມຫາປຊາປຕິຍາ ທຸສ຺ສຍຸຄທານກາເລ. ຕທາ ຫິ ຠຄວາ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປນີຕໍ ທຸສ຺ສຍຸຄໍ ‘‘ສງ຺ເຆ, ໂຄຕມິ, ເທຫິ, ສງ຺ເຆ ເຕ ທິນ຺ເນ ອຫຎ຺ເຈວ ປູຊິໂຕ ຠວິສ຺ສາມິ ສງ຺ໂຆ ຈາ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ສງ຺ເຆ ຄາຣວໍ ອກາສິ ນາມ.