೧. ಪಠಮಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

೪೪೩. ಪುತ್ತಸದ್ದೇನ ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸತೋ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ ಪುತ್ತೀಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬಹೂ ಧೀತರೋ ಚಾ’’ತಿ. ದಾನಪ್ಪದಾನೇಸೂತಿ ಖುದ್ದಕೇಸು ಚೇವ ಮಹನ್ತೇಸು ಚ ದಾನೇಸು. ಛಣಂ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಗೇಹೇ ಕತ್ತಬ್ಬಮಙ್ಗಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆವಾಹವಿವಾಹಮಙ್ಗಲಾದೀಸೂ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಫಗ್ಗುಣಮಾಸಾದೀಸು ಉತ್ತರಫಗ್ಗುಣಾದಿಅಭಿಲಕ್ಖಿತದಿವಸೇಸು ಸಪರಿಜನಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಮಙ್ಗಲಕರಣಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅನ್ತರುಸ್ಸವೇಸೂತಿ ಮಹುಸ್ಸವಸ್ಸ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಪವತ್ತಿತಉಸ್ಸವೇಸು. ಆಸಾಳ್ಹೀಪವಾರಣನಕ್ಖತ್ತಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ನಕ್ಖತ್ತಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಆಸಾಳ್ಹೀನಕ್ಖತ್ತನ್ತಿ ವಸ್ಸೂಪಗಮನಪೂಜಾದಿವಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಪವಾರಣನಕ್ಖತ್ತನ್ತಿ ಪವಾರಣಪೂಜಾದಿವಸಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಸ್ಮಿಂ ನಕ್ಖತ್ತೇ ಗಾಮನಿಗಮವಾಸಿನೋ ತಯೋ ಸತ್ತ ವಾ ದಿವಸೇ ನಕ್ಖತ್ತಘೋಸನಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾವಿಭವಂ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತಾ ಭೋಗೇ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತಾ ನಕ್ಖತ್ತಕೀಳಂ ಕೀಳನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಇಮೇಪಿ ದಾರಕಾತಿ ಅತ್ತನೋ ದಾರಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದನ್ತಿ. ತದನನ್ತರನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭೋಜನಾನನ್ತರಂ.

೪೪೪-೪೪೫. ತಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಂ ಅಜ್ಝಾಚಾರಕಮ್ಮಂ. ಭಿಕ್ಖು ನಿಸಿನ್ನೇತಿ ಏತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ಭುಮ್ಮವಚನಸ್ಸ ವಾ ಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಮ್ಹಿ ನಿಸಿನ್ನೇ’’ತಿ. ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸೋತಸ್ಸ ರಹೋ’’ತಿ ಇದಂ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ಆಸನೇ’’ತಿ ಪನ ವಚನತೋ ‘‘ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿತು’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ರಹೋ ನಿಸಜ್ಜಾಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವವತ್ಥಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇದಾನಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೇನೇವ ಆಪತ್ತಿಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಚೇಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಿಹಿತಕವಾಟಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭಾವತೋ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹೋಸಬ್ಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಪಿಹಿತಕವಾಟಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ಚ ದುತಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಆಗತನಯೇನ ಸೋತಸ್ಸ ರಹವಸೇನಪಿ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತೋದ್ವಾದಸಹತ್ಥೇಪಿ ಓಕಾಸೇ’’ತಿ. ‘‘ಅನ್ತೋದ್ವಾದಸಹತ್ಥೇ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ಸೋತಸ್ಸ ರಹಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಹಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸೇವ ರಹಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದೇಯ್ಯ, ‘‘ಅನ್ತೋದ್ವಾದಸಹತ್ಥೇ’’ತಿ ನ ವದೇಯ್ಯ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ತತೋ ದೂರತರೇ ನಿಸಿನ್ನೇಪಿ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ರಹಾಸಮ್ಭವತೋ. ಯಸ್ಮಾ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ಕಪಿಮಿದ್ಧಪರೇತೋ ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ಚಕ್ಖೂನಿ ಉಮ್ಮೀಲೇತಿ, ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ನಿಮೀಲೇತಿ, ನ ಚ ಮಹಾನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ಪನ ತಾದಿಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ, ಅನಾಪತ್ತಿಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಟಿಲದ್ಧಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾತಿ ಅನ್ತಿಮಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಅರಿಯಸಾವಿಕಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಟಿವಿದ್ಧಚತುಸಚ್ಚಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧಚತುಸಚ್ಚಾ. ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ನಿಸಜ್ಜಂ ಪಟಿಜಾನಮಾನಸ್ಸ ತಿಣ್ಣಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಞ್ಞತರಸಮಾಯೋಗೋ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಾರಾಜಿಕೇನ ಪನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೇನ ಚ ಪಾಚಿತ್ತಿಯೇನ ಚ ತೇನಾಕಾರೇನ ನಿಸಜ್ಜಂ ಪಟಿಜಾನಮಾನೋವ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ. ನ ಅಪ್ಪಟಿಜಾನಮಾನೋತಿ ಅಲಜ್ಜೀಪಿ ಅಪ್ಪಟಿಜಾನಮಾನೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಸೋ ಹಿ ಯಾವ ನ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಾವ ನೇವ ಸುದ್ಧೋ, ನ ಅಸುದ್ಧೋತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ವತ್ತಾನುಸನ್ಧಿನಾ ಪನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಪಟಿಞ್ಞಾ ಲಜ್ಜೀಸು ಕತಾ, ಅಲಜ್ಜೀಸು ಏವಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ;

ಬಹುಮ್ಪಿ ಅಲಜ್ಜೀ ಭಾಸೇಯ್ಯ, ವತ್ತಾನುಸನ್ಧಿತೇನ ಕಾರಯೇ’’ತಿ. (ಪರಿ. ೩೫೯);

ಯೇನ ವಾ ಸಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವಚಸಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ವದೇಯ್ಯ, ತೇನ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಟಿಜಾನಮಾನೋ’’ತಿ ಅವುತ್ತೇಪಿ ಅಧಿಕಾರತ್ತಾ ‘‘ಪಟಿಜಾನಮಾನೋವ ತೇನ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾರೂಪಾಯ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವಚನೇನ ಅಞ್ಞಥತ್ತಾಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ತಥಾಪಿ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಅಞ್ಞಥತ್ತಸಮ್ಭವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಂ ಮಹಿದ್ಧಿಕಾ ನಾಮ…ಪೇ… ವದಾಪೇಥಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಏವಂ ಮಹಿದ್ಧಿಕಾಪಿ ತುಮ್ಹೇ ಏವರೂಪೇ ಆಸಙ್ಕನೀಯೇ ಠಾನೇ ಕಸ್ಮಾ ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನತ್ಥ, ತುಮ್ಹಾದಿಸೇಹಿ ನಾಮ ಅನ್ತರಘರೇ ನಿಸೀದನ್ತೇಹಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪತಿರೂಪೇ ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಥೇರಂ ಓವದನ್ತೋ ಆಹ, ನ ಪನ ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ. ಥೇರೋ ಅತ್ತನೋ ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅನಿಸಿನ್ನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನ್ತರಘರಸ್ಸೇವೇಸೋ ಆವುಸೋ ದೋಸೋ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಮಕಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ನಿಗೂಹಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಗುಣಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಏವಂ ವಿಯ ಇದ್ಧಿಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಅಕಾಸಿಂ. ರಕ್ಖೇಯ್ಯಾಸಿ ಮನ್ತಿ ‘‘ಮಾ ಮಂ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಏವಂ ಜಾನನ್ತೂ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಂ ಅಜಾನಾಪೇತುಕಾಮೋ ವದತಿ.

೪೪೬-೪೫೧. ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಮಗ್ಗೇ’’ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇ’’ತಿ. ರಹೋ ನಿಸಜ್ಜಸ್ಸಾದಸ್ಸ ಅಸತಿಪಿ ಮೇಥುನರಾಗಭಾವೇ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಕಿಲೇಸತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇಥುನಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಕಿಲೇಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ, ತೇನೇವ ಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಗತೇಪಿ ಅಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಗತತ್ತಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದೇ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ರಹಸ್ಸಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನತ್ತಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನೇತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಅನಿಯತೋತಿ ಏತ್ಥ ತಿಣ್ಣಂ ಆಪತ್ತೀನಂ ಯಂ ಆಪತ್ತಿಂ ವಾ ವತ್ಥುಂ ವಾ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬತಾಯ ಅನಿಯತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋಯೇವಾತಿ ನ ವುತ್ತೋ. ಯಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಸಾ ವಸೇನೇತ್ಥ ಅಙ್ಗಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಠಮಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.