೪. ಸಮಥಕ್ಖನ್ಧಕವಣ್ಣನಾ

ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೮೬-೧೮೭. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಇಮೇ’’ತಿ ವಾ ಸಮ್ಮುಖಾನಿದ್ದೇಸನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಸಮ್ಮುಖಾಕರಣೀಯಮೇವ, ನ ಕೇವಲಂ ತಜ್ಜನೀಯಾದಿಪಞ್ಚವಿಧಮೇವ. ಪಞ್ಚವಿಧಸ್ಸೇವ ಪನ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕೇ ತಾವ ತಸ್ಸೇವ ಪಾಳಿಆರುಳ್ಹತ್ತಾ, ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಾರಾಜಿಕೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡೇ ಆಗತಾನಂಯೇವ ಚತುನ್ನಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸನಂ ವಿಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖತಾ ಹತ್ಥಪಾಸೂಪಗಮನಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಾರಣಂ ಸಮ್ಮುಖಾಕರಣೀಯಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಮುಖಾನಿದ್ದೇಸನಿಯಮಾಭಾವತೋ. ಕಾಮಂ ಅಯಮತ್ಥೋ ಕಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕೇಯೇವ ‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಂ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಞ್ಚ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅಸಮ್ಮುಖಾಕತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪) ವಚನೇನೇವ ಸಿದ್ಧೋ, ತತ್ಥ ಪನ ಆಪತ್ತಿ ನ ದಸ್ಸಿತಾ. ಇಧ ‘‘ಯೋ ಕರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ತತ್ಥ ಭವಿತಬ್ಬಾಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇದಂ ಆರದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯಪತಿರೂಪಕೇನ ವೂಪಸನ್ತಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನೇವ ವೂಪಸನ್ತಗಣನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಅಧಮ್ಮವಾದೀ ಪುಗ್ಗಲೋ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಲಿಖಿತಞ್ಚ. ಏವಂ ವೂಪಸನ್ತಂ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯಪತಿರೂಪಕೇನ ವೂಪಸನ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನ ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಕೇನಚೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಮಾರದ್ಧನ್ತಿ ಆಚರಿಯೋ.

ಸತಿವಿನಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೯೫. ದಬ್ಬಸ್ಸ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ‘‘ಸಙ್ಘೋ ಇಮಂ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ದಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಸಮ್ಮುಖಾನಿದ್ದೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಪಠಮಂ ದಬ್ಬೋ ಯಾಚಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸಮ್ಮುಖಾಕರಣೀಯತಾ ತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಾ. ತಥಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಲೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬೋ ವಿನಯೋ ಸತಿವಿನಯೋ.

ಅಮೂಳ್ಹವಿನಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೯೬-೭. ‘‘ಯಸ್ಸ ಉಮ್ಮತ್ತಕಸ್ಸ ತಂತಂವೀತಿಕ್ಕಮತೋ ಅನಾಪತ್ತಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸೇವ ಅಮೂಳ್ಹವಿನಯಂ ದಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಕತ್ತಬ್ಬವಿನಯೋ ಅಮೂಳ್ಹವಿನಯೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ತಂ ಯುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಘೋ ಗಗ್ಗಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಅಮೂಳ್ಹವಿನಯಂ ದೇತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ. ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಮ್ಮಿಕಾನಿ ಅಮೂಳ್ಹವಿನಯಸ್ಸ ದಾನಾನೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ನ ಸರಾಮೀ’’ತಿ ವಚನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮಕಾಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ಅಮೂಳ್ಹವಿನಯದಾನಕಾಲೇ ಪನಸ್ಸ ಅಮೂಳ್ಹತಾ ವಿನಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ.

ಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೦೦. ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ ಆರಭನ್ತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ. ಪಟಿಞ್ಞಾತೇನ ಕರಣಂ ಪಟಿಞ್ಞಾತಕರಣಂ.

ತಸ್ಸಪಾಪಿಯಸಿಕಾಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೦೭. ‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ತಸ್ಸಪಾಪಿಯಸಿಕಾಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಾಳಿ ಗತಾ, ‘‘ಸಾ ಪೇಯ್ಯಾಲೇನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗತಾತಿ ಞಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ತಥಾ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇಪಿ.

ತಿಣವತ್ಥಾರಕಾದಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೧೪. ‘‘ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಏಕಜ್ಝಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಛನ್ದದಾನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಪವಾರಣಕ್ಖನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ‘‘ಭಿನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಮಗ್ಗಕರಣಕಾಲೇ, ತಿಣವತ್ಥಾರಕಸಮಥೇ, ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪವಾರಣಸಙ್ಗಹೇತಿ ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಛನ್ದಂ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೨೪೧) ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಾ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಪರಿವೇಣಾದೀಸು ನಿಸಿನ್ನಾತಿ ಇದಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ ವಿಯ ಖಾಯತೀತಿ ಚೇ? ನ ಖಾಯತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಞೂನಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ವಿಸುಜ್ಝಿತುಕಾಮೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಸನ್ನಿಪತಿತಬ್ಬಂ, ಅಸನ್ನಿಪತಿತಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಸುದ್ಧಿ ಛನ್ದದಾಯಕಸ್ಸ. ಕೇವಲಂ ತಂ ಕಮ್ಮಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿಸುಜ್ಝಿತುಕಾಮಾನಂ ಛನ್ದಂ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇತರಥಾ ಪಾಳಿಯಾ ಚ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಯೇ ನ ತತ್ಥ ಹೋತೀ’’ತಿ ಹಿ ಅಯಂ ಪಾಳಿ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಠಿತಾನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ದೀಪೇತಿ. ನಿಸ್ಸೀಮಗತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಚೇ? ನಿಸ್ಸೀಮಗತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಇಧ ಕಿಂ, ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಸಾಮಗ್ಗೀಉಪೋಸಥೇ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಚೇ, ನಾನಾಸಂವಾಸಕಭೂಮಿಯಂಯೇವ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಸ ಛನ್ದದಾಯಕಸ್ಸ ಪವಾರಣಸಙ್ಗಹೋಪಿ ನತ್ಥಿ. ಯೋ ಚ ತಿಣವತ್ಥಾರಕಕಮ್ಮೇ ನಾಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ತಾಹಿ ಆಪತ್ತೀಹಿ ನ ಸುಜ್ಝತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಸ ಏತಂ ನ ರುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಪರಿವಾರೇ ವುತ್ತಪರಿಸತೋ ಕಮ್ಮವಿಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತತ್ಥ ಹಿ ಕೇವಲಂ ಛನ್ದಾರಹಾನಂ ಛನ್ದೋ ಅನಾಹಟೋ ಹೋತಿ ಸಚೇ, ಅಕತಂ ತಬ್ಬಿಪರೀತೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿದೀಪನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಪತ್ತಕಲ್ಲಲಕ್ಖಣಮ್ಪಿ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ತೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಕಮ್ಮಪ್ಪತ್ತಾಯೇವ ಸಬ್ಬೇ, ನ ತತ್ಥ ಛನ್ದಾರಹೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೇ? ನ, ಚತುವಗ್ಗಾದಿಕರಣವಿಭಾಜನೇ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಛನ್ದಾರಹಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ, ತಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ. ಇದಞ್ಚ ಆವೇಣಿಕಲಕ್ಖಣಂ, ತೇನೇವ ಸತಿಪಿ ದಿಟ್ಠಾವಿಕಮ್ಮೇ ಇದಂ ಪಟಿಕುಟ್ಠಕತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ನ, ನಾನತ್ತಸಭಾವತೋ. ಇಧ ಹಿ ಯೇ ಪನ ‘‘ನ ಮೇತಂ ಖಮತೀ’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ದಿಟ್ಠಾವಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ಅಟ್ಠ. ೨೧೪) ವಚನತೋ ನ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾವಿಕಮ್ಮಂ ಕತಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಪಟಿಕುಟ್ಠಕತಮೇವ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಾ ತಾ ಞತ್ತಿಯೋ ನಿರತ್ಥಿಕಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಚ ಪರಿವಾರಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಛನ್ದಾರಹಾಧಿಕಾರೇ ನಯೋ ದಿನ್ನೋ. ಪವಾರಣಕ್ಖನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಛನ್ದಂ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೨೪೧) ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪಮಾಣಭಾವೇ ಸತಿ ‘‘ಇಧ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಪರಿವೇಣಾದೀಸು ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿಆದಿ ವಚನೇ ಸುದ್ಧಿಕಾಮತೋ ಏವ ಗಹಿತೇ ಸಬ್ಬಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಏಕೇ. ‘‘ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಾ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಪರಿವೇಣಾದೀಸು ನಿಸಿನ್ನಾ, ತೇ ಆಪತ್ತೀಹಿ ನ ವುಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಏಕಜ್ಝಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಛನ್ದದಾನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಚನತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತೀಸು ಠಾನೇಸು ಛನ್ದಂ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ತಥೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚಾತಿ? ನ, ಏಕಜ್ಝಮೇವ ಕಮ್ಮೇ ಕರೀಯಮಾನೇ ಯೋ ಇಧ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ…ಪೇ… ಗಿಹಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಸಾಧಾರಣಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಸುಣನ್ತು ಮೇ, ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಸಾಧಾರಣಞತ್ತಿಯೋ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ ಸಙ್ಘೋ, ಅಮ್ಹಾಕಂ…ಪೇ… ಏವಮೇತಂ ಧಾರಯಾಮೀ’’ತಿ ಏಕತೋಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಸನ್ಧಿಯಾ ಕತಾಯ ತದನನ್ತರೇ ಕೇನಚಿ ಕರಣೀಯೇನ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀಹಿ ವುಟ್ಠಾನಂ ನತ್ಥಿ. ಅಪರೇಸಮ್ಪಿ ಏಕತೋಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಿತತ್ತಾ ವಿಭೂತತ್ತಾ ಕರಣಸ್ಸ ಅಯಮತ್ಥೋವ ವುತ್ತೋ. ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ದುತಿಯಾಯ ಞತ್ತಿಯಾ ಠಪಿತಾಯ ಯೇ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಞತ್ತಿದುತಿಯಕಮ್ಮವಾಚಾಸು ಅನಾರದ್ಧಾಸು, ಅಪರಿಯೋಸಿತಾಸು ವಾ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ನ ವುಟ್ಠಾತಿ ಏವ. ಯೇ ನ ತತ್ಥ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಚ ಯೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ ನಯೇನ ತತ್ಥ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತ್ಥದೀಪನತ್ಥಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಪರಿವೇಣಾದೀಸು ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ ಇದಮೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಯೇ ಪನ ತೇಹಿ ವಾ ಸದ್ಧಿಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ತತ್ಥ ಅನಾಗತಾ, ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಾ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಪರಿವೇಣಾದೀಸು ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸನ್ಧೀಯತಿ. ‘‘ಪಾಳಿಯಾ ಚ ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾವಿಕಮ್ಮೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕುಪ್ಪತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಧಿಕರಣಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೨೦. ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವಿವಾದೋ. ವಿವಾದಸದ್ದೋಪಿ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ಕುಸಲಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಮಥೇಹಿ ಚ ಅಧಿಕರಣೀಯತಾಯ ಅಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ವಿವಾದಹೇತುಭೂತಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವೂಪಸಮೇನ ಸಮ್ಭವಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ವೂಪಸಮೋ ಹೋತೀತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸಪಿ ಸಮಥೇಹಿ ಅಧಿಕರಣೀಯತಾ ಪರಿಯಾಯೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ‘‘ಕುಸಲಚಿತ್ತಾ ವಿವದನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಿವಾದೇಪಿ ‘‘ವಿಪಚ್ಚತಾಯ ವೋಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತವಚನಹೇತುವಸೇನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೨೨೨. ‘‘ಆಪತ್ತಿಞ್ಹಿ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ವಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಕುಸಲಮ್ಪಿ ಸಿಯಾತಿ ಚೇ? ನ ತಂ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಯೋ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತೀಸು ಚಿತ್ತೇಸು ಅಞ್ಞತರಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಂ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾದಿಭಾವೋಪಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಸ್ಸ ನ ಯುಜ್ಜತೇವ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಾದೀನಂ ವಿಯಾತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ನತ್ಥಾಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿರೋಧಸಮ್ಭವತೋ. ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ನಾಮ ತಥಾಪವತ್ತಮಾನಅಕಉಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅವಸಿಟ್ಠೇಸು ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ‘ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಸಿಯಾ ಅಕುಸಲಂ ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತ’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿತಾವ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ. ಕುಸಲಪಟಿಸೇಧೇನೇವ ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾನಮ್ಪಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ವಿಯ ಅನುಗಮನತೋ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಾನಮ್ಪಿ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋವ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಸಾಮಞ್ಞತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಾನಮ್ಪಿ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಅಙ್ಗಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಿನಯೇ ಅಪಕತಞ್ಞುನೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಅಪ್ಪಹರಿತಕರಣಾದಿಕೇ ಸತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ತಿಚಿತ್ತಂ ತಿವೇದನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಚೇ? ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಯಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧನ್ತಿ ಏಕೇ. ಆಪತ್ತಿಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚಿತ್ತಂ ಅಙ್ಗಪ್ಪಹೋನಕಚಿತ್ತಂ ನಾಮ. ‘‘ಏಕನ್ತತೋತಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತರಥಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ‘ಯಸ್ಸಾ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತೀ’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತೇನ ಕಿಂ? ವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಏಕನ್ತಾಕುಸಲತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಕಥಾವ ತತ್ಥ ನತ್ಥಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಪನ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ… ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಭಿಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಗತಚಿತ್ತೇನ ನಿಪನ್ನೇ, ನಿದ್ದಾಯನ್ತೇ ವಾ ಮಾತುಗಾಮೋ ಚೇ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇತಿ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಸೇಯ್ಯಾಕಾರೇನ ವತ್ತಮಾನರೂಪಮೇವ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ನಾಮ. ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಖಣೇ ಉಟ್ಠಾತಬ್ಬೇ ಜಾತೇ ಅನುಟ್ಠಾನತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋವ ಆಪತ್ತಿ ನಾಮ, ನ ವಿಪಾಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ. ಸಚೇ ಪನ ವದೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಏವಂವಾದಿನೋ ಅಚಿತ್ತಕಾನಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಏಳಕಲೋಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೇನ ತಿಯೋಜನಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ, ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಪದಸೋ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ ಚ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಪತ್ತಿಯಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ. ಆಪಜ್ಜತಿಯೇವಾತಿ ಚೇ? ನಾಪಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ‘‘ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ.

ಚಲಿತೋ ಕಾಯೋ, ಪವತ್ತಾ ವಾಚಾ, ಅಞ್ಞತರಮೇವ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ಅಞ್ಞತರಮೇವ ಆಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇವಲಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಕುಸಲಾದಿಭಾವಾಸಮ್ಭವತೋ ಆಪತ್ತಿತಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ತೀಸು ಅಞ್ಞತರಸಮಙ್ಗೀ ಹುತ್ವಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಪಥವೀಖಣನಾದೀಸು ಕುಸಲಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಪವತ್ತರೂಪಸಮ್ಭವತೋ ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ವಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತಥಾ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೋ ವಾ ಅಬ್ಯಾಕತರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಸು ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ವಾ ಅಕುಸಲಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ರೂಪಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಂ. ಸುಪಿನಪಸ್ಸನಕಾಲಾದೀಸು ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸಹಸೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ಆಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ಅಬ್ಯಾಕತಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಅಕುಸಲನ್ತಿ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ. ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಪನ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನೋ ಸೇಕ್ಖೋ ಅರಹಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲೇ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತೇಸು ಅರಹತೋ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇವ, ತಥಾ ಸೇಕ್ಖಾನಂ, ತಥಾ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮಕಾಲೇ ಅಬ್ಯಾಕತಮೇವ. ಇತರಸ್ಸ ಅಕುಸಲಮ್ಪಿ ಹೋತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮ್ಪಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚಸ್ಸ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮಕಾಲೇ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘ನತ್ಥಿ ಆಪತ್ತಾಧಿಕರಣಂ ಕುಸಲ’ನ್ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ನಾಮ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾಭಾವಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂನಾಮಕಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

೨೨೪. ವಿವಾದೋ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ವಿವಾದೋ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಕಿಂ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಏಕಪುಚ್ಛಾ. ‘‘ವಿವಾದೋ ಅಧಿಕರಣನ್ತಿ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಮೇವ ವಿವಾದೋ ಚ ಅಧಿಕರಣಞ್ಚಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತದುಭಯಂ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಮೇವಾತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ. ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಅಯಂ ಪುಚ್ಛಾ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಇಮಾಯ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ವಿವಾದೋ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ, ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ವಿವಾದೋ, ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಂ ವಿವಾದೋ ಚೇವ ಅಧಿಕರಣಞ್ಚಾತಿ ಪಞ್ಚಪಞ್ಹಾಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಕೇಸುಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ತಿಸ್ಸೋ, ಕೇಸುಚಿ ಚತಸ್ಸೋ, ಪಞ್ಚ ನತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೇ ವಿಭತ್ತಾ. ಇತರಾಸು ಅಧಿಕರಣಂ ವಿವಾದೋತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಧಿಕರಣಂ, ವಿವಾದಸಙ್ಖ್ಯಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ, ವಿವಾದೋ ಅಧಿಕರಣನ್ತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ವಿವಾದೋ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಅಧಿಕರಣಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ.

೨೨೮. ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯಭಾವೇ.

೨೩೦. ‘‘ಅನ್ತರೇನಾತಿ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ.

೨೩೩. ಉಬ್ಬಾಹಿಕಾಯ ಖಿಯ್ಯನಕೇ ಪಾಚಿತ್ತಿ ನ ವುತ್ತಾ ತತ್ಥ ಛನ್ದದಾನಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ.

೨೩೬. ತಸ್ಸ ಖೋ ಏತನ್ತಿ ಏಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಏತದಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಯ.

೨೩೮. ‘‘ಕಾ ಚ ತಸ್ಸ ಪಾಪಿಯಸಿಕಾ’’ತಿ ಕಿರ ಪಾಠೋ.

೨೪೨. ‘‘ಕಿಚ್ಚಮೇವ ಕಿಚ್ಚಾಧಿಕರಣ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ ಅಪಲೋಕನಕಮ್ಮಾದೀನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಂ ವಿವಾದಾಧಿಕರಣಾದೀನಿ ವಿಯ ಸಮಥೇಹಿ ಸಮೇತಬ್ಬಂ ನ ಹೋತಿ, ಕಿನ್ತು ಸಮ್ಮುಖಾವಿನಯೇನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮಥಕ್ಖನ್ಧಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.