ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಖುದ್ದಕನಿಕಾಯೇ

ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣ-ಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಮ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೧ ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ರತನತ್ತಯವನ್ದನಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಭವನಿಸ್ಸಯವಿಸುದ್ಧಿಪಟಿವೇದನತ್ಥಂ, ತಂ ಪನ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾಸು ವಿಞ್ಞೂನಂ ಬಹುಮಾನುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ, ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ತೇಸಂ ಉಗ್ಗಹಣಧಾರಣಾದಿಕ್ಕಮಲದ್ಧಬ್ಬಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಹಿತಸುಖನಿಪ್ಫಾದನತ್ಥಂ. ಅಥ ವಾ ಮಙ್ಗಲಭಾವತೋ, ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾಸು ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಭಾವತೋ, ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸಮ್ಮಾಚರಿತಭಾವತೋ, ಆಯತಿಂ ಪರೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಆಪಜ್ಜನತೋ ಚ ಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕಿರಿಯಾ. ಅಥ ವಾ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಕರಣಂ ಪೂಜನೀಯಪೂಜಾಪುಞ್ಞವಿಸೇಸನಿಬ್ಬತ್ತನತ್ಥಂ, ತಂ ಅತ್ತನೋ ಯಥಾಲದ್ಧಸಮ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಬಲಾನುಪ್ಪದಾನತ್ಥಂ, ಅನ್ತರಾ ಚ ತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಕೋಚನತ್ಥಂ, ತದುಭಯಂ ಅನನ್ತರಾಯೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಿಸಮಾಪನತ್ಥಂ. ಇದಮೇವ ಚ ಪಯೋಜನಂ ಆಚರಿಯೇನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ವನ್ದನಾಜನಿತಂ…ಪೇ… ತಸ್ಸ ತೇಜಸಾ’’ತಿ. ವತ್ಥುತ್ತಯಪೂಜಾ ಹಿ ನಿರತಿಸಯಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಸಮ್ಬುದ್ಧಿಯಾ ಅಪರಿಮೇಯ್ಯಪ್ಪಭಾವೋ ಪುಞ್ಞಾತಿಸಯೋತಿ ಬಹುವಿಧನ್ತರಾಯೇಪಿ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇ ಅನ್ತರಾಯನಿಬನ್ಧನಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಾಯ ಪಹೋತಿ, ಭಯಾದಿಉಪದ್ದವಞ್ಚ ನಿವಾರೇತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಪೂಜಾರಹೇ ಪೂಜಯತೋ, ಬುದ್ಧೇ ಯದಿ ವ ಸಾವಕೇ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೯೫; ಅಪ. ಥೇರ ೧.೧೦.೧) ಚ,

ತಥಾ –

‘‘ಯೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬುದ್ಧೇ ಪಸನ್ನಾ, ಅಗ್ಗೇ ತೇ ಪಸನ್ನಾ, ಅಗ್ಗೇ ಖೋ ಪನ ಪಸನ್ನಾನಂ ಅಗ್ಗೋ ವಿಪಾಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪; ಇತಿವು. ೯೦) ಚ,

ತಥಾ –

‘‘‘ಬುದ್ಧೋ’ತಿ ಕಿತ್ತಯನ್ತಸ್ಸ, ಕಾಯೇ ಭವತಿ ಯಾ ಪೀತಿ;

ವರಮೇವ ಹಿ ಸಾ ಪೀತಿ, ಕಸಿಣೇನಪಿ ಜಮ್ಬುದೀಪಸ್ಸ;

‘‘‘ಧಮ್ಮೋ’ತಿ…ಪೇ… ‘ಸಙ್ಘೋ’ತಿ…ಪೇ… ದೀಪಸ್ಸಾ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬; ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ ೯೦; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಮ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೩೪) ಚ,

ತಥಾ –

‘‘ಯಸ್ಮಿಂ, ಮಹಾನಾಮ, ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಥಾಗತಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ನೇವಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ರಾಗಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ದೋಸ…ಪೇ… ನ ಮೋಹಪರಿಯುಟ್ಠಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೧೦; ೧೧.೧೧) ಚ,

ತಥಾ –

‘‘ಅರಞ್ಞೇ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಾ…ಪೇ…;

ಭಯಂ ವಾ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ವಾ, ಲೋಮಹಂಸೋ ನ ಹೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೯) ಚ;

ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ವನ್ದನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಸ ಗುಣಾತಿಸಯಯೋಗಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಗಾಥಾತ್ತಯಮಾಹ. ಗುಣಾತಿಸಯಯೋಗೇನ ಹಿ ವನ್ದನಾರಹಭಾವೋ, ವನ್ದನಾರಹೇ ಚ ಕತಾ ವನ್ದನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಪ್ಪಯೋಜನಂ ಸಾಧೇತೀತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ಸಾ ನೇತ್ತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಯಥಾನುಲೋಮಸಾಸನಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ, ತಸ್ಸ ಚ ವಿಚಿತ್ತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿವಿಭಾವಿನೀ. ತಥಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ನ ವಿನಯದೇಸನಾ ವಿಯ ಕರುಣಾಪ್ಪಧಾನಾ, ನಾಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾ, ಅಥ ಖೋ ಕರುಣಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಧಾನಾತಿ ತದುಭಯಪ್ಪಧಾನದೇಸನಾವಿಸೇಸವಿಭಾವನಂ ತಾವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಥೋಮನಂ ಕಾತುಂ ತಮ್ಮೂಲಕತ್ತಾ ಸೇಸರತನಾನಂ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಂ ನಾಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಕಿರತೀತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಮ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧; ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೧; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೧) ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ ಅಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಕಿಣಾತೀತಿ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಕಾರುಣಿಕಂ ಹಿಂಸತಿ ವಿಬಾಧತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಮ್ಪನಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾ ಕರುಣಾ, ಪರದುಕ್ಖೇ ಸತಿ ಸಾಧೂನಂ ಹದಯಖೇದಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಮಿತಿ ವಾ ಸುಖಂ, ತಂ ರುನ್ಧತೀತಿ ಕರುಣಾ. ಏಸಾ ಹಿ ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾಲಕ್ಖಣಾ, ಅತ್ತಸುಖನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಕಾರುಣಿಕಾನಂ ಸುಖಂ ರುನ್ಧತಿ ವಿಬನ್ಧತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿರಿಯತಿ ದುಕ್ಖಿತೇಸು ಪಸಾರಿಯತೀತಿ ವಾ ಕರುಣಾ, ಕರುಣಾಯ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಕಾರುಣಿಕೋ ಯಥಾ ‘‘ದೋವಾರಿಕೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೭). ಯಥಾ ಹಿ ದ್ವಾರಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ದ್ವಾರಪಟಿಬದ್ಧಜೀವಿಕೋ ಪುರಿಸೋ ದ್ವಾರಾನತಿವತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ದ್ವಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ‘‘ದೋವಾರಿಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಭಗವಾ ಮೇತ್ತಾದಿವಸೇನ ಕರುಣಾವಿಹಾರತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಕರುಣಾನತಿವತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಕರುಣಾಯ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ‘‘ಕಾರುಣಿಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಮಹಾಭಿನೀಹಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಯಾವ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ ಲೋಕಹಿತತ್ಥಮೇವ ಲೋಕನಾಥಾ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ. ಮಹನ್ತೋ ಕಾರುಣಿಕೋತಿ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ. ಸತಿಪಿ ಭಗವತೋ ತದಞ್ಞಗುಣಾನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಮಹನ್ತಭಾವೇ ಕಾರುಣಿಕಸದ್ದಸನ್ನಿಧಾನೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕರುಣಾವಸೇನೇವೇತ್ಥ ಮಹನ್ತಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಯಥಾ ‘‘ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಸತ್ಥು ಮಹಾಕರುಣಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಅತ್ಥಸಾಧನತೋ ಕರುಣಂ ಕರುಣಾಯನಂ ಕರುಣಾಸಮ್ಪವತ್ತನಂ ಅರಹತೀತಿ ಕಾರುಣಿಕೋ. ಭಗವತೋ ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಯ ಅನವಸೇಸತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಂ, ಹಿತುಪಾಯಞ್ಚ ಜಾನತೋ, ತತ್ಥ ಚ ಅಕಿಲಾಸುನೋ ಹಿತೇಸಿತಾ ಸತ್ಥಿಕಾ, ನ ತಥಾ ಅಞ್ಞೇಸನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಕರುಣಾ ಕರುಣಾಯನಂ ಸೀಲಂ ಪಕತಿ ಸಭಾವೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಾರುಣಿಕೋ. ಭಗವಾ ಹಿ ಪಥವೀಫಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಯ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಸಭಾವಾ ಕರುಣಾಸಭಾವೋ ಸಭಾವಭೂತಕರುಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ. ಅಥ ವಾ ಮಹಾವಿಸಯತಾಯ, ಮಹಾನುಭಾವತಾಯ, ಮಹಪ್ಫಲತಾಯ ಚ ಮಹತೀ ಕರುಣಾತಿ ಮಹಾಕರುಣಾ. ಭಗವತೋ ಹಿ ಕರುಣಾ ನಿರವಸೇಸೇಸು ಸತ್ತೇಸು ಪವತ್ತತಿ, ಪವತ್ತಮಾನಾ ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ಪವತ್ತತಿ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಭೇದಞ್ಚ ಮಹನ್ತಮೇವ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಏಕನ್ತತೋ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ಮಹಾಕರುಣಾಯ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕೋ, ತಂ ಮಹಾಕಾರುಣಿಕಂ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸುಮಾಗಧಾದಿಪದಾನಂ ವಿಯ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ನಾಥತೀತಿ ನಾಥೋ, ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಹಿತಸುಖಂ ಆಸೀಸತಿ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಮೇತ್ತಾಯನವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಹಿತಸುಖಾಸೀಸನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಕರುಣಾಯನವಸೇನ ಪಠಮಪದೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ನಾಥತಿ ವೇನೇಯ್ಯಗತಂ ಕಿಲೇಸಬ್ಯಸನಂ ಉಪತಾಪೇತೀತಿ ನಾಥೋ, ನಾಥತೀತಿ ವಾ ನಾಥೋ, ಯಾಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಗವಾ ಹಿ ‘‘ಸಾಧು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೮.೭, ೮) ಸತ್ತಾನಂ ತಂ ತಂ ಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಯಾಚಿತ್ವಾಪಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ತೇ ತತ್ಥ ನಿಯೋಜೇತಿ. ಪರಮೇನ ವಾ ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ವಾ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಈಸತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಪರಮಿಸ್ಸರೋ ಭಗವಾ ‘‘ನಾಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ನಾಥಂ.

ಞಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಞೇಯ್ಯಂ, ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಖತಂ, ಅಸಙ್ಖತಞ್ಚ. ಸಙ್ಗರಣಟ್ಠೇನ ಸಾಗರೋ, ಪತಿತಪತಿತಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪುಥುಲಗಮ್ಭೀರಭಾವೇಹಿ ಸಂಸೀದನಂ ನಿಮ್ಮುಜ್ಜನಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಂ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಸಾಭಾವೋ, ಸಾರಾಗೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೩೮೯, ೩೯೧) ವಿಯ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಙ್ಗರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ವಾ ಸಙ್ಗರಕರಣಟ್ಠೇನ, ಠಿತಧಮ್ಮತಾಯ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ಮರಿಯಾದಾ, ಇಮಂ ವೇಲಂ ನಾತಿಕ್ಕಮಾಮೀ’’ತಿ ಲೋಕೇನ ಸಙ್ಗರಂ ಸಙ್ಕೇತಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಗರಣಂ ವಾ ಸಮನ್ತತೋ ಗಲನಂ ಸನ್ದನಂ ಉದಕೇನ ಕರೋತೀತಿ ಸಾಗರೋ. ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಕಾಲೇ ಹಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಪಗ್ಘರಿತ್ವಾ ಸಕಲಂ ಲೋಕಧಾತುಂ ಏಕೋಘಂ ಕರೋತೀತಿ. ಲೋಕಿಯಾ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಸಾಗರಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಪುತ್ತೇಹಿ ಸಾಗರೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಖತೋತಿ ಸಾಗರೋ, ಪುರತ್ಥಿಮೋ ಸಮುದ್ದಪ್ಪದೇಸೋ, ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ರುಳ್ಹಿವಸೇನ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಸಮುದ್ದೋ ತಥಾ ವೋಹರೀಯತೀ’’ತಿ. ಸಾಗರಸದಿಸತ್ತಾ ಸಾಗರೋ, ಞೇಯ್ಯಮೇವ ಸಾಗರೋತಿ ಞೇಯ್ಯಸಾಗರೋ. ಸದಿಸತಾ ಚೇತ್ಥ ಪುಥುಲದುತ್ತರಗಮ್ಭೀರಾನಾದಿಕಾಲಿಕತಾಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನಿಹೀನಂ ಚೇತಮೋಪಮ್ಮಂ. ತಥಾ ಹಿ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸೇವ ಸಾತಿಸಯಾ ಪುಥುಲತಾ ಅಪರಿಮಾಣಲೋಕಧಾತುಬ್ಯಾಪನತೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇವ ತರಣೀಯತಾಯ ದುತ್ತರತಾ, ಗಮ್ಭೀರತಾ, ಆದಿಕೋಟಿರಹಿತಾ ಚ ಪವತ್ತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನದೇಸತ್ತಾ ಬಾಹಿರಕವೀತರಾಗೇಹಿಪಿ ಇತ್ತರೇನ ಖಣೇನ ಅತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಪರಿಮಿತಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ, ಪರಿಮಿತಕಾಲತ್ತಾ ಚ. ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಸ್ಸ ಪಾರಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಗತೋತಿ ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗೂ, ತಂ ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗುಂ.

ಗಮನಞ್ಚೇತ್ಥ ಞಾಣಗಮನಮೇವ, ನ ಇತರಂ ಞೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣತೋ, ತಂ ಪನ ಞಾಣಂ ದುವಿಧಂ ಸಮ್ಮಸನಪಟಿವೇಧಭೇದತೋ, ತಥಾ ಹೇತುಫಲಭೇದತೋ. ತತ್ಥ ‘‘ಕಿಚ್ಛಂ ವತಾಯಂ ಲೋಕೋ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೫೭; ಸಂ. ನಿ. ೨.೪, ೧೦; ಪೇಟಕೋ. ೨೩) ಕರುಣಾಯನವಸೇನೇವ ಅಭಿನಿವಿಸಿತ್ವಾ ಅನೇಕಾಕಾರವೋಕಾರೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸನ್ತಂ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ ಛತ್ತಿಂಸಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಮುಖೇನ ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಂ ಅಜ್ಝೋಗಾಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಾರಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಅಗಮಾಸಿ, ಯಂ ‘‘ಮಹಾವಜಿರಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಂ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ, ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ, ಯಂ ‘‘ಮಹಾಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಾರಗಮನಞ್ಚ ತಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿಯಾ, ಸಮತ್ಥತಾಯ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ ಹೇತು, ಇತರಂ ಫಲಂ. ಸಹ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣೇನ ವಾ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಂ ಹೇತು, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಫಲಂ ತದಾನಿಸಂಸಭಾವತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ವನ್ದೇತಿ ನಮಾಮಿ, ಅಭಿತ್ಥವಾಮಿ ವಾ. ಸಣ್ಹಟ್ಠೇನ ನಿಪುಣಾ, ಅನುಪಚಿತಞಾಣಸಮ್ಭಾರಾನಂ ಅಗಾಧಟ್ಠೇನ ಗಮ್ಭೀರಾ, ಏಕತ್ತಾದಿಭೇದತೋ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಚ ವಿಚಿತ್ರಾ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ನಾನಾವಿಧಾ ನಯಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರವಿಚಿತ್ರನಯಾ, ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರವಿಚಿತ್ರನಯಾ ದೇಸನಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ನಿಪುಣಗಮ್ಭೀರವಿಚಿತ್ರನಯದೇಸನೋ, ತಂ ನಿಪುಣ…ಪೇ… ದೇಸನಂ. ನಯತೀತಿ ವಾ ನಯೋ, ಪಾಳಿಗತಿ, ಸಾ ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥತೋ ನಿಪುಣಾ, ಅತ್ಥತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಚ ಗಮ್ಭೀರಾ, ಸಙ್ಖೇಪವಿತ್ಥಾರಾನುಲೋಮಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನಾನಾವಿಧತಾಯ ವಿಚಿತ್ರಾ. ತಥಾ ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿವಸೇನ, ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾದಿಲೋಕಿಯಾದಿತದುಭಯವೋಮಿಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ, ಕುಸಲಾದಿಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹಾದಿಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿಠಪನಾದಿಕುಸಲಮೂಲಾದಿತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಚ ಅನೇಕವಿಧಾ ಪಾಳಿಗತೀತಿ.

ತತ್ಥ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ, ಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ಚ. ತೇಸು ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಅನಾವರಣಞಾಣಾಧಿಗಮತೋ, ಸವಾಸನಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬದುಕ್ಖನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮದೇಸನತೋ, ಪಟಿವಿರುದ್ಧೇಸುಪಿ ನಿಚ್ಚಂ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯಞಾಣಪರಿಪಾಕಕಾಲಾಗಮನತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಪನೇತ್ಥ ಪಯೋಗತೋ, ಆಸಯತೋ ಚ ದುವಿಧಾ, ಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಭೇದಾ ದುವಿಧಾ ಚ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಕಥಂ? ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆಸಯತೋ, ‘‘ನಿಪುಣ…ಪೇ… ದೇಸನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಗತೋ, ‘‘ನಾಥ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಉಭಯಥಾಪಿ ಭಗವತೋ ಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ಪಕಾಸಿತಾ ಕರುಣಾಕಿಚ್ಚದೀಪನತೋ, ‘‘ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗು’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಞಾಣಕಿಚ್ಚದೀಪನತೋ.

ಅಥ ವಾ ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಭಗವತೋ ಥೋಮನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಹೇತುತೋ, ಫಲತೋ, ಉಪಕಾರತೋ ಚ. ತತ್ಥ ಹೇತು ಮಹಾಕರುಣಾ, ಸಾ ಪನ ಪಠಮಪದೇನ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾ. ಫಲಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಞಾಣಸಮ್ಪದಾ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾ ಆನುಭಾವಸಮ್ಪದಾ ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪದಾ ಚಾತಿ. ತಾಸು ಪಧಾನಭೂತಾ ಞಾಣಪಹಾನಸಮ್ಪದಾ ‘‘ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗು’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಪಕಾಸಿತಾ. ಪಧಾನೇ ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇ ಅವಿನಾಭಾವತೋ ಇತರಮ್ಪಿ ದ್ವಯಂ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆನುಭಾವರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ವಿನಾ ಕದಾಚಿಪಿ ಧಮ್ಮಕಾಯಸಿರೀ ವತ್ತತೀತಿ. ಉಪಕಾರೋ ಅನನ್ತರಂ ಅಬಾಹಿರಂ ಕತ್ವಾ ತಿವಿಧಯಾನಮುಖೇನ ವಿಮುತ್ತಿಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ಸಾ ‘‘ನಾಥಂ, ನಿಪುಣ…ಪೇ… ದೇಸನ’’ನ್ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮಹಾಕರುಣಾಸಞ್ಚೋದಿತಮಾನಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಂಸಾರಪಙ್ಕತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸಮುದ್ಧರಣತ್ಥಂ ಕತಾಭಿನೀಹಾರೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಧಿಗತೋತಿ ಕರುಣಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಮೂಲಂ. ‘‘ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗು’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನಾವರಣಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಮಗ್ಗಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅನಾವರಣಞಾಣಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಂ ಪನ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಂ ಸಹ ಪಞ್ಞಾಪಾರಮಿಯಾ ತಸ್ಸಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ. ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಆನುಭಾವೇನ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಕಾಮಸುಖಲ್ಲಿಕತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಸಸ್ಸತುಚ್ಛೇದಾದಿಅನ್ತದ್ವಯವಿರಹಿತಾ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತಾ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪದಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗತಾ. ‘‘ನಾಥ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಫಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಲೋಕತ್ತಯನಾಯಕಭಾವದೀಪನತೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಾನತ್ಥಪರಿಹಾರಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ನಿರವಸೇಸಹಿತಸುಖವಿಧಾನತಪ್ಪರಾಯ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತುಪಕಾರಿತಾಯ ಅಪರಿಮಿತನಿರುಪಮಭಾವಗುಣವಿಸೇಸಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ಚ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮೋ ಭಗವಾ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುತ್ತರಗಾರವಟ್ಠಾನಭೂತತಾಯ ಚ ‘‘ನಾಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ. ‘‘ನಿಪುಣ…ಪೇ… ದೇಸನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಂಸಾರಮಹೋಘತೋ ಸತ್ತಸನ್ತಾರಣತ್ಥಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿ ಅಭಿಪತ್ಥಿತಾ, ತಞ್ಚ ಸತ್ತಸನ್ತಾರಣಂ ಯಥಾವುತ್ತದೇಸನಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಿಜ್ಝತಿ ತದವಿನಾಭಾವತೋ. ಇಮಿನಾ ಭಗವತೋ ಸಾತಿಸಯಾ ಪರಹಿತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ, ಇತರೇಹಿ ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ತದುಭಯೇನ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಭಗವತೋ ಚತುತ್ಥಪುಗ್ಗಲಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ, ತೇನ ಚ ಅನುತ್ತರದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವಂ, ಉತ್ತಮವನ್ದನೀಯಭಾವಂ, ಅತ್ತನೋ ಚ ವನ್ದನಕಿರಿಯಾಯ ಖೇತ್ತಙ್ಗತಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಭಗವತೋ ಮಹಾಕರುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಏವಂ ‘‘ಞೇಯ್ಯಸಾಗರಪಾರಗು’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ತೇಸು ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಲೋಕಿಯೇಸು ಮಹಗ್ಗತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಸಾಧಾರಣಗುಣದೀಪನತೋ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಮಗ್ಗಞಾಣದೀಪನತೋ ಸಬ್ಬಲೋಕುತ್ತರಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ. ತದುಭಯಗ್ಗಹಣಸಿದ್ಧೋ ಏವ ಚತ್ಥೋ ನಾಥಸದ್ದೇನ ಪಕಾಸೀಯತಿ. ಕರುಣಾವಚನೇನ ಉಪಗಮನಂ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಞ್ಞಾವಚನೇನ ಅಪಗಮನಂ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನುರೂಪಂ ಭಗವತೋ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಲೋಕವೋಹಾರವಿಸಯತ್ತಾ ಕರುಣಾಯ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮಞ್ಞಾಯ ಅನತಿಧಾವನಂ. ಸಭಾವಾನವಬೋಧೇನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಞ್ಞಂ ಅತಿಧಾವಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾದಿಸಮ್ಮಸನಂ ಹೋತೀತಿ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ, ಚತುಸಚ್ಚಞಾಣಂ, ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಂ, ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಂ. ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಮಹಾಕರುಣಾಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ, ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೧, ೧೭೮) ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಾನಿ, ದಸ ಬಲಾನಿ, ಚುದ್ದಸ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನಿ, ಸೋಳಸ ಞಾಣಚರಿಯಾ, ಅಟ್ಠಾರಸ ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾ (ಮಹಾನಿ. ೬೯, ೧೫೬; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫; ಪಟಿ. ಮ. ೩.೫; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೩೦೫; ವಿಭ. ಮೂಲಟೀ. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೧೪೧), ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣವತ್ಥೂನೀತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೪) ಏವಮಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಪ್ಪಭೇದಾನಂ ವಸೇನ ಞಾಣಚಾರಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಚರಣಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿ. ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸತ್ತಾಧಿಪತಿತಾ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿತಾ. ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಲೋಕನಾಥಭಾವೋ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅತ್ತನಾಥಭಾವೋ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪುಬ್ಬಕಾರಿಭಾವೋ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಕತಞ್ಞುತಾ. ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅಪರನ್ತಪತಾ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಅನತ್ತನ್ತಪತಾ. ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಸಿದ್ಧಿ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಬುದ್ಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಪರೇಸಂ ತಾರಣಂ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಯಂ ತಾರಣಂ. ತಥಾ ಕರುಣಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಅನುಗ್ಗಹಚಿತ್ತತಾ, ಪಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಿರತ್ತಚಿತ್ತತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಕರುಣಾ ಆದಿ ತಂನಿದಾನಭಾವತೋ, ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ತತೋ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯಾಭಾವತೋ, ಇತಿ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನದಸ್ಸನೇನ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಕರುಣಾವಚನೇನ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ಕರುಣಾನಿದಾನಞ್ಹಿ ಸೀಲಂ ತತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಿರತಿಪ್ಪವತ್ತಿತೋ, ಸಾ ಚ ಝಾನತ್ತಯಸಮ್ಪಯೋಗಿನೀತಿ. ಪಞ್ಞಾವಚನೇನ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ಸೀಲಞ್ಚ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಆದಿ, ಸಮಾಧಿ ಮಜ್ಝೇ, ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಾ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ನಯತೋ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಏಸೋ ಏವ ಹಿ ನಿರವಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ದಸ್ಸನುಪಾಯೋ, ಯದಿದಂ ನಯಗ್ಗಾಹಣಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕೋ ನಾಮ ಸಮತ್ಥೋ ಭಗವತೋ ಗುಣೇ ಅನುಪದಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಬುದ್ಧೋಪಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಣೇಯ್ಯ ವಣ್ಣಂ, ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ಚೇ ಅಞ್ಞಮಭಾಸಮಾನೋ;

ಖೀಯೇಥ ಕಪ್ಪೋ ಚಿರದೀಘಮನ್ತರೇ, ವಣ್ಣೋ ನ ಖೀಯೇಥ ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ. (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೩೦೪; ೩.೧೪೧; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೪೨೫; ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೫೩; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.೭.೨೦; ಬು. ವಂ. ಅಟ್ಠ. ೪.೪; ಚರಿಯಾ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ, ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ; ಮ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧; ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೧; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೧; ವಜಿರ. ಟೀ. ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ);

ತೇನೇವ ಚ ಆಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನಾಪಿ ಬುದ್ಧಗುಣಪರಿಚ್ಛೇದನಂ ಪತಿ ಅನುಯುತ್ತೇನ ‘‘ನೋ ಹೇತಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೪೫) ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ‘‘ಅಪಿಚ ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಧಮ್ಮನ್ವಯೋ ವಿದಿತೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೪೬) ವುತ್ತಂ.

ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಸಕಲಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥವಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತುಂ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಹುತ್ವಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ವಿನ್ದಿಯಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಲಕ್ಖಣಂ, ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ವಿನ್ದತೀತಿ ವಿಜ್ಜಾ, ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಿ ವಾ ವಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾ, ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ವಿದಿತಕರಣಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ವಚನತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಭೇದತೋ ಪನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ವಿಜ್ಜಾ ಭಯಭೇರವಸುತ್ತೇ ಆಗತನಿಯಾಮೇನೇವ, ಅಟ್ಠಪಿ ವಿಜ್ಜಾ ವಿಜ್ಜಾ ಅಮ್ಬಟ್ಠಸುತ್ತಾದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೭೮ ಆದಯೋ) ಆಗತನಿಯಾಮೇನೇವ. ಚರನ್ತಿ ತೇಹೀತಿ ಚರಣಾನಿ, ಸೀಲಸಂವರಾದಯೋ ಪಞ್ಚದಸ ಧಮ್ಮಾ, ಇತಿ ಇಮಾಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ, ಇಮೇಹಿ ಚ ಚರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಸಮ್ಪನ್ನಾಗತಾತಿ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ.

ಯೇನಾತಿ ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಕರಣಭೂತೇನ, ಹೇತುಭೂತೇನ ಚ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕರಣತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ನಿಯ್ಯಾನಕಿರಿಯಾಸಾಧಕತಮಭಾವತೋ, ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಹೇತ್ವತ್ಥೋ. ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸಪಿ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತೇವ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಹೇತುಭಾವತೋ. ಫಲಧಮ್ಮೇ ಪನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ. ಕಥಂ? ‘‘ತಾಯ ಸದ್ಧಾಯ ಅವೂಪಸನ್ತಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಕಿಚ್ಚತಾಯ ಫಲಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಾನುಗುಣತಾ, ನಿಯ್ಯಾನಪರಿಯೋಸಾನತಾ ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಿಯಾ ಕರಣತ್ಥೋ ನಿಯ್ಯಾನಕಿರಿಯಾಯ. ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗವಿಪಸ್ಸನಾದೀನಂ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಸಿಯಾ ಹೇತುಅತ್ಥೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅಗ್ಗಪ್ಪಸಾದಸುತ್ತಾದೀಸು (ಇತಿವು. ೯೦) ಅಗ್ಗಾದಿಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾಪಿ ಫಲಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಾ ಛತ್ತಮಾಣವಕವಿಮಾನಾದೀಸು (ವಿ. ವ. ೮೮೬ ಆದಯೋ) ಸರಣೀಯಭಾವೇನ ಗಹಿತಾತಿ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ವಿಯ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸರಣಭಾವೋ ಉದ್ಧಟೋ. ವಿಸೇಸತೋ ಚೇತ್ಥ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ನಿಯ್ಯಾನಕಿರಿಯಾಯ ಸಾಧಕತಮಭೂತಾ, ನ ಇತರೇ. ಇತರೇಸಂ ಪನ ನಿಯ್ಯಾನತ್ಥತಾಯ ನಿಯ್ಯಾನತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಿಯ್ಯಾನಸಮಕಾಲಮೇವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮಧಿಗಮೋತಿ? ನಾಯಂ ವಿರೋಧೋ ಸಮಾನಕಾಲತಾಯ ಏವ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೩-೪೫; ೪.೬೦; ಕಥಾ. ೪೬೫, ೪೬೭). ಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ವಾ ಪದಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನಕಾಲತ್ಥತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ತಿಕಮಾತಿಕಾ ೧೭) ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಚನಸೇಸಮನ್ತರೇನೇವ ಪದಯೋಜನಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿ ಚ ಪದಂ ಉಭಯತ್ಥ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಯೇನ ಧಮ್ಮೇನ ನಿಯ್ಯನ್ತೀ’’ತಿ.

ಲೋಕತೋತಿ ಖನ್ಧಾದಿಲೋಕತೋ, ವಟ್ಟತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ್ತಿ ತಂ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನಫಲಪರಿಯತ್ತಿಭೇದಂ ಧಮ್ಮಂ. ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ. ತಥಾ ಹೇಸ ಅತ್ತನಾ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ‘‘ಅನುತ್ತರೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಹೇತುಆದಿಅತ್ಥೇನ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕಾದಿಅತ್ಥೇನ, ಫಲಸ್ಸ ಅರಿಯಸನ್ತಭಾವಾದಿಅತ್ಥೇನ ಚ ಸೇಟ್ಠತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ‘‘ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೯೦; ಅ. ನಿ. ೪.೩೪) ಆದಿಸುತ್ತಪದಾನುಸಾರೇನ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ.

ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಅಪಾಯತೋ, ಸಂಸಾರತೋ ಚ ಅಪತಮಾನೇ ಕತ್ವಾ ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ. ಸಮ್ಮಾ, ಸಾಮಞ್ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಅನಾವರಣಞಾಣೋ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು ಭಗವಾ, ತೇನ ಯಥಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಸಮಧಿಗಮೇನೇವ ಸಬ್ಬೇ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಸಮ್ಪಾಪುಣೀಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಆಸೇವನಾಯ ಭಾವನಾಯ ಬಹುಲೀಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇನ –

‘‘ಅರಿಯಂ, ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೩೬; ಪೇಟಕೋ. ೨೪). ಮಗ್ಗಾನಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಸೇಟ್ಠೋ (ಧ. ಪ. ೨೭೩; ನೇತ್ತಿ. ೧೭೦; ಪೇಟಕೋ. ೩೦). ಯಾವತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಖತಾ ವಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ವಾ, ವಿರಾಗೋ ತೇಸಂ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತಿ (ಇತಿವು. ೯೦; ಅ. ನಿ. ೪.೩೪). ಏಕಾಯನೋ ಅಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಗ್ಗೋ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೩; ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೬; ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೬೭, ೩೮೪). ಧಮ್ಮಂ, ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೨೦; ನೇತ್ತಿ. ೫) –

ಆದಿವಚನೇಹಿ, ಅಭಿತ್ಥವನೇನ ಚ ಪೂಜಿತೋ ಮಾನಿತೋ ಅಪಚಿತೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪೂಜಿತೋ, ತಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪೂಜಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ವನ್ದೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಗಮನೇ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಚ, ಸಬ್ಬವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಚ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತಮೇವ ಅರಿಯಾನಂ ಸಕಲಗುಣಸಮಙ್ಗಿಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ, ಅನವಸೇಸದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಹೇತುಭೂತಞ್ಚ ಉತ್ತಮಂ ಪವರಂ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇನ ನವವಿಧಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಭಗವತಾಪಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಆದಿವಿಧಿನಾ ಪೂಜಿತಂ ನಮಾಮಿ, ಅಭಿತ್ಥವಾಮಿ ವಾತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯೇನ ಲೋಕತೋ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಾ ಚ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಪದದ್ವಯೇನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾವೋ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಭಾವೋ ಚ ವುತ್ತೋ. ತೇಸು ಪಠಮೇನ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ, ದುತಿಯೇನ ವಿಮುತ್ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ. ತಥಾ ಪಠಮೇನ ಝಾನಸಮ್ಪದಾಯ, ದುತಿಯೇನ ವಿಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪದಾಯ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪದಾಯ, ದುತಿಯೇನ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮ್ಪದಾಯ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಖಯಞಾಣಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ಅನುಪ್ಪಾದಞಾಣಭಾವೇನ. ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮೇನ ವಿಜ್ಜೂಪಮತಾಯ, ದುತಿಯೇನ ವಜಿರೂಪಮತಾಯ. ಪುರಿಮೇನ ವಾ ವಿರಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ದುತಿಯೇನ ನಿರೋಧಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ. ತಥಾ ಪಠಮೇನ ನಿಯ್ಯಾನಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ನಿಸ್ಸರಣಭಾವೇನ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಹೇತುಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ಅಸಙ್ಖತಭಾವೇನ. ಪಠಮೇನ ವಾ ದಸ್ಸನಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ವಿವೇಕಭಾವೇನ. ಪಠಮೇನ ವಾ ಅಧಿಪತಿಭಾವೇನ, ದುತಿಯೇನ ಅಮತಭಾವೇನ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ. ಅಥ ವಾ ಪಠಮೇನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವದಸ್ಸನತೋ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ, ದುತಿಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಭಾವತೋ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕತಾಯ. ತಥಾ ಪುರಿಮೇನ ಅಕಾಲಿಕತಾಯ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಏಹಿಪಸ್ಸಿಕತಾಯ. ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಓಪನೇಯ್ಯಿಕತಾಯ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ.

‘‘ಉತ್ತಮ’’ನ್ತಿ ಚ ಏತೇನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅಭಾವದೀಪನೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತಿ, ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪೂಜಿತ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಪರಿಸುದ್ಧತಾಯ. ಸಬ್ಬದೋಸಾಪಗಮೇನ ಹಿಸ್ಸ ಪೂಜನೀಯತಾ. ಪರಿಸುದ್ಧತಾಯ ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಾ, ಪರಿಪುಣ್ಣತಾಯ ಪಭವಸಮ್ಪದಾ. ಪಹಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಅನವಸೇಸದೋಸಸಮುಗ್ಘಾಟನತೋ, ಪಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯನಿಬ್ಬತ್ತಿ ತತುತ್ತರಿ ಕರಣೀಯಾಭಾವತೋ. ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಹಿ ಉತ್ತಮೋತಿ. ತಥಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾವೇನಸ್ಸ ಸಹ ಪುಬ್ಬಭಾಗಸೀಲಾದೀಹಿ ಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಸಹ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಅಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಸಬ್ಬಸದ್ಧಮ್ಮಗುಣೇಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ ಥೋಮೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ಥೋಮೇತುಂ ‘‘ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದಿಗುಣೋ ವಾ. ಅರಿಯಾನಞ್ಹಿ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಹತಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಸುವಿಸುದ್ಧಾ ಸೀಲಾದಯೋ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತಿ, ನ ಪುಥೂಜ್ಜನಾನಂ, ಯತೋ ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೭೪; ಅ. ನಿ. ೬.೧೦; ಉದಾ. ೧೮) ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ ಥೋಮೀಯತಿ. ಅಥ ವಾ ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾದಿಗುಣೋ. ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಹಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೇನ ಸಹೇವ ಯಥಾರಹಂ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ. ಠಿತೋ ಮಗ್ಗಫಲೇಸೂತಿ ಮಗ್ಗೇಸು, ಫಲೇಸು ಚ ಠಿತೋ, ಮಗ್ಗಟ್ಠೋ, ಫಲಟ್ಠೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೋತಿ ಅನಿಯಮತೋ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ತಸ್ಸ ‘‘ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಯಮಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನನು ಚ ಅರಿಯಸಙ್ಘೇ ನ ಸಬ್ಬೇ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾ, ನಾಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಫಲಟ್ಠಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಅವಯವಧಮ್ಮೇನ ಪನ ಸಮುದಾಯಂ ನಿದ್ದಿಸನ್ತೋ ಏವಮಾಹ ಯಥಾ ‘‘ಸಮಂ ಚುಣ್ಣ’’ನ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಯೋಗಚುಣ್ಣಸ್ಸ ಅವಯವೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಸಮಭಾವೋ ಸಮುದಾಯೇ ಅಪದಿಸೀಯತಿ ‘‘ಸಮಂ ಚುಣ್ಣ’’ನ್ತಿ, ಏವಂ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಅವಯವಭೂತೇಸು ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠಭಾವೋ ಸಮುದಾಯಭೂತೇ ಅರಿಯಸಙ್ಘೇ ಠಿತೋ ‘‘ಮಗ್ಗಫಲೇಸೂ’’ತಿ ಅಪದಿಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಆರಕತ್ತಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ, ಅನಯೇ ನ ಇರಿಯನತೋ, ಅಯೇ ಚ ಇರಿಯನತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಚ ಲೋಕೇನ ‘‘ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಅರಣೀಯತೋ ಅರಿಯೋ, ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತತ್ತಾ ಸಙ್ಘೋ, ಅರಿಯೋ ಚ ಸೋ ಸಙ್ಘೋ ಚಾತಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ, ತಂ ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ. ಪುಜ್ಜಭವಫಲನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನಂ ಪುನಾತೀತಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಂ, ಖಿತ್ತಂ ವುತ್ತಂ ಬೀಜಂ ವಿರುಹನಟ್ಠಾನತಾಯ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಖೇತ್ತಂ ಕೇದಾರಾದಿ, ಖೇತ್ತಂ ವಿಯಾತಿ ಖೇತ್ತಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರಣೇನ ವಿರುಹನಟ್ಠಾನತಾಯ ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ. ಅನುತ್ತರಂ ವನ್ದೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅನುಜಾತಪುತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನಸ್ಸ ಪಭವಸಮ್ಪದಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ. ‘‘ಠಿತೋ ಮಗ್ಗಫಲೇಸೂ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಹಾನಸಮ್ಪದಂ, ಞಾಣಸಮ್ಪದಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನದೀಪನತೋ, ಮಗ್ಗಫಲಞಾಣಾಧಿಗಮದೀಪನತೋ ಚ. ‘‘ಅರಿಯಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಪಭವಸಮ್ಪದಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಘಾನಂ ಅಗ್ಗಭಾವದೀಪನತೋ, ಸದೇವಕೇನ ಚ ಲೋಕೇನ ಅರಣೀಯಭಾವದೀಪನತೋ. ‘‘ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಲೋಕಸ್ಸ ಬಹೂಪಕಾರತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವದೀಪನತೋ.

ತಥಾ ‘‘ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇದಂ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಉಜುಞಾಯಸಾಮೀಚಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನಭಾವದೀಪನಂ. ‘‘ಠಿತೋ ಮಗ್ಗಫಲೇಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ಸತಿಪಿ ಸನ್ತಾನವಿಭಾಗೇನ ಅನೇಕಭಾವೇ ಚತುಪುರಿಸಯುಗಅಟ್ಠಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲಭಾವದೀಪನಂ. ‘‘ಅರಿಯಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಆಹುನೇಯ್ಯಾದಿಭಾವದೀಪನಂ. ‘‘ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಲೋಕಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಾಯ ಪಟಿಪನ್ನತಾದೀಪನಂ. ತಥಾ ‘‘ಠಿತೋ ಮಗ್ಗಫಲೇಸೂ’’ತಿ ಇದಂ ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಸರಣಗಮನಸಬ್ಭಾವದೀಪನಂ, ತೇನಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಓರಸಪುತ್ತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ‘‘ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನಸ್ಸ ವಿಹತವಿಧಸ್ತಕಿಲೇಸಾ ಅನವಸೇಸಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ‘‘ಅರಿಯಸಙ್ಘಂ ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಅನುತ್ತರ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತೇಸಂ ತೇಸಞ್ಞೇವ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣವಿಸೇಸಾನಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧತಂ ದೀಪೇತಿ. ತೇನಸ್ಸ ಮಹಾನುಭಾವತಂ, ಅನುತ್ತರದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವಂ, ವನ್ದನಾರಹಭಾವಂ, ಅತ್ತನೋ ಚ ವನ್ದನಾಕಿರಿಯಾಯ ಖೇತ್ತಙ್ಗತಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ಸರಣಗಮನಞ್ಚ ಸಾವಕಾನಂ ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ಆದಿ, ಸಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾ ಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಮಜ್ಝೇ, ಅಸೇಕ್ಖಾ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಾ ಸಬ್ಬೇ ಅರಿಯಸಙ್ಘಗುಣಾ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪಕಾಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಗಾಥಾತ್ತಯೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸಕಲಗುಣಸಂಕಿತ್ತನಮುಖೇನ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಪಣಾಮಂ ಕತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತೇ ಪಯೋಜನೇ ಪರಿಣಾಮೇನ್ತೋ ‘‘ವನ್ದನಾಜನಿತ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ವನ್ದನಾಜನಿತನ್ತಿ ವನ್ದನಾಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ, ರತನತ್ತಯಗುಣಾಭಿತ್ಥವನವಸೇನ, ನಿಪಚ್ಚಕಾರವಸೇನ ವಾ ಉಪ್ಪಾದಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತೀತಿ ಏವಂ ‘‘ಮಹಾಕಾರುಣಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿಪ್ಪಕಾರೇನ. ರತಿಜನನಟ್ಠೇನ ರತನಂ, ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾ, ಚಿತ್ತೀಕತಾದಿಭಾವೋ ವಾ ರತನಟ್ಠೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಚಿತ್ತೀಕತಂ ಮಹಗ್ಘಞ್ಚ, ಅತುಲಂ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಂ;

ಅನೋಮಸತ್ತಪರಿಭೋಗಂ, ರತನಂ ತೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ಖು. ಪಾ. ಅಟ್ಠ. ೬.೩; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೩; ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೨೩; ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೨೬; ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೦; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ; ಮ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೪; ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೪; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೪; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ);

ಚಿತ್ತೀಕತಭಾವಾದಯೋ ಚ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಏವ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ರತನಾನಂ ತಯಂ ರತನತ್ತಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ರತನತ್ತಯೇ. ಹತನ್ತರಾಯೋತಿ ವಿಧಸ್ತಉಪದ್ದವೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ಏತೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಸಾದಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಚ ಖೇತ್ತಭಾವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಉಪಘಾತಕಉಪದ್ದವಾನಂ ವಿಹನನೇ ಸಮತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತೋ ಚೇವ ಬಹಿ ಚ, ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವತ್ಥೂಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ವಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ, ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಕಾಲೇಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಹುತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾ, ತಸ್ಸ ‘‘ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ರತನತ್ತಯೇ ವನ್ದನಾಜನಿತಂ ಪುಞ್ಞಂ, ತಸ್ಸ. ತೇಜಸಾತಿ ಆನುಭಾವೇನ ಬಲೇನ.

ಏವಂ ರತನತ್ತಯವನ್ದನಾಯ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥತ್ತಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ದುಕ್ಕರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಠಿತಿ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಠಿತಿನ್ತಿ ಠಾನಂ ಅನನ್ತರಧಾನಂ ಅವಿಚ್ಛೇದಪ್ಪವತ್ತಿಂ. ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನಾತಿ ಇಚ್ಛಮಾನೇನ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನ, ‘‘ಅಹೋವತಾಯಂ ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿ ಚಿರಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪತ್ಥಯನ್ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಚಿರನ್ತಿ ದೀಘಕಾಲಂ, ಪಞ್ಚವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಪರಿಮಾಣಂ ಕಾಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಯಾತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಾಯ ನೇತ್ತಿಯಾ. ಸದ್ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ಅರಿಯಗುಣಾನಂ ನಯನತೋ ನೇತ್ತಿ, ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ನೇತ್ತಿ ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿ, ತಸ್ಸಾ ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಯಾ, ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿಚಾರಿತೋ ಏವ. ಥೇರೇನಾತಿ ಥಿರಗುಣಯುತ್ತೇನ. ಅಭಿಯಾಚಿತೋತಿ ಆದರಗಾರವೇನ ಯಾಚಿತೋ. ಅಭಿಮುಖಂ ವಾ ಯಾಚಿತೋ, ಅನುತ್ತರಂ ಕತ್ವಾ ಯಾಚಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉದ್ದಿಸ್ಸ ವಾ ಯಾಚಿತೋ, ಗರುತರಂ ಕತ್ವಾ ಯಾಚಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ‘‘ಕರೋತು ಆಯಸ್ಮಾ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಕಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ನೇತ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಪತಿ ಅಜ್ಝೇಸಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿರಂ ಠಿತಿಕಾಮೇನ ಅಜ್ಝಾಸಯಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸಾಸನೇ ಥಿರಗುಣಯುತ್ತೇನ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನಾ ಆದರಗಾರವೇನ, ಅಭಿಮುಖಂ ವಾ ಯಾಚಿತೇನ ಮೇ ನ ಸಕ್ಕಾ ತಸ್ಸ ಅಭಿಯಾಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಠಿತಿಂ ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನಾ’’ತಿ ಗಾಥಾಯ.

ಪದುಮುತ್ತರನಾಥಸ್ಸಾತಿ ಪದುಮುತ್ತರಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ. ಪಸ್ಸತಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಚಕ್ಖುನಾ, ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುನಾ ಏವ ವಾ ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಅಭಿನೀಹಾರಂ ಪಸ್ಸನ್ತೇನ. ತಾದಿನಾತಿ ತಾದಿಭಾವಯುತ್ತೇನ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾ ನಿಬ್ಬಿಕಾರೇನ, ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತಾ’’ತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ಯಸ್ಸಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ. ಠಪಿತೋತಿ –

‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜನ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೮೮, ೧೯೭) –

ಏವಂ ಠಪಿತೋ. ಸೀಲಾದಿಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಮಹನ್ತಾ ಸಾವಕಾತಿ ಮಹಾಸಾವಕಾ (ಥೇರಗಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೨೮೮; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೩.೫೯), ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದಯೋ, ತೇಸು ಅಯಮಾಯಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞತರೋತಿ, ಮಹಾಸಾವಕೋ ಚ ಸೋ ಗುಣವಿಸೇಸಯೋಗತೋ ಉತ್ತಮೋ ಚಾತಿ ಮಹಾಸಾವಕುತ್ತಮೋ.

ಝಾನಾದೀಸು ಸಾತಿಸಯಾನಂ ಆವಜ್ಜನಾದಿವಸೀಭಾವಾನಂ, ಅರಿಯಿದ್ಧಿವಸೇನ ಪರಮಸ್ಸ ಚ ಚೇತೋವಸೀಭಾವಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ ವಸಿಪ್ಪತ್ತೋ. ಅತ್ಥಾದೀಸು ಸವಿಸೇಸಭೇದಗತಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣತ್ತಾ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದೋ. ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ, ಮಹಾಪಞ್ಞೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೫) ಅನೇಕೇಸು ಠಾನೇಸು ಭಗವತಾ ಪಸಂಸಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಪಸಂಸಿತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ಥು ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ ಸಂಭಾವಿತೋ, ವಿಞ್ಞೂನಞ್ಚ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನ’’ನ್ತಿ.

ಅನುಮೋದಿತಾತಿ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧು, ಕಚ್ಚಾನ, ಸಾಧು ಖೋ, ತ್ವಂ ಕಚ್ಚಾನ, ಇಮಂ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಂ ಅಭಾಸೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅನುಮೋದಿತಾ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಸಮಯೇ ಅಯಂ ಮಹಾಥೇರೋ ಜಮ್ಬುವನಸಣ್ಡೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಾವಚರಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಇಮಂ ಹಾರನಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತಂ ಪಕರಣಂ ಅಭಾಸಿ. ಭಾಸಿತ್ವಾ ಚ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನೋ ಯಥಾಭಾಸಿತಂ ಇಮಂ ಪಕರಣಂ ಭಗವತೋ ನಿವೇದೇಸಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ಭಗವಾ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ತ್ವಂ ಕಚ್ಚಾನ, ಇಮಂ ಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಂ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿತ್ವೇವ ಧಾರೇಹೀ’’ತಿ ನಾಮಗ್ಗಹಣಂ ಅಕಾಸೀತಿ ವದನ್ತಿ. ದೇಸನಾಹಾರಾದಿನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಾದಿಹಾರನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸಂವಣ್ಣನಾನಂ ಗತಿಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಸನಸ್ಸ ಸದಾಯತ್ತಾ, ನವಙ್ಗಸ್ಸತ್ಥವಣ್ಣನಾ’’ತಿ.

ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹೀಹಿ ಗಮ್ಭೀರೇಹಿ ಞಾಣೇಹಿ, ನ ಸದ್ಧಾಮತ್ತಕೇನ, ಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇಹಿ ವಾ ಮಹಾಪಞ್ಞೇಹಿ ಅರಿಯೇಹಿ. ಪಕರಣಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥತಂ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ನಾತಿವಿಸಯತಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣನಾರಮ್ಭೇ ಸಂಸೀದನ್ತಮ್ಪಿ ಮಂ ಸಾಸನಗುಣಾದಿಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪದಾ ಉಸ್ಸಾಹೇಸೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ.

‘‘ಪಞ್ಚಪಿ ನಿಕಾಯೇ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನೇತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಚಪಿ ಮಹಾನಿಕಾಯೇ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅವಟ್ಠಾನಂ, ತೇಸಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವಞ್ಚ ದೀಪೇತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿಪೇಟಕೋಪದೇಸಪಾಳಿಂ (ಪೇಟಕೋ. ೨೩) ಆನೇತ್ವಾ ಇಧ ದೇಸನಾಹಾರಾದೀನಂ ಪದತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪೇಟಕೇನ ಸಂಸನ್ದನಂ ನಾಮ. ‘‘ಯಥಾಬಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನಾಪಿ ನೇತ್ತಿಯಾ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಮಯಾ ನ ಸುಕರಾ ಕಾತುಂ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ಞಾಣಬಲಾನುರೂಪಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ನಿರತಿಮಾನತಂ ದೀಪೇತಿ.

ಸುವಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ವಿಸುದ್ಧಂ, ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧಿದೋಸೇಹಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಅನುಪ್ಪವೇಸಿತೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಸಂಕಿಣ್ಣನ್ತಿ ಸನಿಕಾಯೇಪಿ ಪದತ್ಥನ್ತರಪರಿಕಪ್ಪನಾದಿನಾ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಂ ತಾದಿಸಸಙ್ಕರರಹಿತಂ ಅನಾಕುಲಂ ಸುಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ. ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ನಿಚ್ಛಿನೋತೀತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಅತ್ಥಾನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನಭೂತೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಖಿಲಮದ್ದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದಕಥಾ, ನಿಪುಣೋ ಸುಖುಮೋ ಸಣ್ಹೋ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಅಥ ವಾ ಅತ್ಥೇ ವಿನಿಚ್ಛಿನೋತೀತಿ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥವಿಸಯಞಾಣಂ, ನಿಪುಣೋ ಛೇಕೋ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ, ತಂ ನಿಪುಣತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯಂ. ಸಮಯನ್ತಿ ಸಿದ್ಧನ್ತಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ಸಿದ್ಧನ್ತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ, ಅನಾಕುಲೋ, ಸಣ್ಹಸುಖುಮವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಚ, ಸಿದ್ಧನ್ತಂ ತಂ ಅವಿಲೋಮೇನ್ತೋ ಅನುಕೂಲತೋ ತತ್ಥ ಸಿದ್ಧಂಯೇವ ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಂ ಪಕಾಸಯನ್ತೋ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ.

ಪಮಾದಲೇಖನ್ತಿ ಅಪರಭಾಗೇ ಪೋತ್ಥಕಾರುಳ್ಹಕಾಲೇ ಪಮಜ್ಜಿತ್ವಾ ಲಿಖನವಸೇನ ಪವತ್ತಪ್ಪಮಾದಪಾಠಂ. ವಜ್ಜೇತ್ವಾತಿ ಅಪನೇತ್ವಾ. ಪಾಳಿಂ ಸಮ್ಮಾ ನಿಯೋಜಯನ್ತಿ ತಂ ತಂ ನೇತ್ತಿಪಾಳಿಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಉದಾಹರಣಭಾವೇನ ಆನೀತಸುತ್ತೇ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ವಾ ತಂ ತಂ ಉದಾಹರಣಸುತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಪಾಳಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಲಕ್ಖಣಭೂತೇ ನೇತ್ತಿಗನ್ಥೇ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ. ಉಪದೇಸನ್ತಿ ನೇತ್ತಿಉಪನಿಸಂ ನೇತ್ತಿಹದಯಂ. ಯ್ವಾಯಂ ಸಪಟ್ಠಾನವಿಭಾಗಸ್ಸ ತೇತ್ತಿಂಸವಿಧಸ್ಸ ನೇತ್ತಿಪದತ್ಥಸ್ಸ ಸಹ ನಿಮಿತ್ತವಿಭಾಗೇನ ಅಸಙ್ಕರತೋ ವವತ್ಥಿತೋ ವಿಸಯೋ, ತಂ. ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ. ತಸ್ಸಾ ನೇತ್ತಿಯಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ಅತ್ಥವಣ್ಣನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಭಿಯಾಚಿತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಠಿತಿಂ ಆಕಙ್ಖಮಾನೇನ ಚಿರಂ ಸದ್ಧಮ್ಮನೇತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಜನಂ, ‘‘ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಿಣ್ಡತ್ಥಂ. ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಾ ಹಿ ಪಕರಣತ್ಥಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಪಿಣ್ಡತ್ಥೋ. ‘‘ತಮುಪನಿಸ್ಸಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಕರಣಪ್ಪಕಾರಂ.

ಇದಾನಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಸವನೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿ ಅತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಓಸಾನಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಕ್ಕಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಉಭಯತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ವಿಭಜನ್ತಸ್ಸ, ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿಸಾಮಯಥಾ’’ತಿ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದಾನಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ವಚನತ್ಥಜಾನನೇನ ವಿದಿತಪ್ಪಕರಣತ್ಥಸಾಮಞ್ಞತ್ಥಸ್ಸ ಪಕರಣಕಥಾ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಸೋಭೇಯ್ಯಾತಿ ನೇತ್ತಿಪದತ್ಥಪರಿಜಾನನಮೇವ ಆದಿಮ್ಹಿ ಯುತ್ತರೂಪನ್ತಿ ತದತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕೇನಟ್ಠೇನ ನೇತ್ತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ ನೇತ್ತಿಯಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನ’’ನ್ತಿ ಯದಿದಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ; ಯಸ್ಸಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮತ್ಥವಣ್ಣನನ್ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ, ಸಾ ನೇತ್ತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ನೇತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾತಿ ವಾ ‘‘ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಯಾ ನೇತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಕೇನಟ್ಠೇನ ನೇತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ನಯನಟ್ಠೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕತ್ತುಕರಣಾಧಿಕರಣಸಾಧನಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನನ್ತಿ ‘‘ಅರಿಯಧಮ್ಮಂ ನಯತೀ’’ತಿ ಕತ್ತುಸಾಧನವಸೇನ ತಾವ ನೇತ್ತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕರಣಾಧಿಕರಣಸಾಧನವಸೇನ ವತ್ತುಂ ‘‘ನಯನ್ತಿ ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ನೇತ್ತಿಉಪದೇಸಾಧೀನತ್ತಾ ಏವ ಸುತ್ತಾವಬೋಧಸ್ಸ ವುತ್ತಂ. ಪೇಟಕೇ ‘‘ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾಯಿತುಕಾಮೇನ ಸುತಮಯೇನ ಅತ್ಥಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥ ಪರಿಯೇಸನಾಯ ಅಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬೀ ಭವತಿ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಞ್ಚ ನಯಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಮೂಲಪದಾನೀ’’ತಿಆದಿ (ಪೇಟಕೋ. ೩). ಹಾರನಯವಿಚಾರಣಾ ವಿನಿಮುತ್ತೋ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ನೇತ್ತಿಉಪದೇಸಾಯತ್ತಾ’’ತಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ಪರತೋ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾಯಂ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಮಹಾವಿಸಯಾ ಚಾಯಂ ನೇತ್ತಿ ಕುತೋ ಪಭವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತಪ್ಪಭವಾ’’ತಿ, ಏತೇನ ನೇತ್ತಿಯಾ ಪಮಾಣಭೂತತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದಞ್ಚ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನೇತ್ತಿಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾಪರಿದೀಪನಪರಂ, ನ ಥೇರಪ್ಪಭವತಾಪಟಿಕ್ಖೇಪಪರಂ. ಥೇರೋ ಹಿ ಪಞ್ಚ ಮಹಾನಿಕಾಯೇ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ತಂಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನೇವ ತೇಸಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಭೂತಂ ಇಮಂ ಪಕರಣಂ ಅಭಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಮೇವ ಸಂವಣ್ಣನಾಧಮ್ಮೋ, ಯದಿದಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾ.

ಪಕರಣಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಪಕರಣಸ್ಸ ವಿಭಾಗತೋ. ಹಾರವಿಚಾರಾದಯೋ ಹಿ ತಯೋ ನೇತ್ತಿಪ್ಪಕರಣಸ್ಸ ವಿಭಾಗಾ, ಪಕರಣಭೂತಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ವಾ. ತೀಣಿ ಹಿ ಏತಾನಿ ಪಕರಣಾನಿ ತಯೋ ಅಧಿಕಾರಾ, ಯದಿದಂ ಹಾರವಿಚಾರಾದಯೋ. ಪಾಳಿವವತ್ಥಾನತೋತಿ ಪಾಠಸನ್ನಿವೇಸತೋ.

‘‘ಸಬ್ಬೋ ಹಿ ಪಕರಣತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಗಹವಾರಸ್ಸ ಅನ್ವತ್ಥಸಞ್ಞತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ನನು ಚೇತ್ಥ ಪಟ್ಠಾನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಚೋದಕೋ ಬ್ಯಭಿಚಾರಮಾಹ. ಇತರೋ ಯದಿಪಿ ಸರೂಪತೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಯಿದಮೇವ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ. ಪುನ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ. ಅತ್ಥನಯಾ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದಯೋ. ಸಙ್ಖಾರತ್ತಿಕಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಯೋ ಚ. ತೇಸು ಅತ್ಥನಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಗಹೋ ಪರತೋ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಇತರೇ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಾ, ರೂಪಾವಚರಾ ಚ ಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಅಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ, ಅರೂಪಾವಚರಾ ಕುಸಲಾ ಚೇತನಾ ಆನೇಞ್ಜಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ. ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ಅಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ, ಸೋ ಏವ ವಚೀದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ, ಮನೋದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತೋ ಪನ ತಿವಿಧೋಪಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ. ಇತಿ ಜಾತಿವಸೇನ ಪುರಿಮತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತಾ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ದ್ವಾರವಸೇನ ದುತಿಯತ್ತಿಕೇ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಏವ ಚ ಪುರಿಮತ್ತಿಕೇತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ. ಪೇಟಕೇತಿ ಪೇಟಕೋಪದೇಸೇ. ಸಮ್ಪತಮಾನಾತಿ ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಸನ್ನಿಪತನ್ತಾ. ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಧಿಪುಥುತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಅನೇಕೇಸಂ ಹಾರಾನಂ ಸನ್ನಿಪತನಸ್ಸ ಕಾರಣವಚನಂ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅನೇಕಸಾಮತ್ಥಿಯನಿಚಿತಾ ಸದ್ದಾ’’ತಿ ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ವದನ್ತಿ.

‘‘ನ ಸರೂಪತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ವಿಯ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಾರೇಸುಪಿ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥತೋ ಉದ್ಧಟತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಮೂಲಪದಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ ಉದ್ದೇಸವಾರೇ ತಾವ ಏವಂ ಹೋತು, ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ತತ್ಥಾಪಿ ನಯಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಮೂಲಪದಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಮೂಲಪದೇಹಿ ವಿನಾ ಕಾಚಿ ನಯಯೋಜನಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಹಾರನಯಾ ವಿಯ ಪಟ್ಠಾನಂ ನ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯತಾದಿಲಬ್ಭಮಾನವಿಸೇಸಮತ್ತನ್ತಿ ನ ತಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಪದತ್ಥಸಙ್ಗಹೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ತೇತ್ತಿಂಸಾಯ ನೇತ್ತಿಪದತ್ಥೇಸು ಪಟ್ಠಾನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಾರೇಸು ಚ ಅನುದ್ಧಟಮೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

‘‘ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸಮತ್ಥೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾ ಹಿ…ಪೇ… ಆಭತ’’ನ್ತಿ ಆಹ, ತೇನ ಥೇರೇನ ಭಾಸಿತಭಾವೋ ವಿಯ ಭಗವತಾ ಅನುಮೋದಿತಭಾವೋಪಿ ಪಾಳಿಅನುಗತೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಾವಕಭಾಸಿತತ್ತಾ ನಿದಾನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಚೋದೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾವಕ…ಪೇ… ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ನಯಿದಂ ಏಕನ್ತಿಕನ್ತಿ ಚ ಸಾವಕಭಾಸಿತಬುದ್ಧಭಾಸಿತಭಾವೋ ನಿದಾನಾವಚನಸ್ಸ, ನಿದಾನವಚನಸ್ಸ ಚ ಅಕಾರಣಂ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಉಭಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನತೋ. ತಸ್ಮಾ ನಿದಾನಾವಚನೇನ ನೇತ್ತಿಯಾ ಅಸಾವಕಭಾಸಿತತಾ ನ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಚ ತಾವತಾ ತಾನಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಯೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ನಿದಾನಾವಚನಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವಸಾಧನತಾ, ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಪಮಾಣಭಾವಸಿದ್ಧೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ನಿದಾನಞ್ಚ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಇದಾನಿ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನೇತ್ತಿಯಾ ನಿದಾನಾವಚನೇನ ಅಬ್ಯಭಿಚಾರಹೇತುಮಾಹ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಪಯೋಗೋ ನ ನೇತ್ತಿಯಾ ನಿದಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವತೋ. ಯಾ ಹಿ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ನ ತಸ್ಸಾ ನಿದಾನವಚನಂ ದಿಟ್ಠಂ ಯಥಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗಸ್ಸ, ನಿದ್ದೇಸಾದೀನಞ್ಚಾತಿ.

‘‘ಅಯಂ ವಿಭಾಗೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಏಕವಿಧತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಚತುರಾಸೀತಿಸಹಸ್ಸಪ್ಪಭೇದಾ, ತಾವ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಪಕರಣವಿಭಾಗಸ್ಸ ಪುನ ‘‘ಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಕರಣವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಇದಂ ನಿಗಮನಂ. ತತ್ಥ ಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮನಿದ್ದೇಸತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಭಜನತೋ ತಿಯದ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮವಿಚಾರತೋ ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥತೋ ಪಞ್ಚಾಭಿನನ್ದನಾದಿಪ್ಪಹಾನತೋ ಛತಣ್ಹಾಕಾಯುಪಸಮನತೋ ಸಙ್ಗಹವಾರಾದಿಸತ್ತವಾರಸಙ್ಗಹತೋ ಅಟ್ಠಮಿಚ್ಛತ್ತಸಮುಗ್ಘಾತದೀಪನತೋತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೧. ಸಙ್ಗಹವಾರವಣ್ಣನಾ

ಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ ಸಬ್ಬನಾಮಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮಸಾಧನವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ಅತ್ಥಾವಬೋಧನತ್ಥೋ ಸದ್ದಪ್ಪಯೋಗೋ ಅತ್ಥಪರಾಧೀನೋ ಕೇವಲೋ ಅತ್ಥಪದತ್ಥಕೋ, ಸೋ ಪದತ್ಥವಿಪರಿಯೇಸಕಾರಿನಾ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಪರಭೂತೇನ ಸದ್ದಪದತ್ಥಕೋ ಜಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯನ್ತಿ ಅನಿಯಮತೋ ಉಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಲೋಕೋತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಏವಂ ‘‘ಯ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಗಾಥಾಪದಾನಂ ಕಮ್ಮಕತ್ತುಕಿರಿಯಾಕತ್ತುವಿಸೇಸನಾದಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅವಯವಜೋತನವಸೇನ ಪದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಲೋಕಸದ್ದೋ ಇಧ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಸತ್ತಲೋಕವಚನೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪೂಜನಕಿರಿಯಾಯೋಗ್ಯಭೂತತಾವಸೇನಾ’’ತಿ. ಸಾಸನನ್ತರಧಾನತೋ ಪರಂ ಪೂಜನಾ ಅಞ್ಞಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಯಥೇತರಹಿ ವಿಪಸ್ಸೀಆದಿಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾನಂ. ‘‘ದೀಪಙ್ಕರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಯದಿಪಿ ಬುದ್ಧವಂಸದೇಸನಾಯಂ (ಬು. ವಂ. ೨.೭೫) ಭಗವತಾವ ವುತ್ತಂ, ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತತ್ತಭಾವೇನ ಪನ ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ ಸುಮೇಧಭೂತೋ’’ತಿ.

ಪರಿಞ್ಞಾಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾದಿಪಟಿಪಾಟಿಯಾ. ಲಕ್ಖಣಾವಬೋಧಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುಞ್ಞತಮುಖಾದೀಹೀ’’ತಿ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ವೇದನೀಯತಾಯ ಏವ ಸಾಸನವರಸ್ಸ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಏತು ವಿಞ್ಞೂ ಪುರಿಸೋ ಅಸಠೋ ಅಮಾಯಾವೀ ಉಜುಜಾತಿಕೋ, ಅಹಮನುಸಾಸಾಮಿ, ಅಹಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಮಿ, ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ಸಾಮಞ್ಞೇವ ಉಸ್ಸತಿ, ಸಾಮಂ ದಕ್ಖಿತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೮೧).

ಯಂ-ಸದ್ದೋ ಸಾಸನವಿಸಯೋ, ಲೋಕಪಾಲಸದ್ದೋ ಸತ್ಥುವಿಸಯೋಪಿ ಲೋಕಂ ಪತಿ ಗುಣೀಭೂತೋತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಕಥಂ ಸತ್ಥುವಿಸಯತಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸಲೋಕಪಾಲೋತಿ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ, ಗುಣೀಭೂತೋಪಿ ಲೋಕಪಾಲಸದ್ದೋ ಪಧಾನಭೂತೋ ವಿಯ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಂ ಅರಹತಿ. ಅಞ್ಞೋ ಹಿ ಸದ್ದಕ್ಕಮೋ, ಅಞ್ಞೋ ಅತ್ಥಕ್ಕಮೋತಿ.

ಧಮ್ಮಗಾರವೇನ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪೂಜೇನ್ತೋ ವೇನೇಯ್ಯಬನ್ಧವೇ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಧಮ್ಮಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಹಿ ಸತ್ತಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಭಗವತೋ…ಪೇ… ದೀಪೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಾವಕೇಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ, ತೇಸಂ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಾದೀನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇಚ್ಚಸ್ಸಾತಿ ಇತಿ ಅಸ್ಸ, ಏವಂ ಭಗವತೋ ಅವಿಪರೀತಅನನ್ತರಾಯಿಕನಿಯ್ಯಾನಿಕಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾನಾವರಣಭಾವದೀಪನೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾತಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಯೋಗೇನ. ತದವಿನಾಭಾವಿನಾ ದಸಬಲ…ಪೇ… ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಆವೇಣಿಕಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಾನಿ, ಚತುಸಚ್ಚಞಾಣಾನಿ, ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಾನಿ, ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಾನಿ, ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಾನಿ, ಸತ್ತ ಅರಿಯಧನಾನಿ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅಟ್ಠ ವಿಜ್ಜಾ, ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು ಅಕಮ್ಪನಞಾಣಾನಿ, ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ, ನವ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾ, ನವ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಾ, ದಸ ನಾಥಕರಣಾ ಧಮ್ಮಾ, ದಸ ಅರಿಯವಾಸಾ, ದ್ವಾದಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಾಕಾರಾ, ತೇರಸ ಧುತಧಮ್ಮಾ, ಚುದ್ದಸ ಬುದ್ಧಞಾಣಾನಿ, ಪನ್ನರಸ ಚರಣಧಮ್ಮಾ, ಸೋಳಸ ಞಾಣಚರಿಯಾ, ಸೋಳಸ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತೀ, ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ, ಚತುವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಭಾವನಞಾಣಾನಿ, ಚತುಚತ್ತಾರೀಸ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ, ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣವತ್ಥೂನಿ, ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಮಾಪತ್ತಿಸಞ್ಚಾರಿಮಹಾವಜಿರಞಾಣಂ, ಅನನ್ತನಯಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಪವಿಚಯದೇಸನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಞಾಣಾನಿ ಚಾತಿ ಏವಮಾದೀನಂ ಭಗವತೋ ಗುಣವಿಸೇಸಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಂ ದೀಪೇತಿ, ಸಾ ಚ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಾ ಮಹಾಕರುಣಾಮಹಾಪಞ್ಞಾಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ತಾಹಿ ಸತ್ಥುಸಮ್ಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಿತೋ. ತತ್ಥ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ ‘‘ಬಹುಕೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾ ಓಕ್ಕಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೭) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಹಾಪಞ್ಞಾಯ ಪನ ಪವತ್ತಿಭೇದೋ ವುತ್ತೋ ಏವ. ತತ್ಥ ಕರುಣಾಯ ಭಗವತೋ ಚರಣಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪತ್ತಿ. ಕರುಣಾಯ ಸತ್ತಾಧಿಪತಿತಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಾಧಿಪತಿತಾ. ಕರುಣಾಯ ಲೋಕನಾಥತಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಅತ್ತನಾಥತಾ. ಕರುಣಾಯ ಪುಬ್ಬಕಾರಿತಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಕತಞ್ಞುತಾ. ಕರುಣಾಯ ಅಪರನ್ತಪತಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಅನತ್ತನ್ತಪತಾ. ಕರುಣಾಯ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಸಿದ್ಧಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಬುದ್ಧಭಾವಸಿದ್ಧಿ. ಕರುಣಾಯ ಪರೇಸಂ ತಾರಣಂ, ಪಞ್ಞಾಯ ಸಯಂ ತಾರಣಂ. ಕರುಣಾಯ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಅನುಗ್ಗಹಚಿತ್ತತಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ವಿರತ್ತಚಿತ್ತತಾ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ, ಅತ್ತಹಿತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಾರಿಪೂರೀ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೀಸುಪಿ ಅವತ್ಥಾಸೂತಿ ಹೇತುಫಲಸತ್ತೂಪಕಾರಾವತ್ಥಾಸು.

ಅಭಿಸಮಯೋ ಪಟಿವೇಧಸಾಸನಸ್ಸ, ಮನಸಿಕರಣಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾಸನಸ್ಸ, ಸವನಾದೀಹಿ ಪರಿಚಯಕರಣಂ ಪರಿಯತ್ತಿಸಾಸನಸ್ಸಾತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾರಹ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮದೇಸನೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಧ ‘‘ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ತಿವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅವಿಸೇಸೇನ ದೇಸನಾಪೂಜಂ ವತ್ವಾ ಥೋಮನಾಪೂಜನಸ್ಸ ವಸೇನ ತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅರಿಯಂ, ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ಥೋಮನೇನಾ’’ತಿ ಪದೇನಾಪಿ ‘‘ಸಕ್ಕಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಪೂಜನಾದ್ವಯಸ್ಸಾಪಿ ವಾ ವಸೇನ ಇಧಾಪಿ ಪದಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅರಿಯಭಾವಾದಯೋತಿ ಅರಿಯಸೇಟ್ಠಅಗ್ಗಭಾವಾದಯೋ. ನಿಯ್ಯಾನಾದಯೋತಿ ನಿಯ್ಯಾನಹೇತುದಸ್ಸನಾದಯೋ. ಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾದಯೋತಿ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕತಾದಯೋ.

ಇದಾನಿ ಅರಿಯಸಙ್ಘಗುಣಾನಮ್ಪಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಪಕಾಸಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಬಾಲ್ಯಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋತಿ ಬಾಲಅಬ್ಯತ್ತಭಾವಾದಿಸಮತಿಕ್ಕಮನತೋ.

ಞಾಣವಿಸೇಸೋ ಸುತಚಿನ್ತಾಭಾವನಾಮಯಞಾಣಾನಿ. ಸೋತಬ್ಬಮನಸಿಕಾತಬ್ಬಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾವತ್ಥಾ ಅವತ್ಥಾಭೇದೋ. ಉಭಯನ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಂ, ಅತ್ಥಪದಞ್ಚ. ಉಭಯಥಾತಿ ಕರಣಕಮ್ಮಸಾಧನವಸೇನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಞಾತಬ್ಬತ್ತಾ.

‘‘ಅಯಞ್ಚ ಗಾಥಾ’’ತಿಆದಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಾದೋ. ತಥಾ ಹಿ ಅಪರೇ ‘‘ಥೇರೇನೇವಾಯಂ ಗಾಥಾ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅತ್ತೂಪನಾಯಿಕಾಪಿ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಹೋತಿ ಏವ ಯಥಾ ‘‘ದಸಬಲಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜವಿಸಾರದೋ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೧-೨೨). ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕತಮೇ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ.

ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ಥಮುಖೇನೇವಾತಿ ಮೂಲಪದಸಙ್ಖಾತಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇನೇವ. ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿದ್ದೇಸವಾರಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ ‘‘ತೀಣಿ ಚ ನಯಾ ಅನೂನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ. ೪ ದ್ವಾದಸಪದ).

ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕತ್ತರಿ ಕಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ವದತೀ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಕಮ್ಮಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋಯಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಹಾರಾ, ನಯಾ ಚಾತಿ ಉಭಯಂ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಸಂವಣ್ಣಕೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ಗಹಿತಞ್ಚೇ, ವುಚ್ಚತಿ ಸುತ್ತಂ, ಸಯಮೇವ ಸುತ್ತಂ ಸಂವಣ್ಣೇತೀತಿ, ಏತೇನ ಹಾರನಯೇಸು ವಸೀಭಾವೇನ ಸುತ್ತಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಸುಕರತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಪಕಾರನ್ತರೇನಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ‘‘ದೇಸನಾ, ದೇಸಿತ’’ನ್ತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಪಕಾರೇನ. ನಿಯಮೇತ್ವಾತಿ ತಸ್ಸ ಏಕನ್ತತೋ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಂ ಅವಧಾರೇತ್ವಾ. ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ವಿಸಿಟ್ಠೇಸು ದೇಸನಾದೇಸಿತೇಸು ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಪದೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾ ವಿಜಾನನಕಿರಿಯಾ.

ದೇಸನಾದೇಸಿತಾನಿ ಚ ಯಾವದೇವ ವಿಜಾನನತ್ಥಾನೀತಿ ವಿಜಾನನಂ ಪಧಾನನ್ತಿ ತಮೇವ ನಿದ್ಧಾರೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಜಾನನೇ’’ತಿ ಆಹ.

ಏತ್ಥಾಹಾತಿ ನವಙ್ಗಸಾಸನನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಚನೇ ಆಹ ಚೋದಕೋ. ತಸ್ಸಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ನವಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ವವತ್ಥಿತೇಹಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಕರರಹಿತೇಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಅಸುತ್ತಸಭಾವಾನೇವ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಾದೀನೀತಿ ನವವಿಧಸುತ್ತನ್ತವಚನಂ ವಿರುಜ್ಝೇಯ್ಯ. ಅಥ ಸುತ್ತಸಭಾವಾನಿ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಾದೀನಿ, ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತಙ್ಗಂ ನ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಾಸನಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಥಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಾದೀಸು ಕತಿಪಯಾನಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಭಾವೇ ಯಥಾವುತ್ತದೋಸಾನತಿವತ್ತಿ, ಪಗೇವ ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಯಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಸಙ್ಗಹೇಸೂತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು. ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪಭೂತಾ ಇದಾನಿ ಅಟ್ಠಕಥಾ ‘‘ಸಙ್ಗಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಸುತ್ತಂ ನಾಮ ಸಗಾಥಕಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ನಿಗ್ಗಾಥಕಂ ವಾತಿ ಅಙ್ಗದ್ವಯೇನೇವ ತದುಭಯಙ್ಗಂ ಕತನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಸುತ್ತಙ್ಗಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ ತದುಭಯವಿನಿಮುತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುತ್ತಙ್ಗಮೇವ ನ ಸಿಯಾ’’ತಿ. ಅಥಾಪಿ ಕಥಞ್ಚಿ. ಸಿಯಾತಿ ವಕ್ಖಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞವಿಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಏವಮ್ಪಿ ಅಯಂ ದೋಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತಬ್ಭಾವನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಗೇಯ್ಯಙ್ಗಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ. ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ ತಬ್ಭಾವನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಚೋದಕೋ ‘‘ಗಾಥಾವಿರಹೇ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಬ್ಯಾಕರಣ’’ನ್ತಿ ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಚೋದೇತಿ. ಇತರೋ ಪನ ಓಕಾಸವಿಧಿತೋ ಅನೋಕಾಸೋ ವಿಧಿ ಬಲವಾತಿ ಞಾಯಂ ಗಾಥಾವಿರಹಿತಂಯೇವ ವೇಯ್ಯಾಕರಣನ್ತಿ, ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಾಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ. ತಥಾ ಹೀತಿ ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ, ಸತಿಪಿ ಸಞ್ಞನ್ತರನಿಮಿತ್ತಯೋಗೇ ಅನೋಕಾಸಸಞ್ಞಾನಂ ಬಲವಭಾವೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಙ್ಗಹವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ವಿಭಾಗೇನಾತಿ ಸರೂಪವಿಭಾಗೇನ. ಅದಿಟ್ಠಂ ಜೋತೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾ. ದಿಟ್ಠಂ ಸಂಸನ್ದೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾ, ಸಂಸನ್ದನಂ ಚೇತ್ಥ ಸಾಕಚ್ಛಾವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕರಣಂ. ವಿಮತಿ ಛಿಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾ. ಅನುಮತಿಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ. ‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥಾ’’ತಿ ಹಿ ಕಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಮತೀತಿ ಅನುಮತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ. ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾತಿ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಯ.

‘‘ಹರೀಯನ್ತಿ ಏತೇಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಕರಣಾಧಿಕರಣಕತ್ತುಭಾವಕಮ್ಮಸಾಧನಾನಂ ವಸೇನ ಹಾರ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಸದಿಸಕಪ್ಪನಾವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹಾರಾ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪುನ ಗನ್ಥಕರಣಾದಿಅತ್ಥೇನ ಗನ್ಥಾದಿಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಹಾರಕರಣಾದಿಅತ್ಥೇನ ಹಾರಸದ್ದಸಿದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹಾರಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ‘‘ಹರಣತೋ, ರಮಣತೋ ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಮನೋಹರಾ ಮನೋರಮಾ ಚೇತೇ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಉಪಪತ್ತಿಸಾಧನಯುತ್ತೀತಿ ಲಕ್ಖಣಹೇತು. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ನನು ಚ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಹಾರಾ ಯುತ್ತಿಸಹಿತಾ ಏವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಹಾರೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ.

ಚತುನ್ನಂ ಬ್ಯೂಹೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಭಿನ್ನಾಧಿಕರಣಾನಮ್ಪಿ ಪದಾನಂ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸೋ ಲಬ್ಭತಿ ‘‘ಉರಸಿಲೋಮೋ’’ತಿಆದೀನಂ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೫೪, ೩೦೩) ವಿಯಾತಿ ವುತ್ತಂ.

ಸೇಸನ್ತಿ ‘‘ವಿವಚನಮೇವ ವೇವಚನ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ.

ಅನುಪ್ಪವೇಸೀಯನ್ತೀತಿ ಅವಗಾಹೀಯನ್ತಿ. ಸಮಾಧೀಯನ್ತೀತಿ ಪರಿಹರೀಯನ್ತಿ. ವಿನಾ ವಿಕಪ್ಪೇನಾತಿ ಜಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಭೇದೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಾಮಞ್ಞನ್ತಿಆದಿನಾ ಪದತ್ಥನ್ತರಭಾವವಿಕಪ್ಪನಮನ್ತರೇನ.

ಪದಟ್ಠಾನಾದಿಮುಖೇನಾತಿ ಪದಟ್ಠಾನವೇವಚನಭಾವನಾಪಹಾನಮುಖೇನ. ಕೇಚೀತಿ ಪದಟ್ಠಾನಪರಿಕ್ಖಾರಆವಟ್ಟಪರಿವತ್ತನಪಞ್ಞತ್ತಿಓತರಣೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ.

೨. ಸಮ್ಬನ್ಧೋತಿ ಹೇತುಫಲಭಾವಯೋಗೋ. ತಥಾಭೂತಾನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸನ್ತಾನಸಿದ್ಧತಾ ಏಕತ್ತನಯೋ. ವಿಭಾಗೋ ಸತಿಪಿ ನೇಸಂ ಹೇತುಫಲಭಾವೇ ವಿಭತ್ತಸಭಾವತಾ. ಅಞ್ಞೋ ಏವ ಹಿ ಹೇತು, ಅಞ್ಞಂ ಫಲನ್ತಿ. ಬ್ಯಾಪಾರವಿರಹೋ ನಿರೀಹತಾ. ನ ಹಿ ಹೇತುಫಲಾನಂ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಅಹಂ ಇಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಮಿ, ಇಮಿನಾಹಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ’’ತಿ. ಅನುರೂಪಫಲತಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನುಕೂಲತಾ. ಸಮೂಹಾದಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಲೋಕಸಙ್ಕೇತಸಿದ್ಧಾ ವೋಹಾರಮತ್ತತಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಭಾವೋ. ಪಥವೀಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಕಕ್ಖಳಫುಸನಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಪರಮತ್ಥಸಭಾವೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ – ಯಸ್ಮಿಂ ಭಿನ್ನೇ, ಇತರಾಪೋಹೇ ವಾ ಚಿತ್ತೇನ ಕತೇನ ತಥಾ ಬುದ್ಧಿ, ಇದಂ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ ಯಥಾ ಘಟೇ, ಸಸಮ್ಭಾರಜಲೇ ಚ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚನ್ತಿ. ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಾಯಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಾಯ.

ಅನ್ತೋತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೋ. ಪಧಾನಾವಯವೇನಾತಿ ಮೂಲಭಾವೇನ. ‘‘ನನ್ದೀ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩) ತಣ್ಹಾ ‘‘ನನ್ದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಸಙ್ಗಾಮೇ ಚ ನನ್ದಿಂ ಚರತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಪಮೋದೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಯ, ಪಮೋದಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ.

೩. ಜಾತಿಭೇದತೋತಿ ಕುಸಲಾ, ಅಕುಸಲಾತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ವಿಸೇಸಾ. ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಅನ್ತೋನೀತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋಜೀಯನ್ತೀ’’ತಿ. ಕೇಹಿ ಯೋಜೀಯನ್ತಿ? ಸಂವಣ್ಣನಕೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವಾ ಯುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಸಮಾನಯೋಗಕ್ಖಮಾ ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ತದೇಕಟ್ಠಭಾವತೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ‘‘ನವಹಿ ಪದೇಹೀ’’ತಿ ಸಹಯೋಗೇ ಕರಣವಚನಂ, ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಕರಣೇ. ‘‘ಏತೇ ಖೋ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ. ತತ್ಥ ಖೋ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪದಪೂರಣತಾ, ಅವಧಾರಣತ್ಥತಾ ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏತೇ ಏವಾತಿ ಏತೇ ತಣ್ಹಾದಯೋ ಏವ, ನ ಇತೋ ಅಞ್ಞೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಾರಸೇವ ನ ತತೋ ಉದ್ಧಂ, ಅಧೋ ವಾತಿ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಮೂಲಪದನ್ತರಾಭಾವೋ, ದುತಿಯಸ್ಮಿಂ ತೇಸಂ ಅನೂನಾಧಿಕತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ.

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೪. ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ಸಾಮಞ್ಞತೋತಿ ಸಾಧಾರಣತೋ. ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಅಸಾಧಾರಣತೋ. ಪದತ್ಥೋತಿ ಸದ್ದತ್ಥೋ. ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಭಾವೋ. ಕಮೋತಿ ಅನುಪುಬ್ಬೀ. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಏತ್ತಕಪ್ಪಮಾಣಭಾವೋ. ಹೇತ್ವಾದೀತಿ ಹೇತುಫಲಭೂಮಿಉಪನಿಸಾಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಲಕ್ಖಣನಯಾ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಹಾರಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ

೧. ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ತಞ್ಚ ಸುಖಂ, ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ದ್ವಯೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದೀಯತೀತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಸುಖಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸುಖಾದಿವೇದನಾ ವಿಯ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿಪಿ ಅವೀತರಾಗಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮ್ಪೀ’’ತಿ. ‘‘ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಾ ಅಸ್ಸಾದೋ, ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಯ’’ನ್ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ರಾಯಮತ್ಥೋ – ಯೇನ ಹೇತುನಾ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಸ್ಸಾದನೀಯಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ, ಅಯಂ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಅಸ್ಸಾದನಕಿರಿಯಾಯ ಕಾರಣನ್ತಿ. ಇತಿ ಕತ್ವಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಿಟ್ಠಾಭಿನನ್ದನಾದಿಭಾವತೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇಸುಪಿ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾಪೀ’’ತಿ. ಅನಿಟ್ಠಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಟ್ಠಮ್ಪೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಅನವಸೇಸಾ ಸಾಸವಾ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರಾನ’’ನ್ತಿ.

ದುಕ್ಖಾದುಕ್ಖಮಸುಖವೇದನಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಭಾವಾ ಏವ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಗಹಿತಾ ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ನ ಸುಖಸಭಾವಾ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ, ಸನ್ತಸ್ಮಿಂ ಏಸಾ ಪಣೀತೇ ಸುಖೇ ವುತ್ತಾ ಭಗವತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೮೮; ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೬೭). ‘‘ಸುಖಪರಿಯಾಯಸಬ್ಭಾವತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಇಟ್ಠತಾಮತ್ತತೋಪಿ ಲೇಸೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದನೀಯತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಆದೀನವೋ ದೋಸನಿಸ್ಸನ್ದನತಾಯ ದೋಸೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಪೀಳನವುತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆದೀನವೋ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ, ತಿಸ್ಸೋಪಿ ವಾ ದುಕ್ಖತಾ’’ತಿ. ಏವಂ ದೋಸತ್ಥತಂ ಆದೀನವಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕಪಣತ್ಥತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯತೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ದೋಸಕಪಣಸಭಾವತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ನಿಸ್ಸರತೀತಿ ವಿವಿತ್ತಿ, ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರವಿವೇಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಮಞ್ಞನಿದ್ದೇಸೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸರಣಸದ್ದವಚನೀಯತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ. ಪುರಿಮಾನನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾನಂ. ಉಪಾಯೋ ಚಾತಿಆದೀಸು ಚ-ಸದ್ದೋ ಪದಪೂರಣಮತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ, ಫಲಾದೀನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತದನ್ತೋಗಧಭೇದಾನನ್ತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನವಿಸೇಸಾನಂ.

ಕಾಮಭವಾದೀನನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ರೂಪಾರೂಪಭವಾ ಏವ ಗಹಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ತೇ ಚ ಸಞ್ಞೀಭವಾದಯೋ ಚ ಏಕವೋಕಾರಭವಾದಯೋ ಚ ಗಹಿತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ಭವಾನ’’ನ್ತಿ.

ಯಾವದೇವ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾತಿ ಆಹ ‘‘ನನು ಚ…ಪೇ… ನಿಪ್ಫಾದೀಯತೀ’’ತಿ. ‘‘ವುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸಂ ಚೋದೇತಿ. ಇತರೋ ‘‘ಸಚ್ಚಮೇತ’’ನ್ತಿ ಅನುಜಾನಿತ್ವಾ ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಹರತಿ. ‘‘ಪರಮ್ಪರಾಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ವಿಯ ನ ಪರತೋಘೋಸೋ ಆಸನ್ನಕಾರಣಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದನೀಯತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಕ್ಖಾತಾರೋ ತಥಾಗತಾ, ಪಟಿಪನ್ನಾ ಪಮೋಕ್ಖನ್ತಿ, ಝಾಯಿನೋ ಮಾರಬನ್ಧನಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೨೭೬) ವುತ್ತಂ. ತದಧಿಗಮಕಾರಣಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಕಾರಣಂ ಸಿಯಾ. ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಹೇತೂ’’ತಿ, ತೇನ ಚರಿಮತ್ತಭಾವಹೇತುಭೂತಂ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ವದತಿ.

‘‘ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚ, ಏವಂ ಮಚ್ಚುತರೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಯ ಫಲಭಾವಸಾಧನಂ. ಯೇನ ಹಿ ವಿಧಿನಾ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾತೋ, ಮಚ್ಚುತರಣಞ್ಚ ಸಿಯಾ, ಸೋ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾಸಿತೋತಿ. ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಸಮುಗ್ಘಾತಮಚ್ಚುತರಣಾನಂ ಫಲಭಾವೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ.

‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ’’ತಿ ಪನ ಗಾಥಾಯಂ ಲೋಕಿಯಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಫಲಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ಫಲ’’ನ್ತಿ. ಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ಫಲಂ. ಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ಸೋ ಉಪಾಯೋ. ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏತೇನ ನಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಉಪಧಿಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅತ್ತಭಾವಸೋಭಾ.

ವಿಸುದ್ಧೀತಿ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಏತ್ಥಾಪಿ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾತು’’ನ್ತಿ. ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಚನನ್ತರೇ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋತಿ.

ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾನಿ ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಸಮುದಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೬-೨೮). ಏಕದೇಸೇನ ಆಗತಾನಿ ‘‘ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೩), ಬಹುದುಕ್ಖಾ ಬಹುಪಾಯಾಸಾ, ಆದೀನವೋ ಏತ್ಥ ಭಿಯ್ಯೋ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೭), ಸಙ್ಖಾರಾನಮೇತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಯದಿದಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೪; ೩.೪೧). ನ ಸರೂಪೇನ ಆಗತಾನಿ ಯಥಾ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತಾದೀಸು. ಅತ್ಥವಸೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬಾದಿಅತ್ಥವಸೇನ. ನ ಪಪಞ್ಚಿತೋತಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ.

೨. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅತಿದೇಸೇನ ವಿಚಿಯಮಾನವಚನಸೇಸೋ ಅತಿದಿಟ್ಠೋ. ಭಾವತ್ಥೇ ತೋಹಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ’’ತಿ. ಸುತ್ತೇ ಆಗತಂ ನ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪತಾ ಇಧ ಪುಬ್ಬಾಪರನ್ತಿ ಚತುಬ್ಯೂಹಪುಬ್ಬಾಪರತೋ ಇಮಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧೀತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಅನುಸನ್ಧಾನಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮದೇಸನಾಯ ಪುಚ್ಛಾನಿಮಿತ್ತಪವತ್ತಉಪರಿದೇಸನಾಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ‘‘ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಪದಾಪೇಕ್ಖಂ. ‘‘ಸುತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಾ ಇಮಿನಾ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಅನುಗೀತಿಯೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸೋ ವಿಚಯಹಾರಪದತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಪದಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಗಾಥಾಯಂ ಚ-ಸದ್ದೋ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

‘‘ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ಆಮ, ಚಕ್ಖು ಅನಿಚ್ಚಮೇವಾ’’ತಿ ಏಕನ್ತತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏಕಂಸಬ್ಯಾಕರಣಂ. ‘‘ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ, ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಞ್ಚಾ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಂ, ಫಲಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಿಭಜ್ಜಬ್ಯಾಕರಣಂ. ‘‘ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇ ‘‘ಕಿಂ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೋ ಕುಸಲಟ್ಠೋ, ಉದಾಹು ಸುಖವಿಪಾಕಟ್ಠೋ’’ತಿ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪಟಿಪುಚ್ಛಾಬ್ಯಾಕರಣಂ. ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಅತ್ತಾ, ಅಸಸ್ಸತೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಠಪನಂ. ‘‘ಕಿಂ ಪನೇತೇ ಕುಸಲಾತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವಾ ಏಕತ್ಥಾ, ಉದಾಹು ನಾನತ್ಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪುಚ್ಛನಂ ಸಾವಸೇಸಂ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಪನ ಸಾವಸೇಸತಾ ವೇನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ದೇಸನಾಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕಂ ಸಉತ್ತರಂ. ಸಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕಂ ನಿರುತ್ತರಂ. ಸೇಸಂ ವಿಚಯಹಾರನಿದ್ದೇಸೇ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಏತ್ಥ ಚ ಅಸ್ಸಾದೋ ಅಸ್ಸಾದಹೇತು ಯಾವ ಆಣತ್ತಿಹೇತೂತಿ ಏವಂ ಹೇತೂನಮ್ಪಿ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಸುಖಸುಖಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣೋ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಸೋ ವಿಸೇಸತೋ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ಸಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಉಕ್ಕಂಸೋ, ಸೇಸಾ ಪನೇತ್ಥ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿ ತದನ್ವಾಯಿಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಸ್ಸ ಹೇತು ದಾನಮಯಂ, ಸೀಲಮಯಞ್ಚ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು. ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣೋ ಆದೀನವೋ. ವಿಪರಿಣಾಮಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾನಂ ತದವರೋಧತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸಾಪಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಗಹೋ. ವಿಸೇಸತೋ ಪನ ಕಾಮಾನಂ ಓಕಾರೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಸಂಕಿಲೇಸವತ್ಥುನಾ, ಇತ್ತರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಾದೀಹಿ ಚ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಸ ಹೇತು ದಸ ಅಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ತಸ್ಸ ಹೇತು ಯಥಾರಹಂ ತದನುಚ್ಛವಿಕಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾ. ಫಲಂ ದೇಸನಾಫಲಮೇವ, ತಸ್ಸ ಹೇತು ದೇಸನಾ. ಉಪಾಯೋ ಯಥಾವುತ್ತಉಪಾಯೋವ, ತಸ್ಸ ಹೇತು ಚತ್ತಾರಿ ಚಕ್ಕಾನಿ. ಆಣತ್ತಿ ಉಪದೇಸೋ, ತಸ್ಸ ರಾಗಗ್ಗಿಆದೀಹಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಆದಿತ್ತತಾ, ಸತ್ಥು ಮಹಾಕರುಣಾಯೋಗೋ ಚ ಹೇತು.

ತಥಾ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಸಮುದಯೇನ ಅಸ್ಸಾದೋ, ದುಕ್ಖೇನ ಆದೀನವೋ, ಮಗ್ಗನಿರೋಧೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಮಗ್ಗೋ ವಾ ಉಪಾಯೋ, ತದುಪದೇಸೋ ಆಣತ್ತಿ, ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಫಲಂ. ಇತಿ ಅನುಪುಬ್ಬಕಥಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಮುಕ್ಕಂಸಿಕಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ನಿದ್ಧಾರಣಭಾವೇನ ವಿಚಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪದಸ್ಸ ಪದತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹೇತು. ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಞಾತುಕಾಮತಾ, ಕಥೇಕುಕಾಮತಾ ಚ. ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾದೀನಞ್ಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಞಾತುಕಾಮತಾ, ಇತರಸ್ಸ ಇತರಾ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಪಞ್ಹೋ ಹೇತು. ಏವಂ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

೩. ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥಾನಂ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನ ಪದಂ ಗಹಿತಂ, ಅತ್ಥಗ್ಗಹಣೇನ ಪಞ್ಹಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಗಹಿತಾ. ವಿಚಯಹಾರಪದತ್ಥಾ ಏವ ಹಿ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತಾದಿವಿಸೇಸಸಹಿತಾ ಯುತ್ತಿಹಾರಾದೀನಂ ಪದತ್ಥಾ. ತಥಾ ಹಿ ಪದಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಿಕಭಾವವಿಸಿಟ್ಠಾ ತೇಯೇವ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಸ್ಸ ಪದತ್ಥಾ. ಲಕ್ಖಣಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾವಿಸಿಟ್ಠಾ, ನಿದ್ಧಾರಿತಾ ಚ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸ್ಸ, ನಿಬ್ಬಚನಾದಿವಿಭಾವನಾವಿಸಿಟ್ಠಾ ಚತುಬ್ಯೂಹಹಾರಸ್ಸ, ಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ, ವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನ ಚ ಆವಟ್ಟನವಿಸಿಟ್ಠಾ ಆವಟ್ಟಹಾರಸ್ಸ, ಭೂಮಿವಿಭಾಗಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಾ ವಿಭತ್ತಿಹಾರಸ್ಸ, ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಪರಿವತ್ತನವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪರಿವತ್ತನಹಾರಸ್ಸ, ಪರಿಯಾಯವೇವಚನವಿಸಿಟ್ಠಾ ವೇವಚನಹಾರಸ್ಸ, ಪಭವಾದಿಪಞ್ಞಾಪನವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಹಾರಸ್ಸ, ಖನ್ಧಾದಿಮುಖೇಹಿ ಓತರಣವಿಸಿಟ್ಠಾ ಓತರಣಹಾರಸ್ಸ, ಪದಪದತ್ಥಪಞ್ಹಾರಮ್ಭಸೋಧನವಿಸಿಟ್ಠಾ ಸೋಧನಹಾರಸ್ಸ, ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣವಿಸಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನಹಾರಸ್ಸ, ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖರಣವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರಸ್ಸ, ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇತಬ್ಬತಾನಿದ್ಧಾರಣವಿಸಿಟ್ಠಾ ಸಮಾರೋಪನಹಾರಸ್ಸ ಪದತ್ಥಾ. ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿತಾ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸುತ್ತಾದೀಹಿ ಅವಿಲೋಮನಂ ಯುತ್ತಭಾವೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸಭಾವನಿರುತ್ತಿತಾ, ಸುತ್ತಾದೀಹಿ ವಿಲೋಮನಞ್ಚ ಅಯುತ್ತಭಾವೋತಿ ದೀಪೇತಿ, ತೇನ ಯುತ್ತಾಯುತ್ತೀನಂ ಹೇತುಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೪. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಸಾಧಾರಣಂ, ಅಸಾಧಾರಣಞ್ಚ ದೇಯ್ಯಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಮ್ಭವತೋತಿ ಯಥಾರಹಂ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ. ಯಾವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಂ ನಾಮ ಪದೇಸಸಬ್ಬಂ, ನ ಸಬ್ಬಸಬ್ಬನ್ತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸದ್ದೋ ಯಥಾ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮವಸೇನ ಪದೇಸವಿಸಯೋ, ಏವಂ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪದಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಿಕನಿದ್ಧಾರಣೇನ ತಂತಂಪಕರಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣತೋ ಪದೇಸವಿಸಯೋ ಏವ, ನ ಅನವಸೇಸಧಮ್ಮವಿಸಯೋತಿ. ಸುತ್ತಾಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಯಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಯಾನೀತಿ ಏವಂ ಕಾರಣಪರಮ್ಪರಾನಿದ್ಧಾರಣಲಕ್ಖಣೋ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರೋ, ಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರೋ ಪನ ಸುತ್ತಾಗತಧಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಟಿಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾವಿಸೇಸವಿಭಾವನಲಕ್ಖಣೋತಿ ಸತಿಪಿ ಕಾರಣವಿಚಾರಣಭಾವೇ ಅಯಂ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರಪರಿಕ್ಖಾರಹಾರಾನಂ ವಿಸೇಸೋ.

೫. ಯಥಾ ‘‘ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸಮಾನಪದೇ’’ತಿಆದೀಸು ಏಕಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಮಾನಸದ್ದೋ, ಏವಂ ಏಕರಸಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ ‘‘ಏಕುಪ್ಪಾದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಕಥಾ. ೪೭೩) ವಿಯ ಏಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಸದ್ದೋ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ. ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಅನ-ಸದ್ದೋ, ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬತಾವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲಕ್ಖಣಾತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣಾ. ‘‘ನಾನತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೪೧, ೩೫೭, ೩೫೯; ಅ. ನಿ. ೯.೨೪), ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಹಚಾರಿತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ತತ್ಥ ಸಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ. ‘‘ದದಂ ಮಿತ್ತಾನಿ ಗನ್ಥತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೬; ಸು. ನಿ. ೧೮೯) ಸಮಾನಕಿಚ್ಚತಾ. ಪಿಯವಚನತ್ಥಚರಿಯಾ ಸಮಾನತ್ತತಾಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ಮಿತ್ತಗನ್ಥನಕಿಚ್ಚೇನ ಸಮಾನಕಿಚ್ಚಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥುಭಾವತೋ. ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧, ೩೯; ಮಹಾವ. ೧; ವಿಭ. ೨೨೫; ಉದಾ. ೧; ನೇತ್ತಿ. ೨೪) ಸಮಾನಹೇತುತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾಯ, ಏವಂ ಸಞ್ಞಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಏವಾತಿ ತೇಪಿ ಸಮಾನಹೇತುತಾಯ ವುತ್ತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಜ್ಜಾಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಫಸ್ಸಜಾ ಚೇತನಾ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೫), ‘‘ಫುಟ್ಠೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಫುಟ್ಠೋ ಚೇತೇತೀ’’ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೯೩). ಏವಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧, ೩೯; ಮಹಾವ. ೧; ವಿಭ. ೨೨೫; ಉದಾ. ೧; ನೇತ್ತಿ. ೨೪) ಏವಮಾದಿಪಿ ಉದಾಹರಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧, ೩೯; ಮಹಾವ. ೧; ವಿಭ. ೨೨೫; ಉದಾ. ೧; ನೇತ್ತಿ. ೨೪) ಸಮಾನಫಲತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಫಲಂ, ಏವಂ ತಣ್ಹುಪಾದಾದೀನಮ್ಪೀತಿ ತೇಪಿ ತತ್ಥ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ ಆಯೂಹನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ ಉಪಗಮನಂ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೨೪) ವುತ್ತೇ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ವೇದನಾದಯೋ ವುತ್ತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ತೇಹಿ ವಿನಾ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ. ಏವಮಾದೀಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಲಿಙ್ಗಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಸಾಮತ್ಥಿಯಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥಾದಿವಸೇನಪಿ ಹಿ ಸುತ್ತೇ ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾನಂ ವಿಯ ನಿದ್ಧಾರಣಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನಾತಿ ‘‘ವಧಕಟ್ಠೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಾಳಿಯಂ, ‘‘ಸಹಚಾರಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ ವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನ.

೬. ‘‘ಫುಸನಟ್ಠೇನ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಚನಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ತಂ ಪನ ಪದಸ್ಸೇವ, ನ ವಾಕ್ಯಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪದನಿಬ್ಬಚನ’’ನ್ತಿ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯನಿದಾನಾನಿಪೇತ್ಥ ಬ್ಯಞ್ಜನಮುಖೇನೇವ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ. ನಿಬ್ಬಚನಪುಬ್ಬಾಪರಸನ್ಧೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸೇಸತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನದ್ವಾರೇನೇವ ಅತ್ಥಪರಿಯೇಸನಾ’’ತಿ. ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಾದಿ.

೭. ‘‘ಪದಟ್ಠಾನೇ’’ತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾರಣಭೂತೇಪಿ ಧಮ್ಮೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸಭಾಗತೋ, ವಿಸಭಾಗತೋ ಚ ಆವಟ್ಟನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ತನ್ತಿವಸೇನ. ತಸ್ಮಾ ಪದಟ್ಠಾನನಿದ್ಧಾರಣಾಯ ವಿನಾಪಿ ಆವಟ್ಟನಂ ಯುತ್ತಮೇವಾತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ಪದಸ್ಸ ವಾ ಸದ್ದಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಪದತ್ಥೋ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥಾತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೫; ನೇತ್ತಿ. ೨೯; ಪೇಟಕೋ. ೩೮; ಮಿ. ಪ. ೫.೧.೪) ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೨೯) ಏತ್ಥ ಯ್ವಾಯಮಾರಮ್ಭಧಾತುಆದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ವೀರಿಯಸದ್ದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ವೀರಿಯಸದ್ದಾಭಿಧೇಯ್ಯೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸೇಸಕಂ ನಾಮಗಹಿತತೋ ಇತರಂ, ತಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ಅಞ್ಞಂ ವಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಅಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ’’ತಿ. ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಯೋಜೇನ್ತೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತವಿಸಭಾಗಧಮ್ಮನಿದ್ಧಾರಣಭೂತೇನ ಅತ್ಥಕಥನೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಯೋಜೇನ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದೇಸನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಪಟಿಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಸಭಾಗಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ಆವಟ್ಟನಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ.

೮. ನಾಮವಸೇನಾತಿ ಸಾಧಾರಣನಾಮವಸೇನ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ, ಅನಿಯತಾನಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾ ಕಿಲೇಸಾ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆಗತತ್ತಾ (ನೇತ್ತಿ. ೩೪) ‘‘ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾದಿನಾಮವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವತ್ಥುವಸೇನಾತಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನವಸೇನ. ಸೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಇಧ ‘‘ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ, ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ. ೩೪). ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ನಾಮತೋ, ವತ್ಥುತೋ ಚ ಆವೇಣಿಕತಾಯ. ತಂತಂಮಗ್ಗಫಲಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ತಂತಂಮಗ್ಗಫಲಟ್ಠತಾ, ಭಬ್ಬಾನಂ ಭಬ್ಬತಾ, ಅಭಬ್ಬಾನಂ ಅಭಬ್ಬತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ.

೯. ‘‘ಭಾವಿತೇ’’ತಿ ಇದಂ ಭಾವನಾಕಿರಿಯಾಯ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ, ನ ಏತ್ಥ ಕಾಲವಚನಿಚ್ಛಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವೇತಬ್ಬೇತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಭಾವನಾ ಚೇತ್ಥ ಆಸೇವನಾತಿ, ಕುಸಲಸದ್ದೋಪಿ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಟಿಪಕ್ಖತೋತಿ ವಿಪಕ್ಖತೋ. ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣೇನ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಧಮ್ಮಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನಾ ಹೇಸಾ.

೧೦. ಪದತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಪದಾಭಿಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ, ಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ.

೧೧. ನಿಕ್ಖೇಪೋ ದೇಸನಾ. ಪಭವೋ ಸಮುದಯೋ.

೧೨. ‘‘ಅವುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅವುತ್ತಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಚ-ಸದ್ದೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೩. ‘‘ಗಾಥಾರುಳ್ಹೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾಳಿಆಗತೋವ ಪಞ್ಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಇತರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಬ್ಯಾಕತೇ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಆರದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ, ತೇನ ಆರಮ್ಭಸೋಧನಸ್ಸ ವಿಸಯಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಚ ಅತ್ಥದ್ವಾರೇನೇವ ಪದಪುಚ್ಛಾಸೋಧನಮ್ಪಿ ಕರೀಯತೀತಿ ಪುನ ‘‘ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಮ್ಹೀತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸೋಧನೇನ ಹಿ ಪಞ್ಹಾಸೋಧನಂ. ಪಞ್ಹೇತಿ ಪುಚ್ಛಾಯಂ. ಗಾಥಾಯನ್ತಿ ಉಪಲಕ್ಖಣಂ, ತೇನ ಗಾಥಾಯಂ, ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದೀಸು ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಮಾರಬ್ಭಾತಿ ಯಂ ಸೀಲಾದಿಮಾರಬ್ಭ ಗಾಥಾದೀಸು ದೇಸಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಭೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಕಾರಿನೀ, ‘‘ಕಾ ಏತ್ಥ ಪದಸುದ್ಧಿ, ಕಾ ಪಞ್ಹಾಸುದ್ಧಿ, ಕಾ ಆರಮ್ಭಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಾಕಾರಿನೀ ಪುಚ್ಛಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತಾ ಸುದ್ಧಾಸುದ್ಧಪರಿಕ್ಖಾತಿ ಯೋಜನಾ.

೧೪. ನ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಯಥಾ ಲೋಕೇ ‘‘ಜಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಭೇದೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಸಾಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಜಾತಿಆದಿಂ, ತಬ್ಬಿಧುರಞ್ಚ ವಿಸೇಸಂ ವಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ಏವಂ ನ ವಿಕಪ್ಪಯಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯದಾ ಯೋ ಕಾಲವಿಸೇಸೋ ‘‘ಸ್ವೇ’’ತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರೋ, ತದಾ ಸೋ ತಂದಿವಸಾತಿಕ್ಕಮೇ ‘‘ಅಜ್ಜಾ’’ತಿ, ಪುನ ತಂದಿವಸಾತಿಕ್ಕಮೇ ‘‘ಹಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ಅನವಟ್ಠಿತಸಭಾವಾ ಏತೇ ಕಾಲವಿಸೇಸಾ. ದಿಸಾಯಪಿ ‘‘ಏಕಂ ಅವಧಿಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾ ದಿಸಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಾ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನವಟ್ಠಿತಸಭಾವತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಜಾತಿಆದಿಅಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ. ಸಚ್ಚಾಪೇಕ್ಖಾಯಾತಿ ಸಚ್ಚಸಾಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾಯ. ‘‘ತಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಾಮಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಸಚ್ಚಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವಿಸೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಸಮುದಯಾದೀಸುಪೀ’’ತಿ.

೧೬. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಬುದ್ಧವಚನೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಯಥಾರುತಂ ಯಥಾಕಥಿತಂ ಸದ್ದತೋ ಅಧಿಗತಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ನ ಅತ್ಥಪ್ಪಕರಣಲಿಙ್ಗಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಾದಿಪ್ಪಮಾಣನ್ತರಾಧಿಗತಂ. ‘‘ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಭಾವನಾವ ಕಥಿತಾ, ನ ಪಹಾನಂ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ನಯಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ

೧೭. ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾಹಿ ಕರಣಭೂತಾಹಿ. ಸಂಕಿಲೇಸೋ ಪಕ್ಖೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೋ, ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಿಕೋ ಸುತ್ತತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ನಯನಲಕ್ಖಣೋತಿ ಯೋಜನಾ. ವೋದಾನಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಾ, ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾದೀನಿ ಮಗ್ಗಾನುಗುಣೋ ಗಹಣಾಕಾರೋ ಅನುಗಾಹಣನಯೋ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ನಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ‘‘ನಯವೋಹಾರೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ನಯೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೮. ಬಾಧಕಾದಿಭಾವತೋತಿ ಬಾಧಕಪಭವಸನ್ತಿನಿಯ್ಯಾನಭಾವತೋ. ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಾಭಾವೇನಾತಿ ಅಬಾಧಕಅಪ್ಪಭವಅಸನ್ತಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಭಾವಾಭಾವೇನ. ಸಚ್ಚಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಅಮುಸಾಸಭಾವತ್ತಾ. ಅವಿಸಂವಾದನತೋತಿ ಅರಿಯಸಭಾವಾದಿಭಾವಸ್ಸ ನ ವಿಸಂವಾದನತೋ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೯. ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾತಿ ಸಂಕಿಲೇಸಸಮನ್ನಾಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸದ್ಧಮ್ಮನಯಕೋವಿದಾತಿ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಧಮ್ಮನಯಕುಸಲಾ, ಏಕತ್ತಾದಿನಯಕುಸಲಾ ವಾ.

೨೦. ಅತ್ಥವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸೂತಿ ‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧) ಸುತ್ತೇ ಕತಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಚೇವ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಕತಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಸು ಚ. ‘‘ವೋದಾನಿಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಕುಸಲಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಸುಖವಿಪಾಕಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಯಸ್ಸ ಯೋಜನತ್ಥಂ ಮನಸಾ ವೋಲೋಕಯತೇತಿ ಯೋಜನಾ.

೨೧. ಯದಿ ಕರಣಭೂತಂ, ಕಥಂ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನ್ತರಾಭಾವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾನಂ ವೋಲೋಕಯನಸಮಾನಯನಭಾವತೋ ವೋಹಾರಭೂತೋ, ಕಮ್ಮಭೂತೋ ಚ ನಯೋ, ನ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದಯೋ ವಿಯ ಅತ್ಥಭೂತೋತಿ ‘‘ವೋಹಾರನಯೋ, ಕಮ್ಮನಯೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ.

ದ್ವಾದಸಪದವಣ್ಣನಾ

೨೩. ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ ಪದೇತಿ ಉಚ್ಚಾರಣವೇಲಾಯಂ ಪದೇ ಅಸಮತ್ತೇ, ವಿಪ್ಪಕತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಯೋಸಿತೇ ಹಿ ‘‘ಪದ’’ನ್ತ್ವೇ ಸಮಞ್ಞಾ ಸಿಯಾ, ನ ‘‘ಅಕ್ಖರ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪದಸ್ಸ ವೇವಚನತಾಯ ಅತ್ಥವಸೇನ ಪರಿಯಾಯಂ ಖರನ್ತಂ ಸಞ್ಚರನ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ವಣ್ಣೋ ಅವೇವಚನತ್ತಾತಿ ಆಹ ಪರಿಯಾಯವಸೇನ ಅಕ್ಖರಣತೋ’’ತಿ. ನ ಹಿ ವಣ್ಣಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯೋ ವಿಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅಕಾರಾದಿವಣ್ಣವಿಸೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ, ನ ವಣ್ಣಸಾಮಞ್ಞಂ. ತಸ್ಸ ಹಿ ವಣ್ಣೋ ಅಕ್ಖರನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯೋ ವುತ್ತೋ ಏವಾತಿ.

ಅಕ್ಖರಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ವಣ್ಣಸದ್ದಸ್ಸಪಿ ವತ್ತುಂ ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನ ವಣ್ಣೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ನನು ಪದೇನ, ವಾಕ್ಯೇನ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಸಂವಣ್ಣೀಯತಿ, ನ ಅಕ್ಖರೇನಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ವಣ್ಣೋ ಏವ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಪದಾದಿಭಾವೇನಾತಿ ಪದವಾಕ್ಯಭಾವೇನ. ಯಥಾಸಮ್ಬನ್ಧನ್ತಿ ಯಥಾಸಙ್ಕೇತಂ. ಅಯಂ-ಸದ್ದೋ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋ, ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ಇಮಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ವಚನೀಯೋತಿ ಯಥಾಗಹಿತಸಙ್ಕೇತಾನುರೂಪಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ವಾಚಕವಚನೀಯಭಾವೋ. ಅಥ ವಾ ಯ್ವಾಯಂ ಸದ್ದತ್ಥಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಿನಾಭಾವೋ, ಸೋ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತದನುರೂಪಂ ಏಕಕ್ಖರಂ ನಾಮಪದಂ ‘‘ಮಾ ಏವಂ ಮಞ್ಞಸೀ’’ತಿಆದೀಸು ಮಾ-ಕಾರಾದಿ. ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ. ತೇ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಂ ‘‘ಮನಸಾದೇಸನಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಯತೋ ರಾಹುಲಾಚರಿಯೋ ‘‘ವಿಸುದ್ಧಕರುಣಾನಂ ಮನಸಾದೇಸನಾ ವಾಚಾಯ ಅಕ್ಖರಣತೋ ಅಕ್ಖರಸಞ್ಞಿತಾ’’ತಿ ಆಹ.

ಸತ್ವಪ್ಪಧಾನನ್ತಿ ದ್ರಬ್ಯಪ್ಪಧಾನಂ. ನಾಮಪದೇ ಹಿ ದ್ರಬ್ಯಮಾವಿಭೂತರೂಪಂ, ಕಿರಿಯಾ ಅನಾವಿಭೂತರೂಪಾ ಯಥಾ ‘‘ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧, ೩೯; ಮಹಾವ. ೧; ವಿಭ. ೨೨೫; ಉದಾ. ೧; ನೇತ್ತಿ. ೨೪). ಆಖ್ಯಾತಪದೇ ಪನ ಕಿರಿಯಾ ಆವಿಭೂತರೂಪಾ, ದ್ರಬ್ಯಮನಾವಿಭೂತರೂಪಂ ಯಥಾ ‘‘ಫುಸತೀ’’ತಿ. ತೇನ ನೇಸಂ ಸತ್ವಕಿರಿಯಾಪ್ಪಧಾನತಾ ವುತ್ತಾ. ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಗ್ಗಹಣನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಾವಬೋಧಹೇತು ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸದೀಪನತೋ, ಯಥಾ ‘‘ಚಿರಪ್ಪವಾಸಿ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಪ. ೨೧೯) ಏತ್ಥ ಪ-ಸದ್ದೋ ವಸನಕಿರಿಯಾಯ ವಿಯೋಗವಿಸಿಟ್ಠತಂ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ಏವಂ ಮನಸಿ ಕರೋಥ, ಮಾ ಏವಂ ಮನಸಾಕತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸಸ್ಸ ಜೋತಕೋ ಏವಂ-ಸದ್ದೋ. ‘‘ಏವಂಸೀಲಾ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೪೨) ಏವಂಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೩; ಮ. ನಿ. ೩. ೧೯೮; ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೮) ಸತ್ವವಿಸೇಸಸ್ಸ. ಏವಂ ಸೇಸನಿಪಾತಪದಾನಮ್ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿರಿಯಾಯ…ಪೇ… ನಿಪಾತಪದ’’ನ್ತಿ.

ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಾಭಿಹಿತ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ, ಯೋ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪದಾಭಿಹಿತಂ ಪದೇಹಿ ಕಥಿತಂ, ಯೋ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತದುಭಯಂ, ಯದಿ ಪದಸಮುದಾಯೋ ವಾಕ್ಯಂ, ತಸ್ಸ ಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಯಾವತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಯೋಸಾನಂ, ತಾವತಾ ಏಕವಾಕ್ಯನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ಬಹೂಪೇತ್ಥ ಪಕಾರೇ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ. ಕಿಂ ತೇಹಿ, ಸಾಖ್ಯಾತಂ ಸಾಬ್ಯಯಂ ಸಕಾರಕಂ ಸವಿಸೇಸನಂ ‘‘ವಾಕ್ಯ’’ನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನನು ಚ ಪದೇನಪಿ ಅತ್ಥೋ ಬ್ಯಞ್ಜೀಯತೀತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪದಮತ್ತಸವನೇಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಆಕಾರೇಸು ವಾಕ್ಯವಿಭಾಗೇಸು ಅಭಿಹಿತಂ ಕಥಿತಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಆಕಾರಾಭಿಹಿತಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ. ‘‘ಅಭಿಹಿತನ್ತಿ ಚ ಪಾಳಿಆಗತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ.

‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಮಗ್ಗತಿ, ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಿಕೇಹಿ ವಾ ಮಗ್ಗೀಯತಿ, ಕಿಲೇಸೇ ವಾ ಮಾರೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧೬) ನಿಬ್ಬಚನಾನಂ ವಿತ್ಥಾರೋ. ತಂನಿದ್ದೇಸಕಥನತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ನಿಬ್ಬಚನವಿತ್ಥಾರೋ ನಿರವಸೇಸದೇಸನತ್ತಾ ನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಪದೇಹೀತಿ ವಾಕ್ಯಾವಯವಭೂತೇಹಿ, ವಾಕ್ಯತೋ ವಿಭಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ವಾ ಆಖ್ಯಾತಾದಿಪದೇಹಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಾಕ್ಯಸ್ಸ ವಿಭಾಗೋ’’ತಿ, ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ’’ತಿಆದಿ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಪಕತಿಪಚ್ಚಯಲೋಪಾದೇಸಾದಿವಸೇನ ಅಕ್ಖರವಿಭಾಗೋ ಆಕಾರೋ, ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಪದವಿಭಾಗೋ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ವಾಕ್ಯವಿಭಾಗೋ ನಿದ್ದೇಸೋ. ವಣ್ಣಪದವಾಕ್ಯಾನಿ ಹಿ ಅವಿಭತ್ತಾನಿ, ವಿಭತ್ತಾನಿ ಚ ಛ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಛಟ್ಠಂ ವಚನನ್ತಿ ಛಟ್ಠಂ ಪದಂ. ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಅಕ್ಖರಂ ಪದಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಆಕಾರೋ ತಥೇವ ನಿರುತ್ತಿ ನಿದ್ದೇಸೋ ಛಟ್ಠವಚನ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾಯಂ ಏವಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ವಾ ಆಕಾರಪದಂ ಚತುತ್ಥಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬೋ ಸದ್ದವೋಹಾರೋ ವಿಭತ್ತೇಹಿ, ಅವಿಭತ್ತೇಹಿ ಚ ಅಕ್ಖರಪದವಾಕ್ಯೇಹೇವ, ತದಞ್ಞಪ್ಪಕಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾನಿಮಾನೀ’’ತಿಆದಿ.

೨೪. ಕಾಸನಾಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮತ್ಥೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಾಸೀಯತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪದೇಹಿ ತಾವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಙ್ಕಾಸನಾ, ಪಕಾಸನಾ ಚ ಹೋತು, ಪದಾವಧಿಕಾಪಿ ಸಂವಣ್ಣನಾ ಇಚ್ಛಿತಾತಿ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಪನ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸುಯ್ಯಮಾನೇಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಪದತ್ಥಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತೀತಿ ಪದಾಭಿಧೇಯ್ಯಅತ್ಥಾವಬೋಧೋ. ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಕ್ಖರಕರಣಂ ಸಙ್ಕಾಸನಭೂತಂ ಉಗ್ಘಟನಕಿರಿಯಂ ವದನ್ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಸಾಧಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿಭಜನುತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏಕತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ ಸಮಾಹಾರೋತಿ ಅಯಂ ದ್ವನ್ದಸಮಾಸೋ. ಉಭಯೇನಾತಿ ‘‘ವಿವರಣಾ, ವಿಭಜನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದ್ವಯೇನ. ಏತೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಕಾರೋ ಲುತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇಹಿ ಏವಾ’’ತಿ. ‘‘ಸಙ್ಕಾಸನಾ…ಪೇ… ಅಭಾವತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಅನೂನಾವಧಾರಣಫಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಉಗ್ಘಟನಾದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ವಿಪಞ್ಚನನಯಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

೨೫. ಸಮ್ಮಾ ಯುತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತಂ, ಅನವಸೇಸತೋ ಚ ಯುತ್ತೋ ಸಹಿತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನೂನಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬೋ ಹಿ ಪಾಳಿಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಪದಅತ್ಥನಯೇಹಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.