೬. ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯಕಥಾ

೧೦. ಠಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಕಾರಣೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ನಿಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಜಾತಿ ಸಭಾವೋ ಇಮಸ್ಸಾತಿ ನಿಕ್ಕಿಲೇಸಜಾತಿಕೋ. ‘‘ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತೇಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಅನಾವರಣಞಾಣಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಇತೋತಿ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿವಿತಕ್ಕದಿವಸತೋ, ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ದೇವತಾ ಪನ ಆಳಾರಸ್ಸ ಕಾಲಙ್ಕರಣಮೇವ ಜಾನಾತಿ, ನ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಭಾವಂ. ಭಗವಾ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ಜಾನಾತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ. ‘‘ಪರಿಹೀನತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಹಾಜಾನಿಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಹಾಧಾತುಯಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಆಳಾರಸ್ಸ. ಮಹತೀ ಜಾನಿಅಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಮಹಾಜಾನಿಕೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಕಕಾರಸ್ಸ ಯಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾಜಾನಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಕ್ಖಣೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸಾಯ ಅನೋಕಾಸೇ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಿಯ್ಯೋತಿ ಅನನ್ತರಾತೀತಾಹೇ. ಸೋಪೀತಿ ಉದಕೋ ರಾಮಪುತ್ತೋಪಿ. ಪಿಸದ್ದೋ ಆಳಾರಾಪೇಕ್ಖೋ. ತತ್ಥ ಆಳಾರೋ ಕಾಲಾಮೋ ಯಾವಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಝಾನಲಾಭೀ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಉದಕೋ ರಾಮಪುತ್ತೋ ಯಾವನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಝಾನಲಾಭೀ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಬಹುಕಾರಾ’’ತಿ ಚ ‘‘ಬಹೂಪಕಾರಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಠಸ್ಸ ದ್ವಿಧಾ ಯುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಹುಕಾರಾತಿ ಬಹೂಪಕಾರಾ’’ತಿ. ಪೇಸಿತತ್ತಭಾವಂ ಮನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಇಮಿನಾ ಪಹಿತತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತಸದ್ದೋ ಕಾಯವಾಚಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೧. ಅನ್ತರಾಸದ್ದೇನ ಯುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಗಯಂ, ಬೋಧಿ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಾಮ್ಯತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗಯಾಯ ಚ ಬೋಧಿಮಣ್ಡಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ.

ಗಾಥಾಯ ಚತೂಸು ಸಬ್ಬಸದ್ದೇಸು ದುತಿಯೋ ಸಬ್ಬಸದ್ದೋ ಅನವಸೇಸತ್ಥೋ, ಸೇಸಾ ಸಾವಸೇಸತ್ಥಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿ. ವಚನತ್ಥೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋವ. ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸಾಪಿ ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ’’ತಿ. ಸಯಂಸದ್ದೋ ಅತ್ತಪರಿಯಾಯೋ, ಅಭಿಞ್ಞಾಯಸದ್ದೋ ತು ತ್ವಾಪಚ್ಚಯನ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನಾವ ಜಾನಿತ್ವಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬಂ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಞಾಧಾತುಯಾ ಕಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಆಚರಿಯೋ’’ತಿ ಉದ್ದಿಸನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ.

‘‘ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮೇ ಪನ ಆಚರಿಯೋ (ಮಿ. ಪ. ೪.೫.೧೧) ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸದ್ದೋ ಪಟಿಭಾಗತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಭಾಗಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ. ಸದಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೀತಿಭೂತೋತಿ ಸೀತಿ ಹುತ್ವಾ ಭೂತೋ, ಸೀತಿಭಾವಂ ವಾ ಪತ್ತೋ.

ಕಾಸೀನನ್ತಿ ಬಹುವಚನವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಜನಪದಾನಂ ನಾಮಂ. ಜನಪದಸಮೂಹಸ್ಸ ರಟ್ಠನಾಮತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಸಿರಟ್ಠೇ’’ತಿ. ‘‘ನಗರ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುರಸದ್ದೋ ನಗರಪರಿಯಾಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಟಿಲಾಭಾಯಾತಿ ಪಟಿಲಾಭಾಪನತ್ಥಾಯ. ‘‘ಭೇರಿ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ದುನ್ದುಭಿಸದ್ದೋ ಭೇರಿವಾಚಕೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭೇರಿ ಹಿ ‘‘ದುಂದು’’ನ್ತಿಸದ್ದೇನ ಉಭಿ ಪೂರಣಮೇತ್ಥಾತಿ ದುನ್ದುಭೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ದಕಾರರಕಾರಾನಂ ಸಂಯೋಗಂ ಕತ್ವಾ ದುನ್ದ್ರುಭೀತಿಪಿ ಪಾಠೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಅಪಾಠೋಯೇವ. ‘‘ಪಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪಹಾರಸದ್ದೇನ ಆಹಞ್ಞಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಪುಬ್ಬಹನಧಾತುಯಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸ್ಸಾಮಿಸದ್ದೇನ ಅಜ್ಜತನಿಇಂವಿಭತ್ತಿಯಾ ಅನಾಗತಕಾಲೇ ಪವತ್ತಭಾವಂ, ಇತಿಸದ್ದೇನ ಗಮನಾಕಾರವಾಚಕಸ್ಸ ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅನನ್ತಜಿನೋತಿ ಅನನ್ತಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತೇನ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸಾರೀನಂ ಜಿತವಾ, ಏತೇನ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಅನನ್ತಜಿನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಹುವೇಯ್ಯ ಪಾವುಸೋತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಹುವೇಯ್ಯ ಅಪಿ ಆವುಸೋ’’ತಿ ಪದವಿಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ಹುಧಾತು ಸತ್ತತ್ಥವಾಚಕೋ, ಅಪಿಸದ್ದೋ ಏವಂನಾಮವಾಚಕೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ಆವುಸೋ ‘‘ಏವಂ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ವಕಾರಸ್ಸ ಪಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಹುಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪಾಠೋಪಿ ಯುಜ್ಜತಿಯೇವ.

೧೨. ‘‘ಅತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಬಾಹುಲ್ಲಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಬಾಹುಲ್ಲಿಕೋತಿ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಧಾನತೋತಿ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾಯ ಪದಹನತೋ. ‘‘ಭಟ್ಠೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಬ್ಭನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪುಬ್ಬಭಮುಧಾತುಯಾ ಅನವಟ್ಠಾನತ್ಥೋ ನಾಮ ಅತ್ಥತೋ ಭಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸೋತಸದ್ದಸ್ಸ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಾಚಕತ್ತಾ ‘‘ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇರಿಯಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಇರಿಯನಂ ಚರಣಂ ಇರಿಯಾತಿ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾಯಾ’’ತಿ. ಅಭಿಜಾನಾಥ ನೋತಿ ಏತ್ಥ ನೋಸದ್ದೋ ನುಸದ್ದತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಥ ನೂ’’ತಿ. ವಾಕ್ಯನ್ತಿ ವಾಚಕಂ. ಸಞ್ಞಾಪೇತುನ್ತಿಪದಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಪನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಹಂ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ.

೧೩. ಇತೋತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುಕರಣೀ’’ತಿಆದಿತೋ. ಪದತ್ಥತೋತಿ ಪದತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ, ಪದಾನಂ ಅತ್ಥತೋ ವಾ. ಇತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತತೋ. ಹೀತಿ ಸಚ್ಚಂ. ಸುತ್ತನ್ತಕಥನ್ತಿ ಸುತ್ತನ್ತವಸೇನ ವುತ್ತವಚನಂ.

೧೮. ದೇವತಾಕೋಟೀಹೀತಿ ಬ್ರಹ್ಮಸಙ್ಖಾತಾಹಿ ದೇವತಾಕೋಟೀಹಿ. ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಆಯಸ್ಮತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಾವ ಏಹಿಭಿಕ್ಖುಉಪಸಮ್ಪದಾತಿ ಯೋಜನಾ.

೧೯. ದುತಿಯದಿವಸೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಖುಂ ಉದಪಾದೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ದುತಿಯದಿವಸೇ’’ತಿಆದಿ ಪಾಟಿಪದದಿವಸಂ ಉಪನಿಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಆಸಳ್ಹೀಮಾಸಕಾಳಪಕ್ಖಸ್ಸ. ಸಬ್ಬೇವ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಯೋಜನಾ. ಅನತ್ತಸುತ್ತೇನಾತಿ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಸುತ್ತನ್ತೇನ (ಮಹಾವ. ೨೦; ಸಂ. ನಿ. ೩.೫೯).

ಪಞ್ಚಮಿಯಾ ಪಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮಿಯಾ. ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸತ್ತಲೋಕೇ. ‘‘ಮನುಸ್ಸಅರಹನ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ದೇವಅರಹನ್ತೋ ಬಹೂತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.