ನಯಸಮುಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ

೭೯. ‘‘ವಿಸಯಭೇದತೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ನಯತೋತಿ ನಯಗ್ಗಾಹತೋ. ನ ಹಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಂ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪವತ್ತತೀತಿ. ಅನುಬುಜ್ಝಿಯಮಾನೋತಿ ಅಭಿಸಮಯಞಾಣಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಬುಜ್ಝಿಯಮಾನೋ. ಯಥಾ ಏಕಪಟಿವೇಧೇನೇವ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ತದನುಚ್ಛವಿಕಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಅತ್ಥನಯಭಾವೋ ಸಮತ್ಥಿತೋ ಹೋತೀತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅತ್ಥವಿಸೇಸಸರೂಪತಾಯ ತಯೋ ನಯಾ ‘‘ಸುತ್ತತ್ಥೋ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಪದತ್ಥವಿಚಾರಭಾವೇಪಿ ಪನ ಹಾರಾ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಯೋ’’ತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ತಯೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಏಕಮೇಕೋ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಾನಂ ವಿಭಾಗತೋ ದ್ವಿಸಙ್ಗಹೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಚತುಛಅಟ್ಠದಿಸೋ ಚಾತಿ ನ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತೇ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಾದಯೋ ಚತುಛಅಟ್ಠದಿಸಾ, ಅಥ ಖೋ ಯಥಾಕ್ಕಮನ್ತಿ. ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಗಮನಂ.

ತಥಾ ಚಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಚಯೇನ ಸಮತ್ಥನಾ. ಪುಬ್ಬಾ ಕೋಟಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಪಟ್ಠಾನಕಥಾಯಂ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಅನ್ಧಂ ತಮಂ ತದಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ಲೋಭೋ ಸಹತೇ ನರ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಚೂಳನಿ. ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತನಿದ್ದೇಸ ೧೨೮) ವಚನತೋ ಕಾಮತಣ್ಹಾಪಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಸಭಾವಾ, ಯತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ ‘‘ನೀವರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪನ ಭವೇಸು ಆದೀನವಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದನಂ ಸಾತಿಸಯನ್ತಿ. ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಸಂಯೋಜನಸಭಾವಾ, ಯತೋ ಸಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಂಯೋಜನಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತಣ್ಹಾಯ ಬನ್ಧನಟ್ಠೋ ಸಾತಿಸಯೋ ಅಪೇಕ್ಖಿತಭಾವತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾಪಿ…ಪೇ… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ.

‘‘ಸಂಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಿಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಭಿಭೂತಾ…ಪೇ… ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಯಾಥಾವಗಹಣಹೇತುತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತತೋ ಸೋ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಿಲಿಸ್ಸನಂ ಉಪತಾಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಲಿಸ್ಸನಪ್ಪಯೋಗಂ ಅತ್ತಪರಿತಾಪನಪಟಿಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ. ಅಲ್ಲೀಯನಂ ಸೇವನಂ.

ದುಕ್ಖನ್ತಿ …ಪೇ… ಜಾನನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನಾ ಅನುಭೂಯಮಾನಂ ತಥಾ ತಥಾ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಂ, ಇತರಮ್ಪಿ ವಾ ಏಕದೇಸಂ ಜಾನನ್ತಿ. ತಣ್ಹಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾಕಾರತೋ ತತ್ಥ ತೇಸಂ ಞಾಣಂ ನತ್ಥೇವಾತಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪವತ್ತಿಪವತ್ತಿಹೇತುಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ ‘‘ಪವತ್ತಿ ಪವತ್ತಿಹೇತೂ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ. ಕಾ ಪನ ಕಥಾತಿ ಪಚುರಜನಸಾಧಾರಣೇ ಲೋಕಿಯೇಪಿ ನಾಮ ಅತ್ಥೇ ಯೇಸಂ ಞಾಣಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತೋ, ಪರಮಗಮ್ಭೀರೇ ಅರಿಯಾನಂ ಏವ ವಿಸಯಭೂತೇ ಲೋಕುತ್ತರೇ ನಿವತ್ತಿನಿವತ್ತಿಹೇತುಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ಥೇ ಕಾ ನಾಮ ಕಥಾ, ಛಿನ್ನಾ ಕಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಪಭೇದಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ಸಮಥಸ್ಸ ತಾದಿಸೇ ಕಾಲೇ ಬಾಹಿರಕಾನಞ್ಚ ಇಜ್ಝನತೋ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಧಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸಿತಂ. ವೂಪಸಮೋ ಸಮುಚ್ಛೇದೋ, ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚ.

‘‘ಸಂಸಾರಸ್ಸ ಅನುಪಚ್ಛೇದನತೋ’’ತಿ ಇದಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಮತದಸ್ಸನಂ. ಸೋ ಹಿ ಪುತ್ತಮುಖದಸ್ಸನೇ ಅಸತಿ ಸಂಸಾರೋ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಭಾಯತಿ. ಯತೋ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಗಣ್ಡುಪ್ಪಾದೋ ಕಿಕೀ ಚೇವ, ಕುನ್ತೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧಮ್ಮಿಕೋ;

ಏತೇ ಅಭಯಂ ಭಾಯನ್ತಿ, ಸಮ್ಮೂಳ್ಹಾ ಚತುರೋ ಜನಾ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೯೩; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೫.೧೯೨);

ತದಭಿಞ್ಞಾತಿ ತಂ ಯಥಾವುತ್ತಅನ್ತದ್ವಯಂ ಅಭಿಜಾನನ್ತಿ ಗುಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಜಾನನ್ತೀತಿ ತದಭಿಞ್ಞಾ. ಅತ್ಥಭಞ್ಜನತೋ, ರೋಗಗಣ್ಡಸಲ್ಲಸದಿಸತಾಯ ಅತ್ತಭಾವಸಂಕಿಲೇಸಾನಞ್ಚ ರೋಗಗಣ್ಡಸಲ್ಲತಾ.

ಸಕ್ಕಾಯದಸ್ಸನೇತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿದಸ್ಸನಂ, ಸಕ್ಕಾಯೋವ ದಸ್ಸನಂ ಸಕ್ಕಾಯದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇಸನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾನಂ. ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಬಲವಾ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತಂ ರೂಪಂ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಥಾ ವೇದನಾದಿಂ. ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಪನ ಯಥಾಉಪಟ್ಠಿತಂ ರೂಪಂ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನಿಯಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಾ ತದಞ್ಞಮೇವ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸನ್ತಿ. ಏವಂ ವೇದನಾದೀಸು. ತೇನಾಹ ‘‘ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನೇತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನೇ. ಕಾಯೇತಿ ಸಮೂಹೇ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ಅತ್ತಾದಿ ಏವ ಪರಮತ್ಥತೋ ನುಪಲಬ್ಭತಿ, ದಿಟ್ಠಿ ಪನ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತೀ ವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾ’’ತಿ.

ಸಕ್ಕಾಯದಸ್ಸನಮುಖೇನಾತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಮುಖೇನ.

ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತನ್ತಿ ತಂಸಹಚರಣತೋ ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠಿ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತವಾದಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ.

ಕಸಿಣಾಯತನಾನೀತಿ ಕಸಿಣಜ್ಝಾನಾನಿ.

ತೇಜೇತ್ವಾತಿ ನಿಸಾನೇತ್ವಾ.

೮೧. ಏತ್ತಾವತಾ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ಭೂಮಿರಚನವಸೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋತಿಆದಿನಾ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಸಲ್ಲೇಖೇ ತಿಬ್ಬಗಾರವೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತತ್ಥ ತಿಬ್ಬಗಾರವತ್ತಾ ಸಂಲೇಖಾನುಸನ್ತತವುತ್ತಿನಾ ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಮಿಚ್ಛಾಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಸದ್ಧಾಪತಿರೂಪಕೋ ಅವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಸಾದೋ.

ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಧಮ್ಮಮೇವ ವಿಭಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಾಪಿ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ.

ಯೇ ಹಿ ಕೇಚೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ‘‘ಇಮಾಹಿ ಏವ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಹೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದಿವಿಭಾಗೇನ ಮಗ್ಗೋ ಏವ ಇಧ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಪದಾ ಹಿ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ಚತುದ್ದಿಸಾಸಙ್ಖಾತಂ ಮಗ್ಗನ್ತಿ ಚತುದ್ದಿಸಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪವತ್ತನುಪಾಯಂ. ದ್ವೇ ದಿಸಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಿದಿಸಾ. ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸಾತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಸ್ಸ.

೮೨. ವಿವತ್ತತಿ ವಟ್ಟಂ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿವತ್ತಂ, ವಿವತ್ತಂ ಏವ ವಿವಟ್ಟಂ, ಅಸಙ್ಖತಧಾತು, ನಿಬ್ಬುತಿ ಏವ ವಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ.

‘‘ಕತ್ಥ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಳಿ. ಉಪಚಯೇತಿ ಉಪಚಯಾವತ್ಥಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಸನ್ನನ್ತಿ ಲೋಭಾದಿಕಿಲೇಸವತ್ಥೂನಂ. ವಿಪಲ್ಲಾಸಹೇತುಭಾವತೋತಿ ಸುಭಸಞ್ಞಾದಿವಿಪಲ್ಲಾಸಹೇತುಕಭಾವತೋ. ವಿಪರಿಯೇಸಗ್ಗಾಹವಸೇನ ಹಿ ಆದೀನವೇಸು ಏವ ಸಂಯೋಜನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾನುಪಸ್ಸಿತಾ. ನ ಹಿ ಯಥಾಭೂತಞಾಣೇ ಸತಿ ತಥಾ ಸಮ್ಭವೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಸನ್ನಂ…ಪೇ… ಭಾವತೋ’’ತಿ. ದಸವಿಧಕಾರಣೇತಿ ದಸವಿಧೇ ಕಾರಣೇ, ದಸವಿಧಸ್ಸ ವಾ ಕಾರಣೇ. ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪರಿಕ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸುಭಾರಮ್ಮಣಾದಯೋ.

ತಬ್ಬಿಸಯಾ ಕಿಲೇಸಾತಿ ಆಹಾರಪರಿಞ್ಞಾಪರಿಬನ್ಧಭೂತಾ ಕಿಲೇಸಾ. ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಾಯೇ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಪಠಮೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕಾಯಸಮುದಾಯೇ, ಕಾಯೇಕದೇಸೇ ಚ ಕಬಳೀಕಾರೇ ಆಹಾರೇ ಪವತ್ತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮೇ ಆಹಾರೇ ವಿಸಯಭೂತೇ ಪಠಮೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ. ತಥಾ ವೇದನಾಯಂ ಪವತ್ತಮಾನೋ ದುತಿಯವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಫಸ್ಸಾಹಾರೇ, ಚಿತ್ತೇ ಪವತ್ತಮಾನೋ ತತಿಯವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೇ, ಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಮಾನೋ ಚತುತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯೇ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೇ ಪವತ್ತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚತುತ್ಥೇ ಆಹಾರೇ ಚತುತ್ಥೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇಸಾಹಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ. ಆಹಾರಸೀಸೇನ ವಾ ಆಹಾರಪಟಿಬದ್ಧೋ ಛನ್ದರಾಗೋ ಗಹಿತೋ. ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಆಹಾರಸೀಸೇನ ತಬ್ಬಿಸಯಾ ಕಿಲೇಸಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ. ಪಠಮೇ ಆಹಾರೇ ವಿಸಯಭೂತೇತಿ ಚ ಪಠಮೇ ಆಹಾರೇ ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಂ ಪತ್ತೇ, ತಬ್ಭಾವಂ ಅನತಿಕ್ಕನ್ತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪ್ಪಹೀನಚ್ಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ಹಿ ತತ್ಥ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸ. ತಥಾ ದುತಿಯವಿಪಲ್ಲಾಸಾದೀಸು ಅಪ್ಪಹೀನೇಸು. ಇತರೇ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತೇವ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಉಪಾದಾನಾದೀಸು ಅಪ್ಪಹೀನೇಸುಪಿ ಯೋಗಾದಯೋ ಪವತ್ತನ್ತೇವ ಯಥಾರಹಂ ತಂಸಭಾವತ್ತಾ, ತದೇಕಟ್ಠಸಭಾವತೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪಠಮೇ ಉಪಾದಾನೇ ಪಠಮೋ ಯೋಗೋ’’ತಿಆದಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ.

೮೩. ಅಪರಿಜಾನನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ, ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ತೀಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ, ತೇಸಂ ಸಮುದಯಞ್ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಞ್ಚ ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಂ ಅನವಬುಜ್ಝನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಿಬ್ಬೋ ಬಹಲೋ ಛನ್ದರಾಗೋ ಹೋತಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇತಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನೇವಾ’’ತಿ. ಸುಭಸುಖಸಞ್ಞಾಕಾಮುಪಾದಾನಕಾಮಭವಯೋಗಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಕಾಮಭವಾಸವ- ಕಾಮಭವೋಘರಾಗಸಲ್ಲಛನ್ದಾಗತಿಗಮನಾನಿ ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖಿಕತಾಯ, ತಣ್ಹಾಸಭಾವತಾಯ ಚ ತಣ್ಹಾಪಧಾನಾನಿ. ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥದೋಸಸಲ್ಲದೋಸಾಗತಿಗಮನಾನಿ ಪನ ತಣ್ಹಾಭಾವೇ ಭಾವತೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ತಣ್ಹಾವಿಸಯತೋ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ವಾ ತಣ್ಹಾವಿಸಯತೋ ತಣ್ಹಾಪಧಾನತಾ ಲಬ್ಭತೇವ. ಪಚ್ಛಿಮಕಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಪಧಾನತಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೮೪. ಕಬಳೀಕಾರೇ ಆಹಾರೇತಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರವಿಸಯೇ ಛನ್ದರಾಗೇ. ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನೇ’’ತಿಆದಿಕಂ ಪರಿಯಾಯಕಥಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ‘‘ಅಸುಭಸಭಾವತ್ತಾ, ಅಸುಭಸಮುಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಲಬ್ಭಮಾನೇ ಹಿ ಉಜುಕೇ ಅತ್ಥೇ ಕಿಂ ಪರಿಯಾಯಕಥಾಯಾತಿ. ಛನ್ದರಾಗೋ ವಾ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೋತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಅಸತಿ ಛನ್ದರಾಗೇ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ದುಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಯ ದುಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾ. ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯತ್ತಾತಿ ತಿವಿಧದುಕ್ಖತಾಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಕಾರಣತೋ. ವಿಞ್ಞಾಣೇ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಿನೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸಾತಿ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖು ಕೇವಟ್ಟಪುತ್ತೋ ‘‘ತಂಯೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾವತಿ ಸಂಸರತೀ’’ತಿ ತತ್ಥ ನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಂ ಸಂವೇದೇಸಿ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅತ್ತಸಞ್ಞಿತಾ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಾನಂ ‘‘ಚೇತನಾ ಅತ್ತಾ’’ತಿಆದಿದಿಟ್ಠಿಪರಿದೀಪನೇಸು ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಭವವಿಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ ‘‘ನಿಬ್ಬುತಿಸುಖ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಸೀಲಬ್ಬತೇಹಿ…ಪೇ… ಸುಖನ್ತಿ ದಳ್ಹಂ ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಂ ಇಧ ಭವುಪಾದಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಭವುಪಾದಾನೇನಾ’’ತಿ.

ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾದಿನಾ. ಪಠಮೇ ಯೋಗೇ ಠಿತೋತಿ ಪಠಮೇ ಯೋಗೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ. ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಾದೀನಂ ಕಾರಣಭೂತಾ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸತ್ತಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಪರಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾಯನಂ ಪರಾಭಿಜ್ಝಾಯನಂ. ಭವಪತ್ಥನಾಯ ಭವದಿಟ್ಠಿಭವರಾಗವಸೇನ ಪಿಯಾಯಿತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ವಿಪರಿಣಾಮಞ್ಞಥಾಭಾವೇ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭವರಾಗ…ಪೇ… ಪದೂಸೇನ್ತೀ’’ತಿ.

ಗನ್ಥಿತ್ವಾತಿ ಗನ್ಥಿಂ ಕತ್ವಾ. ದ್ವಿಧಾಭೂತಂ ರಜ್ಜುಆದಿಕೇ ವಿಯ ಗನ್ಥಿಕರಣಞ್ಹಿ ಗನ್ಥನಂ. ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತಾ ಆಸವಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು ಹೋನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಕಿಲೇಸಾ ವಿಸೇಸತೋ ಆಸವುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿವಚನಂ. ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ವಿಸಯೇ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತಬ್ಬಿಸಯಬಹುಲೇ ಭವೇ ಪತ್ಥೇತೀತಿ ಯಥಾ ಮಾನುಸಕೇಹಿ ಕಾಮೇಹಿ ನಿಬ್ಬಿನ್ನರೂಪಾ ದೇವೂಪಪತ್ತಿ. ತಂಸಭಾವತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಸಭಾವತ್ತಾ. ಅಪರಾಪರನ್ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ. ಏಕಚ್ಚಾ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿ ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ, ಯಥಾ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಇತರಾಸಂ. ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿನಿವೇಸನಹೇತು. ‘‘ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರತೋ…ಪೇ… ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಸ್ಸ ಫಲಭೂತಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಏಕನ್ತವಸ್ಸಿಮೇಘವುಟ್ಠಾನೇನ ವಿಯ ಮಹೋಘಪ್ಪವತ್ತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ ವುಟ್ಠಿಹೇತುಕಮಹೋಘಸಿದ್ಧಿಯಾ ಉಪರಿಮೇಘವುಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ.

‘‘ನನ್ದೀರಾಗಸಹಗತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ. ೧೪) ವಿಯ ತಬ್ಭಾವತ್ಥೋ ಸಹಗತಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಸಯ…ಪೇ… ಭೂತಾ ವಾ’’ತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಸಙ್ಖಾತಂ ಹದಯನ್ತಿ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ವಿಪಾಕವಟ್ಟೇಪಿ ಕಿಲೇಸವಾಸನಾಹಿತಾ ಅತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ವಿಸೇಸಮತ್ತಾ.

ಲೋಭಸಹಗತಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ. ಇತರಸ್ಸ ದೋಸಸಹಗತಾದಿಕಸ್ಸ. ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ವಿಯ ಭೋಜನಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ವಿಸೇಸಾಪಾದನಂ ಉಪಸೇಚನಂ, ನನ್ದೀ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾ ಉಪಸೇಚನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ನನ್ದೂಪಸೇಚನಂ ಉಪಸೇಚನಭೂತಾಯಪಿ ನನ್ದಿಯಾ ರಾಗಸಲ್ಲಉಪನಿಸತೋ. ಉಪಸಿತ್ತೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಾ ‘‘ರಾಗಸಲ್ಲೇನ ನನ್ದೂಪಸೇಚನೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಕೇನ ಪನ ತಂ ನನ್ದೂಪಸೇಚನ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ.

ರಾಗಸಲ್ಲೇನಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ರಾಗಸಲ್ಲೇನ ಹೇತುಭೂತೇನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಚೇತ್ಥ ಹೇತ್ವತ್ಥೋ. ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ ವಿಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ ವಿಭತ್ತಿಂ ಪರಿಣಾಮೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯತಂ ವದತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ದುತಿಯಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸುಪಿ ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಪತಿಟ್ಠಾವಚನತೋ.

೮೫. ಯದಿಪಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಾದಿಕೇ ತಿಪುಕ್ಖಲಸ್ಸ, ತಣ್ಹಾದಿಕೇ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ದಿಸಾಭಾವೇನ ವಕ್ಖತಿ, ತಥಾಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾನುಪ್ಪವೇಸತೋ ಏಕಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ಸಿದ್ಧೇ ಇತರೇಪಿ ಸಿದ್ಧಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಆಹಾರಾದಯೋ…ಪೇ… ವವತ್ಥಪೇತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಕ್ಖಮಾನೇ ವಾ ಅಕುಸಲಮೂಲತಣ್ಹಾದಿಕೇ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಆಹಾರಾದಯೋ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ‘‘ನಯಾನ’’ನ್ತಿ ಬಹುವಚನಮಾಹ. ಏಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ರಾಗಚರಿತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಏಕಸ್ಸ ಪಯೋಜನಸ್ಸ. ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋಪಿ ಗಹಿತೋ, ನ ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಯಾಯವಚನಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ತಣ್ಹಾವತ್ಥೂನಂ ತತ್ಥ ಕಥಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸವತ್ಥುಕಾ ತಣ್ಹಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ದೋಸವತ್ಥೂನಂ, ದಿಟ್ಠಿವತ್ಥೂನಞ್ಚ ತತ್ಥ ಕಥಿತತ್ತಾ ‘‘ಸವತ್ಥುಕೋ ದೋಸೋ, ಸವತ್ಥುಕಾ ದಿಟ್ಠಿ ಚ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನಾ’’ತಿ.

ದುಕ್ಖಾಕಾರೇನ ಸಹ ದುಕ್ಖಾಕಾರಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಞ್ಚೇತನ್ತಿ ಯದಿ ತಂತಂಅನುಪಸ್ಸನಾಬಹುಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರಿಮಾಹಾರದ್ವಯಾದೀಸು ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಂ ಕತಂ, ಏತಂ ಏವಮೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ. ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವದನ್ತೋ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾನಂ ಓಧಿಸೋ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಜಹನತೋ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಾನಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಕತ್ತಾತಿ.

ಅಪರೇ ಪನಾಹು – ಪುರಿಮೇ ಆಹಾರದ್ವಯೇ ಪರಿಕಿಲೇಸಭಾವೇನ, ದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಚ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಸುಪಾಕಟಂ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿದ್ವಯವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೇ ತತಿಯವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ, ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೇ ಚತುತ್ಥವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಂ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಸುಪಾಕಟನ್ತಿ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಪವತ್ತಿಮುಖತಾಯ ತೇಹಿ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾದಿವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹಿ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ. ತಥಾ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾದೀಸು ಪುರಿಮದ್ವಯಂ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕಂ, ಇತರದ್ವಯಂ ಅನಿಚ್ಚಾನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ. ಇತಿ ಪವತ್ತಿಮುಖತಾಯ ಚ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಾಯ ಚ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಯಥಾರಹಂ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾದಿವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇಹಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಚ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಸುಭಸುಖಸಞ್ಞಾಕಾಮುಪಾದಾನಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಕಾಮಯೋಗಭವಯೋಗಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯ ಗನ್ಥಕಾಮಾಸವಕಾಮೋಘ ಭವೋಘ ರಾಗಸಲ್ಲಛನ್ದಅಗತಿಗಮನಾನಿ ಸುಖಸ್ಸಾದವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥದೋಸಸಲ್ಲದೋಸಅಗತಿಗಮನಾನಿ ಪವತ್ತಿಮುಖತಾಯ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಿ. ತತಿಯಸಞ್ಞಾದಯೋ ನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸತನ್ನಿಮಿತ್ತಾಹಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ. ಚತುತ್ಥಸಞ್ಞಾದಯೋ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸತನ್ನಿತ್ತಾಹಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಮಾನಸಲ್ಲಭಯಅಗತಿಗಮನಾನಂ ನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸನಿಮಿತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪಸ್ಸತೋ ಮಾನಜಪ್ಪನಂ, ಭಯಂ ವಾ ಸಮ್ಭವತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗಾದೀನಂ ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸನಿಮಿತ್ತತಾ ಪಾಕಟಾ ಏವಾತಿ.

೮೬. ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾವಜ್ಜಾ ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾ ‘‘ದೇವೂಪಪತ್ತಿಸಂವತ್ತನಿಕಕುಸಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ, ಸತಿಪಿ ತಬ್ಭಾವೇ ಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿತೋ, ನಿದ್ದೋಸತಾಯ ಚ ಸೇಟ್ಠಾ ವಿಹಾರಾತಿ ಚತಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಮಞ್ಞಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಅರಿಯವಿಹಾರಾ ‘‘ಆರಕಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅರಿಯಾನಂ ವಿಹಾರಾ’’ತಿ. ಚತಸ್ಸೋ ಆರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರಾ, ಸತಿಪಿ ದೇವೂಪಪತ್ತಿಸಂವತ್ತನಿಕಕುಸಲಸಮಾಪತ್ತಿಭಾವೇ ಆನೇಞ್ಜಸನ್ತತಾಹಿ ಲೋಕಿಯೇಸು ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಿತೋ.

ಅಧಿಕರಣಭೇದೇನಾತಿ ವತ್ಥುಭೇದೇನ.

ಯಂ ಅಭಿಣ್ಹಂ ನ ಪವತ್ತತಿ, ತಂ ಅಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನ್ಧಸ್ಸ…ಪೇ… ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಧಿತಿಟ್ಠತಿ ಸೀಲಾದಿ ಏತೇನ ಸಚ್ಚೇನ, ಏತ್ಥ ವಾ ಸಚ್ಚೇ ನಿಮಿತ್ತಭೂತೇ, ಅಧಿಟ್ಠಾನಮತ್ತಮೇವ ವಾ ತಂ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಕರಣಾಧಿಕರಣಭಾವತ್ಥಾ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಸಮಾಸಪಕ್ಖೇ. ತಥಾ ಅಞ್ಞಪದತ್ಥಸಮಾಸಪಕ್ಖೇ. ಇತರಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಮಾಸೇ ಕರಣಾಧಿಕರಣತ್ಥಾ ಏವ, ತೇ ಚ ಖೋ ಸೀಲಾದಿವಸೇನ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸುಖನ್ತಿ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ. ಲೋಕಿಯವಿಪಾಕಸುಖಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭತೇವ. ‘‘ನಾಞ್ಞತ್ರ ಬೋಜ್ಝಾ…ಪೇ… ಪಾಣಿನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧. ೯೮) ಹಿ ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಅನತ್ತಪರಿಹಾರಮುಖೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಅಭಯಾ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಸುಖಾವಹಾ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ‘‘ಸುಖಭಾಗಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ. ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನತೋತಿ ಫರಣವಸೇನ ಅನವಸೇಸಗ್ಗಹಣತೋ.

ಪಠಮಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪಠಮಪಟಿಪದಾವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಪದಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ನಾನನ್ತರಿಯಕತಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತಿ. ಸತಿಪಿ ಚ ಸಬ್ಬಾಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ನಿಯಮಾಭಾವೇ ನಾನನ್ತರಿಕಭಾವೇನ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೇನೇವೇತ್ಥ ನೇಸಂ ಅಯಮನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಕಾಯವೇದನಾಸು ಸುಭಸುಖಸಞ್ಞಾನಂ ದುಬ್ಬಿನಿವೇಠಿಯತಾಯ ಅಸುಭದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿತೋ ಪುರಿಮೇನ ಪಟಿಪದಾದ್ವಯೇನ ಪುರಿಮಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನದ್ವಯಂ ಯೋಜಿತಂ ತದಭಾವತೋ. ಇತರೇನ ಇತರಂ. ತಾನಿ ಹಿ ಪುರಿಮೇಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಕತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾನಿ. ಅಥ ವಾ ಯಥಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾನಂ ಮನ್ದತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಾನಂ ವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ ಯೋಜಿತಾ, ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಟಿಪದಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಅಯಮನುಕ್ಕಮೋ ಕತೋ.

‘‘ತಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾ ಸಮಾನಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಪಠಮಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಭಾವನಾ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾವಹಾ, ಏವಂ ಪೀತಿಸಹಗತಾದಿಸಮಾನತಾಯ ದುತಿಯಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಭಾವನಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದೀನಂ ವಿಸೇಸಾವಹಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಸಂಹರತಿ. ಪೀತಿಪಟಿಸಂವೇದನಾದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸುಖಪಟಿಸಂವೇದನಂ, ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದನಂ, ಪಸ್ಸಮ್ಭನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿಪ್ಪಮೋದನಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಪಟಿಸಂವೇದನಸಮಾದಹನವಿಮೋಚನಾನಮ್ಪಿ ವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ಅನಿಚ್ಚವಿರಾಗಾದೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ನಿರೋಧಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ.

ರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪಗುಣವಸೀಭಾವಾಪಾದನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಇತರಾಸಂ. ಇತರಾಸಂ ಪನ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಪರಮ್ಪರಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕಅರತಿರಾಗಾ ಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಾದಯೋ. ಸುಖೇನಾತಿ ಅಕಿಚ್ಛೇನ, ಅಕಸಿರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾದಿಕೇ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಹಾರೇ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ನಾನಾಸನ್ತಾನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಕುಸಲಾನುಪ್ಪಾದನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತವಿಸಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪಠಮೋ ವಿಹಾರೋ ಭಾವಿತೋ ಬಹುಲೀಕತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸದಿಸಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ವುತ್ತಂ. ಅರಿಯವಿಹಾರೇ ಚ ಹೇಟ್ಠಿಮೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ ವಾಯಮನ್ತಸ್ಸ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿ. ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸೇವ ವಾ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸ್ಸ ನಾನಾಸನ್ತಾನಿಕಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನೇನ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಾದಿಕಸ್ಸ ವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಸಕ್ಕಾ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನೇನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿತಿಕ್ಖತಾವಿಸೇಸೋ ವಿಯ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸವಿಸಯೋ ಮಗ್ಗೋ ವಿಞ್ಞಾತುಂ.

ತಥಾ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಉಪೇಕ್ಖಾಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿದಿಬ್ಬವಿಹಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಮಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸೇತಿ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ದುತಿಯಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಕಾಮಾಲಯಸಮುಗ್ಘಾತಂ, ಅರಿಯವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ತತಿಯಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಹಾನಂ, ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖಸನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಚತುತ್ಥಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಂ ಭವೂಪಸಮಂ ಉಕ್ಕಂಸೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಠಮಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಹೀನಮಾನೋ ನ ವಿಸಂವಾದೇಯ್ಯಾತಿ ಮಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಡ್ಢೇತಿ ವಿಸಂವಾದನನಿಮಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ಅಪ್ಪಹೀನಮಾನೋ ಹಿ ಮಾನನಿಸ್ಸಯೇನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸಂವಾದೇಯ್ಯ. ಕಾಮಾಲಯೇ, ದಿಟ್ಠಾಲಯೇ ಚ ಸಮುಗ್ಘಾಟಿತೇ ಚಾಗಪಟಿಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅವಸರೋ ಏವ ನತ್ಥೀತಿ ಆಲಯಸಮುಗ್ಘಾತೋ ಚಾಗಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ವಡ್ಢೇತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾಯ ಪಞ್ಞಾಬುದ್ಧಿಯಾ ಪರಿಬನ್ಧೋವ ನತ್ಥಿ, ಭವಸಙ್ಖಾರೇಸು ಓಸ್ಸಟ್ಠೇಸು ಅಭವೂಪಸಮಸ್ಸ ಓಕಾಸೋವ ನತ್ಥೀತಿ ಮಾನಪ್ಪಹಾನಾದಯೋ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಕೇ ಸಂವಡ್ಢೇನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮಾನಪ್ಪಹಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅವಿಸಂವಾದನಸೀಲೋ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದಬಹುಲೋ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಸಮಾಧಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ. ಚಾಗಾಧಿಮುತ್ತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಜ್ಝಾಸಯೋ ಅಕೋಸಜ್ಜಬಹುಲತಾಯ ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ, ಞಾಣುತ್ತರೋ ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ, ವೂಪಸನ್ತಸಭಾವೋ ಉಪಸಮಹೇತುಭೂತಾಯ ವೀಮಂಸಾಯ ವೀಮಂಸಯತೋ ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಸಮಾಧಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಾದಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಛನ್ದಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಭಾವಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದಬಹುಲೋ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಠಿತೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಛಳಾರಮ್ಮಣಾಪಾತೇ ಅನವಜ್ಜಸೇವೀ ಹೋತಿ. ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಠಿತೋ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸನ್ತಪನವಸೇನೇವ ಪುಞ್ಞಂ ಪರಿಪೂರೇತಿ. ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇನ್ತೋ ಚಿತ್ತಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಠಿತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಕೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಬುದ್ಧಿಂ ಫಾತಿಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ. ವೀಮಂಸಾಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಠಿತೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯಬಹುಲೋ ಉಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾವಹಮೇವ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಬ್ರೂಹೇತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿ ಭಾವಿತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ದೂರಾದೂರಪಚ್ಚತ್ಥಿಕನಿವಾರಣೇ ಬಹೂಪಕಾರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಮೇತ್ತಾಯ ವಿಸೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತೋ ಮೇತ್ತಂ ವಡ್ಢೇತಿ. ತಪೇನ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ವೀರಿಯಾಧಿಕೋ ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಂ ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ ಕರೋತೀತಿ ತಪೋ ಕರುಣಂ ಸಂವಡ್ಢೇತಿ. ಪಞ್ಞಾ ಪರಿಯೋದಾಪಿತಾ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಧಮ್ಮೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಪಹಾಸನಿಪಾತತೋ ಮುದಿತಂ ರಕ್ಖನ್ತೀ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತಿ. ಉಪಧಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಪಕ್ಖನ್ದೋ ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರೋವ ಸಮ್ಮದೇವ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರೇಸು ಉದಾಸಿನೋ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಉಪೇಕ್ಖಾವಿಹಾರಂ ಪರಿವಡ್ಢೇತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ ಭಾವಿತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೋ ಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಸೋ ತಂ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ವುತ್ತೋ’’ತಿ.

೮೭. ದಿಸಾಭಾವೇನಾತಿ ನಯಾನಂ ದಿಸಾಭಾವೇನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥೋಪಿಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯೇನ ಚತುಕ್ಕೇನ ಯಸ್ಸ ರಾಗಚರಿತಾದಿಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೋದಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿ. ಯಥಾ ಅಪರಿಞ್ಞಾತಾ, ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಚ ಪಠಮಾಹಾರವಿಪಲ್ಲಾಸಾದಯೋ ರಾಗಚರಿತಾದೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ, ಏವಂ ಪಠಮಪಟಿಪದಾದಯೋ ಭಾವಿತಾ ಬಹುಲೀಕತಾ ನೇಸಂ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವಾ’’ತಿ.

ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮಾಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚವುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹನ್ತೀ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಬಾಹುಲ್ಲವಿಸೇಸತೋ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೀ ‘‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ತತಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತಿಕತಾಯ ಸಮ್ಮದೇವ ಸನ್ತತಿಘನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೀ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಚತುತ್ಥಾಯ ಪನ ಪಟಿಪದಾಯ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತಿಕತಾಯ, ವಿಸದಞಾಣತಾಯ ಚ ಸಮೂಹಕಿಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಘನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೀ ‘‘ಸುಞ್ಞತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ.

ತಥಾ ಕಾಯವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ ವಿಸೇಸತೋ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೀ, ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ, ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ತಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾದಿವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಸಪ್ಪೀತಿಕತಾಯ ಅಸ್ಸಾದಾನಿ ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ ವಿರಜ್ಜನವಸೇನ ವಿಸೇಸತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ‘‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ತತಿಯಂ ಸನ್ತಸುಖತಾಯ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ನಿಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸವತ್ಥುಭೂತಂ ಸಭಾವತೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಚತುತ್ಥಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಗಮಾದೀಹಿ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಸುಸಮಾಹಿತಂ ಯಥಾ ಪರೇಸಂ, ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಾವಬೋಧಹೇತುತಾಯ ಸಮ್ಮದೇವ ‘‘ಸುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಿಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ‘‘ಸುಞ್ಞತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಏವಂ ವಿಹಾರಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನೇವ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತಾ, ತತ್ಥ ‘‘ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾನಂ ಸನ್ತಸುಖತಾಯ ಅಸ್ಸಾದನೀಯತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಅರಿಯವಿಹಾರಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಧಿಕತ್ತಾ ವಿಸೇಸತೋ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾಯ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖತಾ. ಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರಸ್ಸ ಸನ್ತವಿಮೋಕ್ಖತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಭಾವತೋ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ತಥಾ ಪುರಿಮಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಸಯತ್ತಾ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಬಾಹುಲ್ಲತ್ತಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತಾ. ತತಿಯಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪನ್ನಕುಸಲುಪ್ಪಾದನೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉದಯವಯವನ್ತತಾವಿಭಾವನತೋ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತಾ. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಠಿತತ್ತಂ ಬ್ಯಾಪಾರಾಪಜ್ಜನೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅವಸವತ್ತಿತಾದೀಪನತೋ ಅನತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಸುಪಾಕಟನ್ತಿ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತಾ.

ಮಾನಪ್ಪಹಾನಾಲಯಸಮುಗ್ಘಾತಾನಂ ಸಹಾಯತಣ್ಹಾಪಹಾನತಾಯ ತಣ್ಹಾಪಣಿಧಿವಿಸೋಧನತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತಾ. ಅವಿಜ್ಜಾಪಹಾನಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಾಧಿಕತಾಯ ಸುಞ್ಞತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತಾ. ಭವೂಪಸಮಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತಾ.

ಪಕತಿಯಾ ದುಕ್ಖಸಭಾವೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ಞಾಣಸಚ್ಚೇನ ಅವಿಸಂವಾದೇನ್ತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಏವ ಪಸ್ಸತಿ, ಚಾಗಾಧಿವಿಮುತ್ತತಾಯ ತಣ್ಹಂ ವಿದೂರೀಕರೋನ್ತೋ ರಾಗಪ್ಪಣಿಧಿಂ ವಿಸೋಸೇತೀತಿ ಪುರಿಮಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನದ್ವಯಂ ‘‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇತರಸ್ಸ ಪನ ಅಧಿಟ್ಠಾನದ್ವಯಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತಾನಿಮಿತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತಾ ವುತ್ತನಯಾ ಏವ.

ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ವಿಸೇಸತೋ ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದವತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮವಿತಕ್ಕಬಹುಲಸ್ಸ ಹೋತಿ, ವೀರಿಯಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾ ಪನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ವಿನೋದೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ತದುಭಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಸೇಸತೋ ರಾಗಾದಿಪ್ಪಣಿಧೀನಂ ವಿಸೋಸನತೋ ‘‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಚಿತ್ತಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ, ವೀಮಂಸಾಧಿಪತೇಯ್ಯಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅನಿಚ್ಚಾನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಬಾಹುಲ್ಲತೋ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ.

ಅಭಿಜ್ಝಾವಿನಯನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೋ, ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿವಿನೋದನೋ ತಪೋ ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಣಿಧಿಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ, ಬುದ್ಧಿ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾನಿಮಿತ್ತಂ, ಉಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ತದುಭಯಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ‘‘ಸುಞ್ಞತಂ, ಅನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಆಸನ್ನಪಚ್ಚತ್ಥಿಕರಾಗಂ ಪಟಿಬಾಹನ್ತೀ ಮೇತ್ತಾ ರಾಗಪಣಿಧಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಕರುಣಾ ಪರದುಕ್ಖಾಪನಯನಾಕಾರವುತ್ತಿಕಾ ದುಕ್ಖಸಹಗತಾಯ ದುಕ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ತದುಭಯಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ‘‘ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಮುದಿತಾ ಸತ್ತಾನಂ ಮೋದಗ್ಗಹಣಬಹುಲಾ ತದನಿಚ್ಚತಾದಸ್ಸನತೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾ ಞಾಣಕಿಚ್ಚಾಧಿಕತಾಯ ಅನತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ‘‘ಸುಞ್ಞತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪವತ್ತಿಆಕಾರತೋ ವಿಪಸ್ಸತೋ ನಿಸ್ಸಯತೋ, ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖಾನಿ ಯೋಜಿತಾನೀತಿ.

ಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಞ್ಚ. ಸಪರಸನ್ತಾನೇತಿ ಅತ್ತನೋ, ಪರೇಸಞ್ಚ ಸನ್ತಾನೇ, ತೇನ ಕಾಯಿಕೋ, ವಾಚಸಿಕೋ ಚ ವಿಹಾರೋ ‘‘ವಿಕ್ಕೀಳಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ವಿವಿಧೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ತಸ್ಸ ಪನ ವಿಭಾವನಾ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಭಾವತೋ. ಯೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೇನ. ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೋತಿ ತೇಸಂ ಆಹಾರಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೋ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೋ ಪಟಿಪದಾದೀನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೋ ಪಹಾಯಕಭಾವೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಪಟಿಪದಾಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರೇ ಪರಿಜಾನನ್ತೀ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹತೀತಿ ಉಜುಕಮೇವ ತೇಸಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತಾ, ಏವಂ ಝಾನಾದೀನಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾನಾದಿಪಟಿಪಕ್ಖತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ತದುಪದೇಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಥಿತತ್ತಾ. ವಿಪಲ್ಲಾಸಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವೋ ಪಾಕಟೋ ಏವ. ನ್ತಿ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಂ. ವೀಸತಿಯಾ ಚತುಕ್ಕೇಹಿ ವಿಸಭಾಗತೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಥಿಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಙ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತಿ ಸದ್ಧಾದಿಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ. ದಸನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಣಾತಿ ಯೋಜನಾ.

೮೮. ನಿಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ನಿಕ್ಖಮತಿ. ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಹಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ. ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ. ೬) ವುತ್ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲೇ. ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನ ಚೇತ್ಥ ಧಮ್ಮೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭೂಮಿಂ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ’’ತಿ. ತತೋ ಏವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಚತುಕ್ಕತೋ ಏವ. ಇತರತ್ಥಾಪೀತಿ ‘‘ಸುಖಾಯ…ಪೇ… ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಸಾಧಾರಣಾಯಾತಿ ಪಠಮಚತುತ್ಥಾಹಿಪಿ ವಿಮಿಸ್ಸಾಯ. ಯಥಾವುತ್ತಾಸೂತಿ ದುತಿಯತತಿಯಾಸು.

ಹೇಟ್ಠಾತಿ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಚಯಹಾರಸಮ್ಪಾತವಣ್ಣನಾಸು.

ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಕುಸಲಮೂಲಾದಿದ್ವಾದಸತಿಕಸಙ್ಗಹೋ ಅನವಜ್ಜಪಕ್ಖೋ. ‘‘ವೋದಾಯತಿ ಸುಜ್ಝತಿ ಏತೇನಾತಿ ವೋದಾನ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೧) ವಂ ನೇತಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ.

ಯಥಾ ಹಾರಉದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಏವಂ ನಯಾನಂ ಅಕರಣೇ ಕಾರಣಂ, ಪಯೋಜನಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತುಕಾಮೋ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನಯೇಹಿ ನಯನ್ತರೇಹಿ. ಸಮ್ಭವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಉಪಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಭವೋ ಅನುದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನ ನಿದ್ದಿಸನೇ ಕರಣಂ ದಸ್ಸನಂ ಪಯೋಜನಂ. ಯದಿ ಹಿ ಇಮೇ ನಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಹಾರಾ ವಿಯ ಉದ್ದೇಸಾನುಕ್ಕಮೇನೇವ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಹಾರಾನಂ ಉದ್ದೇಸಾವಸಾನೇ ‘‘ಏತೇ ಸೋಳಸ ಹಾರಾ ಪಕಿತ್ತಿತಾ ಅತ್ಥತೋ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೧).

ಯಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಮೂಲಪದೇಹಿ ಮೂಲಪದನ್ತರನಿದ್ಧಾರಣೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ತೇ ನಿಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇ ಇತರೋಪಿ ಅತ್ಥತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಉದ್ದೇಸಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಕತೋ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಠಮನಯತೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಚರಿತವಸೇನ ದ್ವಿಧಾ ಪುಗ್ಗಲೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ವಸೇನ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪುನ ತೇ ಏವ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಚರಿತೇ ಚತುಪ್ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತೇ ಏವ ಚತುಪ್ಪಟಿಪದಾಭೇದಭಿನ್ನೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪುನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿವಿಭಾಗೇನ ತಿಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ತಿಪುಕ್ಖಲಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಪಠಮನಯತೋ…ಪೇ… ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ.

ಯಸ್ಮಾ ಸುಭಸುಖಸಞ್ಞಾಹಿ ಲೋಭೋ, ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ದೋಸೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಮೇ ಅನತ್ಥೋ ಕತೋ’’ತಿ ಆಘಾತುಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ಅತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಮೋಹೋ ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಅಸುಭಸಞ್ಞಾದೀಹಿ ಅಲೋಭಾದಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ತತಿಯನಯತೋ ದುತಿಯನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಲೋಭೇ ಸತಿ ಸಮ್ಭವತೋ ಲೋಭಗ್ಗಹಣೇನೇವ ದೋಸೋ ಗಯ್ಹತಿ. ಲೋಭೋ ಚ ತಣ್ಹಾ, ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಲೋಭಾದೋಸೇಹಿ ಸಮಥೋ ಗಯ್ಹತಿ, ಅಮೋಹೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ದುತಿಯನಯತೋ ಪಠಮನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇತುಂ ಉದ್ದೇಸಾನುಕ್ಕಮೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ನ ಕತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತೇನೇವಾತಿ ತತಿಯನಯತೋ ದುತಿಯನಯಸ್ಸ ವಿಯ ದುತಿಯನಯತೋ ಪಠಮನಯಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಭವತೋ. ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಆಗತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ನಯನಿಗ್ಗಮೋ ನಿದ್ಧಾರಿತೋತಿ ಅಯಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ಯದಿ ಏವನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಪ್ಪಕಾರತೋ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಪಕಾರೇನ ನಯಾ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಯಥಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪಠಮನಯತೋ ತತಿಯನಯಸ್ಸ, ತತಿಯನಯತೋ ದುತಿಯನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಏವಂ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ಪಠಮನಯತೋ ತತಿಯನಯದುತಿಯನಯಾನಂ, ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ದುತಿಯನಯತೋ ತತಿಯನಯಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ ದೀಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಮಾಹ ‘‘ದ್ವೇ ಹುತ್ವಾ…ಪೇ… ಸಿಯಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ನಯೋತಿ ಪಚ್ಛಾ ವುತ್ತದುತಿಯನಯೋ. ಅತ್ಥತೋತಿ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿತೋ, ಅತ್ಥತೋ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಏವ ಸರೂಪೇನ ನ ಕಥಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ತಂ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುಪ್ಪವೇಸೋ ಇಚ್ಛಿತೋ ತಂತಂನಯಮೂಲಪದಾನಂ ನಯನ್ತರಮೂಲಪದೇಸು ಸಮವರುಜ್ಝನತೋ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಯತ್ಥ ಸಬ್ಬೋ ಅಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ಸಙ್ಗಹಂ ಸಮೋಸರಣಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಯತ್ಥ ಸಬ್ಬೋ ಕುಸಲಪಕ್ಖೋ ಸಙ್ಗಹಂ ಸಮೋಸರಣಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೩) ಚ ವುತ್ತಂ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋತಿ ‘‘ನಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಅನುಪ್ಪವೇಸೋ ನಿಗ್ಗಮೋ’’ತಿ ಅಯಂ ದುವಿಧೋ ಅತ್ಥೋ. ಪಿಟಕಾನಂ ಅತ್ಥಕಥನಂ ಪೇಟಕಂ, ಸೋ ಏವ ಉಪದೇಸೋತಿ ಪೇಟಕೋಪದೇಸೋ, ಉಪದೇಸಭೂತಾ ಪರಿಯತ್ತಿಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ನಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಅನುಪ್ಪವೇಸನಿಗ್ಗಮಮತ್ತಮೇವ ಅವಿಭಾವೇತ್ವಾ ನಯವಿಚಾರಸ್ಸ ಪಠಮಾವಯವತೋ ಪಭುತಿ ವಿಭಾವನಾ ದೀಪನಾ ಪಕಾಸನಾ.

ದೋಸದಿಟ್ಠೀತಿ ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದತಾದಿದೋಸಗಾಹಿಕದಿಟ್ಠೀ, ದೋಸದಸ್ಸಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇ ಹಿ ಅಸಮೂಹತಾನುಸಯಾ, ಕಾಮೇಸು ಚ ಆದೀನವದಸ್ಸಿನೋ. ಇದಞ್ಹಿ ನೇಸಂ ಅಙ್ಗದ್ವಯಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ. ನತ್ಥಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಯೋ ರಾಗಾಭಿಭೂತೇಹಿ ಅನ್ಧಬಾಲೇಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ ಕಾಮೇಹಿ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಮಧುಬಿನ್ದುಗಿದ್ಧಸ್ಸ ಮಧುಲಿತ್ತಸತ್ಥಧಾರಾವಲೇಹನಸದಿಸೋ ಅಪ್ಪಸ್ಸಾದೋ ಬಹುದುಕ್ಖೋ ಬಹುಪಾಯಾಸೋ ಬಹುಆದೀನವೋ ಸವಿಘಾತೋ ಸಪರಿಳಾಹೋ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೋ ತಥೇವಾತಿ ಸಬ್ಬದಾಪಿ ವಿಞ್ಞೂಜಾತಿಕಸ್ಸ ಕಾಮೇಹಿ ಪಯೋಜನಂ ನ ವಿಜ್ಜತಿ. ಅನಜ್ಝೋಸಿತಾತಿ ಅನಭಿಭೂತಾ ವಿಹರನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ತೇನ ಮನ್ದಕಿಲೇಸಭಾವೇನ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಸಿಜ್ಝಮಾನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪಟಿಪದಾ ‘‘ಸುಖಾ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಜ್ಝೋಸಿತಾತಿ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಾ. ಇಮೇ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಇಮೇ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಚರಿತಭಾವೇನ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಾ ಅಪರಿಮಾಣಪ್ಪಭೇದಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಾ ಸತ್ತಾ.

ಸುಖೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಕಿಲೇಸೇ ಅಕಿಚ್ಛೇನ ಪಜಹನ್ತಿ. ‘‘ಇಮಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ಪಟಿಪದಾನಂ ಏತ್ತಾವತಾಯಂ, ವಿಸಯಭಾವಕಿಚ್ಚೇಸು ಚ ಬ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವದಸ್ಸನಂ. ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾತಿ ನಿಗಮನಂ, ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ಯಾಯ ವಸೇನ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಚತುಕ್ಕಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸೇ ನಿದ್ದಿಸತೀತಿ ಅನನ್ತರಂ ವಕ್ಖಮಾನೇನ ಆಹಾರಾದಿಚತುಕ್ಕಮಗ್ಗೇನ ದಸವತ್ಥುಕೇ ಕಿಲೇಸಸಮೂಹೇ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ಚತುಕ್ಕಮಗ್ಗೇನ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇಸು ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾತಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಪಟಿಪದಾದಿಚತುಕ್ಕಮಗ್ಗೇನ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯೇಸು ವಿಸಯಭೂತೇಸು ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ.

ಇದಞ್ಚ ಪಮಾಣಂ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಮಾಣಂ, ಯದಿದಂ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಾವದೇವ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ ಪರಿಞ್ಞಂ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಾವದೇವ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸೇ ವಿಭಜನ್ತಿ. ಯಾವದೇವ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾ, ತಾವದೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಉಪಾದಾನಾನಿ ಪರಿಬ್ರೂಹನ್ತೀತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯಥಾರಹಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏವಂ ಇಮಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ದಸ ಪದಾನೀ’’ತಿ. ‘‘ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಚ ವಚನಸೇಸೋ.

‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಗನ್ಥತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಯನಮೇವ ಗನ್ಥನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಪಪಞ್ಚೇನ್ತೋತಿ ದಿಟ್ಠಾಭಿನಿವೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ.

ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವೋ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆಸವನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸವನ್ತೀ’’ತಿ. ಕಿಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾತಿ ತೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವೀತಿಕ್ಕಮವತ್ಥುಂ ವದತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಹೀನಾನುಸಯಸ್ಸೇವ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾ, ನ ಇತರಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೇ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾ, ತೇ ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ.

ಪಠಮೇನ ಪದೇನಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ದಸಸು ಸುತ್ತಪದೇಸು ಪಠಮೇನ ಪದೇನ. ಪಠಮಾಯ ದಿಸಾಯಾತಿ ತದತ್ಥಸಙ್ಖಾತಾಯ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಪಠಮಾಯ ದಿಸಾಯ.

ಇತೀತಿ ಏವಂ, ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಅನವಜ್ಜಸಾವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ. ಪಕ್ಖಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನಾತಿ ವೋದಾನಪಕ್ಖತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ. ಯೋಜನಾತಿ ಪಠಮದಿಸಾದಿಭಾವೇನ ಯುತ್ತೇ ಕತ್ವಾ ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖನಾ. ‘‘ಮನಸಾ ವೋಲೋಕಯತೇ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ೪) ಹಿ ವುತ್ತಂ.

ತಸ್ಸಾತಿ ದಿಸಾಲೋಕನಸ್ಸ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಂ ಪರಿಯೋಸಾನತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೇಸಞ್ಹಿ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಸಿಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಂ ಪರಿಯೋಸಾನತಾ. ತತ್ಥ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹಿ ಸದ್ಧಾಯ ಪರಿಪೂರಿಕಾರೀ. ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲೇ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಸಕದಾಗಾಮೀ ಹಿ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ. ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಅನಾಗಾಮೀ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಿಕಾರೀ. ಅಗ್ಗಫಲೇ ಅರಹತ್ತೇ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಅರಹಾ ಹಿ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ, ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ಚಾತಿ.

ಅಪರೇ ಪನಾಹು – ಸದ್ಧಾಬಲೇನ ಸುಭಸಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನಂ. ಸದ್ದಹನ್ತೋ ಹಿ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಮನಸಿಕಾರೇ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ. ವೀರಿಯಬಲೇನ ಸುಖಸಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನಂ. ವೀರಿಯವಾ ಹಿ ಸುಖಸ್ಸಾದಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಮನುಯುಞ್ಜತಿ. ಸಮಾಧಿಬಲೇನ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನಂ. ಸಮಾಹಿತೋ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಪಞ್ಞಾಬಲೇನ ಅತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಪಹಾನಂ. ಪಞ್ಞವಾ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅವಸವತ್ತಿತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಸತಿ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥಾಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸತಿಂ ಚ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೪; ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೧೩). ಏವಂ ಚತುವಿಪಲ್ಲಾಸಪ್ಪಹಾಯೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಟ್ಠಾನಂ ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ಚತುವಿಪಲ್ಲಾಸಮುಖಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ದಿಸಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ.

‘‘ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ಲೋಭಾದೀನಂ ಹೇತುಫಲಭಾವೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾಯ ದಸ್ಸನಂ.

ತತ್ಥ ಮನಾಪಿಕೇನಾತಿ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಮನಾಪಿಕೇನಾಪಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇನ ವಿಪರಿಯೇಸವಸೇನ ಲೋಭೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಮನಾಪಿಕೇನಾತಿ ವಾ ಮನಾಪಿಕಾಕಾರೇನ. ಫಸ್ಸವೇದನೂಪವಿಚಾರರಾಗವಿತಕ್ಕಪರಿಳಾಹಾ ಸಹಜಾತಾಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅಸಹಜಾತಾಪಿ. ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸಙ್ಖಾರಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪ್ಪಾದಲಕ್ಖಣಸ್ಸೇವ ಪನ ಗಹಣೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ರಾಗಜಪರಿಳಾಹಹೇತುಕತಾ ಚ ತೇಸಂ ರಾಗಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸಭಾವತ್ತಾ. ತಣ್ಹಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುದಯಧಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ. ತಥಾ ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಸಹಜಾತವೇದನಾಯ ಪನ ಲೋಭೋ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ. ಏವಂ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಲೋಭಸಹಗತಸುಖವೇದನಾಯ ಉದಯೋ ಇಧ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸಾ ವಿಪರಿಣಾಮೋ ‘‘ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖತಾ’’ತಿ. ವಿಪರಿಣಾಮಾವತ್ಥಾ ಚ ಉದಯಾವತ್ಥಂ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಾ ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ ವಿಯ ವುತ್ತಾ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಂ…ಪೇ… ದುಕ್ಖತಾ’’ತಿ.

ದೋಸೋ ಅಕುಸಲಮೂಲನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಠಿತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ನಾಮ ಜರಾ, ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಠಿತಸ್ಸ…ಪೇ… ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತಾ’’ತಿ. ದೋಸಜಪರಿಳಾಹಹೇತುಕತಾ ಜರಾಯ ದೋಸಬಹುಲಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಚಿರೇನ ಜೀರಣತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ವಯೋತಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ನಿರೋಧೋ. ಅನಿಚ್ಚತಾವಸೇನ ಚ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಯ…ಪೇ… ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೫, ೪೫, ೭೬; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೧೦). ಮೋಹಜಪರಿಳಾಹಹೇತುಕತಾ ವಯಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಮ್ಮೋಹನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ, ಮರಣಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಚ ಸಂಸಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಲೋಭಾದೀನಂ ಪಞ್ಞಾದಿಪಾರಿಪೂರಿಹೇತುಕತಾ ಯಥಾರಹಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಕೋಟಿಸಹಜಾತಕೋಟಿಯಾ ಚ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬೇ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾ ಹೋನ್ತಿ ಏವಾತಿ. ಅಬ್ಯಾಪಾದವಿತಕ್ಕಸನ್ನಿಸ್ಸಯೋ ಉಪವಿಚಾರೋ ಅಬ್ಯಾಪಾದೂಪವಿಚಾರೋ. ಅವಿಹಿಂಸೂಪಚಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಯಂ ತಿಪುಕ್ಖಲೋ ನಾಮ ದುತಿಯೋ ನಯೋ ಸದ್ಧಿಂ ದಿಸಾಲೋಕನನಯೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ‘‘ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿಆದಿ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನೇನೇವ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆರದ್ಧಂ. ಇಮೇ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಪದಾಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಾ. ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ದಿಟ್ಠಿತಣ್ಹಾಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಾವಿಸೇಸೇನ. ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಹಿ ತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ, ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಚ ಸುಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತೋತಿ. ತಥಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ದುಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸಿತೋ ಚಾಯಮತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಚ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಚಾ’’ತಿ.

ಚತ್ತಾರೋ ಹುತ್ವಾತಿ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿದಸ್ಸನೇ ಚತ್ತಾರೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಾ, ಚತುಪ್ಪಟಿಪದಾವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ತಿಪುಕ್ಖಲಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿದಸ್ಸನೇ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿವಸೇನ ತಯೋ ಭವನ್ತಿ. ತಯೋ ಹುತ್ವಾತಿ ತಥಾ ತಯೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಾ ತಯೋ ಕತ್ವಾ ಕಥಿತಾ. ದ್ವೇ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇದಾನಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿದಸ್ಸನೇ ದ್ವೇ ಭವನ್ತಿ. ಅಜ್ಝೋಸಾನನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಅಜ್ಝೋಸಾನಂ. ಅಭಿನಿವೇಸೋತಿ ತಣ್ಹಾಭಿನಿವೇಸೋ. ಅಹಂಕಾರೋತಿ ಅಹಂಮಾನೋ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವಾ ಕರಣಂ ಅಹಂಕಾರೋ. ದಿಟ್ಠಿಮಾನಮಞ್ಞನಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸನಾ ಮಮಂಕಾರೋ, ಮಮಾಯನಂ ತಣ್ಹಾಗ್ಗಾಹೋ.

ದಸಪದಾನಿ ‘‘ಪಠಮಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ಕಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ‘‘ಪಠಮಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ಕರಣೀಯಾನಿ, ‘‘ಪಠಮಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಂಖಿತ್ತೇನ…ಪೇ… ಪಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದಸ್ಸಪಿ ಕಣ್ಹಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ವತ್ತಮಾನೇ ವೋದಾನಧಮ್ಮೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಞಾಪೇನ್ತಿ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ, ಪಠಮಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಯೋಜನಾ. ದಸ ಪದಾನಿ ದುತಿಯಕಾನೀತಿ ತಣ್ಹಾದಿಕಾ ದಸ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ‘‘ದುತಿಯಾ ದಿಸಾ’’ತಿ ಕಾತಬ್ಬಾ. ‘‘ಸಂಖಿತ್ತೇನ…ಪೇ… ಕಣ್ಹಪಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಯೋನಿಸೋತಿ ಉಪಾಯಸೋ. ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪಠಮಮನಸಿಕಾರೋ. ಪಞ್ಞಾತಿ ಸುತಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ, ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾ ಚ. ನಿಬ್ಬಿದಾತಿ ನಿಬ್ಬೇಧಞಾಣಂ. ಸೋಮನಸ್ಸಧಮ್ಮೂಪಸಞ್ಹಿತಂ ಪಮೋದಾದಿಸಹಗತಂ ಚೇತಸಿಕಸುಖಂ.

ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ಚಾತಿ ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ತೇನ ಉಭಯಪಕ್ಖತೋ ಸಮುಚ್ಚಯವಸೇನ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ, ನ ಪಚ್ಚೇಕನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತೇಸನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದೀನಂ, ತಣ್ಹಾಯ, ತಣ್ಹಾಪಕ್ಖಿಕಾನಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತಿಪಿ ಅನವಸೇಸತೋ ರಾಗೇ ಪಹೀಯಮಾನೇ ಅನವಸೇಸತೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಪಹೀಯತೇವ, ರಾಗಸ್ಸ ಪನ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಅನಾಸವಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೩೮) ಆಗತಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಸೇಕ್ಖಫಲಂ, ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ಅಸೇಕ್ಖಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ. ೫೧) ವೇವಚನಸಮಾರೋಪನೇ ಆಗತತ್ತಾ ಪುರಿಮಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ. ತಞ್ಹಿ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತೋ ಸಮಾಧಿಪಾರಿಪೂರಿಯಾವ ವಿಸೇಸತೋ ‘‘ರಾಗವಿರಾಗಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ಅರಹತ್ತಫಲಂ ತಣ್ಹಾಯ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಅನವಸೇಸಪ್ಪಹಾನತೋ, ಪಞ್ಞಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಚ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ತತ್ಥಾತಿ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟನಯೇ. ತೇಸೂತಿ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಸು ತಣ್ಹಾದೀಸು ಚತೂಸು ಮೂಲಪದೇಸು. ಇಧ ಸಮೋಸರಣನ್ತಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ಸಭಾವತೋ, ಸಭಾಗತೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ತಣ್ಹಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ತೇಸು ಅಟ್ಠಾರಸ ಮೂಲಪದಾನಿ ಸಮೋಸರನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮಥಂ ಭಜನ್ತಿ ಸಭಾವತೋ, ಸಭಾಗತೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಿಪಸ್ಸನಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನಯಾಧಿಟ್ಠಾನಾನಂ ನಯಾಧಿಟ್ಠಾನೇ ಅನುಪ್ಪವೇಸೋ ನಯಾನಂ ನಯೇಸು ಅನುಪ್ಪವೇಸೋ ಏವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಿಪುಕ್ಖಲೋ…ಪೇ… ಅನುಪ್ಪವಿಸನ್ತೀ’’ತಿ.

ಅಲೋಭಾಮೋಹಪಕ್ಖಂ ಅಭಜಾಪೇತ್ವಾ ಅದೋಸಪಕ್ಖಂ ಭಜಾಪೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತಮೂಲಪದಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅದೋಸೋ ಏಕಸುತ್ತಕೋಟಿಯಾ ಏಕಕೋವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅದೋಸೋ ಅದೋಸೋ ಏವಾ’’ತಿ. ದೋಸೋ ದೋಸೋ ಏವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಮೋಸರನ್ತಿ ಸಭಾಗತೋ ಚ ಸಭಾವತೋ ಚ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಭೂಮಿ ಗೋಚರೋತಿ ಚ ಮೂಲಪದಾನಿ ಏವ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಏಕೇಕಂ ನಯಂ ಅನುಪ್ಪವಿಸತಿ ತಂತಂಮೂಲಪದಾನುಪ್ಪವೇಸತೋ. ಕುಸಲೇ ವಾ ವಿಞ್ಞಾತೇ ಅಕುಸಲೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ, ಅಕುಸಲೇ ವಾ ಕುಸಲೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ ಅನ್ವೇಸಿತಬ್ಬೋ ಸಂವಣ್ಣಿಯಮಾನಸುತ್ತಪದಾನುರೂಪತೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ. ಅನ್ವೇಸನಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ‘‘ದಿಸಾಲೋಕನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ನಯೋ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೋತಿ ತಥಾ ಅನ್ವೇಸಿತ್ವಾ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ದಿಸಾ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಸೋ ಸೋ ನಯೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಮೂಲಪದೇಸು ಮೂಲಪದಾನಂ ಅನುಪ್ಪವೇಸೋ ಸಂವಣ್ಣಿತೋ, ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಮೂಲಪದತೋ ಮೂಲಪದಾನಂ ನಿದ್ಧಾರಣಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ ಏಕಮ್ಹಿ…ಪೇ… ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಏಕೇಕಸ್ಮಿಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಕಾರಣವಚನಂ.

ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ನಯೇ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವಿಞ್ಞಾತೇತಿ ತಣ್ಹಾದಿಕೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಮೂಲಪದಧಮ್ಮೇ ಸರೂಪತೋ, ನಿದ್ಧಾರಣವಸೇನ ವಾ ವಿಞ್ಞಾತೇ. ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದಞ್ಞಮೂಲಪದಭೂತಾ ಸಬ್ಬೇ ಲೋಭಾದಯೋ ವಿಞ್ಞಾತಾ ನಯಸ್ಸ ಭೂಮಿಚರಣಾಯೋಗ್ಯತಾಯ ಪಕಾಸಾ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ. ‘‘ಇಮೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ನಯತ್ತಯದಿಸಾಭೂತಧಮ್ಮಾನಂ ಮತ್ಥಕಪಾಪನೇನ ತಿಣ್ಣಂ ನಯಾನಂ ಕೂಟಗ್ಗಹಣಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಪುನ ‘‘ಇಮೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ಕಮ್ಮನಯದ್ವಯಸ್ಸ ವಿಭಾಗವಿಭಾವನಂ, ತಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ನಯಸಮುಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.