೪. ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೫. ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞತನ್ತಿ ಅತ್ಥಾನುಗತಸಞ್ಞಭಾವಂ, ‘‘ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾ ಅನ್ವತ್ಥಾ ಅತ್ಥಾನುಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಸಂವಣ್ಣಿತಪದಮೇವ. ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೨೦) ವಚನಸ್ಸ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಪಿಟಕಸ್ಸ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾಲಕ್ಖಣಂ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಂ, ತಞ್ಚ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕೇ ಸುತ್ತಪದೇ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಗಹಿತೇ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ದೇಸನಾಹಾರೇನ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ.

ಯೇಸಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ವಿಭಜನಲಕ್ಖಣೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ, ತೇ ಗಾಥಾಯ, ಇಧಾಪಿ ಚ ಆಗತೇ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೋ ಇಧ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ಉದ್ದೇಸೋ, ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಕಮ್ಮಕರಣತ್ಥಭಿನ್ನಸ್ಸ ವಿಸಯವಿಸಯಿತಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದದ್ವಯಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಗಾಥಾದ್ವಯುದಾಹರಣಂ, ತಥಾ ಕಾಮವಿಪರಿಣಾಮಲಕ್ಖಣಸ್ಸ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚಾತಿ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಆದೀನವಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ದುವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ನಿಸ್ಸರಣಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನನಿದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಗಾಥಾ ಉದಾಹಟಾ.

ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿನ್ತಿ (ಜಾ. ೧.೧೦.೧೦೨-೧೦೩; ನೇತ್ತಿ. ೫, ೨೬, ೩೧; ಪೇಟಕೋ. ೨೨) ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮಚಾರಿನೋ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಸಾತಿಸಯಾರಕ್ಖಾ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಸ್ಸಾಪಿ ವಿಪರಿಣಾಮಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಹಿ ದುಗ್ಗತಿಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತೋವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ನಿಸ್ಸರಣಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ಉಪನಿಧಾಯ ಸಬ್ಬಾ ಉಪಪತ್ತಿಯೋ ದುಗ್ಗತೀ’’ತಿ.

ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂತಿ ವಿಧಾನಂ. ತಸ್ಸಾ ಪನ ಅವೇಕ್ಖಾಯ ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ, ವಿಸಯೋ, ಕತ್ತಾ ಚ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ, ಲೋಕಂ, ಮೋಘರಾಜಾ’’ತಿ ಪದತ್ತಯೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ…ಪೇ… ಆಣತ್ತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸುಞ್ಞತಾ ಅನತ್ತಸಭಾವತಾಯ, ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಯ ಚ ಸಿಯಾ. ಯತೋ ತೇ ನ ವಸವತ್ತಿನೋ, ಅತ್ತಸಾರವಿರಹಿತಾ ಚ, ಯತೋ ತೇ ಅನತ್ತಾ, ರಿತ್ತಾ, ತುಚ್ಛಾ ಚ ಅತ್ತನಾ, ತದುಭಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅವಸವತ್ತಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಏವಂ ಮಚ್ಚುತರೋ ಸಿಯಾತಿ ಏವಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮಚ್ಚುತರೋ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಕಪ್ಪೇತ್ವಾ ವಿಧಿಯಮಾನಸ್ಸ ಮಚ್ಚುತರಣಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ದೇಸನಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಸಿಜ್ಝಮಾನಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಫಲನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಯಂ…ಪೇ… ಫಲ’’ನ್ತಿ.

೬. ಉದಾಹರಣವಸೇನಾತಿ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ. ತತ್ಥ ‘‘ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿಪುಗ್ಗಲಪಯೋಜಿತೋ ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು ಭಗವತೋ ದೇಸನಾವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಘಟಿತಮತ್ತನ್ತಿ ಸೋತದ್ವಾರಾನುಸಾರೇನ ಮನೋದ್ವಾರಿಕವಿಞ್ಞಾಣಸನ್ತಾನೇನ ಆಲಮ್ಬಿತಮತ್ತಂ. ಸಸ್ಸತಾದಿಆಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾಕಾರಸ್ಸ. ಇದಞ್ಹಿ ದ್ವಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಚಾಲೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅನುಲೋಮಿಕಖನ್ತಿ, ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ವಾ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಚತುಕ್ಕೇ ಆಸಯಸಾಮಞ್ಞತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠೀ ಚ, ಖನ್ತಿ ಚೇವಾನುಲೋಮಿಕಾ;

ಯಥಾಭೂತಞ್ಚ ಯಂ ಞಾಣಂ, ಏತಂ ಆಸಯಸಞ್ಞಿತ’’ನ್ತಿ. (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೧.೧೩೬; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ, ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ);

ಚಲನಾಯಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಾಯ. ಪರಾನುವತ್ತಿಯಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದನಾಯ. ಉಗ್ಘಟಿತೇ ಜಾನಾತೀತಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂತಿ ಮೂಲವಿಭುಜಾದಿಪಕ್ಖೇಪೇನ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಪಞ್ಚಿತನ್ತಿ ‘‘ವಿಸಮಂ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೭೦) ವಿಯ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮನ್ದಂ ಸಣಿಕ’’ನ್ತಿ. ನಿಸ್ಸರಣಆದೀನವನಿಸ್ಸರಣಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಂ ವಿಭಾವನಾ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯವಿನಯನಸಮತ್ಥಾ.

ಚತ್ತಾರೋತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ ಆದೀನವೋ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಾತಿ ಏತೇ ಚತ್ತಾರೋ. ಯದಿ ನಿಸ್ಸರಣವಿಭಾವನಾ ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನಸಮತ್ಥಾ, ಕಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚಮೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆದೀನವಾವಚನತೋ’’ತಿ. ಯದಿ ಹಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಯಂ ನಯೋ ವುಚ್ಚತಿ, ನಿಸ್ಸರಣಮತ್ತೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಸಿಯಾ. ಅಥ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಂ, ನೇಯ್ಯಂ ವಾ, ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ? ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ ನ ಗಹಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆದೀನವಾವಚನತೋ’’ತಿಆದಿ. ದೇಸನನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಂ ‘‘ಸುತ್ತೇಕದೇಸಂ ಗಾಥಂ ವಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸೇತಿ. ಪದಪರಮಅಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸಉಪಾಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾ.

‘‘ಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕೋ, ‘‘ಪಾಪಕ’’ನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠವಿಪಾಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಅಯಂ ಆದೀನವೋ’’ತಿ. ಲಾಭಾದೀನಂ ಪುಞ್ಞಫಲತ್ತಾ ತದನುರೋಧಂ ವಾ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಅಲಾಭಾದೀನಂ ಆದೀನವತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಾಮಾತಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮಸಹಿತಾ ವತ್ಥುಕಾಮಾ. ವಿರೂಪರೂಪೇನಾತಿ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಾಕಾರೇನ. ಮಥೇನ್ತೀತಿ ಮದ್ದನ್ತಿ. ಪಬ್ಬಜಿತೋಮ್ಹೀತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗತೋ ಅಮ್ಹಿ. ಅಪಣ್ಣಕನ್ತಿ ಅವಿರಜ್ಝನಕಂ. ಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿ ಸಮಣಭಾವೋ. ಸಮಿತಪಾಪಭಾವೋಯೇವ ಸೇಯ್ಯೋ ಸುನ್ದರತರೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಚಿತ್ರಾ ಮಧುರಾ ಮನೋರಮಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ, ‘‘ವಿರೂಪರೂಪೇನ ಮಥೇನ್ತಿ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಆದೀನವೋ, ‘‘ಅಪಣ್ಣಕಂ ಸಾಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ…ಪೇ… ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಾ’’ತಿ.

ಫಲಾದೀನಂ ಏಕಕವಸೇನ ಚ ತಿಕವಸೇನ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ಉದಾಹಟತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕವಸೇನಪೀ’’ತಿ.

ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ, ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ಯಾ ದ್ವೇ ಪಟಿಪದಾ, ತಾಸು ಏಕೇಕಾ ದನ್ಧಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞತಾಯ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಕತೋ ವಿಭಾಗೋ ಪಟಿಪದಾಕತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಕತಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ‘‘ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರೋ ಪಠಮಸಮನ್ನಾಹಾರೋ. ಉಪಚಾರನ್ತಿ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ. ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾಯ ಝಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತದಞ್ಞಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಪಞ್ಞತೋ ಅಧಿಕಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಕಿಲೇಸೇತಿ ನೀವರಣಪ್ಪಕಾರೇ, ತಂಸಹಗತಕಿಲೇಸೇ ಚ. ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವನ್ತಿ ವಿತಕ್ಕಾದಿಝಾನಙ್ಗಪಟಿಲಾಭಂ.

ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೋತಿ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತೋ. ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮೇ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪಾರೂಪಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವದನ್ಧತಾ ಚ ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾನಾದೀನಂ ಕಿಚ್ಛಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಿಯಾತಿ ನ ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಕಿಚ್ಛತಾಯ ಏವ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಚೇ? ನ, ನಾಮರೂಪವವತ್ಥಾಪನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಕಿಲೇಸಮನ್ದತಾಯ ಸುಖಸಿದ್ಧಿಯಮ್ಪಿ ತಥಾಸಿದ್ಧವಿಪಸ್ಸನಾಸಹಗತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಮನ್ದತಾಯ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವತೋ. ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅಕಿಚ್ಛೇನಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ, ಕಿಚ್ಛೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ನಾಮರೂಪಂ ವವತ್ಥಾಪೇನ್ತೋತಿ ‘‘ನಾಮರೂಪಮತ್ತಮೇತಂ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಸತ್ತಾದಿಕೋ’’ತಿ ವವತ್ಥಾಪನಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಕತರೋ ಪನೇತ್ಥ ವಾರೋ ಯುತ್ತರೂಪೋತಿ? ಯೋ ಕೋಚಿ ಸಕಿಂ, ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ, ಅನೇಕಸತಕ್ಖತ್ತುನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಾರೇಸು ಸಕಿಂ, ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಞ್ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಾರೋ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಏವ, ನ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಪಿಚ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾವಸಾನೇ ಉದಯಬ್ಬಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನುಪಕ್ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ಕಿಚ್ಛತಾವಾರೋ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏತ್ಥ ದನ್ಧತ್ತಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಏತಸ್ಸ ಅಕಿಚ್ಛತ್ತೇಪಿ ಪುರಿಮಾನಂ ಕಿಚ್ಛತ್ತೇ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದತಾ ವುತ್ತನಯಾವ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಕಿಚ್ಛತಾ, ತಸ್ಸ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಾ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯಥಾ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಕಿಚ್ಛತಾಯ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವದನ್ಧತಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾ ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಚತುತ್ಥೀ, ತದುಭಯವೋಮಿಸ್ಸತಾವಸೇನ ದುತಿಯಾ, ತತಿಯಾ ಚ ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಪಕ್ಖಿಕಾ ಏವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಹೇತುಪಾಯಫಲೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾಚರಿತತಾ, ಮನ್ದಪಞ್ಞತಾ ಚ ಪಠಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಹೇತು, ತಣ್ಹಾಚರಿತತಾ, ಉದತ್ಥಪಞ್ಞತಾ ಚ ದುತಿಯಾಯ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಾ, ಮನ್ದಪಞ್ಞತಾ ಚ ತತಿಯಾಯ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಾ, ಉದತ್ಥಪಞ್ಞತಾ ಚ ಚತುತ್ಥಿಯಾ. ಉಪಾಯೋ ಪನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸತಿಸಮಾಧಿವೀರಿಯಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಝಾನಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸಚ್ಚಾನಿ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ. ಫಲಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾನಂ.

ಸಮಾಧಿಮುಖೇನಾತಿ ಸಮಾಧಿಮುಖೇನ ಭಾವನಾನುಯೋಗೇನ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯಾ’’ತಿ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣೇ. ವಕ್ಖತಿ ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಫಲ’’ನ್ತಿ, ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಕಾಮಧಾತುಸಮತಿಕ್ಕಮ’’ನ್ತಿ ಚ. ಸೋತಿ ಅನಾಗಾಮೀ.

ತೇನಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ. ತತೋತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ. ಸಮಾನಾಧಿಕರಣವಸೇನ ಚ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸದ್ದಾನಂ ಸಮಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣವಸೇನ ವತ್ತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪುನ ‘‘ಚೇತಸೋ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥವಸೇನ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಪದಾನಂ ಸಮಾಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಪರಿಯಾಯೇನ ಚೇತೋ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಯೋಜನಾ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ.

ಹಾ-ಸದ್ದೋ ಗತಿಅತ್ಥೋ, ಗತಿ ಚೇತ್ಥ ಞಾಣಗತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹಾತಬ್ಬಾತಿ ಗಮೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ನೇತಬ್ಬಾತಿ ಞಾಪೇತಬ್ಬಾ.

೭. ತನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ. ಞಾಣವಿಭಾಗೇನಾತಿ ಸುತಮಯಾದಿಞಾಣಪ್ಪಭೇದೇನ. ನಿಬ್ಬತ್ತನನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದನಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುತಾತಿಆದಿಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಭೂತೇ ದೇಸನಾಭಾಜನೇ. ದೇಸನಾಯನ್ತಿ ಸುತ್ತೇ. ತಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ತಂ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ. ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ಹಾರೋ ಕಥಂ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ.

ಸಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಧಮ್ಮತ್ಥಾನಂ ವೀಮಂಸನಪಞ್ಞಾ. ಅಧಿಕಾರತೋತಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿಆದಿಅಧಿಕಾರತೋ. ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನಸಮತ್ಥಭಾವತೋ. ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಧಾರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಅಧಿಕಾರತೋ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ವಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

‘‘ವೀಮಂಸಾದಿಪರಿಯಾಯವತೀ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪವಸೇನ, ವೀಮಂಸಾದಿವಿಭಾಗವತೀ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪವಸೇನ, ಚಿನ್ತಾಯ ಹೇತುಭೂತಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವಾ’’ತಿ.

ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಸೂತಿ ಸುತಮಯಞಾಣೇ ಚ ಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇ ಚ ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಸು ಚ ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಸೂತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಯೇವ ಹಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾ ಚರಿಮಭವೇ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭನ್ತಿ, ಇತರೇ ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣೇಸೂತಿ. ತೇಹೀತಿ ತಥಾ ಪಠನ್ತೇಹಿ. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಪದಾಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫) ವುತ್ತನಯೇನ.

೮. ಪರತೋ ಘೋಸೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತೇನ ಚ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಆವುತ್ತಿನಯೇನ ದುತಿಯಂ ಆವಟ್ಟತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನ ಸಾವಕಾನಂ ಭಾವನಾಮಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ. ಸಾವಕಾನಮೇವ ವಾ ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿವಿಭಾಗಕಥನತೋ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಏಕಸೇಸನಯೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಆಸಯಪಯೋಗಪಬೋಧಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಚ್ಛಿಮಚಕ್ಕದ್ವಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಿ ಪುಬ್ಬಹೇತುಸಙ್ಗಹಾನಿ ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯಞಾಣಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇಮಾ ದ್ವೇ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಚೇತಾಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನುಪದ್ದುತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಪರಿಕ್ಖತತ್ತಾ ಅನಭಿಸಙ್ಖತತ್ತಾ. ಸುತಮಯಞಾಣಸ್ಸಾಪಿ ಪುರಿಮಸಿದ್ಧಸ್ಸ.

೯. ದೇಸನಾಪಟಿಪದಾಞಾಣವಿಭಾಗೇಹೀತಿ ನಿಸ್ಸರಣದೇಸನಾದಿದೇಸನಾವಿಭಾಗೇಹಿ, ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದಿಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇಹಿ, ಸುತಮಯಞಾಣಾದಿಞಾಣವಿಭಾಗೇಹಿ.

ಅವಸಿಟ್ಠಪಾರಿಸಜ್ಜೇನಾತಿ ಖತ್ತಿಯಗಹಪತಿಪರಿಸಪರಿಯಾಪನ್ನೇನ. ಅಟ್ಠನ್ನನ್ತಿ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಸಮಣಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತಾವತಿಂಸಮಾರಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಾತಿ ಇಮಾಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ.

ಸಮತ್ಥೇತೀತಿ ಸಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥಂ ಕರೋತಿ.

ತಮೇವ ದ್ವಾದಸಪದಭಾವಂ ದೀಪೇತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತದತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಛಛಕ್ಕಪರಿಯಾಯತ್ಥಸ್ಸ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೨೦ ಆದಯೋ). ಸಬ್ಬಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ಛಛಕ್ಕಪರಿಯಾಯಸ್ಸ, ತದತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತೇನ ಸುತ್ತೇನ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೩; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦) ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ…ಪೇ… ವಿಭಾವೇನ್ತೋ’’ತಿ. ವಿಸಯಿಭಾವೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ, ವಿಸಯಭಾವೇನ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತೇಸಂ…ಪೇ… ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವ’’ನ್ತಿ.

ಪದಾವಯವೋ ಅಕ್ಖರಾನಿ. ಪದತ್ಥೋತಿ ಪದತ್ಥಾವಯವೋ. ಪದತ್ಥಗ್ಗಹಣಸ್ಸಾತಿ ಪದತ್ಥಾವಬೋಧಸ್ಸ. ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ವಿಸೇಸುಪ್ಪತ್ತಿ. ವಾಕ್ಯಭೇದೇತಿ ವಾಕ್ಯವಿಸೇಸೇ. ಚಿತ್ತಪರಿತೋಸನಂ ಚಿತ್ತಾರಾಧನಂ. ಬುದ್ಧಿನಿಸಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯ ತೇಜನಂ ತಿಕ್ಖಭಾವಕರಣಂ. ನಾನಾವಾಕ್ಯವಿಸಯತಾಪಿ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ ಪದಾದೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಕಾಸನಸ್ಸ ಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಏಕವಾಕ್ಯವಿಸಯತಾಯ ಹಿ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ಸಙ್ಕಾಸನಾದಯೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಕ್ಖರಾದಿವಿಸಯಾ ಏವಾತಿ ನಿಯಮೋ ಸಿಯಾ. ಏತೇನಾತಿ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ನಾನಾವಾಕ್ಯವಿಸಯತ್ಥೇನ.

ಉಗ್ಘಟನಾದಿಅತ್ಥಾನೀತಿ ಉಗ್ಘಟನವಿಪಞ್ಚನನಯನಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ.

೧೦. ಉಪತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಸದ್ದಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪತಿಟ್ಠನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಯಥಾ ‘‘ಪದಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ನೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಪಟಿಪತ್ತಿದೇಸನಾಗಮನೇಹೀತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಗಮನದೇಸನಾಗಮನೇಹಿ. ‘‘ಕಿಚ್ಛಂ ವತಾಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ ಜಾಯತಿ ಚ…ಪೇ… ಜರಾಮರಣಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಜರಾಮರಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಮಹಾಗಹನಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ನಿಸಾನಸಿಲಾಯಂ ಫರಸುಂ ನಿಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಗಹನಂ ಛಿನ್ದಿತುಂ ಲೋಕನಾಥೋ ಞಾಣಫರಸುಂ ತೇಜೇನ್ತೋ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ಹೇತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಪಾಕಗತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾಧಿಗಮಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತೋ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ನಾನಾಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುಪದಧಮ್ಮವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಛತ್ತಿಂಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಯಂ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತೇಸಿ, ತಂ ‘‘ಮಹಾವಜಿರಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಮಾಪತ್ತಿಸಞ್ಚಾರಿಮಹಾವಜಿರಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೧೪೧) ಆಗತಂ, ತಂ ದೇವಸಿಕಂ ವಳಞ್ಜನಕಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಪುರೇಚರಾನುಚರಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಞಾಣವಜಿರಮೋಹಜಾಲಪದಾಲನ’’ನ್ತಿ, ತಂ ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮುನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ದೇಸನಾಯಾತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಇದಂ ಕರಣವಚನಂ. ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಅನ್ತೋನೀತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತೋ’’ತಿ ಆಹ.

ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೧೧. ಜಾತಿಲಿಙ್ಗಕಾಲಸಾಧನವಿಭತ್ತಿಸಙ್ಖ್ಯಾವಿಸೇಸಾದಿತೋ ಸದ್ದತೋ ಪದವಿಚಯೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಕರಿಯಮಾನೋ ಚ ಯಥಾಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯಾ ಏವ ಕತೋ ಸುಕತೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದಂ ನಾಮಪದಂ …ಪೇ… ಅಯಂ ಸದ್ದತೋ ಪದವಿಚಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸೋ ಪನಾಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ವತ್ತಬ್ಬಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ತಂತಂಪದವಚನೀಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಭೇದಂ ವತ್ವಾ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ವಿವರಿತ್ವಾ ಕಥನಂ.

ವಿಚಿಯಮಾನಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸಾತಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಪವತ್ತಸುತ್ತಪದಸ್ಸ. ‘‘ಸುತ್ತನ್ತರಪದಾನಿಪಿ ಪುಚ್ಛಾವಸೇನೇವ ಪವತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ನ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಪದ’’ನ್ತಿ. ಏಕಸ್ಸೇವ ಪದಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಅತ್ಥಾನಂ ಉದ್ಧಾರೋ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋ. ಏಕಸ್ಸೇವ ಪನ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮ್ಭವನ್ತಾನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಪದಾನಂ ಉದ್ಧಾರೋ ಪದುದ್ಧಾರೋ. ಸಬ್ಬೇ ಹಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ಸುತ್ತೇ ಲಬ್ಭಮಾನೇ ಸಬ್ಬೇ ಪದತ್ಥೇ. ನವ ಸುತ್ತನ್ತೇತಿ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿವಸೇನ ನವಪ್ಪಕಾರೇ ಸುತ್ತಸ್ಮಿಂ ಆನೇತ್ವಾ ವಿಚಿನತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ನವ ಸುತ್ತನ್ತೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪವಿಚಯಲಕ್ಖಣೇನ ಹಾರೇನ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದೀನಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ನವಪ್ಪಕಾರಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ವಿಚಿನತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿಕೇ’’ತಿಆದಿ.

‘‘ಕೋಸಲಾನಂ ಪುರಾ ರಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಕಾ (ಸು. ನಿ. ೯೮೨) ಛಪಞ್ಞಾಸ ಗಾಥಾ ವತ್ಥುಗಾಥಾ. ‘‘ಪಾರಾಯನಮನುಗಾಯಿಸ್ಸ’’ನ್ತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೧೩೭ ಆದಯೋ) ಪನ ಆದಿಕಾ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಗಾಥಾ ಅನುಗೀತಿಗಾಥಾ. ಇದಂ ನಾಮಂ ಕತನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪಾರಾಯನ’’ನ್ತಿ ನಾಮಂ ಕತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾರಂ ಗಮನೀಯಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ‘ಪಾರಾಯನನ್ತ್ವೇವ ಅಧಿವಚನ’’’ನ್ತಿ (ಸು. ನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾ; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾ ೧೪೯ ಆದಯೋ). ಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗಸ್ಸ ದೇಸನಾಕಾಲೇ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ಅತ್ತನೋ ಬುದ್ಧಿಯಂ ವತ್ತಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ಏವಮಾಹಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ಅಯನ್ತಿ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾ, ಏಕಂಸೇನ ವಾ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾ, ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಯೋಗ್ಗಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಠಪನೀಯಾತಿ ಠಪೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕರಣೀಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಯನ್ತರಪರಿಚಯೇನ ನಿವಾರಣಧಮ್ಮಂ ಪತಿ ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದೋ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನ’’ನ್ತಿ. ಪಕತಿಯಾ ಪನ ನಿವಾರಣಧಮ್ಮಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಞಾತುಕಾಮತಾಯ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಯ ಪುಚ್ಛಾಪಿ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಲೋಕಸ್ಸ ನಿವಾರಣಾದೀನಿ ಅಜಾನನ್ತೇನಾ’’ತಿ.

ಏಕವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಹಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಗಹಣತೋ.

ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿವಟ್ಟಪಕ್ಖೇ ಠಿತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ, ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಅರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಲೋಕೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಕಾಳಪಕ್ಖಚಾತುದ್ದಸೀಘನವನಸಣ್ಡಮೇಘಪಟಲಚ್ಛಾದನಅಡ್ಢರತ್ತೀನಂ ವಸೇನ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ. ವಿವಿಚ್ಛಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಹೇತೂ’’ತಿ. ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಂ ‘‘ಜಪ್ಪಾಭಿಲೇಪನಂ ಅಸ್ಸ ಬ್ರೂಮೀ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಜಪ್ಪಾ ತಣ್ಹಾ ಅಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ಸಬ್ಬಸೋವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅನ್ವಯತೋ, ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಚ ಸಾತಿಸಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನೀವರಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ದೂರೇ ಸನ್ತೋ ಪಕಾಸನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೦೪; ನೇತ್ತಿ. ೧೧), ರತ್ತೋ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೧೧, ೨೭) ಗಾಥಾದ್ವಯೇನಾಪಿ ಅನುಗೀತಿವಿಚಯಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ರೂಪಾವಚರಾತಿ ರೂಪಾವಚರಸತ್ತಾ. ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾಯ ಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಮುಚ್ಚನಂ. ತಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಗಹಣೇನ.

ಏಕಾಧಾರನ್ತಿ ಏಕವತ್ಥು ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ. ನಿವಾರಣಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಪಿಧಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದೋತಿ ಅತ್ಥದ್ವಯಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಿತತ್ತಾ ‘‘ಅನೇಕಾಧಾರಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿವಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಂವರಂ…ಪೇ… ಪಿಧಿಯ್ಯನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೦೪೧; ಚೂಳನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩). ತಸ್ಸತ್ಥೋ ‘‘ನಿವಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ, ಸಂವರಂ, ಪಿಧಾನಞ್ಚ ಕಥೇಹೀ’’ತಿ.

‘‘ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೋತಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಸುದ್ಧಿ, ‘‘ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಸುದ್ಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಚ್ಛಾಯ ದುವಿಧತ್ಥವಿಸಯತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘ಏವ’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ವೋದಾಯತಿ…ಪೇ… ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ’’ತಿ.

ದಿಟ್ಠಿಮಾನಾವಿಜ್ಜಾಸೋತಾಪಿ ತಣ್ಹಾಸೋತಾನುಗಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅನುರೋಧವಸೇನಾ’’ತಿ. ಉಪಚಾರವಸೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸಿತುಪಚಾರವಸೇನ. ಸಬ್ಬಸ್ಮಾತಿ ಚಕ್ಖುತೋ ಯಾವ ಮನತೋತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಾ ದ್ವಾರತೋ. ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನಾತ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯನಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸನಉನ್ನಮನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನ.

ತಮೇವ ಸತಿನ್ತಿ ಯಾಯಂ ಸತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸೋತಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ತಮೇವ ಸತಿಂ. ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸೋತಾನಂ ಸಂವರಂ ಪಿಧಾನಂ ಬ್ರೂಮಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪಿಧಾಯಿಕಾಪಿ ಸತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪಞ್ಞಾನುಗಾ, ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಮೇವೇತ್ಥ ಅಧಿಕಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಯೇತೇ ಪಿಧೀಯರೇ’’ತಿ.

ಸಂವರಪಿಧಾನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಂವರಸದ್ದೇನ ನಿವಾರಣಂ ವುತ್ತಂ.

ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಅನಧಿಗತೇ ಯಂ ಯಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹಂ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇ ತಂ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನಾಮರೂಪೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸಹೇವಾ’’ತಿ. ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾತಿ. ಅನುಸನ್ಧೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅನುಸನ್ಧಿ, ಇಧ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ.

ಸಹ ವಿಸಯೇನ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏವ ವಿಸಯೋ. ಪಹಾತಬ್ಬಸಭಾವಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ. ‘‘ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ತಣ್ಹಾ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೩, ೫೭) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಪಹಾಯಕಸಭಾವಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ, ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ ನಿರೋಧಸಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹ ವಿಸಯೇನ…ಪೇ… ಸಚ್ಚೇಸೂ’’ತಿ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಸಮುದಯೋ ದ್ವೀಸು ಭೂಮೀಸು ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ ಆರದ್ಧಂ, ‘‘ದಸ್ಸನೇನ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಭಾವನಾಯ ಸತ್ತ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಪಹೀಯನ್ತೀ’’ತಿ ಪನ ವಿಭಾಗವಚನಮೇವ ವತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಹಾಯಕವಿಭಾಗಮುಖೇನ ಪಹಾತಬ್ಬವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ.

ನಿರವಸೇಸಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಇತರೇ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತರೇಹಿ ಪನ ನಿರವಸೇಸ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಟ್ಟಪ್ಪಭೇದೇನ ತೇಧಾತುಕೇ ಭವತ್ತಯೇ. ಸಂಯೋಜನವಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬದಾ ಯೋಜನವಸೇನ ಬನ್ಧನವಸೇನ.

೧೨. ಅಗ್ಗಫಲಞಾಣತಾಯ ಏಕಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಖಯಾನುಪ್ಪಾದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಫಲವೋಹಾರೇನ ದ್ವೇ ನಾಮಾನಿ ಲಭತಿ.

ಸೋಮನಸ್ಸನಾಮಲಾಭೋ ಇಮಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕೇತೇನಾತಿ ತದತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಖಯೇ…ಪೇ… ಸಮಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ.

೧೩. ತಗ್ಗಹಣೇನೇವಾತಿ ಫಸ್ಸಪಞ್ಚಮಕಪಞ್ಚರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ. ಸಹಚರಣಾದಿನಾತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಚೇವ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾದಿನಾ ಚ. ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಹಿತತಾ ಅವಿಸಿಟ್ಠತಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಭಾಗೇನ ಗಹಣೀಯಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ.

ಕಥಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಸಮಾಧಿನಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ.

ಪದಹತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪಧಾನಂ, ವೀರಿಯಂ. ತೇತಿ ವೀರಿಯಸಙ್ಖಾರಾ. ಏಕರಸೇನಾತಿ ಯಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಏಕರಸಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಏಕರಸಭಾವೇನ ಸರಣತೋ ಪವತ್ತನತೋ. ತಥಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ಸುಟ್ಠು ವತ ವೀರಿಯಂ ವಾಹೇಸೀತಿ ಯೋಗಿನಾ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತಬ್ಬತೋ ತದುಪಗವೀರಿಯವಾಹನಟ್ಠೇನ ‘‘ಸಮ್ಪಹಂಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಮೇ…ಪೇ… ಹೇತುಭಾವತೋ’’ತಿ.

ಇದ್ಧಿಸದ್ದಸ್ಸ ಪಠಮೋ ಕತ್ತುಅತ್ಥೋ, ದುತಿಯೋ ಕರಣತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಪಾದಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕೋ ಕರಣತ್ಥೋ ಏವ. ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಚ ಇದ್ಧೀ ವುತ್ತಾ, ನ ಚ ಇಜ್ಝನ್ತಿ. ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಚ ಇದ್ಧೀ ಪಜ್ಜನಕರಣೇನ ಪಾದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಪಠಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ’’ತಿ ಕಥಂ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಥಾ ಇದ್ಧಿಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಾ ಬುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಾ ಇದ್ಧಿ ಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕರಣಾನಂ ನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ದುತಿಯೇನ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ’’ತಿ ಕಥಂ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಚೇ? ಸಕ್ಕಾ, ಪಾದಸ್ಸ ಇಜ್ಝಮಾನಕೋಟ್ಠಾಸ ಇಜ್ಝನಕರಣೂಪಾಯಭಾವತೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಪಠಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ, ದುತಿಯೇನ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ಏವಂ ಯೋಜನತೋ. ಕಥಂ? ಅನನ್ತರತ್ಥೋ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ ಇಧ ಪಠಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತತೋ ಪುರಿಮೋ ದುತಿಯೋತಿ.

‘‘ಛನ್ದಂ ಚೇ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿ’’ನ್ತಿಆದಿ (ವಿಭ. ೪೩೨) ವಚನತೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ಅಧಿಪತಿಸದ್ದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಅಧಿಪತಿಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನೇವ ಪನ ‘‘ಛನ್ದಹೇತುಕೋ, ಛನ್ದಾಧಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೪೩೧) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಂ ಪನ ಛನ್ದಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸದ್ಧಾಸೀಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸದ್ಧಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಇದಂ ಪಧಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ವೀರಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ವೀರಿಯಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಸಹಿತಂ ಏಕವಚನೇನ ವತ್ವಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಾಗೇನ ಚ ‘‘ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಪಧಾನಭೂತಾ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಏವಂ ಸಮಾಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾದಿನಿವತ್ತನತ್ಥಞ್ಚೇತ್ಥ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣಂ. ಅಥ ವಾ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವೀರಿಯಂ. ತತ್ಥ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಪಧಾನಭೂತಾ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೪೩೫) ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವೀರಿಯಂ ಆಗತಂ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಂ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಂ ‘‘ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ವೀರಿಯಸಮಾಧೀ’’ತಿ, ದುತಿಯಂ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ದ್ವೇ ಏವ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗಾನಿ ಸಮಾಧಿ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಚ. ಛನ್ದಾದಯೋ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಿ. ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಪನ ಪಧಾನವಚನೇನೇವ ವಿಸೇಸಿತೋ, ನ ಛನ್ದಾದೀಹೀತಿ ನ ಇಧ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿತಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ವೀರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಠಿತಮೇವ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗವಸೇನ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರವಚನೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಾಪಿ ದ್ವೀಹಿ ವೀರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಸಮಾಧಿ ತಥಾ ವಿಸಿಟ್ಠೇನೇವ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ, ಸೇಸಧಮ್ಮಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ವಿಸೇಸನಭಾವೋ ಚ ಛನ್ದಾದೀನಂ ತಂತಂಅಪಸ್ಸಯನವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿ…ಪೇ… ಇದ್ಧಿಪಾದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯತ್ಥೇಪಿ ಪಾದಸದ್ದೇನ ಉಪಾಯತ್ಥೇನ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನೀಯೇ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೪೫೭) ಛನ್ದಾದೀನಮೇವ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ. ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಚ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ – ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೪೬೨) ಆರಭಿತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಛನ್ದಾದೀನಂಯೇವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ವಿಭತ್ತೋ. ಉಪಾಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಹಿ ನಿಸ್ಸಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನಂ ಕತಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾವ ನ ಹೋತೀತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಸೇನ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತದಙ್ಗಸಮುಚ್ಛೇದನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತತ್ತಂ ವತ್ವಾ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಅವಚನಂ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿ…ಪೇ… ಇದ್ಧಿಪಾದಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೪೩೨) ಭಾವೇತಬ್ಬಾನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಭಾವಿತಿದ್ಧಿಪಾದಸ್ಸ ಹಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಾ ಫಲಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ.

ವೋಸ್ಸಗ್ಗಸದ್ದೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗತ್ಥೋ, ಪಕ್ಖನ್ದನತ್ಥೋ ಚಾತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗಸ್ಸ ದುವಿಧತಾ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನಾತಿ ತದಙ್ಗಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಕಾರೇನ, ತನ್ನಿನ್ನಭಾವಾರಮ್ಮಣಪ್ಪಕಾರೇನ ಚ. ಪರಿಣಮನ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಕ್ಖಣೇ.

೧೪. ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನನಾನಾವಜ್ಜನವೀಥೀಸು ಪವತ್ತಉಪಚಾರಪಞ್ಞಾಯ. ಅಧಿಗಮಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಪ್ಪನಾಪಞ್ಞಾಯ. ಪುನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ನಾನಾವಜ್ಜನುಪಚಾರಪಞ್ಞಾಯ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಪಞ್ಞಾಯ ವಾ. ಉಪಚಾರಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಏಕಾವಜ್ಜನೇ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾ ಪವತ್ತಉಪಚಾರಪಞ್ಞಾಯ.

ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋಪೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಿಚಯೋಪಿ. ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ, ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ ಚಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಗಮನೇನ.

೧೫. ಸೇಖೇ ಅಸೇಖೇತಿ ಸೇಕ್ಖೇ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇ, ಅಸೇಕ್ಖೇ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇ. ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಪ್ಪಹಾನೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪುರೇಚಾರಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇ, ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಯಂ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಯಂ ಅನಿಚ್ಚೇ ದುಕ್ಖೇ ಅನತ್ತನೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಪಠನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ.

ಸೇಸಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮಾತಿ ಗೇಧತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಬ್ಬವೋದಾನಧಮ್ಮಾ ಚ. ಅಭಾವೇನಾತಿ ಅಭಾವನೇನ ಅಭಾವಕರಣೇನ.

ಪಯೋಗಪರಕ್ಕಮನ್ತಿ ಭುಸಂ ಯೋಗೋ ಪಯೋಗೋ, ಪಯೋಗೋವ ಪರಕ್ಕಮೋ ಪಯೋಗಪರಕ್ಕಮೋ, ಚಿತ್ತಂ. ಉಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಪತಿತುಂ ಅದೇನ್ತೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಉದ್ಧಂ ಖಿಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ. ಪಧಾನವೀರಿಯನ್ತಿ ಅಕುಸಲಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಟ್ಠೇನ ಉತ್ತಮವೀರಿಯಂ. ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ‘‘ಆಸೇವಮಾನೋ ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಾತಿ ಅವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಭೂಮಿಲದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾಧಿಗ್ಗಹಿತಾವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾಸಮುಗ್ಘಾಟಿತುಪ್ಪನ್ನಾನಂ.

೧೬. ‘‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಸದ್ಧಾದಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಪಾಳಿಯಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಸುಭಾನುಪಸ್ಸನಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಸುನಿಗ್ಗಹಿತೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ’’ತಿ. ಸಮಾಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಮ್ಪಿ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನವಜ್ಜಸುಖಪದಟ್ಠಾನೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ವೀರಿಯಚ್ಛನ್ದೋ ಖನ್ತಿಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಕಾರಕಧಮ್ಮಾಸೇವನಂ ವಿಯ ಅನುಪಕಾರಕಧಮ್ಮಪರಿವಜ್ಜನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞಾನಿಸೇವನೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಧಿಆದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ.

೧೭. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ದೇಸನಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಲೋಕೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಮಹಗ್ಗತಧಮ್ಮೇಸು ಠಾನಂ ತಂಸಮ್ಪಾದನಾವ. ತಥಾ ಸೇಸೇಸು. ವಡ್ಢಿಯಮಾನೇಸೂತಿ ಯಥಾ ವಿಮುತ್ತಿಂ ಪರಿಪಾಚಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಬ್ರೂಹಿಯಮಾನೇಸು.

ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣತೋ, ಪಚ್ಚಯತೋ ಚ ಪರಿಜಾನನಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ. ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯವಿಭಾವನಾ ಇಧ ‘‘ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವನಾ…ಪೇ… ಪರಿಞ್ಞಾ ಚಾ’’ತಿ. ದಸ್ಸನತ್ಥಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ದಸ್ಸನಪರಿಞ್ಞಾ, ಭಾವನತ್ಥಾ ಪರಿಞ್ಞಾ ಭಾವನಾಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದೀತಿ ಕಕ್ಖಳಾದಿಫುಸನಾದಿ. ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ, ಠಿತಸ್ಸ ಅಭಿಜಾನನಹೇತು ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥೋತಿ ಫಲಂ. ನಯೋತಿ ವುತ್ತನಯೋ.

‘‘ಯಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಚತುನಯಕೋವಿದೋತಿ ಏಕತ್ತನಾನತ್ತಾದಿನಯಚತುಕ್ಕೇ ನಿಪುಣೋ. ದೇಸನಾಯುತ್ತಿಕುಸಲೋತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನಾವಿಧಿಮ್ಹಿ ಕುಸಲೋ.

ಸದಿಸೀ ಕಾತಬ್ಬಾ ಸಂಸನ್ದನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆನೇತಬ್ಬಾ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಇಮಾಯ ದೇಸನಾಯ ಏವಂ ಸಂಸನ್ದತೀ’’ತಿ. ಅತ್ಥತೋ ಅಪೇತನ್ತಿ ಅಯುತ್ತತ್ಥಂ. ಅಸಮ್ಬನ್ಧತ್ಥನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಪದತ್ಥಂ. ನನು ಪಟ್ಠಾನವಿಚಾರೋ ನಯವಿಚಾರೋ ವಿಯ ಹಾರೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ ವಿಚಾರಣನ್ತರೋತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಇಧ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ಇಧ ಸುತ್ತವಿಚಯೇ ಸುತ್ತತ್ಥವಿಚಾರಭಾವತೋ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೋ, ಏತೇನ ವಾ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಹಾರನ್ತೋಗಧಭಾವದಸ್ಸನೇನೇವ ಮೂಲಪದಾನಂ ವಿಯ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪದತ್ಥನ್ತರಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸುತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪದೇತಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಂ ಗಾಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ತಬ್ಬಿಚಯೇನಾತಿ ಪುಚ್ಛಾದಿವಿಚಯೇನ, ಅಸ್ಸಾದಾದಿವಿಚಯೇನ ಚ.

ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೧೮. ಏವಮೇತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಪನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಗಹೇತಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಾನಂ ವಿಜಹನಗ್ಗಹಣತ್ಥಾಯ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಿವಿಚಾರಣಾಯಂ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬೇಸು ತಾವ ಪಠಮಂ ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅತಥಾಕಾರೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಾ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ವಿಸಯೋ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ವಾಮಂ ಮುಞ್ಚ, ದಕ್ಖಿಣಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೪೯೮; ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೧.೧೪; ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೨೧೩). ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಭಾವತೋ ಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ಸುತ್ತತ್ಥೇ ವಿವೇಚಿತೇ ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಚ ಅವಸಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಸ್ಸ ಸತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀ’ತಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ, ‘ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛತೀ’ತಿ ಯುಜ್ಜತಿ ದೇಸನಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೨೧).

ಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣೇನ ಅಯಥಾಸಭಾವತೋ ವಿವೇಚಿತ್ವಾ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಹಣಕಾರಣಾನಿ ಕಥೇನ್ತೋ ‘‘ಮಹನ್ತಾ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಹಾಪದೇಸಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾದಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ. ಪತಿಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಸಾಧನಾನಿ. ಸೇಸೇಸೂತಿ ಸಙ್ಘಾಪದೇಸಾದೀಸು. ಪಠಮತ್ಥೋ ಏವ ಹಿ ಇಧ ಪಾಳಿ ಆಗತೋ, ವಿನಿಚ್ಛಯನೇ ಕಾರಣಂ ಮಹಾಪದೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸುತ್ತೋತರಣಾದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸುತ್ತಾನೋತರಣಾದಿಪಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ. ಸುತ್ತೋತರಣವಿನಯಸನ್ದಸ್ಸನಾನಿ ಹಿ ಕೇನಚಿ ಯಥಾಭತಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯನೇ ಕಾರಣಂ. ಸುತ್ತಾನೋತರಣವಿನಯಾಸನ್ದಸ್ಸನಾನಿ ‘‘ಅಧಮ್ಮೋ’’ತಿ. ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಯದಿ ಯಥಾಭತಸ್ಸ ಗನ್ಥಸ್ಸ ಸುತ್ತವಿನಯೇಹಿ ಸಂಸನ್ದನಂ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ, ಅಸಂಸನ್ದನಂ ‘‘ಅಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಾರಣಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಪದೀಯತಿ ಞಾಪೀಯತಿ ಧಮ್ಮೋ ಏತೇಹೀತಿ ಸಮ್ಪದಾಯಾ, ಅಕ್ಖಾತಾರೋ.

ವಿನೀಯನ್ತಿ ರಾಗಾದಯೋ ಏತೇನಾತಿ ವಿನಯೋ, ಕಾರಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ರಾಗಾದಿವೂಪಸಮನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನ ತಂ? ಸಾಧಿಟ್ಠಾನಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದಿಧಮ್ಮಾ. ಯೇ ಪರತೋ ‘‘ತೇಚತ್ತಾಲೀಸಂ ಬೋಧಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೨೪) ವಕ್ಖತಿ.

ವಿನಯಮಹಾಪದೇಸಾ ಕಪ್ಪಿಯಾನುಲೋಮತೋ ಅನುಲೋಮಕಪ್ಪಿಯಂ ನಾಮ, ತಂಸದಿಸತಾಯ ಸುತ್ತನ್ತಮಹಾಪದೇಸಾಪಿ ಅನುಲೋಮಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವೋಹಾರೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಅನುಲೋಮಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪವತ್ತಾ ಭಗವತೋ ಪಕಿಣ್ಣಕದೇಸನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ, ಸಾ ಪನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಸಙ್ಗಾಯಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾನುರೂಪೇನ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ಆರೋಪಿತತ್ತಾ ಆಚರಿಯವಾದೋ ನಾಮ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಚರಿಯವಾದೋ ನಾಮ ಅಟ್ಠಕಥಾ’’ತಿ. ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹೋ ಏವ ಹಿ ಬುದ್ಧವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತೋ ಕಥಾಮಗ್ಗೋ ಪಚ್ಛಾ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯೇಹಿ ಮಹಾಥೇರೇಹಿ ಸೀಹಳಭಾಸಾಯ ಠಪಿತೋ. ಅತ್ತನೋಮತಿ ಥೇರವಾದೋ. ಸಮೇನ್ತಮೇವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಪಾಳಿಯಾ ಸಂಸನ್ದತಿ, ಏವಂ ಮಹಾಪದೇಸತೋ ಅತ್ಥಾ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪಮಾದಪಾಠವಸೇನ ಆಚರಿಯವಾದಸ್ಸ ಕದಾಚಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅಸಂಸನ್ದನಾಪಿ ಸಿಯಾ, ಸೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸುತ್ತೇನ ಸಮೇನ್ತೋ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ.

ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಪದೇಸೇಹಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಇದಾನಿ ತಂ ಅವಿರುಜ್ಝನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇನ ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸುತ್ತೋತರಣಾದಿ ಏವ ಹೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ. ತಸ್ಸ ಚ ಅನೇಕಾಕಾರತಾಯ ‘‘ಪಕಾರೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ಸುತ್ತೇ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಆಭತೇನಾತಿ ಆನೀತೇನ. ಸುತ್ತತೋತಿ ಸುತ್ತನ್ತರತೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಕೇನಚಿ ಪಸಙ್ಗೇನ ಸುತ್ತನ್ತರತೋ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಆನೀತೇನ ಸುತ್ತಪದೇನ ಸುತ್ತೋತರಣಾದಿನಾ, ಕಾರಣಪ್ಪಕಾರೇನ ಚ ಚತುಮಹಾಪದೇಸಾವಿರೋಧೇನ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ಸುತ್ತೇ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಅತ್ಥಜಾತಂ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇನ…ಪೇ… ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯುತ್ತಿಹಾರಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ಅಯಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಇಮಿನಾ ಹಾರೇನ ವಕ್ಖಮಾನನಯೇನ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಂ ಕತ್ವಾ ತಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಹಾರಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲಕ್ಖಣಞ್ಹೇತಂ ಯುತ್ತಿಗವೇಸನಾಯ, ಯದಿದಂ ಯುತ್ತಿಹಾರೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹಾರಾನಂ, ಯಾ ಭೂಮೀ, ಯೋ ಚ ಗೋಚರೋ ತೇಸಂ. ‘‘ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಪರಿಕ್ಖಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೪), ‘‘ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೨೦) ಚ.

೧೯. ಯದಿ ವಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ಪದಾನಿ ಏಕಂ ಅತ್ಥಂ ಅಭಿವದನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

೨೦. ಜರಾಯಂ ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಠಿತಸ್ಸ ಯಂ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋ, ಅಯಂ ಜರಾ ನಾಮ. ಖಣಿಕಮರಣಂ ಖಣಿಕನಿರೋಧೋ. ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಖನ್ಧಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ.

ಕೇವಲಸ್ಸಾತಿ ಜರಾಯ ಅಮಿಸ್ಸಸ್ಸ. ಅಞ್ಞಾವ ಜರಾ, ಅಞ್ಞಂ ಮರಣನ್ತಿ ‘‘ಪಟಿಞ್ಞಾತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ದಿಟ್ಠತ್ತಾ’’ತಿ ಹೇತು. ಯಥಾ ತಂ ದೇವಾನನ್ತಿ ಸದಿಸೂದಾಹರಣಂ, ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣಂ ಪನ ಇದ್ಧಿಪಾದಾದಯೋ, ಅನ್ವಯಬ್ಯತಿರೇಕಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ತೇಹೀತಿ ಜರಾಮರಣೇಹಿ.

‘‘ಜೀರಣಭಿಜ್ಜನಸಭಾವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲೇಸೇನ ತಣ್ಹಾಜರಾಮರಣಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಂ ಯೋಜೇತಿ. ಯದಿಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ತಣ್ಹಾ, ಅಞ್ಞಾ ಜರಾ, ಅಞ್ಞಂ ಮರಣ’’ನ್ತಿ ಸಿದ್ಧೋವಾಯಮತ್ಥೋ, ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ಇದ’’ನ್ತಿಆದಿ, ತಥಾಪಿ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಪರಿಹಾರಾಯಂ ಚೋದನಾತಿ ಅಜ್ಝಾರುಳ್ಹಂ ತತ್ಥ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಿ ಚ ಯಥಾ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಪಾಳಿಪವತ್ತಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಿ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏತೇಸನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಜರಾಮರಣಾನಂ.

‘‘ಇಮಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚ ಕೇಚಿ ಪಠನ್ತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನತೋಪಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಮ್ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಮೇವ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸಲ್ಲೋತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮೇಸನ್ತಿ ಸಲ್ಲಧೂಪಾಯನಾನಂ. ಇಚ್ಛಾವಿಪರಿಯಾಯೇತಿ ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭೇ, ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ವಾ. ಇದಮ್ಪಿ ಸಮತ್ಥನಂ ಹೋತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸ್ಸ ಅಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯತಿರೇಕದಸ್ಸನಭಾವತೋ. ಜರಾಮರಣವಿಪರಿಯಾಯೇತಿ ಜರಾಮರಣೇ ಅಸತಿ. ನ ಹಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಜರಾಮರಣಾಭಾವೇ ತಣ್ಹಾ ನ ಹೋತೀತಿ.

ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾತಿ ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಾ, ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ವುತ್ತಾ. ಯಂ ಇದಂ…ಪೇ… ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ವಾ ಅಭಿಲಪನನ್ತಿ ಏವಂ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿಸೇಸೋತಿ ಅಯಂ ಏತಾಸಂ ಇಚ್ಛಾತಣ್ಹಾನಂ ಪಕತಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸೇಸೋ. ‘‘ದ್ವೀಹಿ ನಾಮೇಹೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ಯದಿಪಿ ಏವನ್ತಿ ಕಾಮಂ ವಿಸಯವಿಸೇಸೇಸು ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೇನ ಇಚ್ಛಾತಣ್ಹಾನಂ ಅತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ಭೇದಮತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಭಾವತೋ ಪನ ಭೇದೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾಪೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಕಾಮೇನ್ತಿ. ತಣ್ಹಾಯನಾ ಪಾತುಕಾಮತಾ. ಸನ್ತಾಪನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪರಿದಹನಭಾವೇನ. ಆಕಡ್ಢನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅವಹರಣಟ್ಠೇನ. ಸರಿತಾನೀತಿ ರಾಗವಸೇನ ಅಲ್ಲಾನಿ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಪೀತಿವಸೇನ ಸಿನಿದ್ಧಾನಿ ಸಿನೇಹಿತಾನಿ. ವಿಸತ್ತಿಕಾತಿ ವಿತ್ಥತಾ ರೂಪಾದೀಸು ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇಸು ಬ್ಯಾಪನವಸೇನ. ವಿಸಟಾತಿ ಪುರಿಮವೇವಚನಮೇವ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ಟ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ವಿಸಾಲಾತಿ ವಿಪುಲಾ. ವಿಸಕ್ಕತೀತಿ ಪರಿಸಕ್ಕತಿ ಸಹತಿ. ರತ್ತೋ ಹಿ ರಾಗವತ್ಥುನಾ ಪಾದೇನ ತಾಳಿಯಮಾನೋಪಿ ಸಹತಿ. ‘‘ಓಸಕ್ಕನಂ, ವಿಪ್ಫನ್ದನಂ ವಾ ವಿಸಕ್ಕನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅನಿಚ್ಚಾದಿಕಂ ನಿಚ್ಚಾದಿತೋ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ವಿಸಂವಾದಿಕಾ ಹೋತಿ. ವಿಸಂಹರತೀತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಕಾಮೇಸು ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿಮುಖಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಂಹರತಿ ಸಂಖಿಪತಿ. ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಹರತಿ, ವಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ವಿಸಮೂಲಾ, ವಿಸಂ ವಾ ದುಕ್ಖಾದಿಭೇದಾ ವೇದನಾ ಮೂಲಂ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಸಮೂಲಾ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯತ್ತಾ ವಿಸಂ ಫಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಫಲಾ. ರೂಪಾದಿದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಪರಿಭೋಗೋ ಏತಾಯ, ನ ಅಮತಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಪರಿಭೋಗಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಧಾನೋ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ವಿಸತಾ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಸಿನೇಹನಂ ಪೇಮಕರಣಂ. ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಂಯೋಜನಟ್ಠೇನ. ಆಸೀಸನಟ್ಠೇನಾತಿ ಇಚ್ಛನಟ್ಠೇನ. ಅಭಿನನ್ದನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದನಟ್ಠೇನ, ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಟ್ಠೇನ ವಾ.

೨೧. ಅನಭಿರತೀತಿ ಉಕ್ಕಣ್ಠಾ. ಞಾಣನಿಬ್ಬಿದಾತಿ ನಿಬ್ಬಿದಾನುಪಸ್ಸನಾ. ಯಥಾ ಚ ದುಕ್ಖೂ…ಪೇ… ಚಾರೇಸು ಯುತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ಸುಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾದಯೋ. ಯೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಭಬ್ಬೋ, ತಸ್ಸ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾಯೋಗ್ಯಸ್ಸ ವಿಯ ಕರಿಯಮಾನಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ವಿಸೇಸಾವಹಾ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾ ನ ಯುತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ರಾಗಚರಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ. ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ತಥಾ ತಥಾ ಕಾಮಾನಂ ಆದೀನವಂ, ಓಕಾರಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಂ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಆನಿಸಂಸಞ್ಚ ಅವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಆದಿತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಥಾವ ಕರಿಯಮಾನಾ ನ ವಿಸೇಸಾವಹಾ ಹೋತಿ ಆಸಯಸ್ಸ ಅಸೋಧಿತತ್ತಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ… ದೇಸನಾ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಪದೇಸುಪೀತಿ ಯಥಾ ‘‘ರಾಗಚರಿತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ರಾಗಚರಿತಕೋಟ್ಠಾಸವಸೇನ ಪಾಳಿಯಂ ದೇಸನಾಯ ಅಯುತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ದೋಸಚರಿತಕೋಟ್ಠಾಸಾದೀಸುಪಿ ‘‘ದೋಸಚರಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಸುಭಂ ದೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಮತ್ಥೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯುತ್ತಿಹಾರೇ ಅಯುತ್ತಿನಿದ್ಧಾರಣಾ ಕತಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಸೇಸೇಸುಪಿ ದೋಸಚರಿತಾದಿವಸೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಸು ಅಯುತ್ತಿಗವೇಸನೇಸು ಅಯಮೇವ ಉಪಾಯೋ. ಅನುಲೋಮಪ್ಪಹಾನ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ.

‘‘ಯಾವತಿಕಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಯುತ್ತಿಹಾರಸ್ಸ ಮಹಾವಿಸಯತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯಂ ಮಹಾವಿಸಯೋತಿ? ಯುತ್ತಿವಿಚಾರಭಾವತೋ, ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಾನಾನಯನಿಪುಣಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿ ಆಹ.

ಅಪರಭಾಗೇತಿ ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ. ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಭಾಗಸ್ಸ ಅಪರಿಹೀನತಾವಚನತೋ ಅಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸತೋ’’ತಿ. ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋ ಏವಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಏವ.

ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಭಾವತೋ ದಿಟ್ಠಿಮಞ್ಞಿತಸ್ಸ. ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ವಿತಕ್ಕಂ ಜಿಗುಚ್ಛನ್ತಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಆಸನ್ನಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾಪಿ ವಿತಕ್ಕಾರಮ್ಮಣಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಪಗೇವ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಧಮ್ಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಕರಣತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಸಹಗತಸದ್ದೋ’’ತಿ.

ಏವಂ ಯುತ್ತಿಹಾರಲಕ್ಖಣಂ ಆಗಮತೋ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತವಿಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಆಗಮಾನುಗತಾಯ ಯುತ್ತಿಯಾಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಗುಣಮುಖೇನ ದೋಸವಿಭಜನಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಯುತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೨. ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ, ತೇನ ಯೇ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ, ಯೇ ಚ ತೇಸಂ ಕಾರಣಭೂತಂ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಯಾಥಾವಅಸಮ್ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕತ್ಥ ಪನ ಸೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಜಾತಿಯನ್ತಿ ಪೇಮನೀಯಸಭಾವಂ. ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪದಾತಿ ಪಮಾದಾಪತ್ತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ ವಾ. ಏಕವಾರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಚೇತನಾ ವೇರಪ್ಪಸವನತೋ ದೋಸಸ್ಸ, ಏಕವಾರಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಪಮಾದಾಪತ್ತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಭಿನಿವೇಸೋ ವಾ ಮೋಹಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ನಯತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದೋಸಸ್ಸ…ಪೇ… ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ. ನಿಮಿತ್ತತ್ಥಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಂ, ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಂ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸನಿಮಿತ್ತಂ. ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಹತ್ಥಪಾದಹಸಿತಕಥಿತಾದಿ. ಫಸ್ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ, ತಂಭಾವೋ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯತಾ. ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ತಣ್ಹಾ.

ವತ್ಥೂನಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ವತ್ಥುಅವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ವಿಸಯಸಭಾವಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿ. ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏಕದೇಸುಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ, ವಣ್ಣಗನ್ಧರಾಗಿಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ವಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ವಿನೀಲಕವಿಪುಬ್ಬಕಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಾ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸಾ ನಿಬ್ಬಿದಾಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಿದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಬ್ಬಿದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪರಿತಸ್ಸನತೋ ವಿಸೇಸೇತುಂ ‘‘ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತಂ. ತಥಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಿದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನಂ.

ಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಿಯಾ ವಿದೇಹರಞ್ಞೋ ಧೀತಾಯ ರುಚಾಯ ಜಾತಿಸ್ಸರಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಅಹೋಸಿ, ನ ಪನ ಅಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯತೋ, ಅಯೋನಿಸೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸೇವ ರಞ್ಞೋ ಸೇನಾಪತಿನೋ ಅಲಾತಸ್ಸ ಬೀಜಕಸ್ಸ ದಾಸಸ್ಸಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಚ…ಪೇ… ಉದಾಹರಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋತಿ ಪಸಾದೋ. ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಾವಿಲಭಾವಲಕ್ಖಿತೋ ಅವತ್ಥಾಭೇದೋ. ಆಯತನಗತೋತಿ ಠಾನಗತೋ, ರತನತ್ತಯವಿಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೇನ ವಿನಾ ಸಭಾವಸಿದ್ಧಮೇವ ಪದಟ್ಠಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚ ಠಾನೇ ಪಾಳಿಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪರೋ ನಯೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಸ್ಸಾದಮನಸಿಕಾರೋ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಲಕ್ಖಣೋ ವುತ್ತೋ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಅತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಲೋಭವಸೇನ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಉಪಪತ್ತಿ ಏವ ಓಪಪಚ್ಚಯಂ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಓಪಪಚ್ಚಯಿಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಪತ್ತಿಭವಭಾವೇನಾ’’ತಿ. ವವತ್ಥಿತಭಾವೋತಿ ವವತ್ಥಿತಭಾವೋ ರೂಪಸ್ಸ ದಸ್ಸನಾದಿಪಟಿನಿಯತಾರಮ್ಮಣಕಿಚ್ಚತಾ. ಭವಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಭವಸ್ಸ ಕಾರಣಾನಿ. ದುತಿಯೇ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಅವಯವಾ, ಕಮ್ಮವಟ್ಟಮ್ಪಿ ವಾ ಕಾರಣಙ್ಗಭಾವೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಸಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಬ್ರೂಹನಾ ವಡ್ಢನಾ. ತೇಸೂತಿ ತಿತ್ಥಞ್ಞುತಾದೀಸು. ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಯಿರುಪಾಸನಾಯಪೀತಿ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲದ್ಧೇನ ಸಬ್ಬಾಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ಧಮ್ಮುಪಸಂಹಿತಂ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಹೋತೀತಿ ತಿತ್ಥಞ್ಞುತಾ ಪೀತಞ್ಞುತಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಏವಂ ಯಾಯ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಸಾ ತಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮಾನಂ…ಪೇ… ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಏವಾ’’ತಿ. ಸಹ ಅಧಿಟ್ಠಾನೇನಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂ. ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಹಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೩. ‘‘ಲಕ್ಖಣಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕೋ ಪನ ತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ಅವುತ್ತಧಮ್ಮಾ. ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸಮಾರದ್ಧಾಯ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಸುಖೇನೇವ ಸಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ ತಬ್ಬಚನೇನ ವೇದನಾಗತಾಸತಿಆದೀನಂ ವುತ್ತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಸದ್ಧಾನುಗ್ಗಹಿತಾನಿ ವೀರಿಯಸತಿಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಾಧನಂ, ಏವಂ ಇತರೇಸಮ್ಪೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೧) ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಕಲಕ್ಖಣತಾನಿದ್ದೇಸೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪರತೋತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಣ್ಣನಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೨೦).

ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋತಿ ವೇದನಾದಯೋಪಿ ಏತ್ಥ ಸಿತಾ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಾತಿ ಕಾಯೇ ವೇದನಾದಿಅನುಪಸ್ಸನಾಪಸಙ್ಗೇಪಿ ಆಪನ್ನೇ ತದಸಮ್ಮಿಸ್ಸತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅವಯವಿಗಾಹಸಮಞ್ಞಾತಿಧಾವನಸಾರಾದಾನಾಭಿನಿವೇಸನಿಸೇಧನತ್ಥಂ ಕಾಯಂ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇಹಿ, ತಾನಿ ಚ ಕೇಸಾದೀಹಿ, ಕೇಸಾದಿಕೇ ಚ ಭೂತುಪಾದಾಯರೂಪೇಹಿ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತುಂ ‘‘ತಥಾ ನ ಕಾಯೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಾಸಾದಾದಿನಗರಾವಯವಸಮೂಹೇ ಅವಯವಿವಾದಿನೋಪಿ ಅವಯವಿಗಾಹಣಂ ಕರೋನ್ತಿ. ನಗರಂ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಪನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮಞ್ಞಾತಿಧಾವನಂ ಸಿಯಾತಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾದಿಸಮಞ್ಞಾತಿಧಾವನೇ ನಗರನಿದಸ್ಸನಂ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಸತ್ತಾದಿಕೋ. ಯಂ ಪಸ್ಸತಿ ಇತ್ಥಿಂ, ಪುರಿಸಂ ವಾ. ನನು ಚಕ್ಖುನಾ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸದಸ್ಸನಂ ನತ್ಥೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ‘‘ಇತ್ಥಿಂ ಪಸ್ಸಾಮಿ, ಪುರಿಸಂ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪನ ಪವತ್ತಸಮಞ್ಞಾವಸೇನ ‘‘ಯಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಯಂ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ತಂ ದಿಟ್ಠಂ ರೂಪಾಯತನಂ ಹೋತಿ, ರೂಪಾಯತನಂ ವಾ ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ತಂ ಕೋಸಾದಿಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಂ ದಿಟ್ಠಂ ನ ಹೋತಿ, ದಿಟ್ಠಂ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ತಂ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಯಂ ರೂಪಾಯತನಂ, ಕೇಸಾದಿಭೂತುಪಾದಾಯಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ದಿಟ್ಠಂ, ತಂ ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಭೂತತೋ ನ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀತಿ ನ ಅಞ್ಞಸಭಾವಾನುಪಸ್ಸೀ, ಅಸುಭಾದಿತೋ ಅಞ್ಞಾಕಾರಾನುಪಸ್ಸೀ ನ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಪಥವೀಕಾಯನ್ತಿ ಕೇಸಾದಿಂ ಪಥವೀಧಮ್ಮಸಮೂಹತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ವದತಿ, ಲಕ್ಖಣಪಥವಿಮೇವ ವಾ ಅನೇಕಭೇದಭಿನ್ನಂ ಸಕಲಸರೀರಗತಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಸಮೂಹವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯೋ’’ತಿ ವದತಿ. ಏವಂ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ.

ಆಕಾರಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾತಿ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಆಕಾರಸಮುದಾಯಪರಿಯಾಯಸ್ಸ.

ತೀಸು ಭವೇಸು ಕಿಲೇಸೇತಿ ಭವತ್ತಯವಿಸಯಕಿಲೇಸೇ. ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕನ್ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲೀನೇ, ಉದ್ಧತೇ ಚ ಚಿತ್ತೇ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ಥಾ, ಸಬ್ಬೇ ವಾ ಲೀನೇ, ಉದ್ಧತೇ ಚ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಅತ್ಥಿಕಾ ಏತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ. ಅನ್ತೋ ಸಙ್ಕೋಚೋತಿ ಅನ್ತೋ ಓಲೀಯನಾ, ಕೋಸಜ್ಜನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೪. ಗಹಿತೇಸೂತಿ ಭಾವನಾಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೇಸು, ಭಾವಿತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಚನೇನ ವಾ ಗಹಿತೇಸು. ಭಾವನಾಗ್ಗಹಣದೀಪನತ್ಥತ್ತಾ ಪನ ವಚನೇನ ಗಹಣಸ್ಸ ಭಾವನಾಗ್ಗಹಣಮೇತ್ಥ ಪಧಾನಂ. ಯಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾದಯೋ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ನ ಭಾವಿತಾತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಚ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಪದೇಸೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಭಾವತೋ. ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ, ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ ವೇದನಾನಂ ಸಮುದಯೋ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೦೮), ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧, ೩೯; ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಮಹಾವ. ೧; ಉದಾ. ೧; ವಿಭ. ೨೨೫) ವಚನತೋ ಕಾಯಾದೀನಂ ಸಮುದಯಭೂತಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಫಸ್ಸಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರಾಕಾಯಾದೀನಂ ಪರಿಜಾನನೇನ ಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಹೋನ್ತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಪ್ಪಹಾನತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ ಸವಿಸೇಸಾ ಕಾಯೇ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಕಾಯೋ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಸುಖವೇದನಸ್ಸಾದವಸೇನ ಪರಲೋಕನಿರಪೇಕ್ಖೋ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೭೧; ಮ. ನಿ. ೧.೪೪೫; ೨.೯೪-೯೫, ೨೨೫; ೩.೯೧, ೧೧೬; ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೧೦; ಧ. ಸ. ೧೨೨೧; ವಿಭ. ೯೩೮) ಪರಾಮಾಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸ್ಸ ವೇದನಾ, ಚಿತ್ತೇ ನಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಸಸ್ಸತಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸೀಲಾದಿವಸೇನ ಪರಿಸುದ್ಧಪರಾಮಸನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ, ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಭೂತಂ ಭೂತತೋ ಅಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ಥು, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಾಯೋ ಕಾಮಯೋಗಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಭವೇಸು ಸುಖಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಭವಸ್ಸಾದೋ ಹೋತೀತಿ ಭವಯೋಗಸ್ಸ ವೇದನಾ, ಸನ್ತತಿಘನಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಚಿತ್ತೇ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗಸ್ಸಚಿತ್ತಂ, ಧಮ್ಮವಿನಿಬ್ಭೋಗಸ್ಸ ದುಕ್ಕರತ್ತಾ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಮತ್ತತಾಯ ಚ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತ್ತಾ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಹೋತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ, ವತ್ಥು, ತಸ್ಮಾ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ತೇಸು ತೇಸಂ ಪಹಾನಸಿದ್ಧಿತೋ ಯೋಗೇಹಿ ವಿಸಂಯುತ್ತತಾ ವುತ್ತಾ. ಏತೇನೇವ ಆಸವೇಹಿ ಅನಾಸವತಾ, ಓಘೇಹಿ ನಿತ್ತಿಣ್ಣತಾ ಚ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ ಹೋತಿ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಏವ ಕಾಮಯೋಗಕಾಮಾಸವಕಾಮೋಘಾದಿಭಾವತೋ.

ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಾಯೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು, ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫) ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭೂತಾ ವೇದನಾ ವಿಸೇಸೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಚಿತ್ತೇ ನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಸಸ್ಸತಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿಆದಿಪರಾಮಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ವತ್ಥು, ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನಾಭಾವತೋ ಭವವಿಭವದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಖಾತೋ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ಥೂತಿ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಕಾಯೋ ರಾಗಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು, ವೇದನಾ ದೋಸಸಲ್ಲಸ್ಸ, ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನಿಚ್ಚಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸಂ ಅತ್ತಾನಂ ಸೇಯ್ಯಾದಿತೋ ದಹತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಮಾನಸಲ್ಲಸ್ಸ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಧಮ್ಮಾ ಮೋಹಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ರೂಪವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಾ ಪರಿಞ್ಞಾತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಚಿತ್ತೇ ಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾತೇ ಸಞ್ಞಾಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾತಾವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಥಾ ವಿಸೇಸತೋ ಕಾಯೇ ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕಾಯೋ ಛನ್ದಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದನಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಾ ದೋಸಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು, ಸನ್ತತಿಘನಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಸರಾಗಾದಿಚಿತ್ತೇ ಸಮ್ಮೋಹೋ ಹೋತೀತಿ ಮೋಹಾಗತಿಯಾ ಚಿತ್ತಂ, ಧಮ್ಮಸಭಾವಾನವಬೋಧೇನ ಭಯಂ ಹೋತೀತಿ ಭಯಾಗತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ಥೂತಿ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಅಗತಿಗಮನಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಗತಿಗಮನೇಹಿ ಚ ನ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

‘‘ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫) ಪನ ವಚನತೋ ಸುಖವೇದನಾಗ್ಗಹಣೇನ ತತ್ಥಾನುಸಯನೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ದೇಸಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದೇಸಿತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ಸಾತಿಸಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ದೇಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಹಚರಣಾದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಂ.

ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೫. ಹಾರಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಹಾರೇಸು ಇಮಸ್ಸ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸ್ಸ ವಿಸೇಸತೋ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯಭಾವತೋತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಯಾಯಾತಿ ನಿರುತ್ತಿಯಾ.

ಯಥಾರಹನ್ತಿ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನೇ ಸುತ್ತೇ ಯಂ ಯಂ ಅರಹತಿ ನಿಬ್ಬಚನಂ ವತ್ತುಂ, ತಂತಂಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನುರೋಧೇನೇವ. ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ, ತಂತಂಪಞ್ಞತ್ತಿಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ಪರಮತ್ಥಗ್ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ವಾ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಯಮಿದಂ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಸನ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾ’’ತಿ ಇಧ ವುತ್ತಂ. ಓತರಣಹಾರೇ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೪೨ ಆದಯೋ) ಪನಸ್ಸ ದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಫಸ್ಸಾದಿಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ ಫಸ್ಸಸಮುದಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ಪನಾಹು ‘‘ಅನ್ತರೇನಾತಿ ವಚನಂ ಪನ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರದೀಪನ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ನ ಇಮಂ ಲೋಕಂ, ನ ಹುರಂ ಲೋಕಂ, ಅಥ ಖೋ ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ. ಅಪರೋ ವಿಕಪ್ಪೋ – ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ ವಾ ವಚನಂ ವಿಕಪ್ಪನ್ತರಾಭಾವದೀಪನಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ನ ಇಮಂ ಲೋಕಂ, ನ ಹುರಂ ಲೋಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾಯತಿ ಝಾಯೀ, ಉಭಯಮನ್ತರೇನ ಪನ ಅಞ್ಞಂ ಠಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಯೇಪಿ ಚ ‘‘ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಸಮ್ಭವೇಸೀ’’ತಿ ಚ ಇಮೇಸಂ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ಅತ್ಥಂ ಮಿಚ್ಛಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಿ ಏವ ಅನ್ತರಾಭವೋತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಹಾದೀಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅನ್ತರಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಅನವಸೇಸಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತೀತಿ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ನ ಅನ್ತರಾಭವಭೂತೋತಿ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಚ ಯೇ ಭೂತಾ ಏವ, ನ ಪುನ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಹಿ (ಕಥಾ. ಅನುಟೀ. ೫೦೭) ಖೀಣಾಸವಾ, ಪುರಿಮಪದೇಹಿ ‘‘ಭೂತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಬ್ಬಿಪರೀತತಾಯ ಸಮ್ಭವಂ ಏಸನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಭವೇಸಿನೋ. ಅಪ್ಪಹೀನಭವಸಂಯೋಜನತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಾ, ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಚ. ಚತೂಸು ವಾ ಯೋನೀಸು ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜಸತ್ತಾ ಯಾವ ಅಣ್ಡಕೋಸಂ, ವತ್ಥಿಕೋಸಞ್ಚ ನ ಭಿನ್ದನ್ತಿ, ತಾವ ಸಮ್ಭವೇಸೀ ನಾಮ. ಅಣ್ಡಕೋಸತೋ, ವತ್ಥಿಕೋಸತೋ ಚ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಾ ಭೂತಾ ನಾಮ. ಸಂಸೇದಜಓಪಪಾತಿಕಾ ಚ ಪಠಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಸಮ್ಭವೇಸೀ ನಾಮ, ದುತಿಯಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭೂತಾ ನಾಮ. ಯೇನ ವಾ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಜಾಯನ್ತಿ, ಯಾವ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ನ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಾವ ಸಮ್ಭವೇಸೀ, ತತೋ ಪರಂ ಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ. ಸತಿ ಹಿ ಉಜುಕೇ ಪಾಳಿಅನುಗತೇ ಅತ್ಥೇ ಕಿಂ ಅನಿದ್ಧಾರಿತಸಾಮತ್ಥಿಯೇನ ಅನ್ತರಾಭವೇನ ಅತ್ತಭಾವಪರಿಕಪ್ಪಿತೇನ ಪಯೋಜನನ್ತಿ.

ಯಂ ಪನ ಯೇ ‘‘ಸನ್ತಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ದೇಸನ್ತರೇಸು ಪಾತುಭಾವೋ ದಿಟ್ಠೋ. ಯಥಾ ತಂ ವೀಹಿಆದಿಅವಿಞ್ಞಾಣಕಸನ್ತಾನೇ, ಏವಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಸನ್ತಾನೇಪಿ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ದೇಸನ್ತರೇಸು ಪಾತುಭಾವೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಸತಿ ಅನ್ತರಾಭವೇ ಯುಜ್ಜತಿ, ನಾಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಯುತ್ತಿಂ ವದನ್ತಿ. ತೇಹಿ ಇದ್ಧಿಮತೋ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಾನುಗತಿಕಂ ಕಾಯಂ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಖಣೇನ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕತೋ ಇಧೂಪಸಙ್ಕಮನೇ, ಇತೋ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಗಮನೇ ಯುತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಯದಿ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸೇ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿ ನ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಯದಿಪಿ ಸಿಯಾ ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಸಯೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ’’ತಿ, ತಂ ಇಧಾಪಿ ಸಮಾನಂ ‘‘ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೋ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವಚನತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಮೇವ. ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಸಭಾವಾ ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾ, ತೇ ಕತ್ಥಚಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸೇ ಪಾತುಭವನ್ತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸೇ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ಮುಖಘೋಸಾದೀಹಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ ಆದಾಸಪಬ್ಬತಪ್ಪದೇಸಾದಿಕೇ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಪಟಿಘೋಸಾದಿಕಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸಬ್ಬಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪನೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಪಟಿಬಿಮ್ಬಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಭಾವಸಾಧನಾದಿಕೋ ಅನ್ತರಾಭವವಿಚಾರೋ ಕಥಾವತ್ಥುಪ್ಪಕರಣಸ್ಸಟೀಕಾಯಂ (ಕಥಾ. ಅನುಟೀ. ೫೦೭) ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಇಧಾತಿ ಕಾಮಭವೋ, ಹುರನ್ತಿ ಅರೂಪಭವೋ, ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ ರೂಪಭವೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ಇಧಾತಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾ, ಹುರನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮಾ, ಉಭಯಮನ್ತರೇನಾತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅವಸಿಟ್ಠಂ ರೂಪನ್ತಿ ಆಪೋಧಾತುಆಕಾಸಧಾತೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಲಕ್ಖಣರೂಪಾನಿ, ಓಜಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತಸ್ಸ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನನ್ತಿ ನ ಞಾಯನ್ತಿ ‘‘ಝಾಯಮಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಆವಟ್ಟಹಾರವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ

೨೯. ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿದ್ಧಂಸನಸಭಾವತ್ತಾ, ಅಕುಸಲಾನಂ ವಾ ಪಜಹನೇ ಕುಸಲಾನಂ ಸಮ್ಪಾದನೇ ಪಟ್ಠಪನಸಭಾವತ್ತಾ ಆರಮ್ಭಧಾತು. ತಥಾಭೂತಾತಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ. ಕಾಮಧಾತುಆದಿಕಾ ತಿಧಾತುಯೋವ ತೇಧಾತು. ತಸ್ಸ ಅಭಿಭವನತೋ ತೇಧಾತುಇಸ್ಸರೋ ಮಚ್ಚುರಾಜಾ. ಅನಾದಿಮತಿಸಂಸಾರೇ ಚಿರಕಾಲಂ ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠಾಪಿ ಅಚಿರಕಾಲಂ ಭಾವಿತೇಹಿ ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೀಯತ್ತಾ ಅಬಲಾ ಕಿಲೇಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಬಲಂ ದುಬ್ಬಲ’’ನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತೀ’’ತಿ.

ಇದಂ ವಚನಂ ಅಯಂ ಗಾಥಾಪಾದೋ. ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಸಮತಾನುಯೋಗೇ ನಿಯೋಜನತೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಪಪಞ್ಚಾತಿ ರಾಗಾದಯೋವ. ತಥಾ ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನೇವ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಕತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನ್ತಿ ತಂ ದೇಸನಂ. ತಸ್ಸಾತಿ ಸಭಾಗಾದಿವಸೇನ ಆವಟ್ಟನಸ್ಸ. ಪರಿಪಕ್ಕಞಾಣಾನಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾಯ. ಲಾಭವಿನಿಚ್ಛಯಪರಿಗ್ಗಹಮಚ್ಛರಿಯಾನೀತಿಆದೀಸು ಲಾಭೋತಿ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಪ್ಪಟಿಲಾಭೋ. ಸೋ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಸತಿ ಹೋತೀತಿ ಪರಿಯೇಸನಾಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋ. ವಿನಿಚ್ಛಯೋತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಮೇ ರೂಪಾರಮ್ಮಣತ್ಥಾಯ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏತ್ತಕಂ ಸದ್ದಾದಿಆರಮ್ಮಣತ್ಥಾಯ, ಏತ್ತಕಂ ಮಯ್ಹಂ, ಏತ್ತಕಂ ಪರಸ್ಸ, ಏತ್ತಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮಿ, ಏತ್ತಕಂ ನಿದಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಸೋ ಲಾಪಿತಹೇತುಕತ್ತಾ ಪರಿಯೇಸನಮೂಲಕತಾಯ ಪರಿಯೇಸನಾಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ಪರಿಗ್ಗಹಮಚ್ಛರಿಯಾನಿ. ತತ್ಥ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಂ. ಮಚ್ಛರಿಯಂ ‘‘ಮಯ್ಹೇವ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪರೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಭಾವಾಸಹನಂ. ತೇನೇವಸ್ಸ ಪೋರಾಣಾ ಏವಂ ವಚನತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ ‘‘ಮಯ್ಹೇವಿದಮಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತು, ಮಾ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತೂತಿ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಮಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೦೩; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೯.೨೩). ಪರಿಭೋಗತ್ಥಾನಂ ಪನ ವಿನಿಚ್ಛಯಾದೀನಂ ಪರಿಭೋಗನ್ತೋಗಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಛನ್ದರಾಗೋ ದುಬ್ಬಲರಾಗೋ. ಅಜ್ಝೋಸಾನಂ ‘‘ಮಮ ಇದ’’ನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಬಲವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಛನ್ದರಾಗಅಜ್ಝೋಸಾನಾ ತಣ್ಹಾ ಏವಾ’’ತಿ. ಆರಕ್ಖನಿಮಿತ್ತಂ ದ್ವಾರಪಿದಹನಮಞ್ಜೂಸಾಗೋಪನಾದಿನಾ ಸುಟ್ಠು ರಕ್ಖಣನಿಮಿತ್ತಂ. ಪಾಪಾನಿ ಕರೋನ್ತೋ ಪರಿಭೋಗನಿಮಿತ್ತಂ ರತ್ತೋ ಗಿದ್ಧೋ ಗಧಿತೋ ಮುಚ್ಛಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಮಿಗೋವ ಪರಿಭುಞ್ಜನನಿಮಿತ್ತಂ ಪಮಾದಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಂ ಪರಿಯೇನಾರಕ್ಖಾ ಪರಿಭೋಗನಿಮಿತ್ತಂ. ಪಮಾದೋ ತಿವಿಧೋ ತಣ್ಹಾಯ ವಸೇನ ಕಥಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಿವಿಧೋ ತಣ್ಹಾಯಾತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ.

ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಕತಮೇನ ಉಪಾದಾನೇನ ಸಉಪಾದಾನಾ’’ತಿ ವಿಭಾಗೇನ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾಪಿ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಯ ಚಾ’’ತಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತಣ್ಹಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಞ್ಚ ಚತುರುಪಾದಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಾನಂ ವಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಖನ್ಧಾನಂ ದುಕ್ಖಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಭಾವೇನ ಸಹ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಂ, ಉಪಾದಾನಾನಂ ಸಮುದಯಭಾವೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಭಾವೇನ ಸಹ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

೩೦. ‘‘ಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ತಿವಿಧೋ ಪಮಾದೋ ಪರಿಯೇಸತಿ, ಆರಕ್ಖಣಞ್ಚ ಕರೋತಿ, ಪರಿಭೋಗನಿಮಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪಮಾದೋ ಹಿ ಪಮಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭೋಗಾನಂ ಪರಿಯೇಸನಾಯ, ಆರಕ್ಖಣಾಯ ಚ ಹೇತುಭೂತೋ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ಉಪಚರಿತೋ, ಪರಿಭೋಗಸ್ಸ ಪನ ನಿಮಿತ್ತಂ. ‘‘ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರತಿ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾದಾನುಯೋಗೇನಾ’’ತಿ, ತೇನ ಸಮಥಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಖೇಪನಾತಿ ಖಯಪಾಪನಾ. ವೋದಾನಪಕ್ಖವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖೋ ಚ ಸೋ ಪಮಾದಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮೋ ಚಾತಿ ವೋದಾನ…ಪೇ… ಧಮ್ಮೋ, ಸಮಥೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ.

ಸಮಥೇ ಸತೀತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಝಾನೇ ಸತಿ, ತಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಾ ಪಞ್ಞಾತಿ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಪಞ್ಞಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ. ಪಹೀನೇಸೂತಿ ಪಹೀಯಮಾನೇಸು.

ವೋದಾನಪಕ್ಖನ್ತಿ ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದಿವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಪಮಾದವಸೇನೇವ. ಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದಿವೋದಾನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮಥಾದಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ.

ಪುನ ಅಪರಿಯೋದಾಪನಿಯಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಪರಿಯೋದಾಪನಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಪನ ಅರಹತ್ತೇನ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಮೋಹಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾ ‘‘ಮೋಹೋ ಏವ ಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪಿಸುಣಾವಾಚಾಯ ದೋಸಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ಮುಸಾವಾದಸ್ಸ ವಿಯ ಮೋಹಸಮುಟ್ಠಾನಭಾವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ.

ಕಮ್ಮಪಥಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಂ, ಅಪ್ಪತ್ತಾನಞ್ಚ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮಪಥಕಮ್ಮವಿಭಾಗೇನಾ’’ತಿ.

೩೧. ಸೇಸಪದಾನನ್ತಿ ‘‘ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ’’ತಿಆದೀನಂ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೦; ಧ. ಪ. ೧೮೩; ನೇತ್ತಿ. ೩೦, ೫೦, ೧೧೬, ೧೨೪; ಪೇಟಕೋ. ೨೯) ಗಾಥಾಯ ಅವಸಿಟ್ಠಪದಾನಂ. ಯಥಾಧಿಗತನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಧಿಗತಪ್ಪಕಾರಂ, ಪಚ್ಛಾ ಭೂಮಿದಿಸಾ.