ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ವಿನಯಪಿಟಕೇ

ಸಾರತ್ಥದೀಪನೀ-ಟೀಕಾ (ಪಠಮೋ ಭಾಗೋ)

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಂ ಬುದ್ಧಂ, ಧಮ್ಮಞ್ಚ ವಿಮಲಂ ವರಂ;

ವನ್ದೇ ಅರಿಯಸಙ್ಘಞ್ಚ, ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಂ ನಿರಙ್ಗಣಂ.

ಉಳಾರಪುಞ್ಞತೇಜೇನ, ಕತ್ವಾ ಸತ್ತುವಿಮದ್ದನಂ;

ಪತ್ತರಜ್ಜಾಭಿಸೇಕೇನ, ಸಾಸನುಜ್ಜೋತನತ್ಥಿನಾ.

ನಿಸ್ಸಾಯ ಸೀಹಳಿನ್ದೇನ, ಯಂ ಪರಕ್ಕಮಬಾಹುನಾ;

ಕತ್ವಾ ನಿಕಾಯಸಾಮಗ್ಗಿಂ, ಸಾಸನಂ ಸುವಿಸೋಧಿತಂ.

ಕಸ್ಸಪಂ ತಂ ಮಹಾಥೇರಂ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪರಿಣಾಯಕಂ;

ದೀಪಸ್ಮಿಂ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಮ್ಹಿ, ಸಾಸನೋದಯಕಾರಕಂ.

ಪಟಿಪತ್ತಿಪರಾಧೀನಂ, ಸದಾರಞ್ಞನಿವಾಸಿನಂ;

ಪಾಕಟಂ ಗಗನೇ ಚನ್ದ-ಮಣ್ಡಲಂ ವಿಯ ಸಾಸನೇ.

ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪಿತರಂ ವನ್ದೇ, ವಿನಯೇ ಸುವಿಸಾರದಂ;

ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಸನ್ತೋಹಂ, ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತೋಸ್ಮಿ ಸಾಸನೇ.

ಅನುಥೇರಂ ಮಹಾಪುಞ್ಞಂ, ಸುಮೇಧಂ ಸುತಿವಿಸ್ಸುತಂ;

ಅವಿಖಣ್ಡಿತಸೀಲಾದಿ-ಪರಿಸುದ್ಧಗುಣೋದಯಂ.

ಬಹುಸ್ಸುತಂ ಸತಿಮನ್ತಂ, ದನ್ತಂ ಸನ್ತಂ ಸಮಾಹಿತಂ;

ನಮಾಮಿ ಸಿರಸಾ ಧೀರಂ, ಗರುಂ ಮೇ ಗಣವಾಚಕಂ.

ಆಗತಾಗಮತಕ್ಕೇಸು, ಸದ್ದಸತ್ಥನಯಞ್ಞುಸು;

ಯಸ್ಸನ್ತೇವಾಸಿಭಿಕ್ಖೂಸು, ಸಾಸನಂ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ.

ವಿನಯಟ್ಠಕಥಾಯಾಹಂ, ಲೀನಸಾರತ್ಥದೀಪನಿಂ;

ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ, ಪರಿಪುಣ್ಣಮನಾಕುಲಂ.

ಪೋರಾಣೇಹಿ ಕತಂ ಯಂ ತು, ಲೀನತ್ಥಸ್ಸ ಪಕಾಸನಂ;

ನ ತಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂನಂ, ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ ಸಬ್ಬಸೋ.

ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸಭಾವಾಯ, ಸೀಹಳಾಯ ನಿರುತ್ತಿಯಾ;

ಗಣ್ಠಿಪದೇಸ್ವನೇಕೇಸು, ಲಿಖಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕತ್ಥಚಿ.

ಮಾಗಧಿಕಾಯ ಭಾಸಾಯ, ಆರಭಿತ್ವಾಪಿ ಕೇನಚಿ;

ಭಾಸನ್ತರೇಹಿ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ, ಲಿಖಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಚ.

ಅಸಾರಗನ್ಥಭಾರೋಪಿ, ತತ್ಥೇವ ಬಹು ದಿಸ್ಸತಿ;

ಆಕುಲಞ್ಚ ಕತಂ ಯತ್ಥ, ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ.

ತತೋ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೇನ, ತಾದಿಸೇನೇತ್ಥ ಸಬ್ಬಸೋ;

ಕಥಮತ್ಥಂ ವಿಜಾನನ್ತಿ, ನಾನಾದೇಸನಿವಾಸಿನೋ.

ಭಾಸನ್ತರಂ ತತೋ ಹಿತ್ವಾ, ಸಾರಮಾದಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ;

ಅನಾಕುಲಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪರಿಪುಣ್ಣವಿನಿಚ್ಛಯನ್ತಿ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ವಿನಯಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯಂ ನಮಸ್ಸಿತುಕಾಮೋ ತಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠಗುಣಯೋಗಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯೋ ಕಪ್ಪಕೋಟೀಹಿಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ವಿಸಿಟ್ಠಗುಣಯೋಗೇನ ಹಿ ವನ್ದನಾರಹಭಾವೋ, ವನ್ದನಾರಹೇ ಚ ಕತಾ ವನ್ದನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಪ್ಪಯೋಜನಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಬಹುಧಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ. ತಥಾ ಹಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ –

‘‘ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯವನ್ದನಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಭವನಿಸ್ಸಯವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿವೇದನತ್ಥಂ, ತಂ ಪನ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ ಬಹುಮಾನುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ, ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ತೇಸಂ ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿಕ್ಕಮಲದ್ಧಬ್ಬಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ. ಅಥ ವಾ ಮಙ್ಗಲಭಾವತೋ, ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾಸು ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಭಾವತೋ, ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಮಾಚರಿತಭಾವತೋ, ಆಯತಿಂ ಪರೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನತೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕಿರಿಯಾ’’ತಿ.

ಮಯಂ ಪನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ. ತಸ್ಮಾ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಂ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇದಮೇವ ಹಿ ಪಯೋಜನಂ ಆಚರಿಯೇನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ –

‘‘ಇಚ್ಚೇವಮಚ್ಚನ್ತನಮಸ್ಸನೇಯ್ಯಂ,

ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ರತನತ್ತಯಂ ಯಂ;

ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಂ ವಿಪುಲಂ ಅಲತ್ಥಂ,

ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಹತನ್ತರಾಯೋ’’ತಿ.

ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಾಟವಭಾವತೋ, ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಪಾಟವಞ್ಚ ರಾಗಾದಿಮಲವಿಧಮನತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

ತಸ್ಮಾ ರತನತ್ತಯಪೂಜನೇನ ವಿಕ್ಖಾಲಿತಮಲಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಾಟವಸಿದ್ಧಿ.

ಅಥ ವಾ ರತನತ್ತಯಪೂಜನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪದಟ್ಠಾನಸಮಾಧಿಹೇತುತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಪಾಟವಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಹೇತುತ್ತಂ –

‘‘ಏವಂ ಉಜುಗತಚಿತ್ತೋ ಖೋ, ಮಹಾನಾಮ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಪಮುದಿತಸ್ಸ ಪೀತಿ ಜಾಯತಿ, ಪೀತಿಮನಸ್ಸ ಕಾಯೋ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ, ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯೋ ಸುಖಂ ವೇದಿಯತಿ, ಸುಖಿನೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೧.೧೧.).

ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ವುತ್ತೋಯೇವ ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೯೯; ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೪). ತತೋ ಏವಂ ಪಟುಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಟಿಞ್ಞಾಮಹತ್ತಕತಂ ಖೇದಮಭಿಭುಯ್ಯ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಸಮಾಪಯಿಸ್ಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥ’’ನ್ತಿ.

ಅಥ ವಾ ರತನತ್ತಯಪೂಜಾಯ ಆಯುವಣ್ಣಸುಖಬಲವಡ್ಢನತೋ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರತನತ್ತಯಪಣಾಮೇನ ಹಿ ಆಯುವಣ್ಣಸುಖಬಲಾನಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅಭಿವಾದನಸೀಲಿಸ್ಸ, ನಿಚ್ಚಂ ವುಡ್ಢಾಪಚಾಯಿನೋ;

ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಆಯು ವಣ್ಣೋ ಸುಖಂ ಬಲ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೦೯);

ತತೋ ಆಯುವಣ್ಣಸುಖಬಲವುಡ್ಢಿಯಾ ಹೋತೇವ ಕಾರಿಯನಿಟ್ಠಾನಮಿತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥ’’ನ್ತಿ.

ಅಥ ವಾ ರತನತ್ತಯಗಾರವಸ್ಸ ಪಟಿಭಾನಾಪರಿಹಾನಾವಹತ್ತಾ. ಅಪರಿಹಾನಾವಹಞ್ಹಿ ತೀಸುಪಿ ರತನೇಸು ಗಾರವಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸತ್ತಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪರಿಹಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ. ಕತಮೇ ಸತ್ತ? ಸತ್ಥುಗಾರವತಾ ಧಮ್ಮಗಾರವತಾ ಸಙ್ಘಗಾರವತಾ ಸಿಕ್ಖಾಗಾರವತಾ ಸಮಾಧಿಗಾರವತಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ ಸೋವಚಸ್ಸತಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೩೪).

ಹೋತೇವ ಚ ತತೋ ಪಟಿಭಾನಾಪರಿಹಾನೇನ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಪರಿಸಮಾಪನಂ.

ಅಥ ವಾ ಪಸಾದವತ್ಥೂಸು ಪೂಜಾಯ ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯಭಾವತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯತ್ತಂ –

‘‘ಪೂಜಾರಹೇ ಪೂಜಯತೋ, ಬುದ್ಧೇ ಯದಿವ ಸಾವಕೇ;

ಪಪಞ್ಚಸಮತಿಕ್ಕನ್ತೇ, ತಿಣ್ಣಸೋಕಪರಿದ್ದವೇ.

‘‘ತೇ ತಾದಿಸೇ ಪೂಜಯತೋ, ನಿಬ್ಬುತೇ ಅಕುತೋಭಯೇ;

ನ ಸಕ್ಕಾ ಪುಞ್ಞಂ ಸಙ್ಖಾತುಂ, ಇಮೇತ್ತಮಪಿ ಕೇನಚೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೯೫-೧೯೬; ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೦.೧-೨);

ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯೋ ಚ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಪರಿಸಮಾಪನುಪಾಯೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಏಸ ದೇವಮನುಸ್ಸಾನಂ, ಸಬ್ಬಕಾಮದದೋ ನಿಧಿ;

ಯಂ ಯದೇವಾಭಿಪತ್ಥೇನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಮೇತೇನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ೮.೧೦);

ಉಪಾಯೇಸು ಚ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಹೋತೇವ ಕಾರಿಯನಿಟ್ಠಾನಂ. ರತನತ್ತಯಪೂಜಾ ಹಿ ನಿರತಿಸಯಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಸಂಬುದ್ಧಿಯಾ ಅಪರಿಮೇಯ್ಯಪ್ಪಭವೋ ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯೋತಿ ಬಹುವಿಧನ್ತರಾಯೇಪಿ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಅನ್ತರಾಯನಿಬನ್ಧನಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಾಯ ಪಹೋತಿ, ಭಯಾದಿಉಪದ್ದವಞ್ಚ ನಿವಾರೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸುವುತ್ತಂ ‘‘ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಂ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂ ಪನ ಸಪ್ಪಯೋಜನಂ ರತನತ್ತಯವನ್ದನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಪಠಮಂ ತಾವ ಭಗವತೋ ವನ್ದನಂ ಕಾತುಂ ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ ಸೇಸರತನಾನಂ ‘‘ಯೋ ಕಪ್ಪ…ಪೇ… ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸ ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ. ಏತ್ಥ ಪನ ಯಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ಸಾ ಯಸ್ಮಾ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ, ನ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ವಿಯ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾ, ನಾಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾ, ತಸ್ಮಾ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಮೇವ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಂ ಆರದ್ಧಂ. ಏಸಾ ಹಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಆರಮ್ಭಾನುರೂಪಥೋಮನಾ. ತೇನೇವ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ‘‘ಕರುಣಾಸೀತಲಹದಯಂ, ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತವಿಹತಮೋಹತಮ’’ನ್ತಿ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಂ, ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ‘‘ಕರುಣಾ ವಿಯ ಸತ್ತೇಸು, ಪಞ್ಞಾ ಯಸ್ಸ ಮಹೇಸಿನೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಞ್ಚ ಥೋಮನಂ ಆರದ್ಧಂ. ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಾನುಸಯಾಧಿಮುತ್ತಿಚರಿಯಾದಿಭೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸತ್ತೇಸು ಚ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿತೋ. ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯ ಹಿ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಬಹುಲೋ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ತದಜ್ಝಾಸಯಾನುಲೋಮೇನ ಗಮ್ಭೀರಮತ್ಥಪದಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಚ ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾ ಪರಮತ್ಥಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವಪಟಿವೇಧಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ತತ್ಥ ಸಾತಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿತೋ.

ವಿನಯದೇಸನಾ ಪನ ಆಸಯಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಕೇವಲಂ ಕರುಣಾಯ ಪಾಕತಿಕಸತ್ತೇನಪಿ ಅಸೋತಬ್ಬಾರಹಂ ಸುಣನ್ತೋ ಅಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾರಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಅವತ್ತಬ್ಬಾರಹಞ್ಚ ವದನ್ತೋ ಭಗವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞಪೇಸೀತಿ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ. ತಥಾ ಹಿ ಉಕ್ಕಂಸಪರಿಯನ್ತಗತಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೋಪಿ ಭಗವಾ ಲೋಕಿಯಸಾಧುಜನೇಹಿಪಿ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾನಿ ‘‘ಸಿಖರಣೀಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವಚನಾನಿ ಯಥಾಪರಾಧಞ್ಚ ಗರಹವಚನಾನಿ ವಿನಯಪಿಟಕದೇಸನಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಸಞ್ಚೋದಿತಮಾನಸೋ ಮಹಾಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಅಭಾಸಿ, ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾರಣಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವೇರಞ್ಜಾದೀಸು ಸಾರೀರಿಕಞ್ಚ ಖೇದಮನುಭೋಸಿ. ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಭೂಮನ್ತರಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸಮಯನ್ತರಕಥಾನಂ ವಿಯ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಅತಿಸಯಕಿಚ್ಚವತೀ, ಕರುಣಾಯ ಕಿಚ್ಚಂ ಪನ ತತೋಪಿ ಅಧಿಕನ್ತಿ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ ವಿನಯದೇಸನಾ. ಕರುಣಾಬ್ಯಾಪಾರಾಧಿಕತಾಯ ಹಿ ದೇಸನಾಯ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನತಾ. ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಭಾನುರೂಪಂ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಮೇವ ಏತ್ಥ ಥೋಮನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಅಪರಿಮೇಯ್ಯಪ್ಪಭಾವಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ತಂಮೂಲಕತ್ತಾ ಸೇಸಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ. ಮಹಾಕರುಣಾಯ ವಾ ಛಸು ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣೇಸು ಅಞ್ಞತರತ್ತಾ ತಂಸಹಚರಿತಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಏಸೋಯೇವ ಹಿ ನಿರವಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ದಸ್ಸನುಪಾಯೋ ಯದಿದಂ ನಯಗ್ಗಾಹೋ. ಅಞ್ಞಥಾ ಕೋ ನಾಮ ಸಮತ್ಥೋ ಭಗವತೋ ಗುಣೇ ಅನುಪದಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ,

ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ;

ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ,

ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೩೦೪; ೩.೧೪೧; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೪೨೫);

ತೇನೇವ ಚ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಪರಿಚ್ಛೇದನಂ ಪತಿಅನುಯುತ್ತೇನ ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಅಪಿಚ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಧಮ್ಮನ್ವಯೋ ವಿದಿತೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೪೬) ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೋ ಕಪ್ಪಕೋಟೀಹಿಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕರುಣಾಮುಖೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಕಲಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥವೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಮುದಾಯತ್ಥೋ.

ಅಯಂ ಪನ ಅವಯವತ್ಥೋ – ಯೋತಿ ಅನಿಯಮವಚನಂ. ತಸ್ಸ ‘‘ನಾಥೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಕಪ್ಪಕೋಟೀಹಿಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಯಾಯ ಕರುಣಾಯ ಸೋ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸಾ ವಸೇನ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಗಣನಾಯಪಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ ಕಾಲಂ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಾಯ ಅತಿದುಕ್ಕರಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ದುಕ್ಖಾನುಭವನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕರುಣಾಯ ಬಲೇನೇವ ಹಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಹತ್ಥಗತಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಹಾಯ ಸಂಸಾರಪಙ್ಕೇ ನಿಮುಗ್ಗಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ತತೋ ಸಮುದ್ಧರಣತ್ಥಂ ಚಿನ್ತೇತುಮ್ಪಿ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ನಯನಜೀವಿತಪುತ್ತಭರಿಯದಾನಾದಿಕಂ ಅತಿದುಕ್ಕರಮಕಾಸಿ. ಕಪ್ಪಕೋಟೀಹಿಪಿ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ ಕಾಲನ್ತಿ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಗಣನಾಯಪಿ ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಯೋ’’ತಿ ಪಮೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ಕಾಲಂ, ಕಪ್ಪಕೋಟಿಗಣನವಸೇನಪಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಪ್ಪಕೋಟಿವಸೇನೇವ ಹಿ ಸೋ ಕಾಲೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ, ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯವಸೇನ ಪನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋಯೇವ. ‘‘ಕಪ್ಪಕೋಟೀಹಿಪೀ’’ತಿ ಅಪಿಸದ್ದೋ ಕಪ್ಪಕೋಟಿವಸೇನಪಿ ತಾವ ಪಮೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಪಗೇವ ವಸ್ಸಗಣನಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಂ ಕಾಲ’’ನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ‘‘ಮಾಸಮಧೀತೇ, ದಿವಸಂ ಚರತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಕರೋನ್ತೋ ಅತಿದುಕ್ಕರಾನೀತಿ ಪಞ್ಚಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗಾದೀನಿ ಅತಿದುಕ್ಕರಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ. ಏವಮತಿದುಕ್ಕರಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಕಿಂ ವಿನ್ದೀತಿ ಚೇ? ಖೇದಂ ಗತೋ, ಕಾಯಿಕಂ ಖೇದಮುಪಗತೋ, ಪರಿಸ್ಸಮಂ ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ದುಕ್ಖಮನುಭವೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖಞ್ಹಿ ಖಿಜ್ಜತಿ ಸಹಿತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯನ್ತಿ ‘‘ಖೇದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಲೋಕಹಿತಾಯಾತಿ ‘‘ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ವಟ್ಟದುಕ್ಖೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಪೀಳಿತಂ ಸತ್ತಲೋಕಂ ತಮ್ಹಾ ದುಕ್ಖತೋ ಮೋಚೇತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಭಾಗಿಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಕರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸ್ಸ ಚ ‘‘ಅತಿದುಕ್ಕರಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಲೋಕಹಿತಾಯ ಖೇದಂ ಗತೋತಿ ಯೋಜನಾಯಪಿ ನತ್ಥಿ ದೋಸೋ. ಮಹಾಗಣ್ಠಿಪದೇಪಿ ಹಿ ‘‘ಅತಿದುಕ್ಕರಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಖೇದಂ ಗತೋ, ಕಿಮತ್ಥನ್ತಿ ಚೇ? ಲೋಕಹಿತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಯಂ ಪನ ಏವಂ ಯೋಜನಂ ಅಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೇನ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಲೋಕಹಿತಾಯ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಮನುಭವತಿ. ನ ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿ ದುಕ್ಖಾನುಭವನಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಂ ಆವಹತೀ’’ತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಮತಿಮತ್ತಂ. ಏವಂ ಯೋಜನಾಯಪಿ ಅತಿದುಕ್ಕರಾನಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ದುಕ್ಖಾನುಭವನಂ ಲೋಕಹಿತಕರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ತು ದುಕ್ಖಾನುಭವನೇನೇವ ಲೋಕಹಿತಸಿದ್ಧೀತಿ. ಪಠಮಂ ವುತ್ತಯೋಜನಾಯಪಿ ಹಿ ನ ದುಕ್ಕರಕರಣಮತ್ತೇನ ಲೋಕಹಿತಸಿದ್ಧಿ. ನ ಹಿ ದುಕ್ಕರಂ ಕರೋನ್ತೋ ಕಞ್ಚಿ ಸತ್ತಂ ಮಗ್ಗಫಲಾದೀಸು ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ತಾದಿಸಂ ಅತಿದುಕ್ಕರಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಂ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಮಗ್ಗಫಲಾದೀಸು ಸತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತೋ ಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಂ ಸಾಧೇತಿ.

ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಭಾಜನವಸೇನ ತಿವಿಧೋ ಲೋಕೋ, ಹಿತಕರಣಸ್ಸ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ತಂವಿಸಯಸ್ಸೇವ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಹಿ ಲೋಕೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಪಾಪಾನಿ ತಂವಿಪಾಕೋ ಚಾತಿ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಪನ ‘‘ಸನರಾಮರಲೋಕಗರು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಸಮೂಹತ್ಥೋಪಿ ಲೋಕಸದ್ದೋ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಲೋಕೀಯತಿ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತೀತಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಿನಾ ಸತ್ತಲೋಕಞ್ಚ ಜಾತಿಲೋಕಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಲೋಕಸ್ಸ ಇಧಲೋಕಪರಲೋಕಹಿತಂ, ಅತಿಕ್ಕನ್ತಪರಲೋಕಾನಂ ವಾ ಉಚ್ಛಿನ್ನಲೋಕಸಮುದಯಾನಂ ಇಧ ಜಾತಿಲೋಕೇ ಓಕಾಸಲೋಕೇ ವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಙ್ಖಾತಞ್ಚ ಹಿತಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಲೋಕಸ್ಸ, ಲೋಕಾನಂ, ಲೋಕೇ ವಾ ಹಿತನ್ತಿ ಸರೂಪೇಕಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಲೋಕಹಿತಮಿಚ್ಚೇವಾಹಾ’’ತಿ, ನ ತಂ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಸಙ್ಖಆತಹಿತಸ್ಸಪಿ ಸತ್ತಲೋಕವಿಸಯತ್ತಾ, ಸತ್ತಲೋಕಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಉಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲಾನಂ ಖೀಣಾಸವಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ.

ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ವಜಿರಬುದ್ಧಿಟೀಕಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಮಹಾಗಣ್ಠಿಪದೇ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಮಜ್ಝಿಮಗಣ್ಠಿಪದೇ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಚೂಳಗಣ್ಠಿಪದೇ’’ತಿ ವಾ ವುತ್ತೇ ‘‘ಸೀಹಳಗಣ್ಠಿಪದೇಸೂ’’ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಕೇವಲಂ ‘‘ಗಣ್ಠಿಪದೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಮಾಗಧಭಾಸಾಯ ಲಿಖಿತೇ ಗಣ್ಠಿಪದೇ’’ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ನಾಥೋತಿ ಲೋಕಪಟಿಸರಣೋ, ಲೋಕಸಾಮೀ ಲೋಕನಾಯಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪಅಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿರವಸೇಸಹಿತಸುಖವಿಧಾನತಪ್ಪರಾಯ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತುಪಕಾರಿತಾಯ ಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಚ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮೋ ಭಗವಾ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಏಕಪಟಿಸರಣೋ ಪತಿಟ್ಠಾ. ಅಥ ವಾ ನಾಥತೀತಿ ನಾಥೋ, ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಮೇತ್ತಾಯನವಸೇನ ಆಸೀಸತಿ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ನಾಥತಿ ವೇನೇಯ್ಯಗತೇ ಕಿಲೇಸೇ ಉಪತಾಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ನಾಥತೀತಿ ವಾ ಯಾಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಗವಾ ಹಿ ‘‘ಸಾಧು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೮.೭) ಸತ್ತಾನಂ ತಂ ತಂ ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಯಾಚಿತ್ವಾಪಿ ಕರುಣಾಯ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ತೇ ತತ್ಥ ನಿಯೋಜೇತಿ. ಪರಮೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಈಸತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಪರಮಿಸ್ಸರೋ ಭಗವಾ ‘‘ನಾಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚಾಯಮತ್ಥೋ ಸದ್ದಸತ್ಥಾನುಸಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಕರುಣಾಯ ಕಮ್ಪಿತಹದಯತ್ತಾ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಂ ಅತಿದುಕ್ಕರಕಿರಿಯಾಯ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ತಾದಿಸಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಮನುಭವಿತ್ವಾ ಆಗತೋ, ತಸ್ಸ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಕಿರತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖಿತೇಸು ವಾ ಕಿರೀಯತಿ ಪಸಾರೀಯತೀತಿ ಕರುಣಾ. ಅಥ ವಾ ಕಿಣಾತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಕಾರುಣಿಕಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿಬಾಧೇತಿ, ವಿನಾಸೇತಿ ವಾ ಪರಸ್ಸ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಕಮ್ಪನಂ ಹದಯಖೇದಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾ ಕರುಣಾ. ಅಥ ವಾ ಕಮಿತಿ ಸುಖಂ, ತಂ ರುನ್ಧತೀತಿ ಕರುಣಾ. ಏಸಾ ಹಿ ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣಾ ಅತ್ತಸುಖನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಕಾರುಣಿಕಾನಂ ಸುಖಂ ರುನ್ಧತಿ ವಿಬಾಧೇತೀತಿ. ಕರುಣಾಯ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಕಾರುಣಿಕೋ ಯಥಾ ‘‘ದೋವಾರಿಕೋ’’ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ದ್ವಾರಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ದ್ವಾರಪಟಿಬದ್ಧಜೀವಿಕೋ ಪುರಿಸೋ ದ್ವಾರಾನತಿವತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ದ್ವಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ‘‘ದೋವಾರಿಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಭಗವಾ ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನ ಕರುಣಾವಿಹಾರತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಕರುಣಾನತಿವತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಕರುಣಾಯ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ‘‘ಕಾರುಣಿಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಯಾವ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಮೇವ ಲೋಕನಾಥಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಮಹನ್ತೋ ಕಾರುಣಿಕೋತಿ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ. ಸತಿಪಿ ಭಗವತೋ ತದಞ್ಞಗುಣಾನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಮಹನ್ತಭಾವೇ ಕಾರುಣಿಕಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕರುಣಾವಸೇನೇತ್ಥ ಮಹನ್ತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಯಥಾ ‘‘ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸತ್ಥು ಮಹಾಕರುಣಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ.

ಅಥ ವಾ ಕರುಣಾ ಕರುಣಾಯನಂ ಸೀಲಂ ಪಕತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಾರುಣಿಕೋ, ಪಥವೀಫಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಯ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಭಾವಾ ಕರುಣಾಯನಸಭಾವೋ ಸಭಾವಭೂತಕರುಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ. ಅಥ ವಾ ಮಹಾವಿಸಯತಾಯ ಮಹಾನುಭಾವತಾಯ ಮಹಾಬಲತಾಯ ಚ ಮಹತೀ ಕರುಣಾತಿ ಮಹಾಕರುಣಾ. ಭಗವತೋ ಹಿ ಕರುಣಾ ನಿರವಸೇಸೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ಪವತ್ತಮಾನಾ ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ಪವತ್ತತಿ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಭೇದಞ್ಚ ಮಹನ್ತಮೇವ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ಮಹಾಕರುಣಾಯ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಮಹತೀ ಪಸತ್ಥಾ ಕರುಣಾ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ. ಪೂಜಾವಚನೋ ಹೇತ್ಥ ಮಹನ್ತಸದ್ದೋ ‘‘ಮಹಾಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಪಸತ್ಥಾ ಚ ಭಗವತೋ ಕರುಣಾ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನಪಿ ಪವತ್ತಿತೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾತಿ.

ಏವಂ ಕರುಣಾಮುಖೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಕಲಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಥೋಮೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತುಂ ‘‘ಅಸಮ್ಬುಧ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಬುಧನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾನಿದ್ದೇಸೋ, ತಸ್ಸ ಅಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತೋ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಥಾಸಭಾವಂ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಅನ್ತಸದ್ದೋ ‘‘ಪಠನ್ತೋ ನಿಸೀದತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಯನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ಅನಿಯಮತೋ ಕಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ. ಬುದ್ಧನಿಸೇವಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ. ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ತಾವ ‘‘ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೨) ನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಸವಾಸನಾಯ ಅಞ್ಞಾಣನಿದ್ದಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಗಮತೋ, ಬುದ್ಧಿಯಾ ವಾ ವಿಕಸಿತಭಾವತೋ ಬುದ್ಧವಾತಿ ಬುದ್ಧೋ ಜಾಗರಣವಿಕಸನತ್ಥವಸೇನ. ಅಥ ವಾ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನವಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಞೇಯ್ಯವಿಸೇಸಸ್ಸ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವೇನ ಅವಗಮನತ್ಥವಸೇನೇವ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಬುದ್ಧವಾತಿ ಬುದ್ಧೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಾರಮಿತಾಪರಿಭಾವಿತೋ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಸಹ ವಾಸನಾಯ ವಿಹತವಿದ್ಧಂಸಿತನಿರವಸೇಸಕಿಲೇಸೋ ಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಅಪರಿಮೇಯ್ಯಗುಣಗಣಾಧಾರೋ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೋ ಬುದ್ಧೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ ಅನಾಚರಿಯಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೨; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೧). ತೇನ ಏವಂ ನಿರುಪಮಪ್ಪಭಾವೇನ ಬುದ್ಧೇನ ನಿಸೇವಿತಂ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಭಾವನಾಸೇವನಾಹಿ ಯಥಾರಹಂ ನಿಸೇವಿತಂ ಅನುಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗೋಚರಾಸೇವನಾವಸೇನೇವ ನಿಸೇವಿತಂ, ಮಗ್ಗೋ ಪನ ಅತ್ತನಾ ಭಾವಿತೋ ಚ ಭಾವನಾಸೇವನಾವಸೇನ ಸೇವಿತೋ, ಪರೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದಿತಾನಿ ಪನ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಾದಿನಾ ಯದಾ ಪರಿಜಾನಾತಿ, ಅತ್ತನಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾನಿ ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ತದಾ ಗೋಚರಾಸೇವನಾವಸೇನಪಿ ಸೇವಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿಯೇವ. ಏತ್ಥ ಚ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸಪಿ ಪರಿಯಾಯತೋ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಣೇ ಸತಿ ಸೋಪಿ ದೇಸನಾಸಮ್ಮಸನಞಾಣಗೋಚರತಾಯ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯ ಸೇವಿತೋತಿ ಸಕ್ಕಾ ಗಹೇತುಂ. ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮನಯಸಮುದ್ದಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಸಮ್ಮಸೀ’’ತಿ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸಪಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಮಸನಪರಿಯಾಯೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಯಂ ಅಸಮ್ಬುಧಂ ಅಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತೋ ಅಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ಸೋಪಿ ಇಧ ವುತ್ತೋ ಏವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಮ್ಪಿ ಚ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ಭವಾಭವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಪರಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಪನ ತದತ್ಥಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೋ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೇ, ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ವಿಹಸ್ಸತಿ;

ಪಹಾಯ ಜಾತಿಸಂಸಾರಂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೮೫; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೫);

ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಬುದ್ಧಸಾವಕೇಹಿಪಿ ಗೋಚರಾಸೇವನಾದಿನಾ ಸೇವಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ‘‘ಬುದ್ಧನಿಸೇವಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕೇನಚಿ ಪನ ಬುದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಬುದ್ಧಾನುಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋ.

ಭವಾಭವನ್ತಿ ಅಪರಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ, ಭವತೋ ಭವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಭವಾಭವನ್ತಿ ಸುಗತಿದುಗ್ಗತಿವಸೇನ ಹೀನಪಣೀತವಸೇನ ಚ ಖುದ್ದಕಂ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ಭವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುದ್ಧತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ಅ-ಕಾರೋ ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ತಸ್ಮಾ ಅಭವೋತಿ ಮಹಾಭವೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ಭವೋತಿ ವುದ್ಧಿ, ಅಭವೋತಿ ಹಾನಿ. ಭವೋತಿ ವಾ ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ, ಅಭವೋತಿ ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಭವೋ ಚ ಅಭವೋ ಚ ಭವಾಭವೋ. ತಂ ಭವಾಭವಂ. ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಪರಕಾಲಕಿರಿಯಾನಿದ್ದೇಸೋ. ಜೀವಲೋಕೋತಿ ಸತ್ತಲೋಕೋ. ಜೀವಗ್ಗಹಣೇನ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಭಾಜನಲೋಕಂ ನಿವತ್ತೇತಿ ತಸ್ಸ ಭವಾಭವಗಮನಾಸಮ್ಭವತೋ. ನಮೋ ಅತ್ಥೂತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಿಲೇಸಜಾಲವಿದ್ಧಂಸಿನೋತಿ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸನಂ. ತತ್ಥ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಪೂರೇತುಂ ಅಯುತ್ತಟ್ಠೇನ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ನಾಮ, ಅಲದ್ಧಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಬ್ಬಿಪರೀತತೋ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿ ವಿನ್ದಿಯಂ ನಾಮ, ತಂ ವಿನ್ದಿಯಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಖನ್ಧಾನಂ ರಾಸಟ್ಠಂ, ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಟ್ಠಂ, ಧಾತೂನಂ ಸುಞ್ಞತಟ್ಠಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠಂ, ಸಚ್ಚಾನಂ ತಥಟ್ಠಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಪೀಳನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಅತ್ಥಂ ಅವಿದಿತಂ ಕರೋತೀತಿಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಅನ್ತವಿರಹಿತೇ ಸಂಸಾರೇ ಸಬ್ಬಯೋನಿಗತಿಭವವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಸತ್ತೇ ಜವಾಪೇತೀತಿ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಪರಮತ್ಥತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದೀಸು ಜವತಿ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಖನ್ಧಾದೀಸು ನ ಜವತೀತಿ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಸಾ ಆದಿ ಯೇಸಂ ತಣ್ಹಾದೀನಂ ತೇ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ, ತೇಯೇವ ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಸತ್ತಾತಿ ಕಿಲೇಸಾ, ತೇಯೇವ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಜಾಲಸದಿಸಾತಿ ಜಾಲಂ, ತಂ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿನಾಸೇತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಿಲೇಸಜಾಲವಿದ್ಧಂಸೀ. ನನು ಚೇತ್ಥ ಸಪರಿಯತ್ತಿಕೋ ನವಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತತ್ಥ ಚ ಮಗ್ಗೋಯೇವ ಕಿಲೇಸೇ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ, ನೇತರೇತಿ ಚೇ? ವುಚ್ಚತೇ. ಮಗ್ಗಸ್ಸಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮಾಗಮ್ಮ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನತೋ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸೇ ವಿದ್ಧಂಸೇತಿ ನಾಮ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಕಿಚ್ಚಂ ಫಲೇನ ನಿಪ್ಫನ್ನನ್ತಿ ಫಲಮ್ಪಿ ‘‘ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋಪಿ ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ‘‘ಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸೀ’’ತಿ ವತ್ತುಮರಹತೀತಿ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ.

ಧಮ್ಮವರಸ್ಸ ತಸ್ಸಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಿಯಮಿತಸ್ಸ ನಿಯಮವಚನಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಅಪತಮಾನೇ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ.

‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ ಧಮ್ಮಂ ಸರಣಂ ಗತಾಸೇ, ನ ತೇ ಗಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಪಾಯಭೂಮಿಂ;

ಪಹಾಯ ಮಾನುಸಂ ದೇಹಂ, ದೇವಕಾಯಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೨; ಸಂ. ನಿ. ೧.೩೭) –

ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇ ವಾ ಅಪತಮಾನೇ ಕತ್ವಾ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ ಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಪರಮತಾದಿವಸೇನ ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ. ಅಪಾಯಾದಿನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಧಾರಣಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ತಸ್ಸ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿಹೇತುತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮೇವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಧಾರೇತಿ, ಅರಿಯಫಲಂ ಪನ ತಂಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಕಿಲೇಸಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನೇನ ತದನುಗುಣತಾಯ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ತದಧಿಗಮಹೇತುತಾಯಾತಿ ಉಭಯಂ ಪರಿಯಾಯತೋ ಧಾರೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಧಮ್ಮೋಯೇವ ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತರಿತರಾಭಾವೇನ ವರೋ ಪವರೋ ಅನುತ್ತರೋತಿ ಧಮ್ಮವರೋ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವರಸ್ಸ ನಮೋ ಅತ್ಥೂತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚೇತ್ಥ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸಾರತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಕೇನಚಿ ಪಪಞ್ಚಿತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಇಧ ನ ದಸ್ಸಿತಂ, ನ ತಂ ಸಾರತೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ. ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏವಮೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ಅವತ್ವಾ ಸಾರತ್ಥಮೇವ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ. ಯತ್ಥ ಪನ ಕೇನಚಿ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರುದ್ಧಂ ಲಿಖಿತಂ, ತಮ್ಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕಿಲೇಸಜಾಲವಿದ್ಧಂಸಿನೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದೀಹಿ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ, ‘‘ಧಮ್ಮವರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವದೀಪನತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ, ದುತಿಯೇನ ಪಭಾವಸಮ್ಪದಂ.

ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಗುಣೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ಥೋಮೇತುಂ ‘‘ಗುಣೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಗುಣೇಹೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಯುತ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಯುತ್ತೋ, ತೇ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಾದಿ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮಾಧೀತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿ. ಸಮಾಧಿಸೀಸೇನ ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಯೋ ವುತ್ತಾ. ಪಞ್ಞಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ. ವಿಮುತ್ತಿ ಚ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣಞ್ಚ ವಿಮುತ್ತಿವಿಮುತ್ತಿಞಾಣನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸನಯೇನ ‘‘ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆದಿಸದ್ದಪರಿಯಾಯೇನ ಪಭುತಿಸದ್ದೇನ ವಾ ವಿಮುತ್ತಿಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ವಿಮುತ್ತೀತಿ ಫಲಂ. ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ. ಪಭುತಿ-ಸದ್ದೇನ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಯೋ ಗುಣಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಸೀಲಾದಯೋ ಗುಣಾ ಲೋಕಿಯಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೀಲಾದಯೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಅನ್ತೇ ‘ಅರಿಯಸಙ್ಘ’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಸೀಲಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಲೋಕುತ್ತರಾವಾ’’ತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಮತಿಮತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಲೋಕಿಯಗುಣೇಹಿಪಿ ಥೋಮನಾಯ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಸ್ಸಪಿ ತಾವ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣೇಹಿ ಥೋಮನಾ ಹೋತಿ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸಾತಿ.

ಕುಸಲತ್ಥಿಕಾನಂ ಜನಾನಂ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ವುದ್ಧಿಯಾ ಖೇತ್ತಸದಿಸತ್ತಾ ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಖೇತ್ತಂ ಜನಾನಂ ಕುಸಲತ್ಥಿಕಾನ’’ನ್ತಿ. ಖಿತ್ತಂ ಬೀಜಂ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರಣೇನ ತಾಯತೀತಿ ಹಿ ಖೇತ್ತಂ, ಪುಬ್ಬಣ್ಣಾಪರಣ್ಣವಿರುಹನಭೂಮಿ, ತಂಸದಿಸತ್ತಾ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋಪಿ ‘‘ಖೇತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಮಿನಾ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅನುತ್ತರಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ಅನುತ್ತರಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಯೋ’’ತಿ ಅನಿಯಮೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ನಿಯಮವಚನಂ. ಅರಿಯಸಙ್ಘನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಚ ಇರಿಯನತೋ ಅರಿಯಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ. ಅಥ ವಾ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಸರಣನ್ತಿ ಅರಣೀಯತೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಉಪಗತಾನಞ್ಚ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿತೋ ಅರಿಯಾ. ಅರಿಯಾನಂ ಸಙ್ಘೋ ಸಮೂಹೋತಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ. ಅಥ ವಾ ಅರಿಯೋ ಚ ಸೋ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಸಙ್ಘೋ ಚ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತಭಾವತೋತಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ, ಅಟ್ಠ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ. ತಂ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ. ಭಗವತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮರತನಾನಮ್ಪಿ ಸಮಧಿಗಮೋ ಸಙ್ಘರತನಾಧೀನೋತಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಬಹೂಪಕಾರತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇಧೇವ ‘‘ಸಿರಸಾ ನಮಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಗಾಥಾತ್ತಯೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಕಲಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಮುಖೇನ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಪಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತೇ ಪಯೋಜನೇ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಚ್ಚೇವ’’ಮಿಚ್ಚಾದಿ. ಇಚ್ಚೇವಂ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಏಕನ್ತೇನ ನಮಸ್ಸನೇಯ್ಯಂ ನಮಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ರತನತ್ತಯಂ ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇಹಿ ವನ್ದಮಾನೋ ಅಹಂ ವಿಪುಲಂ ಯಂ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಂ ಅಲತ್ಥನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ರತಿಜನನಟ್ಠೇನ ರತನಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾಭೂತಗುಣೇ ಆವಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ಅಮತಾಧಿಗಮಹೇತುಭೂತಂ ಅನಪ್ಪಕಂ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಯಸ್ಮಿಂ, ಮಹಾನಾಮ, ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಥಾಗತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ನೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ದೋಸಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಉಜುಗತಮೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಉಜುಗತಚಿತ್ತೋ ಖೋ ಪನ, ಮಹಾನಾಮ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಲಭತಿ ಅತ್ಥವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮವೇದಂ, ಲಭತಿ ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಪಮುದಿತಸ್ಸ ಪೀತಿ ಜಾಯತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೧೧.೧೧).

ಚಿತ್ತೀಕತಾದಿಭಾವೋ ವಾ ರತನಟ್ಠೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಚಿತ್ತೀಕತಂ ಮಹಗ್ಘಞ್ಚ, ಅತುಲಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ;

ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂ, ರತನಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೩);

ಚಿತ್ತೀಕತಭಾವಾದಯೋ ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ಬುದ್ಧಾದೀಸುಯೇವ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ.

‘‘ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದನ್ತಿ ಪುಞ್ಞರಾಸಿಂ ಪುಞ್ಞಪ್ಪವತ್ತಂ ವಾ’’ತಿ ಮಹಾಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ. ಮಜ್ಝಿಮಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ಚೂಳಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ‘‘ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಾಭಿನಿಸಂಸ’’ನ್ತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದನ್ತಿ ಪುಞ್ಞನದಿಂ, ಪುಞ್ಞಪ್ಪವಾಹನ್ತಿ ಏವಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಞ್ಹಿ ಪುಞ್ಞಂ ಅಭಿಸನ್ದನಟ್ಠೇನ ‘‘ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನೇವ ಸಾರತ್ಥಪಕಾಸಿನಿಯಾ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೫.೧೦೨೭) –

‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಾ ಕುಸಲಾಭಿಸನ್ದಾ ಸುಖಸ್ಸಾಹಾರಾ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬುದ್ಧೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ ‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ…ಪೇ… ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’ತಿ, ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದೋ ಕುಸಲಾಭಿಸನ್ದೋ ಸುಖಸ್ಸಾಹಾರೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೨೭) –

ಏವಮಾದಿಕಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದಾ ಕುಸಲಾಭಿಸನ್ದಾತಿ ಪುಞ್ಞನದಿಯೋ ಕುಸಲನದಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುಞ್ಞಾಭಿಸನ್ದನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಫಲ’’ನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ. ನ ಹಿ ರತನತ್ತಯಂ ನಮಸ್ಸಮಾನೋ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪುಞ್ಞಫಲಂ ಅಲತ್ಥ, ಕಿನ್ತು ಅನಪ್ಪಕಂ ಪುಞ್ಞರಾಸಿಂ ತದಾ ಅಲಭಿ, ತಸ್ಸ ಚ ಫಲಂ ಪರಲೋಕಭಾಗೀ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ತು ಅನ್ತರಾಯವಿಘಾತೋ ತಸ್ಸ ಚ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸಮತ್ತಕಂ, ‘‘ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಹತನ್ತರಾಯೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ಪುಞ್ಞಫಲೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಹತನ್ತರಾಯಭಾವೋ ನ ಸಿಜ್ಝತಿ, ನ ಚೇತಂ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಖಣೇ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮವೇದನೀಯಂ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಮಹತೋ ಪುಞ್ಞಪ್ಪವಾಹಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ ಹತನ್ತರಾಯೋತಿ ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ಅಥಾಪಿ ಪಣಾಮಕಿರಿಯಾಯ ಜನಿತತ್ತಾ ಪುಞ್ಞಮೇವ ಪುಞ್ಞಫಲನ್ತಿ ತಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಸೋ ಚ ಪುಞ್ಞಪ್ಪವಾಹೋ ನ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೋ, ಅಥ ಖೋ ಮಹನ್ತೋಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಿಪುಲ’’ನ್ತಿ, ಮಹನ್ತಂ ಅನಪ್ಪಕನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಲತ್ಥನ್ತಿ ಅಲಭಿಂ, ಪಾಪುಣಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಪ್ಪವಾಹಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ ಬಲೇನ. ಹತನ್ತರಾಯೋತಿ ತಂತಂಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಬನ್ಧನವಸೇನ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅನ್ತರೇ ವೇಮಜ್ಝೇ ಏತಿ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನ್ತರಾಯೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಅನತ್ಥೋ. ಪಣಾಮಪಯೋಜನೇ ವುತ್ತವಿಧಿನಾ ಹತೋ ವಿದ್ಧಸ್ತೋ ಅನ್ತರಾಯೋ ಉಪದ್ದವೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಹತನ್ತರಾಯೋ. ಅಸ್ಸ ‘‘ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಂ ವಿನಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಹತನ್ತರಾಯೋ ಹುತ್ವಾ ವಿನಯಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತೇನ ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಪ್ಪವಾಹಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪಸಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಚ ಖೇತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಉಪಘಾತಕಉಪದ್ದವಾನಂ ಹನನೇ ಸಮತ್ಥತಂ ದೀಪೇತಿ.

ಏವಂ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಕರಣೇ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಸ ವಿನಯಪಿಟಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಸಂವಣ್ಣೇತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ತಾವ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಸ್ಸ ಮೂಲಪತಿಟ್ಠಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಮ್ಪಿ ಥೋಮೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಠಿತೇ’’ತಿಆದಿ. ಅಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸುಸಣ್ಠಿತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾಸನಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಠಿತೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ವಿನಯಪಿಟಕೇ. ಠಿತೇತಿ ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅನೂನಂ ಹುತ್ವಾ ಲಜ್ಜೀಪುಗ್ಗಲೇಸು ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಠಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಸನನ್ತಿ ಅಧಿಸೀಲಅಧಿಚಿತ್ತಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸಾಸನಂ. ಅಟ್ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಸಙ್ಖಾತೇ ಅನ್ತದ್ವಯೇ ಅಟ್ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಆವುಸೋ, ಅನಾಯೂಹಂ ಓಘಮತರಿ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಚತ್ಥೋ ತೀಸುಪಿ ಸೀಹಳಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತೋಯೇವ. ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಅಟ್ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸಪಿ ಭಗವತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತೀತಿ ತೇಸುಯೇವ ಲಜ್ಜೀಪುಗ್ಗಲೇಸು ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ. ಸುಸಣ್ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ತೀಸುಪಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮನವಸೇನ ಸುಸಣ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನೇನ ಅಸ್ಸ ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ನಿದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಯಥಾಠಾನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೇಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ರೂಪಕಾಯೇನ ಸುಸಣ್ಠಿತೋ, ಕಾಯವಙ್ಕಾದಿರಹಿತತ್ತಾ ತಾದಿಲಕ್ಖಣಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಚ ನಾಮಕಾಯೇನಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕೇನಚಿ ಪನ ‘‘ಚತುಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರವಸೇನ ಸತ್ತೇಸು ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಮಾ ಚ ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ವಾ ಸುಸಣ್ಠಿತಸ್ಸ. ಸುಸಣ್ಠಿತತ್ತಾ ಹೇಸ ಕೇವಲಂ ಸತ್ತಾನಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಪನೇತುಕಾಮೋ ಹಿತಂ ಉಪಸಂಹರಿತುಕಾಮೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಮುದಿತೋ ಅಪಕ್ಖಪತಿತೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ವಿನಯಂ ದೇಸೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿನಯಸಂವಣ್ಣನಾಧಿಕಾರೇ ಸಾರುಪ್ಪಾಯ ಥುತಿಯಾ ಥೋಮೇನ್ತೋ ಆಹ ‘ಸುಸಣ್ಠಿತಸ್ಸಾ’’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾಧಿಕಾರಾನುರೂಪೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ – ಯಥಾವುತ್ತಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕಾದಿಅನ್ತದ್ವಯೇ ಅಟ್ಠಿತತ್ತಾಯೇವ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಠಿತತ್ತಾ ಸುಸಣ್ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಆರಮ್ಭಾನುರೂಪಥೋಮನಾ ಕತಾ ಹೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತಅನ್ತದ್ವಯಂ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಯೇವ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಕಾಸನತೋ.

ತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಯಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ನಿಯಮವಚನಂ, ತಸ್ಸ ‘‘ವಿನಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧೀಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಕುಲಂ ಕತ್ವಾ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನುರೂಪಸ್ಸ ಕಾಲಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸದಿಸೇನಪಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವತೋ ಕೇವಲಂ ಬುದ್ಧವಿಸಯಂ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಚನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವತ್ತುಮಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ ‘‘ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನುಭಾವ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನುಭಾವೋ ನಾಮ ಅತ್ಥತೋ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ, ತತೋಯೇವ ಚ ‘‘ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾನುಭಾವೋ ಅಟ್ಠಕಥಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ ಅಟ್ಠಕಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಂ, ನ ಅತ್ತನೋಯೇವ ಬಲಂ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಅಥ ‘‘ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾಸು ಪುನ ವಿನಯಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಕಿಂ ಪಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ಯೋ ವದೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯ ಅನೂನಭಾವಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಾಮನ್ತಿ ಏಕನ್ತೇನ, ಯಥಿಚ್ಛಕಂ ವಾ, ಸಬ್ಬಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ಸಂವಣ್ಣಿತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಾಮಂ ಸಂವಣ್ಣಿತೋಯೇವ, ನೋ ನ ಸಂವಣ್ಣಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇಹಿ ಪನ ಸೋ ವಿನಯೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾಸಭೇಹೀ’’ತಿ. ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಾದಯೋ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾ ಏವ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ಚ ಆಸಭಾ, ತೇಹಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾಸಭೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕೀದಿಸಾ ಪನೇತೇ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಞಾಣಮ್ಬೂ’’ತಿಆದಿ. ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಮ್ಬುನಾ ಸಲಿಲೇನ ನಿದ್ಧೋತಾನಿ ನಿಸ್ಸೇಸತೋ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನೇನ ಧೋತಾನಿ ವಿಕ್ಖಾಲಿತಾನಿ ವಿಸೋಧಿತಾನಿ ರಾಗಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಮಲಾನಿ ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಚ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ ಯೇಹಿ ತೇ ಞಾಣಮ್ಬುನಿದ್ಧಾತಮಲಾಸವಾ, ತೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾ ಚ ನ ಕೇವಲಂ ಏತೇಸು ಆಚರಿಯಭಾವೋಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ರಾಗಾದಿಮಲರಹಿತಾ ಖೀಣಾಸವಾ ವಿಸುದ್ಧಸತ್ತಾ ಏತೇತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಖೀಣಾಸವಭಾವೇಪಿ ನ ಏತೇ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಾ, ಅಥ ಖೋ ಏವರೂಪೇಹಿಪಿ ಆನುಭಾವೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಿಸುದ್ಧವಿಜ್ಜಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದೇಹೀ’’ತಿ. ವಿಸುದ್ಧಾ ಅಚ್ಚನ್ತಪರಿಸುದ್ಧಾ ವಿಜ್ಜಾ ಚತಸ್ಸೋ ಚ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಯೇಸಂ ತೇ ವಿಸುದ್ಧವಿಜ್ಜಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತೇಹಿ. ಏಕದೇಸೇನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಅರಿಯಾನಮೇವ ಅಭಾವತೋ ಏತೇಹಿ ಅಧಿಗತಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಟುತರಲದ್ಧಪ್ಪಭೇದಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಸುದ್ಧಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ವಿಜ್ಜಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ, ಅಟ್ಠ ವಿಜ್ಜಾ ವಾ. ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ. ಅಟ್ಠ ವಿಜ್ಜಾ ಪನ –

‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮನೋಮಯಿದ್ಧಿ,

ಇದ್ಧಿಪ್ಪಭೇದೋಪಿ ಚ ದಿಬ್ಬಸೋತಂ;

ಪರಸ್ಸ ಚೇತೋಪರಿಯಾಯಞಾಣಂ,

ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಗತಞ್ಚ ಞಾಣಂ;

ದಿಬ್ಬಞ್ಚ ಚಕ್ಖಾಸವಸಙ್ಖಯೋ ಚ,

ಏತಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಇಧಟ್ಠ ವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ. –

ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಮನೋಮಯಿದ್ಧೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೇವ. ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಹೇತುಫಲೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಹೇತುಹೇತುಫಲಾನುರೂಪಂ ವೋಹಾರೇಸು ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಇದಂ ಞಾಣಂ ಇಮಮತ್ಥಂ ಜೋತಯತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಆಕಾರೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೇಸು ತೀಸು ಞಾಣೇಸು ಪವತ್ತಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಏತಾಸಂ ಪನ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ಅತಿಪಪಞ್ಚಭಾವತೋ ಇಧ ನ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಸದ್ಧಮ್ಮೇಸು ಛೇಕಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ಸದ್ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಕೋವಿದೇಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಅಭಿಯೋಗವಸೇನ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಲದ್ಧಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಸು ಸಾತಿಸಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆಹಾ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಸದ್ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಕೋವಿದೇಹೀತಿ ಪಿಟಕತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನೇ ಸಬ್ಬಸೋ ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನೇ ಕೋವಿದೇಹಿ ಛೇಕೇಹಿ, ಕುಸಲೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಿಲೇಸಜಾಲಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಬಾಹುಲ್ಲಂ ವಾ ಸಂಲಿಖತಿ ತನುಂ ಕರೋತೀತಿ ಸಲ್ಲೇಖೋ. ಇಧ ಪನ ಖೀಣಾಸವಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಬಾಹುಲ್ಲಸ್ಸ ಸಲ್ಲಿಖನವಸೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ತತೋಯೇವ ಚ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಸಲ್ಲೇಖಿಯೇ ಪರಿಮಿತಪರಿಕ್ಖಾರವುತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಸಲ್ಲೇಖಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಲ್ಲೇಖಿಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಲ್ಲೇಖಿಯೇ, ಸಲ್ಲೇಖಪಟಿಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನೋಸುಲಭೂಪಮೇಹೀತಿ ಅಸುಲಭೂಪಮೇಹಿ ಸಲ್ಲೇಖಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಸುಕಸದಿಸಾತಿ ತೇಸಂ ಉಪಮಾಯ ಅನುಚ್ಛವಿಕಪುಗ್ಗಲಾನಂ ದುಲ್ಲಭತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಸುಲಭಾ ಉಪಮಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ನೋಸುಲಭೂಪಮಾ. ಮಹಾವಿಹಾರಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತಲಪಬ್ಬತಅಭಯಗಿರಿಸೇಸನಿಕಾಯದ್ವಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಧಜೂಪಮೇಹೀತಿ ರಥಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾನನಹೇತುಕಂ ರಥೇ ಬದ್ಧಧಜಂ ವಿಯ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ‘‘ಅಸುಕೇಹಿ ಚ ಅಸುಕೇಹಿ ಚ ಥೇರೇಹಿ ನಿವಾಸಿತೋ ಮಹಾವಿಹಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಮಹಾವಿಹಾರಸ್ಸ ಸಞ್ಜಾನನಹೇತುತ್ತಾ ಮಹಾವಿಹಾರಸ್ಸ ಧಜೂಪಮೇಹಿ. ಸಂವಣ್ಣಿತೋತಿ ಸಮ್ಮಾ ಅನೂನಂ ಕತ್ವಾ ವಣ್ಣಿತೋ. ಸಂವಣ್ಣಿತೋ ಅಯಂ ವಿನಯೋತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಚಿತ್ತೇಹಿ ನಯೇಹೀತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದನಯತ್ತಾ ವಿಚಿತ್ತೇಹಿ ನಯೇಹಿ. ಸಮ್ಬುದ್ಧವರನ್ವಯೇಹೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧವರಂ ಅನುಗತೇಹಿ, ಭಗವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾನುಗತೇಹಿ ನಯೇಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಬುದ್ಧವರಂ ಅನುಗತೇಹಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾಸಭೇಹೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯ ಅನೂನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಪಯೋಜನವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಂವಣ್ಣನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾಸಭೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣವಿಸಿಟ್ಠೇಹಿ ಅಯಂ ವಿನಯೋ ಸಬ್ಬಸೋ ವಣ್ಣಿತೋ, ತಥಾಪಿ ತೇಸಂ ಏಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಸೀಹಳದೀಪವಾಸೀನಂ ಭಾಸಾಯ ಸಙ್ಖತತ್ತಾ ರಚಿತತ್ತಾ ದೀಪನ್ತರೇ ಭಿಕ್ಖುಜನಸ್ಸ ಸೀಹಳದೀಪತೋ ಅಞ್ಞದೀಪವಾಸಿನೋ ಭಿಕ್ಖುಗಣಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಪಯೋಜನಂ ಯಸ್ಮಾ ನಾಭಿಸಮ್ಭುಣಾತಿ ನ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ ನ ಸಾಧೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಂ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಪಾಳಿನಯಾನುರೂಪಂ ಕತ್ವಾ ಬುದ್ಧಸಿರಿತ್ಥೇರೇನ ಅಜ್ಝಿಟ್ಠೋ ಇದಾನಿ ಸಮಾರಭಿಸ್ಸನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣಿಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಏತಾಯಾತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾ. ಸಾ ಪನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ಥೇರೇಹಿ ಪಠಮಂ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ಸಙ್ಗಾಯಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾನುರೂಪೇನೇವ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ಆರೋಪಿತತ್ತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹೋಯೇವ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತೋ ಕಥಾಮಗ್ಗೋ. ಸೋಯೇವ ಚ ಮಹಾಮಹಿನ್ದತ್ಥೇರೇನ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪಂ ಆಭತೋ, ಪಚ್ಛಾ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯೇಹಿ ಮಹಾಥೇರೇಹಿ ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧೀಹಿ ಸಙ್ಕರಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ ಠಪಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೀಹಳದೀಪಕೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೀಹಸ್ಸ ಲಾನತೋ ಗಹಣತೋ ಸೀಹಳೋ, ಸೀಹಕುಮಾರೋ. ತಂವಂಸಜಾತತಾಯ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪೇ ಖತ್ತಿಯಾನಂ ತೇಸಂ ನಿವಾಸತಾಯ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿದೀಪಸ್ಸಪಿ ಸೀಹಳಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಭೂತತ್ತಾ ಸೀಹಳದೀಪಕೇನ ವಾಕ್ಯೇನ ವಚನೇನ, ಸೀಹಳಭಾಸಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಪಾಳಿನಯಾನುರೂಪನ್ತಿ ಪಾಳಿನಯಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಕತ್ವಾ, ಮಾಗಧಭಾಸಾಯ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಜ್ಝೇಸನನ್ತಿ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯಂ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಗರುತರಂ ಪಯೋಜನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಅಭಿಪತ್ಥನಾ ಅಜ್ಝೇಸನಾ, ತಂ ಅಜ್ಝೇಸನಂ, ಆಯಾಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸ ‘‘ಸಮನುಸ್ಸರನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝೇಸನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಸಿರಿವ್ಹಯಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಬುದ್ಧಸಿರೀತಿ ಅವ್ಹಯೋ ನಾಮಂ ಯಸ್ಸ ಸೋಯಂ ಬುದ್ಧಸಿರಿವ್ಹಯೋ, ತಸ್ಸ, ಇತ್ಥನ್ನಾಮಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ಅಜ್ಝೇಸನಂ ಸಮ್ಮಾ ಆದರೇನ ಸಮನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಹದಯೇ ಠಪೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಂವಣ್ಣನಂ ತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತಞ್ಚ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಸಮಾರಭನ್ತೋ ಸಕಲಾಯಪಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಇಧ ಗಹೇತಬ್ಬತೋ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಂ ತಸ್ಸಾ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಯ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಸರೀರಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಯೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಥೇವ ಕುರುನ್ದೀನಾಮಾದೀಸು ವಿಸ್ಸುತಾಸು ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಯೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವುತ್ತೋ, ತತೋಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯತೋ ಯುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜನ್ತೋ ಅನ್ತೋಗಧತ್ಥೇರವಾದಂ ಕತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಸಮಾರಭಿಸ್ಸನ್ತಿ ಪದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥೋ ಕಥಿಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥಕಥಾ, ಸಾಯೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾ ತ್ಥಕಾರಸ್ಸ ಟ್ಠಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೭; ೨.೮) ವಿಯ. ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಚ್ಚರೀತಿ ಉಳುಮ್ಪಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಕತತ್ತಾ ತಮೇವ ನಾಮಂ ಜಾತಂ. ಕುರುನ್ದಿವಲ್ಲಿವಿಹಾರೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಕತತ್ತಾ ಕುರುನ್ದೀತಿ ನಾಮಂ ಜಾತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಂ ಸಙ್ಖೇಪಟ್ಠಕಥಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ವಿಸ್ಸುತಾಸೂತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪತ್ಥಟಾಸು, ಪಾಕಟಾಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಯುತ್ತಮತ್ಥನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಾವ ಮಜ್ಝಿಮಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚೂಳಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯುತ್ತಮತ್ಥನ್ತಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಯುತ್ತಮತ್ಥಂ, ನ ಪನ ತತ್ಥ ಅಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಮಹಾಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನೇತ್ಥ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತಂ. ಕೇನಚಿ ಪನ ‘‘ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾನಯೇನ ವಿನಯಯುತ್ತಿಯಾ ವಾ ಯುತ್ತಮತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಆದೀಸುಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅಯುತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪರಿ ವಿಭಾವನತೋ. ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಂಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತತ್ಥೇರವಾದಾನಂ ಬಾಹಿರಭಾವೋ ಸಿಯಾತಿ ತೇಪಿ ಅನ್ತೋಕತ್ತುಕಾಮೋ ‘‘ಅನ್ತೋಗಧಥೇರವಾದ’’ನ್ತಿ ಆಹ, ಥೇರವಾದೇಪಿ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಂವಣ್ಣನನ್ತಿ ಅಪರಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ತು ‘‘ಸಂವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ತತ್ಥೇವ ‘‘ಸಮಾರಭನ್ತೋ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸಮ್ಮಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ರಸ್ಸಭಾವೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸೋತೂಹಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಂ ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ತಂ ಮಮ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಧಮ್ಮಪದೀಪಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ಸಾಸನಧಮ್ಮಂ ಪಾಳಿಧಮ್ಮಂ ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಪಟಿಮಾನಯನ್ತಾ ಪೂಜೇನ್ತಾ ಥಿರೇಹಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಥೇರಾ, ಅಚಿರಪಬ್ಬಜಿತತ್ತಾ ನವಾ, ತೇಸಂ ಮಜ್ಝೇ ಭವತ್ತಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಸಪ್ಪಯೋಜನತ್ತಾ ಉಪರಿ ವಕ್ಖಮಾನವಿಧಿನಾ ಪಮಾಣತ್ತಾ ಚ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಚಿತ್ತಾ ಇಸ್ಸಾಪಕತಾ ಅಹುತ್ವಾ ನಿಸಾಮೇನ್ತು ಸುಣನ್ತೂತಿ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಪ್ಪದೀಪಸ್ಸಾತಿ ಧಮ್ಮೋಯೇವ ಸತ್ತಸನ್ತಾನೇಸು ಮೋಹನ್ಧಕಾರವಿಧಮನತೋ ಪದೀಪಸದಿಸತ್ತಾ ಪದೀಪೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಧಮ್ಮಪದೀಪೋ, ಭಗವಾ. ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಪದೀಪಸ್ಸ.

ಇದಾನಿ ಅತ್ತನೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಆಗಮವಿಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಮಾಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬುದ್ಧೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯಥೇವ ಬುದ್ಧೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಚ ವಿನಯೋ ಚ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಯೇಹಿ ಪುತ್ತೇಹಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಆದೀಹಿ ತಥೇವ ಞಾತೋ, ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತಾನಂ ಮತಿಮಚ್ಚಜನ್ತಾ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಯಸ್ಮಾ ಪುರೇ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಅಕಂಸೂತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೋತಿ ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ವಿನಯೋತಿ ಸಕಲಂ ವಿನಯಪಿಟಕಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ. ಸಕಲಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಧಮ್ಮವಿನಯವಸೇನ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ. ವುತ್ತೋತಿ ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಬುದ್ಧೇನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೋ. ನ ಹಿ ಭಗವತಾ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ನಾಮ ತನ್ತಿಪದಂ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂಯೇವ ಅತ್ಥೋ ಕಥಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನೇವ ತಿಣ್ಣಂ ಪಿಟಕಾನಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಕ್ಕಮೋಪಿ ಭಾಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಗವತಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಪಕಿಣ್ಣಕದೇಸನಾಯೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ. ತಥೇವ ಞಾತೋತಿ ಯಥೇವ ಬುದ್ಧೇನ ವುತ್ತೋ, ತಥೇವ ಏಕಪದಮ್ಪಿ ಏಕಕ್ಖರಮ್ಪಿ ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಚ ಅವಿಕೋಪೇತ್ವಾ ಞಾತೋ ವಿದಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸಂ ಮತಿಮಚ್ಚಜನ್ತಾತಿ ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜನ್ತಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾ ಅಕಂಸೂತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯೋ ಅಕಂಸು. ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾಮಕಂಸೂ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಸೋಯೇವತ್ಥೋ, ಮ-ಕಾರೋ ಪನ ಪದಸನ್ಧಿವಸೇನ ಆಗತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಅಟ್ಠಕಥಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೇನ ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಾದಿಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಬುದ್ಧಪುತ್ತಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಅವಿಕೋಪೇತ್ವಾ ಪುರೇ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಅಕಂಸು, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೀತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ ಹೇತುಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾಯೇವ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ. ಯದಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಮಾಣಂ, ಏವಂ ಸತಿ ತತ್ಥ ಪಮಾದಲೇಖಾಪಿ ಪಮಾಣಂ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಜ್ಜಯಿತ್ವಾನ ಪಮಾದಲೇಖ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಪಮಾದಲೇಖನ್ತಿ ಅಪರಭಾಗೇ ಪೋತ್ಥಕಾರುಳ್ಹಕಾಲೇ ಪಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಲಿಖನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಪಮಾದಪಾಠಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಪಮಾದೇನ ಸತಿಂ ಅಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೇ ‘‘ಸಚ್ಚೇಪಿ ಅಲಿಕೇಪಿ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತವಚನಸದಿಸಂ ಯಂ ಲಿಖಿತಂ, ತಂ ವಜ್ಜಯಿತ್ವಾ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಪಮಾಣನ್ತಿ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ತತ್ಥ –

‘‘ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸಚ್ಚೇಪಿ ಅಲಿಕೇಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಟ್ಠಾನೇ ದುಕ್ಕಟಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೯೪).

ಕೇಸಂ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸು ಸಗಾರವಾನಂ ಇಧ ಪಣ್ಡಿತಾನ’’ನ್ತಿ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಪುನ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಕೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಚೇ? ಏತ್ಥ ತಾವ ಮಹಾಗಣ್ಠಿಪದೇ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತಂ, ಮಜ್ಝಿಮಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ಚೂಳಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿಸಾಮೇನ್ತು ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಾ’’ತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಪಮಾಣಮೇವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ವಜಿರಬುದ್ಧಿತ್ಥೇರೋ ವದತಿ. ತತ್ಥ ಇಧಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಪಠಮಂ ವುತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಸಾಧಿತತ್ತಾ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಪಿ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಕೇವಲಂ ವಚನಮತ್ತೇನೇವ ಭಿನ್ನಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತೋ ಚ ಭಾಸನ್ತರಮೇವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಪನ ಇಧ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಕಸ್ಮಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ವಚನಮತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಏಸಾಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತೋ ಚ ಭಾಸನ್ತರಮೇವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏವಮಾಕುಲಂ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸಭಾವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಅನಾಕುಲವಚನೋ ಚ ಭದನ್ತಬುದ್ಧಘೋಸಾಚರಿಯೋ. ನ ಹಿ ಸೋ ಏವಮಾಕುಲಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತುಮರಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಮನಾಕುಲಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಯಥಾಠಿತಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನೇವ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ. ಕಥಂ? ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯದಿ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ಪಮಾಣಂ, ಅಯಂ ಪನ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಕಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ತತೋ ಚ ಭಾಸನ್ತರಮೇವ ಹಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ಪಮಾಣಂ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅಯಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಪಿ ಭಾಸನ್ತರಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಮತ್ತವಿಸಿಟ್ಠಾ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಅಭಿನ್ನಾವ, ತತೋಯೇವ ಚ ಪಮಾಣಭೂತಾ ಹೇಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಆದರಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಂ ಪಮಾಣಭಾವೋ, ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಭಾಸನ್ತರಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಮತ್ತವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಅತ್ಥತೋ ತತೋ ಅಭಿನ್ನಭಾವೋತಿ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವಹೇತೂತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಕೇವಲಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಂ ಸತಿಪಿ ಪಮಾಣಭಾವೇ ಅಯಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ ತತೋ ಭಿನ್ನಾ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞಾಯೇವ ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ವತ್ತುಮರಹತಿ, ನಾಪಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ತತೋಅಭಿನ್ನಭಾವೇಪಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಂ ಅಸತಿ ಪಮಾಣಭಾವೇ ಅಯಂ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತರೂಪಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವಹೇತೂತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತತೋತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋ. ಭಾಸನ್ತರಮೇವ ಹಿತ್ವಾತಿ ಕಞ್ಚುಕಸದಿಸಂ ಸೀಹಳಭಾಸಂ ಅಪನೇತ್ವಾ. ವಿತ್ಥಾರಮಗ್ಗಞ್ಚ ಸಮಾಸಯಿತ್ವಾತಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಸು ಉಪರಿ ವುಚ್ಚಮಾನಮ್ಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಪಞ್ಚಿತಂ ‘‘ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಕುಪ್ಪೇನ ಠಾನಾರಹೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೫) ಏತ್ಥ ಅಪಲೋಕನಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಿತ್ಥಾರಕಥಾ ವಿಯ ತಾದಿಸಂ ವಿತ್ಥಾರಮಗ್ಗಂ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ –

‘‘ಏತ್ಥ ಚ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಕಮ್ಮಂ ಏಕಮೇವ ಆಗತಂ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಕಥೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ, ತಾನಿ ಚ ‘ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಂ ಞತ್ತಿಕಮ್ಮಂ ಞತ್ತಿದುತಿಯಕಮ್ಮಂ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಕಮ್ಮ’ನ್ತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠಪೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಖನ್ಧಕತೋ ಪರಿವಾರಾವಸಾನೇ ಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗತೋ ಚ ಪಾಳಿಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಕಥಿತಾನಿ. ತಾನಿ ಮಯಂ ಪರಿವಾರಾವಸಾನೇ ಕಮ್ಮವಿಭಙ್ಗೇಯೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ಚ ನ ಭಾರಿಯಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಯಥಾಠಿತಾಯ ಚ ಪಾಳಿಯಾ ವಣ್ಣನಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಾನಿ ಚ ಠಾನಾನಿ ಅಸುಞ್ಞಾನಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನುಪದವಣ್ಣನಮೇವ ಕರೋಮಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೪೫ ಭಿಕ್ಖುಪದಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ).

ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಸಬ್ಬಮಸೇಸಯಿತ್ವಾತಿ ತಂತಂಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಅಸೇಸಯಿತ್ವಾ ಸೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ, ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಣ್ಣಿತುಂ ಯುತ್ತರೂಪಂ ಹುತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಆಗತಂ ಪಾಳಿಂ ಅಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನತೋ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಸು ಅಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ವಣ್ಣಿತಂ ಯಥಾಠಾನೇಯೇವ ಸಂವಣ್ಣನತೋ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ತನ್ತಿಕ್ಕಮಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವೋಕ್ಕಮಿತ್ವಾ’’ತಿ, ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಳಿಕ್ಕಮಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ವಚನಾನಮತ್ಥನ್ತಿ ಸುತ್ತನ್ತಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಮ್ಪಿ ವಚನಾನಮತ್ಥಂ. ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಸು ‘‘ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ಭಾರೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡಾದೀಸು ಝಾನಕಥಾಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಆಧಿಆದೀನಂ ಸುತ್ತನ್ತವಚನಾನಮತ್ಥಂ ತಂತಂಸುತ್ತಾನುರೂಪಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿದೀಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಹೇಸ್ಸತೀತಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕರಿಯಿಸ್ಸತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಭಾಸನ್ತರಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಕಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಕಿಚ್ಚಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತ್ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ವಚನಾನಮತ್ಥಂ ಪರಿದೀಪಯನ್ತೀ ಅಯಂ ವಣ್ಣನಾ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ವಣ್ಣನಾಯ ವಸೇನ ಸಮಾನಕತ್ತುಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಹೇಟ್ಠಾವುತ್ತಭಾಸನ್ತರಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸುತ್ತನ್ತಿಕಾನಂ ವಚನಾನಮತ್ಥಂ ಪರಿದೀಪಯನ್ತೀ ಅಯಂ ವಣ್ಣನಾ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಕರಿಯಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಆಚರಿಯವಸೇನ ಸಮಾನಕತ್ತುಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಣ್ಣನಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಪಿಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಮಾಪಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚೂಳಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಯೋಜನವಿಸೇಸಂ ಪಮಾಣಭಾವಞ್ಚ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಮಜ್ಝಿಮಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಪೀ’’ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವುತ್ತೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ನ ಕೇವಲಂ ಅಯಂ ವಣ್ಣನಾ ಹೇಸ್ಸತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾಠಿತವಸೇನೇವ ಅಪಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ವುತ್ತಂ ಪಮಾಣಂ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಅಯಂ ವಣ್ಣನಾಪಿ ತತೋ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ ಪಮಾಣಭೂತಾಯೇವ ಹೇಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಅನುಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾತಿ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಬಾಹಿರನಿದಾನಕಥಾ

ಇದಾನಿ ‘‘ತಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಂ ವಿನಯ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಯಥಾಪಟಿಞ್ಞಾತವಿನಯಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಸಂವರವಿನಯಪಹಾನವಿನಯಾದಿವಸೇನ ವಿನಯಸ್ಸ ಬಹುವಿಧತ್ತಾ ಇಧ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ತಾವ ವಿನಯೋ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಾಸು ಗಾಥಾಸು. ತಾವ-ಸದ್ದೋ ಪಠಮನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನ ಪಠಮಂ ವಿನಯಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬೋತಿ ನಿಯಮೇತಬ್ಬೋ. ತೇನೇತಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಯಸ್ಮಾ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬೋ, ತೇನ ಹೇತುನಾ ಏತಂ ‘‘ವಿನಯೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ನಿಯಾಮಕವಚನಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸ್ಸಾತಿ ವಿನಯಸ್ಸ. ಮಾತಿಕಾತಿ ಉದ್ದೇಸೋ. ಸೋ ಹಿ ನಿದ್ದೇಸಪದಾನಂ ಜನನೀಠಾನೇ ಠಿತತ್ತಾ ಮಾತಾ ವಿಯಾತಿ ಮಾತಿಕಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಇದಾನಿ ವಣ್ಣೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವುತ್ತಂ ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಏತಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಿದಾನವಚನಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ವಿನಯಪಿಟಕಂ ಯೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ವುತ್ತಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವುತ್ತಂ, ಯಸ್ಮಾ ಕಾರಣಾ ವುತ್ತಂ, ಯೇನ ಧಾರಿತಂ, ಯೇನ ಚ ಆಭತಂ, ಯೇಸು ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ಏತಂ ಯಥಾವುತ್ತವಿಧಾನಂ ವತ್ವಾ ತತೋ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಪಾಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರತೋ ದಸ್ಸಯನ್ತೋ ವಿನಯಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ವುತ್ತಂ ಯೇನ ಯದಾ ಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಿದಾನವಚನಮತ್ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವತ್ತುಕಾಮೋಪಿ ವಿಸುಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ನಿದಾನೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ, ‘ಇದಮವೋಚಾ’ತಿ ನಿಗಮನೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿ ಚ ವಚನತೋ ನಿದಾನನಿಗಮನಾನಿಪಿ ಸತ್ಥುದೇಸನಾಯ ಅನುವಿಧಾನತ್ತಾ ತದನ್ತೋಗಧಾನೇವಾತಿ ನಿದಾನಸ್ಸಪಿ ವಿನಯಪಾಳಿಯಂಯೇವ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ‘‘ವುತ್ತಂ ಯೇನ ಯದಾ ಯಸ್ಮಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವಿನಯಪಿಟಕಸಮ್ಬನ್ಧಂಯೇವ ಕತ್ವಾ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇಸಿ. ಮಾತಿಕಾಯ ಹಿ ‘‘ಏತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿನಯಪಿಟಕಂಯೇವ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧಮುಪಗಚ್ಛತಿ.

ಇದಾನಿ ಪನ ತಂ ವಿಸುಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಮಾತಿಕಾಪದೇಸು. ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಇದನ್ತಿ ‘‘ತೇನ ಸಮಯೇನ ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ. ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಯಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಯಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತವಚನಂ ನ ಹೋತಿ, ಭಗವತಾ ವುತ್ತವಚನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹಚ್ಚ ಭಾಸಿತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತಂ. ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಧರಮಾನಕಾಲೇ ವುತ್ತವಚನಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾನಮೇವ. ಇದಾನಿ ಪಞ್ಹಕರಣಂ ವತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಯಥಾವುತ್ತಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಆಯಸ್ಮತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಮಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಿಯಮೇತಿ, ‘‘ತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕಾಲಂ ನಿಯಮೇತಿ. ತಞ್ಚ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೇನ ವುತ್ತವಚನಂ ಕಾಲತೋ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ತಂ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋ ತಸ್ಸಾ ತನ್ತಿಆರುಳ್ಹಾಯ ಇಧ ವಚನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ ನಾಮ ಚೇಸಾ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಆಹ. ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ ನಾಮ ಚೇಸಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತಞ್ಚ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಾಲೇ ವುತ್ತಂ, ಏಸಾ ಚ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಪಞ್ಞಾಸತ್ಥೋ ವಾ ಚ-ಸದ್ದೋ. ಉಪಞ್ಞಾಸೋತಿ ಚ ವಾಕ್ಯಾರಮ್ಭೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಏಸಾ ಹಿ ಗನ್ಥಕಾರಾನಂ ಪಕತಿ, ಯದಿದಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಪರಂ ವತ್ತುಮಾರಭನ್ತಾನಂ ಚಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ. ಯಂ ಪನ ಕೇನಚಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ ನಾಮ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೋ ಅತಿರೇಕತ್ಥೋ, ತೇನ ಅಞ್ಞಾಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ. ತದೇವ ತಸ್ಸ ಗನ್ಥಕ್ಕಮೇ ಅಕೋವಿದತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಹೇತ್ಥ ಚಸದ್ದೇನ ಅತಿರೇಕತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯದಿ ಚೇತ್ಥ ಏತದತ್ಥೋಯೇವ ಚ-ಕಾರೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ನ ಕತ್ತಬ್ಬೋಯೇವ ಪಠಮಸದ್ದೇನೇವ ಅಞ್ಞಾಸಂ ದುತಿಯಾದಿಸಙ್ಗೀತೀನಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಸ್ಸ ದೀಪಿತತ್ತಾ. ದುತಿಯಾದಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಹಿ ಪಠಮಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ದೀಘಾದಿಂ ಉಪಾದಾಯ ರಸ್ಸಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ವಿಯ. ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಚ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾನಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಾನಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾಯನಂ ಕಥನಂ ಸಙ್ಗೀತಿ. ಏತೇನ ತಂತಂಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸುತ್ತಾನಞ್ಚ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನೇಸು ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧವಸೇನ ಠಪಿತಂ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರವಚನಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ. ಮಹಾವಿಸಯತ್ತಾ ಪೂಜನೀಯತ್ತಾ ಚ ಮಹತೀ ಸಙ್ಗೀತಿ ಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ, ಪಠಮಾ ಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿ. ನಿದಾನಕೋಸಲ್ಲತ್ಥನ್ತಿ ನಿದದಾತಿ ದೇಸನಂ ದೇಸಕಾಲಾದಿವಸೇನ ಅವಿದಿತಂ ವಿದಿತಂ ಕತ್ವಾ ನಿದಸ್ಸೇತೀತಿ ನಿದಾನಂ, ತತ್ಥ ಕೋಸಲ್ಲಂ ನಿದಾನಕೋಸಲ್ಲಂ, ತದತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಸರಣಾದಿಪಟಿಲಾಭಹೇತುಭೂತಾಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾಸುಪಿ ಅಞ್ಞಾಸು ಭಗವತೋ ಕಿರಿಯಾಸು ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಬೋಧೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಅನುಲೋಮನತೋ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭೂತಾ ಕಿರಿಯಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನಞ್ಹಿ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಧಮ್ಮೋಯೇವ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ. ಅಥ ವಾ ಚಕ್ಕನ್ತಿ ಆಣಾ, ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತತ್ತಾ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ತಂ ಚಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ, ಧಮ್ಮೇನ ಞಾಯೇನ ಚಕ್ಕನ್ತಿಪಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪವತ್ತೇತಿ ಚಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ, ಚಕ್ಕಞ್ಚ ಪವತ್ತೇತಿ ಧಮ್ಮಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ, ಧಮ್ಮೇನ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ, ಧಮ್ಮಚರಿಯಾಯ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೪೦).

ಕತಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚೇತಿ ಕತಂ ಪರಿನಿಟ್ಠಾಪಿತಂ ಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚಂ ಯೇನ, ತಸ್ಮಿಂ ಕತಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚೇ ಭಗವತಿ ಲೋಕನಾಥೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏತೇನ ಬುದ್ಧಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅಸೇಸಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತೋಯೇವ ಹಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋತಿ. ನನು ಚ ಸಾವಕೇಹಿ ವಿನೀತಾಪಿ ವಿನೇಯ್ಯಾ ಭಗವತಾಯೇವ ವಿನೀತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಹಿ ಸಾವಕಭಾಸಿತಂ ಸುತ್ತಂ ಬುದ್ಧವಚನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾವಕವಿನೇಯ್ಯಾ ಚ ನ ತಾವ ವಿನೀತಾತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ ತೇಸಂ ವಿನಯನೂಪಾಯಸ್ಸ ಸಾವಕೇಸು ಠಪಿತತ್ತಾ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ನ ತಾವಾಹಂ ಪಾಪಿಮ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯಾವ ನ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಯತ್ತಾ ವಿನೀತಾ ವಿಸಾರದಾ ಬಹುಸ್ಸುತಾ ಆಗತಾಗಮಾ ಧಮ್ಮಧರಾ ವಿನಯಧರಾ ಮಾತಿಕಾಧರಾ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪರಪ್ಪವಾದಂ ಸಹಧಮ್ಮೇನ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತಂ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೬೮).

‘‘ಕುಸಿನಾರಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಭಗವತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತದೇಸಕಾಲವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂ, ‘‘ಅಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಗಾಹಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಲೋಕೇ ಜಾತಸಂವಡ್ಢಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ. ತಥಾ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಭಾವಸ್ಸ ಸುಪಾಕಟಕರಣತ್ಥಂ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಚರಿಮಭವೇ ದಾರಪರಿಗ್ಗಹಾದೀನಿಪಿ ಕರೋನ್ತೀತಿ. ಕುಸಿನಾರಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ಉಪವತ್ತನೇ ಮಲ್ಲಾನಂ ಸಾಲವನೇತಿ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ ಉಪವತ್ತನಭೂತಂ ಮಲ್ಲರಾಜೂನಂ ಸಾಲವನುಯ್ಯಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ನಗರಂ ಪವಿಸಿತುಕಾಮಾ ಉಯ್ಯಾನತೋ ಉಪೇಚ್ಚ ವತ್ತನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉಪವತ್ತನನ್ತಿ ಸಾಲವನಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಅನುರಾಧಪುರಸ್ಸ ಥೂಪಾರಾಮೋ ದಕ್ಖಿಣಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯಂ, ಏವಂ ತಂ ಉಯ್ಯಾನಂ ಕುಸಿನಾರಾಯ ದಕ್ಖಿಣಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಯ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಚ ಥೂಪಾರಾಮತೋ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇನ ನಗರಂ ಪವಿಸನಮಗ್ಗೋ ಪಾಚೀನಮುಖೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಉತ್ತರೇನ ನಿವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಉಯ್ಯಾನತೋ ಸಾಲಪನ್ತಿ ಪಾಚೀನಮುಖಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಉತ್ತರೇನ ನಿವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ಉಪವತ್ತನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಮಕಸಾಲಾನಮನ್ತರೇತಿ ಯಮಕಸಾಲಾನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ. ತತ್ಥ ಕಿರ ಭಗವತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಸ್ಸ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಮಞ್ಚಸ್ಸ ಏಕಾ ಸಾಲಪನ್ತಿ ಸೀಸಭಾಗೇ ಹೋತಿ, ಏಕಾ ಪಾದಭಾಗೇ, ತತ್ರಾಪಿ ಏಕೋ ತರುಣಸಾಲೋ ಸೀಸಭಾಗಸ್ಸ ಆಸನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಏಕೋ ಪಾದಭಾಗಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಮಕಸಾಲಾನಮನ್ತರೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪಿ ಚ ‘‘ಯಮಕಸಾಲಾ ನಾಮ ಮೂಲಕ್ಖನ್ಧವಿಟಪಪತ್ತೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸಿಬ್ಬೇತ್ವಾ ಠಿತಸಾಲಾ’’ತಿಪಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ.

ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾತಿ ಉಪಾದೀಯತೇ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹೀತಿ ಉಪಾದಿ, ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾ ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪಂ. ಸೋ ಪನ ಉಪಾದಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರನಿಮ್ಮಥನೇನ ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಅನೋಸ್ಸಟ್ಠೋ, ಇಧ ಖನ್ಧಮಚ್ಚುಮಾರನಿಮ್ಮಥನೇನ ಓಸ್ಸಟ್ಠೋ ನಿಸೇಸಿತೋತಿ ಅಯಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ನತ್ಥಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ಉಪಾದಿಸೇಸೋತಿ ಕತ್ವಾ. ನಿಬ್ಬಾನಧಾತೂತಿ ಚೇತ್ಥ ನಿಬ್ಬುತಿಮತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಚಾಯಂ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ. ಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇತಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಟ್ಠಾನೇ, ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ವಾ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಹೇತು ಸನ್ನಿಪತಿತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಥೇರೋ ಸಙ್ಘತ್ಥೇರೋ. ಸೋ ಪನ ಸಙ್ಘೋ ಕಿಂಪರಿಮಾಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖುಸತಸಹಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ. ನಿಚ್ಚಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಹಿ ಈದಿಸೇಸು ಸಮಾಸೋ ಹೋತಿಯೇವ ಯಥಾ ‘‘ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಗರುಕುಲ’’ನ್ತಿ. ಸತ್ತನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖುಸತಸಹಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಚ ಸಙ್ಘತ್ಥೇರಾನಂಯೇವ ಸತ್ತನ್ನಂ ಭಿಕ್ಖುಸತಸಹಸ್ಸಾನಂ. ತದಾ ಹಿ ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏತ್ತಕಾ’’ತಿ ಪಮಾಣರಹಿತಾ. ತಥಾ ಹಿ ವೇಳುವಗಾಮೇ ವೇದನಾವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ನ ಚಿರೇನ ಭಗವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ತತೋ ತತೋ ಆಗತೇಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ಏಕಭಿಕ್ಖುಪಿ ಪಕ್ಕನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಗಣನಂ ವೀತಿವತ್ತೋ ಸಙ್ಘೋ ಅಹೋಸಿ. ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಾಯನತ್ಥಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ತತ್ಥ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋತಿ ಮಹನ್ತೇಹಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮಹನ್ತೋ ಕಸ್ಸಪೋತಿ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ, ಅಪಿಚ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಯಂ ಮಹಾಥೇರೋ ‘‘ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ಕಿಮತ್ಥಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಾಯನತ್ಥಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಾಹಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ’’ತಿಆದಿ. ಸತ್ತ ಅಹಾನಿ ಸಮಾಹಟಾನಿ ಸತ್ತಾಹಂ, ಸತ್ತಾಹಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತಾಹಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ಭಗವಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತಾಹಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಭಗವತಿ, ಭಗವತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸತ್ತಾಹೇ ವೀತಿವತ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸುಭದ್ದೇನ ವುಡ್ಢಪಬ್ಬಜಿತೇನ ವುತ್ತವಚನಂ ಸಮನುಸ್ಸರನ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಸುಭದ್ದೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ, ವುಡ್ಢಕಾಲೇ ಪನ ಪಬ್ಬಜಿತತ್ತಾ ವುಡ್ಢಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಅಲಂ ಆವುಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇನ ವುತ್ತವಚನಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋ ಹಿ ಸತ್ತಾಹಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಭಗವತಿ ಆಯಸ್ಮತಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಾವಾಯ ಕುಸಿನಾರಂ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೇಸು ಪಞ್ಚಮತ್ತೇಸು ಭಿಕ್ಖುಸತೇಸು ಅವೀತರಾಗೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ದಿಟ್ಠಆಜೀವಕಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಾ ಭಗವತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಸುತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಾನಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಬಾಹಾ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ನಾನಪ್ಪಕಾರಂ ಪರಿದೇವನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಏವಮಾಹ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ಏವಮಾಹ? ಭಗವತಿ ಆಘಾತೇನ. ಅಯಂ ಕಿರ ಸೋ ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೩೦೩) ಆಗತೇ ಆತುಮಾವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ನಹಾಪಿತಪುಬ್ಬಕೋ ವುಡ್ಢಪಬ್ಬಜಿತೋ ಭಗವತಿ ಕುಸಿನಾರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅಡ್ಢತೇಳಸೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಆತುಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ‘‘ಭಗವಾ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಆಗತಕಾಲೇ ‘‘ಯಾಗುದಾನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಾಮಣೇರಭೂಮಿಯಂ ಠಿತೇ ದ್ವೇ ಪುತ್ತೇ ಏತದವೋಚ ‘‘ಭಗವಾ ಕಿರ ತಾತಾ ಆತುಮಂ ಆಗಚ್ಛತಿ ಮಹತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಡ್ಢತೇಳಸೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ, ಗಚ್ಛಥ ತುಮ್ಹೇ ತಾತಾ ಖುರಭಣ್ಡಂ ಆದಾಯ ನಾಳಿಯಾವಾಪಕೇನ ಅನುಘರಕಂ ಅನುಘರಕಂ ಆಹಿಣ್ಡಥ, ಲೋಣಮ್ಪಿ ತೇಲಮ್ಪಿ ತಣ್ಡುಲಮ್ಪಿ ಖಾದನೀಯಮ್ಪಿ ಸಂಹರಥ, ಭಗವತೋ ಆಗತಸ್ಸ ಯಾಗುದಾನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ತೇ ತಥಾ ಅಕಂಸು. ಅಥ ಭಗವತಿ ಆತುಮಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಭುಸಾಗಾರಕಂ ಪವಿಟ್ಠೇ ಸುಭದ್ದೋ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯಂ ಗಾಮದ್ವಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಮನುಸ್ಸೇ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಹತ್ಥಕಮ್ಮಮತ್ತಂ ಮೇ ದೇಥಾ’’ತಿ ಹತ್ಥಕಮ್ಮಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಭನ್ತೇ ಕರೋಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬೂಪಕರಣಾನಿ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ವಿಹಾರೇ ಉದ್ಧನಾನಿ ಕಾರೇತ್ವಾ ಏಕಂ ಕಾಳಕಂ ಕಾಸಾವಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ತಾದಿಸಮೇವ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಕರೋಥ, ಇದಂ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ವಿಚಾರೇನ್ತೋ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಭೋಜ್ಜಯಾಗುಞ್ಚ ಮಧುಗೋಳಕಞ್ಚ ಪಟಿಯಾದಾಪೇಸಿ. ಭೋಜ್ಜಯಾಗು ನಾಮ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪಾತಬ್ಬಯಾಗು, ತತ್ಥ ಸಪ್ಪಿಮಧುಫಾಣಿತಮಚ್ಛಮಂಸಪುಪ್ಫಫಲರಸಾದಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಖಾದನೀಯಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪವಿಸತಿ, ಕೀಳಿತುಕಾಮಾನಂ ಸೀಸಮಕ್ಖನಯೋಗ್ಗಾ ಹೋತಿ ಸುಗನ್ಧಗನ್ಧಾ.

ಅಥ ಭಗವಾ ಕಾಲಸ್ಸೇವ ಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನಂ ಕತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತುಂ ಆತುಮಾಭಿಮುಖೋ ಪಾಯಾಸಿ. ಮನುಸ್ಸಾ ತಸ್ಸ ಆರೋಚೇಸುಂ ‘‘ಭಗವಾ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಾಮಂ ಪವಿಸತಿ, ತಯಾ ಕಸ್ಸ ಯಾಗು ಪಟಿಯಾದಿತಾ’’ತಿ. ಸೋ ಯಥಾನಿವತ್ಥಪಾರುತೇಹೇವ ತೇಹಿ ಕಾಳಕಕಾಸಾವೇಹಿ ಏಕೇನ ಹತ್ಥೇನ ದಬ್ಬಿಞ್ಚ ಕಟಚ್ಛುಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಯ ದಕ್ಖಿಣಜಾಣುಮಣ್ಡಲಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹತು ಮೇ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ ಯಾಗು’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತೋ ‘‘ಜಾನನ್ತಾಪಿ ತಥಾಗತಾ ಪುಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೩೦೩) ಆಗತನಯೇನ ಭಗವಾ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಚ ಸುತ್ವಾ ಚ ತಂ ವುಡ್ಢಪಬ್ಬಜಿತಂ ವಿಗರಹಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಸಮಾದಾಪನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಖುರಭಣ್ಡಪರಿಹರಣಸಿಕ್ಖಾಪದಞ್ಚಾತಿ ದ್ವೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ ಅನೇಕಕಪ್ಪಕೋಟಿಯೋ ಭೋಜನಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೇಹೇವ ವೀತಿನಾಮಿತಾ, ಇದಂ ಪನ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ, ಅಧಮ್ಮೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಭೋಜನಂ ಇಮಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನೇಕಾನಿ ಅತ್ತಭಾವಸಹಸ್ಸಾನಿ ಅಪಾಯೇಸ್ವೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಪೇಥ ಮಾ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಾಭಿಮುಖೋ ಅಗಮಾಸಿ, ಏಕಭಿಕ್ಖುನಾಪಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಹಿತಂ.

ಸುಭದ್ದೋ ಅನತ್ತಮನೋ ಹುತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ‘ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾಮೀ’ತಿ ಆಹಿಣ್ಡತಿ, ಸಚೇ ನ ಗಹೇತುಕಾಮೋ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಆರೋಚೇತಬ್ಬಂ ಅಸ್ಸ, ಪಕ್ಕಾಹಾರೋ ನಾಮ ಸಬ್ಬಚಿರಂ ತಿಟ್ಠನ್ತೋ ಸತ್ತಾಹಮತ್ತಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಇದಞ್ಚ ಮಮ ಯಾವಜೀವಂ ಪರಿಯತ್ತಂ ಅಸ್ಸ, ಸಬ್ಬಂ ತೇನ ನಾಸಿತಂ, ಅಹಿತಕಾಮೋ ಅಯಂ ಮಯ್ಹ’’ನ್ತಿ ಭಗವತಿ ಆಘಾತಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ದಸಬಲೇ ಧರಮಾನೇ ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ. ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ ‘‘ಅಯಂ ಉಚ್ಚಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಮಹಾಪುರಿಸೋ, ಸಚೇ ಕಿಞ್ಚಿ ವಕ್ಖಾಮಿ, ಮಮಂಯೇವ ಸನ್ತಜ್ಜೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ಅಜ್ಜ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ಲದ್ಧಸ್ಸಾಸೋ ವಿಯ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಏವಮಾಹ. ಥೇರೋ ಪನ ತಂ ಸುತ್ವಾ ಹದಯೇ ಪಹಾರಂ ವಿಯ ಮತ್ಥಕೇ ಪತಿತಸುಕ್ಕಾಸನಿಂ ವಿಯ ಮಞ್ಞಿ, ಧಮ್ಮಸಂವೇಗೋ ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ ‘‘ಸತ್ತಾಹಮತ್ತಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಭಗವಾ, ಅಜ್ಜಾಪಿಸ್ಸ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಂ ಸರೀರಂ ಧರತಿಯೇವ, ದುಕ್ಖೇನ ಭಗವತಾ ಆರಾಧಿತಸಾಸನೇ ನಾಮ ಏವಂ ಲಹುಂ ಮಹನ್ತಂ ಪಾಪಕಸಟಂ ಕಣ್ಟಕೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಅಲಂ ಖೋ ಪನೇಸ ಪಾಪೋ ವಡ್ಢಮಾನೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಏವರೂಪೇ ಸಹಾಯೇ ಲಭಿತ್ವಾ ಸಾಸನಂ ಓಸಕ್ಕಾಪೇತು’’ನ್ತಿ.

ತತೋ ಥೇರೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಸಚೇ ಖೋ ಪನಾಹಂ ಇಮಂ ಮಹಲ್ಲಕಂ ಇಧೇವ ಪಿಲೋತಿಕಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಛಾರಿಕಾಯ ಓಕಿರಾಪೇತ್ವಾ ನೀಹರಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ಮನುಸ್ಸಾ ‘ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸರೀರೇ ಧರಮಾನೇಯೇವ ಸಾವಕಾ ವಿವದನ್ತೀ’ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಧಿವಾಸೇಮಿ ತಾವ. ಭಗವತಾ ಹಿ ದೇಸಿತಧಮ್ಮೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತಪುಪ್ಫರಾಸಿಸದಿಸೋ, ತತ್ಥ ಯಥಾ ವಾತೇನ ಪಹಟಪುಪ್ಫಾನಿ ಯತೋ ವಾ ತತೋ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಮೇವ ಏವರೂಪಾನಂ ವಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಕಾಲೇ ವಿನಯೇ ಏಕಂ ದ್ವೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸುತ್ತೇ ಏಕೋ ದ್ವೇ ಪಞ್ಹವಾರಾ ನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಏಕಂ ದ್ವೇ ಭೂಮನ್ತರಾನಿ ನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಮೂಲೇ ನಟ್ಠೇ ಪಿಸಾಚಸದಿಸಾ ಭವಿಸ್ಸಾಮ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಹಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏವಂ ಸತಿ ದಳ್ಹಸುತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಪುಪ್ಫಾನಿ ವಿಯ ಅಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ನಿಚ್ಚಲೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಏತದತ್ಥಞ್ಹಿ ಭಗವಾ ಮಯ್ಹಂ ತೀಣಿ ಗಾವುತಾನಿ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಅಕಾಸಿ, ತೀಹಿ ಓವಾದೇಹಿ ಉಪಸಮ್ಪದಂ ಅಕಾಸಿ, ಕಾಯತೋ ಚೀವರಪರಿವತ್ತನಂ ಅಕಾಸಿ, ಆಕಾಸೇ ಪಾಣಿಂ ಚಾಲೇತ್ವಾ ಚನ್ದೋಪಮಪಟಿಪದಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಮಞ್ಞೇವ ಸಕ್ಖಿಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ, ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಸಕಲಸಾಸನರತನಂ ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇಸಿ, ಮಾದಿಸೇ ಭಿಕ್ಖುಮ್ಹಿ ತಿಟ್ಠಮಾನೇ ಅಯಂ ಪಾಪೋ ಸಾಸನೇ ವಡ್ಢಿಂ ಮಾ ಅಲತ್ಥು, ಯಾವ ಅಧಮ್ಮೋ ನ ದಿಪ್ಪತಿ, ಧಮ್ಮೋ ನ ಪಟಿಬಾಹೀಯತಿ, ಅವಿನಯೋ ನ ದಿಪ್ಪತಿ, ವಿನಯೋ ನ ಪಟಿಬಾಹೀಯತಿ, ಅಧಮ್ಮವಾದಿನೋ ನ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಧಮ್ಮವಾದಿನೋ ನ ದುಬ್ಬಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅವಿನಯವಾದಿನೋ ನ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ವಿನಯವಾದಿನೋ ನ ದುಬ್ಬಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಾವ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ವಿನಯಞ್ಚ ಸಙ್ಗಾಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ತತೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಪಹೋನಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯೇ ಕಥೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಥಾಯಂ ಪಾಪೋ ಸಯಮೇವ ನಿಗ್ಗಹಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ, ಪುನ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ಸಾಸನಂ ಇದ್ಧಞ್ಚೇವ ಫೀತಞ್ಚ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸೋ ‘‘ಏವಂ ನಾಮ ಮಯ್ಹಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಾರೋಚೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಸಮಸ್ಸಾಸೇತ್ವಾ ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ಧಾತುಭಾಜನದಿವಸೇ ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಾಯನತ್ಥಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ಸತ್ತಾಹಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ…ಪೇ… ಧಮ್ಮವಿನಯಸಙ್ಗಾಯನತ್ಥಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇಸೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಅಲನ್ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನಂ. ಆವುಸೋತಿ ಪರಿದೇವನ್ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಲಪತಿ. ಮಾ ಸೋಚಿತ್ಥಾತಿ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಬಲವಸೋಕೇನ ಮಾ ಸೋಚಿತ್ಥ. ಮಾ ಪರಿದೇವಿತ್ಥಾತಿ ವಾಚಾಯ ಮಾ ಪರಿದೇವಿತ್ಥ ‘‘ಪರಿದೇವನಂ ವಿಲಾಪೋ’’ತಿ ವಚನತೋ. ಇದಾನಿ ಅಸೋಚನಾದೀಸು ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುಮುತ್ತಾ ಮಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ಮಹಾಸಮಣೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಕರಣವಚನಂ, ತತೋ ಮಹಾಸಮಣತೋ ಸುಟ್ಠು ಮುತ್ತಾ ಮಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಉಪದ್ದುತಾ ಚ ಹೋಮ ತದಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಹೋಮಾತಿ ವಾ ಅತೀತತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ, ಅಹುಮ್ಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಧಮ್ಮಸಂವೇಗವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಧಮ್ಮಸಭಾವಚಿನ್ತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಸಂವೇಗೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –