೪. ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೬೬. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸತೋ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ತೀಣಿ ಸುಚರಿತಾನಿ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಾಯಂ ರಕ್ಖಿತಚಿತ್ತತಾ, ಸಾ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅತ್ತಾಧೀನನ್ತಿ ಅತ್ತಪರಾಧೀನಂ.

ತತೋ ಏವಾತಿ ಕಾರಣಗ್ಗಹಣೇನ ಫಲಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಏವ.

೬೮. ತತ್ಥ ಇತಿಸದ್ದೋತಿ ‘‘ಪರಿಪಾಲೀಯತೀ’’ತಿ ಇತಿಸದ್ದೋ.

೭೩-೪. ಪಾಳಿಯಂ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಸತಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾದಿ ತಿವಿಧಂ ಸೀಲಂ ಗಹಿತಂ ಸೋಧೇತಬ್ಬತ್ತಾ. ತೇಸನ್ತಿ ತೇಹಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾತಿ ಪಾಕಟೋಯಮತ್ಥೋ, ತಥಾ ಸೇಸಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇತೋ ಪರೇಸು…ಪೇ… ವುತ್ತನಯಮೇವಾ’’ತಿ.

೭೬. ಹೇತುಹೇತುಸಮುಪ್ಪನ್ನಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಪಚ್ಚಯವಿಭಾಗೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋಯೇವ.

ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸಮ್ಪಾತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮಿಸ್ಸಕಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ

ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಸುತ್ತೇಸು ಹಾರಾನಂ ಯೋಜನಾನಯದಸ್ಸನತ್ತಾ ಹಾರಸಮ್ಪಾತದೇಸನಾ ಹಾರವಿಭಙ್ಗದೇಸನಾ ವಿಯ ನ ಹಾರಸರೂಪಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪೇಟಕೋಪದೇಸೇ ಆಗತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅಪರೇಹಿ ವಿಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಹಾರಸಮ್ಪಾತಯೋಜನಾವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾವಿಜ್ಜಾಯ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಲೋಭಾದೋಸಲೋಭದೋಸಾಪಿ ಪರಮ್ಪರಭಾವೇನ ಪವತ್ತನ್ತಿ ನಿದಾನಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ… ಮೂಲಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ಯಥಾ ಚ ನಿದಾನಭಾವೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇವತ್ತನೇನಾಪಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಾಧಿಪತಿಕಾನಂ ಅಧಿಪತಿ, ಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ. ಅಲೋಭಸ್ಸಾತಿ ಅಲೋಭಯುತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೇನಾತಿ ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದೇನ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದೀಸು ನಿರುಳ್ಹೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ;

ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ‘ನೇಕ್ಖಮ್ಮ’ನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚರೇ’’ತಿ. (ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ೧೦೯; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೩೫೯; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೨.೬೬) –

ತೇಸು ಇಧ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲಚ್ಛನ್ದೇನಾ’’ತಿ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇನ, ನ ಅಧಿಪತಿಭೂತೇನ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಅಲೋಭಪ್ಪಧಾನೋ ಚೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಚ್ಛನ್ದೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇನ ಮನೋ ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಹೋತಿ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಯದಗ್ಗೇನ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಮನೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ, ತದಗ್ಗೇನ ತೇಸಂ ಜೇಟ್ಠಂ, ಪಧಾನಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನೋಸೇಟ್ಠಾತಿ ಮನೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಮನೋಮಯತಾ ಮನೇನ ಕತಾದಿಭಾವೋ, ಸೋ ಚ ಮನಸ್ಸ ತೇಸಂ ಸಹಜಾತಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನೋಮಯಾತಿ…ಪೇ… ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ. ತೇ ಪನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸತ್ಥದೀಪಕೋ, ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಯದಿಪಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಛನ್ದಾದಯೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಏವ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾದಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪನ ಸವಿಸೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸೇವ ವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನೋಮಯಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಛನ್ದಸಮುದಾನೀತಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತನೇಕ್ಖಮ್ಮಾದಿಛನ್ದೇನ ಸಮ್ಮಾ ಉದ್ಧಮುದ್ಧಂ ನೀತಾ, ತತೋ ಸಮುದಾಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋ ಏವ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಾದಿತೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪಸಮುಟ್ಠಾನಾ. ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಸಹಾಧಿಟ್ಠಾನತೋ ಫಸ್ಸಸಮೋಧಾನಾ. ‘‘ಫುಟ್ಠೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದೇತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಚೇತೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೯೩) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ಮನೋಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕಾಯಙ್ಗವಾಚಙ್ಗಚೋಪನಂ ಅಕತ್ವಾ ಸದ್ಧಾಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಪಸನ್ನೇನ ಮನಸಾ ಪವತ್ತಂ ಇದಂ ಕುಸಲಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ. ತಂ ಪನ ಅನಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತಂ, ಅಬ್ಯಾಪಾದಸಹಗತಂ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಹಗತನ್ತಿ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ.

ಭಾಸತೀತಿ ಅವಿಸಂವಾದನಾದಿನಾ ವಾಚಙ್ಗಚೋಪನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೇನ್ತಿಯಾ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಕಾಯದ್ವಾರತೋ ಪವತ್ತಕುಸಲವಚೀಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಪ್ಫಾರತೋ, ತಥಾ ಸಾದಿಯನತೋ ಚ ಭಾಸತೀ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಸಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ. ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಞ್ಚ ಹಿತಾಹಿತಾನಿ ಕಾರಣಾಕಾರಣೇಹಿ ಕಾಯಙ್ಗಚೋಪನಾವಸೇನ ಪವತ್ತೇನ್ತಿಯಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ವಚೀದ್ವಾರತೋ ಪವತ್ತಕುಸಲಕಾಯಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿವಿಪ್ಫಾರತೋ, ತಥಾ ಸಾದಿಯನತೋ ಚ ಕರೋತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೭೬ ಮಿಸ್ಸಕಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ). ಕಮ್ಮಪಥವಸೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಸೇನ ತಂ ತಿವಿಧಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತಿ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ. ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುವಸೇನಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸೋ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ. ಭಾಸತಿ ವಾ ಕರೋತಿ ವಾ ಕೇವಲಂ ಮನಸಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ ವಾ-ಸದ್ದೋ. ತಥಾ ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ.

ದಸವಿಧಸ್ಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ದಸವಿಧಸ್ಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಕಮ್ಮಸ್ಸ, ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ವಾ ದಸಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಸ್ಸ. ನನು ತತ್ಥ ದಾನಾದಿಮಯಂ ತಿವಿಧಮೇವ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ವುತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ತಂ ಪನ ಇತರೇಸಂ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ.

‘‘ಸುಖಮನ್ವೇತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಂ ಸುಖಾನುಗಮಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧಸ್ಸು ಪುರಿಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಏವಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ಭೂತಂ, ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯೋ ಹುತ್ವಾ ಸುಖವೇದನೀಯಫಸ್ಸಸಮ್ಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ಯಂ ಮನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಗಾಥಾತ್ಥವಸೇನ ಚತುಸಚ್ಚಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ. ಆದಿತೋ ವವತ್ಥಾಪಿತೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಖನ್ಧಮುಖೇನ ಸಚ್ಚಾನಂ ಕಥಿತತ್ತಾ ಸತ್ತಾನಂ ಭಿನ್ನರುಚಿಭಾವತೋ ನಾನಾನಯೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭೂಮಿಕೋಸಲ್ಲತ್ಥಂ, ಪುಬ್ಬಾಪರಸಮ್ಬನ್ಧದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ…ಪೇ… ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ. ಸಚ್ಚಮುಖೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಿಕೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ದೇಸನಾಹಾರಸಮ್ಪಾತಂ ಯೋಜೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸಮುದಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ನ ವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ, ಉತ್ತಾನತ್ಥತ್ತಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಮನನಲಕ್ಖಣೇತಿ ಮನನಲಕ್ಖಣಹೇತು. ‘‘ಮನನಲಕ್ಖಣೇನಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಈಹಾಭಾವತೋ ಬ್ಯಾಪಾರಾಭಾವತೋ. ಯೇನ ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮನೋ ‘‘ಪಸನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಪಸಾದಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ಮನೇ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಅಕಾಲುಸಿಯತೋ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಓಕಪ್ಪನತೋ ಚ ಪಸನ್ನೇನಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಸಾದಿಯನತೋತಿ ವಾಚಾಯ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅವತ್ವಾವ ಫಸ್ಸಸಾದಿಯನತೋ ಅನುಜಾನತೋ. ದುತಿಯೇ ತಥಾ ಸಾದಿಯನತೋತಿ ಕಾಯೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ ಯಥಾ ಕತಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ವಾಚಾಯ ಸಂವಿಧಾನತೋ. ತಥಾ ಪಸುತತ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಸುಖಮನ್ವೇತಿ, ತಥಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತೋತಿ ತತೋ ಕಾರಣಾ, ಮನಸಾ ಪಸನ್ನೇನ, ಭಾಸನೇನ, ಕರಣೇನ ಚ ಹೇತುನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ. ತತೋತಿ ತತೋ ಏವ. ಯೋ ಹಿ ಪಸನ್ನಮನೋ ತೇನ ಯಂ ಭಾಸನಂ, ಕರಣಞ್ಚ, ತತೋ ಏವ ನಂ ಸುಖಮನ್ವೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಾತಭಾವತೋತಿ ಸಾತವೇದನಾಭಾವತೋ. ಇಟ್ಠಭಾವತೋತಿ ಮನಾಪಭಾವತೋ. ಕಮ್ಮತೋ ವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಫಲದಾನಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸೇವ ಅನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕತೂ…ಪೇ… ಅನ್ವೇತೀತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಾರಣಾಯತ್ತ ವುತ್ತಿತೋತಿ ಕತಭಾವಹೇತುಕತ್ತಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಸಙ್ಕನ್ತಿತೋತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಕಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ತದಞ್ಞಸನ್ತಾನಾ ಸಙ್ಕಮನತೋ.

ಆಧಿಪಚ್ಚಯೋಗತೋತಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿವಸೇನ ಆಧಿಪಚ್ಚಯುತ್ತತ್ತಾ. ಸಹಜಾತಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಮನಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತತೋ ಏವಾತಿ ಆಧಿಪಚ್ಚಯೋಗತೋ ಏವ. ಮನಸ್ಸಾತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕುಸಲಭಾವೋ ಯುಜ್ಜತಿ ಪಸಾದಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಹೇತುಕತ್ತಾ. ನನು ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣೇಸು ತೇಸಂ ಸಾವಕಾನಂ ಸದ್ಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಯಂ ಸದ್ಧಾ, ತದಾಕಾರಾ ಪನ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ತಥಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನಾಯಂ ಪಸಾದೋ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೭೬ ಮಿಸ್ಸಕಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾ). ಸುಖಂ ಅನ್ವೇತೀತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಫಲದಾನೇ ಸಮತ್ಥಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಕತಂ ಉಪಚಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ.

ಮನೋಪವಿಚಾರಾ ಇಧ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಿತಾ ಸೋಮನಸ್ಸೂಪವಿಚಾರಾ, ಉಪೇಕ್ಖೂಪವಿಚಾರಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಕುಸಲಾಧಿಕಾರತ್ತಾ. ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯೇವ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ನಾನಿಸ್ಸಾಯ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮನೋ ಮನೋಪವಿಚಾರಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಕುಸಲಪಕ್ಖಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲೋ ತಾವ ಫಸ್ಸೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ‘‘ಫುಟ್ಠೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೇದೇತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಚೇತೇತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೯೩) ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ವೇದನಾದೀನಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸದ್ಧಾದೀನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಸಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ಚತುಭೂಮಕಸ್ಸ. ಕಾಮಾವಚರಾ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಯಥಾರಹಂ ಚತುಭೂಮಕಸ್ಸಾಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಇತರಭೂಮಕಾಪಿ.

‘‘ಪಸನ್ನೇನ ಮನಸಾ ಭಾಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಸೇಸತೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಪಚ್ಚಯಂ ಭಾಸನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಾಸತೀತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ’’ತಿ. ತತ್ಥಾಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ‘‘ಭಾಸತೀತಿ ಯಮಿದಂ ಪದಂ, ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಗಹಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸುಪರಿಸುದ್ಧೇ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮೇ ಠಿತಸ್ಸ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ನ ಇತರಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ತೇತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕೇ ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನಾನುಪ್ಪಾದನಾನಿ, ಅನುಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಥಾ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೇ ಠಿತಸ್ಸೇವ ಕಾಯಾದೀಸು ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿವಿದ್ಧಂಸಿನೀ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ…ಪೇ…ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಜೇಟ್ಠಕಸೀಲಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ಸದ್ಧಾಸಾಧನೋ ಚ ಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ.

ತೇಸನ್ತಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಂ. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತಾಯಾತಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಹೇತುಕತಾಯ.

ಪದತ್ಥೋ ಚ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಮನನತೋ ಆರಮ್ಮಣವಿಜಾನನತೋ’’ತಿಆದಿನಾ.

ಅಯಂ ಆವಟ್ಟೋತಿ ಅಯಂ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನವಸೇನ ಆವಟ್ಟೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಕುಸಲಮೂಲಸಮ್ಮತ್ತಮಗ್ಗಾದಿನಿದ್ಧಾರಣಾ ಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನಾ. ಅವಿಜ್ಜಾಭವತಣ್ಹಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಣಾ ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮಾವಟ್ಟನಾ.

ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇ ಪದಟ್ಠಾನಭೂಮಿವಿಭಾಗಾ ವುತ್ತನಯಾ, ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ ಚಾತಿ ಧಮ್ಮವಿಭಾಗಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಯಿದ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ನಯಿದಂ ಯಥಾರುತವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನೇಯ್ಯತ್ಥತಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಯೋಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂ ವಿವರತಿ. ‘‘ದುಕ್ಖಮೇವ ಅನ್ವೇತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಹಿತೇಸಿತಾ ಕುಸಲಮೇವಾತಿ? ನಯಿದಮೀದಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಧಮ್ಮಂ ಪನ ಧಮ್ಮೋತಿ, ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪನ ಅಧಮ್ಮೋತಿ ದೀಪನೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಬೀಜಭೂತೇಸು ಸಕಲಹಿತಸುಖುಪಾಯಪಟಿಕ್ಖೇಪಕೇಸು ತಿತ್ಥಕರೇಸು ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಹಿ ಲೋಕೇ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ ಪುಞ್ಞಂ ಕಾತುಕಾಮಂ ಪಾಪಿಕಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪಟಿಬಾಹತಿ, ಸೋಪಿ ಗಾರಯ್ಹೋ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಅರಿಯವಿನಯೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಬಾಹನ್ತೇಸೂತಿ ದುಕ್ಖಫಲಾವ ತತ್ಥ ಸಮ್ಭಾವನಾಪಸಂಸಾ ಪಯಿರುಪಾಸನಾ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ – ‘‘ನ ಖೋ ಅಹಂ, ಮೋಘಪುರಿಸ, ಅರಹತ್ತಸ್ಸ ಮಚ್ಛರಾಯಾಮಿ, ಅಪಿಚ ತುಯ್ಹೇವೇತಂ ಪಾಪಕಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ…ಪೇ… ದೀಘರತ್ತಂ ಅಹಿತಾಯ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೭), ‘‘ಯೋ ನಿನ್ದಿಯಂ ಪಸಂಸತಿ (ಸು. ನಿ. ೬೬೩; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೦, ೧೮೧; ಅ. ನಿ. ೪.೩; ನೇತ್ತಿ. ೯೨), ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಅನತ್ಥಸ್ಸ ಮೂಲಂ ಬಾಲೂಪಸೇವನಾ’’ತಿ ಚ.

ಇದಞ್ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ…ಪೇ…ಪದ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೧, ೨) ಪಠಮಂ ಗಾಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸುತ್ತಸ್ಸ.

ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಂ. ಪಧಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಪಧಾನಭಾವಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನಾ. ಸಹಜಾತಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಮನಸಾ ಸಹಭಾವಪಞ್ಞಾಪನಾ.

ಮಹಾಭೂತಾತೀತಿ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತೇನ ಮಹಾಭೂತಾವಿನಾಭಾವೀ ಸಬ್ಬೋ ರೂಪಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ.

‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ’’ತಿ ಸಮಾಸಪದೇ ‘‘ಮನೋ’’ತಿ ಪದಂ ತದವಯವಮತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನೇವ ಪದಸುದ್ಧೀ’’ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾತಿ ಪದಸುದ್ಧೀ’’ತಿ. ‘‘ಛಾಯಾವ ಅನಪಾಯಿನೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸುಖಾನುಗಮಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಮತ್ತಂ, ನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಸಮಾಪನಂ. ‘‘ಸುಖಮನ್ವೇತೀ’’ತಿ ಪನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಸಮಾಪನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪದಸುದ್ಧಿ ಚೇವ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧಿ ಚಾ’’ತಿ.

ಏಕತ್ತತಾತಿ ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾದಿಸಾಮಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ವೇಮತ್ತತಾ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಪಸಾದೋ ಧಾರಣಾಯ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಪಸನ್ನಸಙ್ಖಾತೇ ವಿಸೇಸೇ ಅವಟ್ಠಾಪನತೋ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಸಾದೋ ಸಿನೇಹಸಭಾವೋ, ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಂ ವಿಯ ಲೂಖಸಭಾವಂ ದೋಸಂ ವಿನೋದೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬ್ಯಾಪಾದವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ’’ತಿ. ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಓಕಪ್ಪನತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅನುಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಸದ್ದಹನತೋ.

ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಾದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಂವೇಗಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಾದಯೋ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ. ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದಯೋತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ದ್ವಾರಧಮ್ಮಾ, ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಫಸ್ಸೋತಿ ಯಥಾ ವೇದನಾದೀನಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ಏವಂ ಫಸ್ಸೋಪೀತಿ ಪಚ್ಚಯತಾಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಉಪಸಂಹರತಿ ತಥಾ-ಸದ್ದೋ. ವೇದನಾದೀನನ್ತಿ ಹಿ ವೇದನಾದಯೋ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಗಹಿತಾ. ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವೇದನಾದಯೋತಿ ನಾಮರೂಪಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ.

‘‘ಸೀಲಮಯಸ್ಸ ಅದೋಸೋ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಖನ್ತಿಪಧಾನತ್ತಾ ಸೀಲಸ್ಸ. ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಅನುಯುಞ್ಜತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಸೋತಿ ಏವಂ ಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತೋ. ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಭಾವನಾಪಹಾನಸಮಾರೋಪನಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯವಸೇನ ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಸಮಾರೋಪೇತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯವಸೇನ ಪದಟ್ಠಾನನಿದ್ದೇಸೇ ಉದಾಹರೀಯತಿ.

ಏವಂ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ ವಸೇನ ಹಾರಸಮ್ಪಾತಯೋಜನಾವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಗಾಥಾನ್ತರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ದದತೋ ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಭಾವನಾಮಯನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಾಮಯಂ.

‘‘ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ದಾನಾದೀನಂ ಅಲೋಭಾದಿಪಧಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ‘‘ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತೇಸನ್ತಿ ರಾಗಾದೀನಂ. ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಚ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ.

ಪರಿಚ್ಚಾಗಸೀಲೋ ಅಲೋಭಜ್ಝಾಸಯೋ ಕಾಮೇಸು ಆದೀನವದಸ್ಸಾವೀ ಸಮ್ಮದೇವ ಸೀಲಂ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದದತೋ…ಪೇ… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಇಧ ಓಳಾರಿಕಾ ನಾಮ ಕಿಲೇಸಾ ವೀತಿಕ್ಕಮಾವತ್ಥಾನಂ, ತಪ್ಪಹಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮಜ್ಝಿಮಾನನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾವತ್ಥಾನಂ. ಸುಖುಮಾನನ್ತಿ ಅನುಸಯಾವತ್ಥಾನಂ. ಕತಾವೀಭೂಮಿ ನ್ತಿ ಖೀಣಾಸವಭೂಮಿಂ.

ದದತೋತಿ ಮಗ್ಗಸಹಗತೇನ ಅಲೋಭೇನ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಅಭಯದಾನಂ ದದತೋ. ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಂ. ಸಂಯಮತೋತಿ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನೇಹಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೇಹಿ ದಿಟ್ಠೇಕಟ್ಠಾದಿಸಂಕಿಲೇಸತೋ ಮಗ್ಗಸಂಯಮೇನ ಸಂಯಮನ್ತಸ್ಸ. ವೇರನ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಪಾಪಂ. ಕುಸಲೋತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಕುಸಲೋ ವಿಚಕ್ಖಣೋ. ಜಹಾತಿ ಪಾಪಕನ್ತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ತಂ ತಂ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಂ ಓಧಿಸೋ ಜಹಾತಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ.

‘‘ದದತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಭಾಗೇನ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಉದ್ಧಟಾನೀತಿ ಇದಾನಿ ವಿಭಾಗೇನ ತಾನಿ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕಿಯಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಪುಥುಜ್ಜನಭೂಮಿ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಪಹಾನಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಕತಭಾವದೀಪನತೋ. ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನದೀಪನತೋ.

ಸಗ್ಗಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ.

ಪುಞ್ಞೇ ಕಥಿತೇ ಪುಞ್ಞಫಲಮ್ಪಿ ಕಥಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದದತೋ…ಪೇ… ದೇಸನಮಾಹಾ’’ತಿ. ಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇನ ವಿನಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲೋ…ಪೇ… ದೇಸನಮಾಹಾ’’ತಿ.

ವೇರಸದ್ದೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏವಂ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ. ದ್ವೇಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಯೋ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖವಿಮುತ್ತಿಯೋ, ಸಉಪಾದಿಸೇಸಅನುಪಾದಿಸೇಸವಿಮುತ್ತಿಯೋ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬುತೋತಿ ದ್ವೇ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯೋ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೭೬).

ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ, ಕಾರಣಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಫಲಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇ ಸುಗತಿಯೋ’’ತಿಆದಿ. ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಫಲಂ, ತಸ್ಸ ದಾನಂ ಸೀಲಂ ಭಾವನಾ ಉಪಾಯೋ, ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಿದ್ವಯಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ದಾನಾದೀಸು ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಭಗವತೋ ಆಣತ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಫಲಾದೀನಿ ಯಥಾರಹಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ.

ವಿಚಯೋತಿ ವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತೋ, ಸೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ‘‘ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ದಾನಮಯ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪದತ್ಥವಿಚಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ, ಇತರೇ ಚ ವಿಚಯಹಾರಪದತ್ಥಾ ಅತ್ಥತೋ ವಿಚಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ. ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಬ್ಬೋತಿ ಸಕಲೋ ಅನವಸೇಸತೋ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ.

ದಾನಾಭಿರತಸ್ಸ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದದತೋ…ಪೇ… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ವಿರತಿಸಚ್ಚೇ, ವಚೀಸಚ್ಚೇ ಚ ತಿಟ್ಠತೋ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಂಯಮ…ಪೇ… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಕೋಸಲ್ಲಯೋಗತೋ ಚ ಪಾಪಪ್ಪಹಾನತೋ ಚ ಪಞ್ಞಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲೋ…ಪೇ… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಅನವಸೇಸರಾಗಾದೀಸು ಪಹೀನೇಸು ಉಪಸಮೋ ಉಪಟ್ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ರಾಗ…ಪೇ… ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ.

ಕುಸಲೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕುಸಲೋ…ಪೇ… ಮಗ್ಗಙ್ಗಾದಿಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ’’ತಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಭಾವಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಖೇಪೇತಬ್ಬಭಾವೇನಾತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ.

ಅವೇರತನ್ತಿ ಅಸಪತ್ತತಂ. ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮೇಹಿ, ಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದಾನಸ್ಸ ಮಹಪ್ಫಲತಾ, ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸತ್ಥು ಅನುತ್ತರದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವೋ, ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಇಮಸ್ಸ ದಾನಸ್ಸ ನಿದಾನನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಾಳಿಯಂ ನಿರುಳ್ಹೋವ. ನಿಬ್ಬಚನನಿದಾನಸನ್ಧಯೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಚನನಿದಾನಸನ್ಧಯೋ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

ಪಟಿಪಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೇನ ಸಮುದಯೋತಿ ದೇಸನತ್ಥಂ ಪಟಿಪಕ್ಖನಿದ್ದೇಸನೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ ಅಯಂ ಮಚ್ಛರಿಯಾದಿಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಿಕೋ ಸಮುದಯೋ. ಅಲೋಭೇನ…ಪೇ… ದಾನಾದೀಹೀತಿ ಯೇಹಿ ಅಲೋಭಾದೀಹಿ ದಾನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತಾನಿ ದಾನಾದಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ ‘‘ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಕುಸಲಾನೀ’’ತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾನಂ.

ಭಯಹೇತು ದೇತಿ ಪಣ್ಣಾಕಾರಾದಿವಸೇನ. ರಾಗಹೇತು ದೇತಿ ಸಭಾಗವತ್ಥುಸ್ಸ. ಆಮಿಸಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖಹೇತು ದೇತಿ ಲಞ್ಜಾದಿವಸೇನ. ಅನುಕಮ್ಪನ್ತೋ ವಾ ಕರುಣಾಖೇತ್ತೇ. ಅಪಚಯಮಾನೋ ಗುಣಖೇತ್ತೇ, ಉಪಕಾರಖೇತ್ತೇ ವಾ. ಭಯೂಪರತೋತಿ ಭಯೇನ ಓರತೋ. ತೇನ ತಥಾರೂಪೇನ ಸಂಯಮೇನ ವೇರಂ ನ ಚಿಯತೇವ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಪಾಪಕೋ ವಿಪಾಕೋತಿ ಯೋಜನಾ.

‘‘ದದತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾ ದಾನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಪರಿವತ್ತನಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ಏವಂ ಪಹಾನಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನಪಿ ಪರಿವತ್ತನಂ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಕುಸಲೋ ಪನ ನ ಜಹಾತೀ’’ತಿ.

ಕಮ್ಮಫಲಂ ಸದ್ದಹನ್ತೋ ದಾನಕಿರಿಯಾಯಂ ಪದಹನ್ತೋ ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ದಾನಂ ದಾತಬ್ಬಂ, ತತ್ಥ ಸತಿಂ ಉಪಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾದಹನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಂ ಪುರಕ್ಖರೋನ್ತೋ ದಾನೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದಾನಂ ನಾಮ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಭಾವನಾಪಹಾನಸಮಾರೋಪನಾನಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸರೂಪತೋ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಪದಟ್ಠಾನವೇವಚನಸಮಾರೋಪನಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಸೀಲಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ. ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಯದೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ನ ವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ, ಉತ್ತಾನತ್ಥತ್ತಾ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಹಾರಸಮ್ಪಾತವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.