ಪಾಚಿತ್ತಿಯಕಣ್ಡಂ

೧. ಮುಸಾವಾದವಗ್ಗೋ

೧. ಮುಸಾವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇತಿ ಏತ್ಥ ಮುಸಾತಿ ಅಭೂತಂ ಅತಚ್ಛಂ ವತ್ಥು, ವಾದೋತಿ ತಸ್ಸ ಭೂತತೋ ತಚ್ಛತೋ ವಿಞ್ಞಾಪನಂ, ಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸ ಮುಸಾವಾದೋ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ’’ತಿಆದಿ. ಸೋ ಚ ಪನ ಮುಸಾವಾದೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕ್ಖಣೇ, ತಙ್ಖಣೇ ಚ ವಿಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘ಮುಸಾ ಭಣಿಸ್ಸ’ನ್ತಿ, ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘ಮುಸಾ ಭಣಾಮೀ’’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೪) ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ವಚನಕ್ಖಣೇಪಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಏತಞ್ಹಿ ದ್ವಯಂ ಅಙ್ಗಭೂತಂ, ಇತರಂ ಪನ ಹೋತು ವಾ, ಮಾ ವಾ, ಅಕಾರಣಮೇತಂ. ನನು ಚೇತಂ ಭಣನಮೇವ ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಭಣನಞ್ಚ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅತಚ್ಛಸ್ಸ.

ಹತ್ಥಕಂ ಸಕ್ಯಪುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹತ್ಥಕೋತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಸಕ್ಯಾನಂ ಪುತ್ತೋತಿ ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋ. ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಿರ ಸಕ್ಯಕುಲತೋ ಅಸೀತಿ ಪುರಿಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪಬ್ಬಜಿಂಸು, ತೇಸಂ ಸೋ ಅಞ್ಞತರೋ. ಅವಜಾನಿತ್ವಾ ಪಟಿಜಾನನಾದಿವತ್ಥುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅವಜಾನಿತ್ವಾ ಪಟಿಜಾನನಂ ನಾಮ ತಿತ್ಥಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ವಾದೇ ಕಞ್ಚಿ ದೋಸಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೋ ‘‘ನಾಯಂ ಮಮ ವಾದೋ’’ತಿ ಅವಜಾನಿತ್ವಾ ಪುನ ಕಥೇನ್ತೋ ಕಥೇನ್ತೋ ನಿದ್ದೋಸತಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ಮಮೇವ ಅಯಂ ವಾದೋ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಟಿಜಾನಿತ್ವಾ ಅವಜಾನನಂ, ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರಣಂ, ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾಭಾಸನಂ, ಸಙ್ಕೇತಂ ಕತ್ವಾ ವಿಸಂವಾದಕರಣಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಇದಾನಿ ಆಪತ್ತಿಭೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾರೋಚನತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅನುಪಧಾರೇತ್ವಾ ಸಹಸಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ವೇಗೇನ ದಿಟ್ಠಮ್ಪಿ ‘‘ಅದಿಟ್ಠಂ ಮೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಣನ್ತಸ್ಸ. ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಭಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಭಣನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಮನ್ದತ್ತಾ ಮೋಮೂಹತ್ತಾ ಪಕ್ಖಲನ್ತೋ ‘‘ಚೀವರ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಚೀರ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಭಣತಿ, ಅಯಂ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಭಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಭಣತಿ ನಾಮ. ಯೋ ಪನ ಸಾಮಣೇರೇನ ‘‘ಅಪಿ, ಭನ್ತೇ, ಮಯ್ಹಂ ಉಪಜ್ಝಾಯಂ ಪಸ್ಸಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಕೇಳಿಂ ಕುರುಮಾನೋ ‘‘ತವ ಉಪಜ್ಝಾಯೋ ದಾರುಸಕಟಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಗತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವಾ ಸಿಙ್ಗಾಲಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಕಸ್ಸಾಯಂ ಸದ್ದೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ‘‘ಮಾತುಯಾ ತೇ ಯಾನೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಕದ್ದಮೇ ಲಗ್ಗಚಕ್ಕಂ ಉದ್ಧರನ್ತಾನಂ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ’’ತಿ ವಾ ಏವಂ ನೇವ ದವಾ, ನ ರವಾ ಅಞ್ಞಂ ಭಣತಿ, ಸೋ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿಯೇವ. ಅಞ್ಞಾ ಪೂರಣಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ – ಏಕೋ ಗಾಮೇ ಥೋಕಂ ತೇಲಂ ಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಆಗತೋ ಸಾಮಣೇರಂ ಭಣತಿ ‘‘ತ್ವಂ ಅಜ್ಜ ಕುಹಿಂ ಗತೋ, ಗಾಮೋ ಏಕತೇಲೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವಾ, ಪಚ್ಛಿಕಾಯ ಠಪಿತಂ ಪೂವಖಣ್ಡಂ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜ ಗಾಮೇ ಪಚ್ಛಿಕಾಹಿ ಪೂವೇ ಚಾರೇಸು’’ನ್ತಿ ವಾ, ಅಯಂ ಮುಸಾವಾದೋವ ಹೋತಿ. ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರತಾತಿ ವಿಸಂ ವಾದೇನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಂ, ವಞ್ಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ ವಿಸಂವಾದನಪುರೇಕ್ಖಾರತಾ, ವಿಸಂವಾದನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪುರತೋ ಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮುಸಾವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಓಮಸವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಓಮಸವಾದೇತಿ ಖುಂಸನಗರಹಣವಚನೇ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ನೇವ ಕಣ್ಣಸುಖಂ, ನ ಹದಯಸುಖಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇನ ಕಣ್ಣಞ್ಚೇವ ಹದಯಞ್ಚ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಓವಿಜ್ಝನವಚನೇ’’ತಿ, ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಘಟೇತ್ವಾ ವಚನೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾತಿನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಜಾತಿ ನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ ಚೇವ ಚಣ್ಡಾಲಾದಿ ಹೀನಾ ಚ ಜಾತಿ. ನಾಮಂ ನಾಮ ಅವಕಣ್ಣಕಾದಿ ಹೀನಞ್ಚೇವ ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಾದಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ನಾಮಂ. ಗೋತ್ತಂ ನಾಮ ಕೋಸಿಯಾದಿ ಹೀನಞ್ಚೇವ ಗೋತಮಾದಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಗೋತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಪುಪ್ಫಛಡ್ಡಕಾದಿ ಹೀನಞ್ಚೇವ ಕಸಿವಣಿಜ್ಜಾದಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಕಮ್ಮಂ. ಸಿಪ್ಪಂ ನಾಮ ನಳಕಾರಾದಿ ಹೀನಞ್ಚೇವ ಮುದ್ದಾಗಣನಾದಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಸಿಪ್ಪಂ. ಆಬಾಧೋ ನಾಮ ಸಬ್ಬೋಪಿ ರೋಗೋ ಹೀನೋಯೇವ. ಅಥ ವಾ ಮಧುಮೇಹೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠೋ, ಸೇಸೋ ಹೀನೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಲಿಙ್ಗಂ ನಾಮ ಅತಿದೀಘಾದಿ ಹೀನಞ್ಚೇವ ನಾತಿದೀಘಾದಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠಞ್ಚ ಲಿಙ್ಗಂ. ಕಿಲೇಸೋ ನಾಮ ರಾಗಾದಿಕೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಕಿಲೇಸೋ. ಆಪತ್ತಿ ನಾಮ ಸೋತಾಪತ್ತಾದಿಕಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ ಚೇವ ಪಾರಾಜಿಕಾದಿ ಅನುಕ್ಕಟ್ಠಾ ಚ ಆಪತ್ತಿ. ಅಕ್ಕೋಸೋ ನಾಮ ‘‘ಓಟ್ಠೋಸೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ಹೀನೋ ಚೇವ ‘‘ಪಣ್ಡಿತೋಸೀ’’ತಿಆದಿಕೋ (ಪಾಚಿ. ೧೫) ಉಕ್ಕಟ್ಠೋ ಚ ಅಕ್ಕೋಸೋ.

ಯಥಾ ತಥಾತಿ ಪಾಳಿಆಗತಾನಾಗತಪದಾನಂ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಆದಯೋ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ದವಕಮ್ಯತಾ ನಾಮ ಕೇಳಿಹಸಾಧಿಪ್ಪಾಯತಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇಸು ಚೇವ ಪಾಳಿಆಗತಾನಾಗತಪದೇಸು ಚಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಅತ್ಥಧಮ್ಮಅನುಸಾಸನಿಪುರೇಕ್ಖಾರಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಚಣ್ಡಾಲೋಸೀ’’ತಿಆದಿಕಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣೇನ್ತೋ ಅತ್ಥಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ಪಾಳಿಂ ವಾಚೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ಅನುಸಿಟ್ಠಿಯಂ ಠತ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿಪಿ ಚಣ್ಡಾಲೋಸಿ, ಪಾಪಂ ಮಾ ಅಕಾಸಿ. ಮಾ ತಮೋತಮಪರಾಯಣೋ ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೩೫) ನಯೇನ ಕಥೇನ್ತೋ ಅನುಸಾಸನಿಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಓಮಸವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪೇಸುಞ್ಞಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಭಿಕ್ಖುಪೇಸುಞ್ಞೇತಿ ಪಿಸತೀತಿ ಪಿಸುಣಾ, ಯಾಯ ವಾಚಾಯ ಸಮಗ್ಗೇ ಸತ್ತೇ ಅವಯವಭೂತೇ ವಗ್ಗೇ ಭಿನ್ನೇ ಕರೋತಿ, ಸಾ ವಾಚಾ ಪಿಸುಣಾ, ಪಿಸುಣಾ ಏವ ಪೇಸುಞ್ಞಂ, ತಾಯ ವಾಚಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಿಸುಣೋ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಪೇಸುಞ್ಞಂ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಭಿಕ್ಖುಪೇಸುಞ್ಞಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುಪೇಸುಞ್ಞೇ, ಭಿಕ್ಖುತೋ ಸುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ, ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಉಪಸಂಹಟಪೇಸುಞ್ಞೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾತಿಆದೀಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತಞ್ಚ ಖೋ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉಪಸಂಹರತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯಾತಿ ಯಸ್ಸ ತಂ ಭಾಸತಿ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ‘‘ಏವಮಹಂ ಏತಸ್ಸ ಪಿಯೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಭಾವಂ ಪತ್ಥಯಮಾನತಾಯ. ಭೇದಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾತಿ ‘‘ಏವಮಯಂ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪರಸ್ಸ ಪರೇನ ಭೇದಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ. ಅಥ ವಾ ಪಿಯಸುಞ್ಞಕರಣತೋ ಪೇಸುಞ್ಞಂ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೩೬) ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ, ಯಾಯ ವಾಚಾಯ ಯಸ್ಸ ತಂ ಭಾಸತಿ, ತಸ್ಸ ಹದಯೇ ಅತ್ತನೋ ಪಿಯಭಾವಂ, ಪರಸ್ಸ ಚ ಸುಞ್ಞಭಾವಂ ಕರೋತಿ, ಸಾ ವಾಚಾ, ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಪೇಸುಞ್ಞಂ ಭಿಕ್ಖುಪೇಸುಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ.

ಪಾಳಿಮುತ್ತಕಅಕ್ಕೋಸೂಪಸಂಹಾರೇತಿ ‘‘ಚೋರೋಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಕ್ಕೋಸಸ್ಸ ಉಪಸಂಹಾರೇ. ‘‘ಅನಕ್ಕೋಸವತ್ಥುಭೂತಂ ಪನ ಪೇಸುಞ್ಞಕರಂ ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಂ, ವಚನಂ ವಾ ಪಿಯಕಮ್ಯತಾಯ ಉಪಸಂಹರನ್ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಇಮಿನಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ ಆಪತ್ತಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾಪಿ ದುಕ್ಕಟೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೩೬) ವದನ್ತಿ. ಪಾಪಗರಹಿತಾಯ ವದನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏಕಂ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಂ, ಏಕಞ್ಚ ಖಮನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಹೋ ನಿಲ್ಲಜ್ಜೋ, ಈದಿಸಮ್ಪಿ ನಾಮ ಭವನ್ತಂ ಪುನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕೇವಲಂ ಪಾಪಗರಹಿತಾಯ ಭಣನ್ತಸ್ಸ.

ಪೇಸುಞ್ಞಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಪದಸೋ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇಯ್ಯಾತಿ ಏಕತೋ ಪದಂ ಪದಂ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇಯ್ಯ, ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ವಾಚೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ನ ಕೇವಲಂ ತಿಸ್ಸೋ ಸಙ್ಗೀತಿಯೋ ಆರುಳ್ಹಧಮ್ಮಂಯೇವ ಪದಸೋ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಙ್ಗೀತಿತ್ತಯಂ ಅನಾರುಳ್ಹಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೪೫) ಸೀಲೂಪದೇಸ ಧುತಙ್ಗಪಞ್ಹಆರಮ್ಮಣಕಥಾ ಬುದ್ಧಿಕದಣ್ಡಕಞ್ಞಾಣವತ್ಥುಅಸುಭಕಥಾದೀನಂ ಗಹಣಂ. ಮೇಣ್ಡಕಮಿಲಿನ್ದಪಞ್ಹೇಸು ಥೇರಸ್ಸ ಸಕಪ್ಪಟಿಭಾನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಯಂ ರಞ್ಞೋ ಸಞ್ಞಾಪನತ್ಥಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ. ವಣ್ಣಪಿಟಕಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಪಿಟಕರಟ್ಠಪಾಲಗಜ್ಜಿತಆಳವಕಗಜ್ಜಿತಗೂಳ್ಹಮಗ್ಗಗೂಳ್ಹವೇಸ್ಸನ್ತರಗೂಳ್ಹವಿನಯವೇದಲ್ಲಪಿಟಕಾದೀನಿ ಪನ ಅಬುದ್ಧವಚನಾನಿಯೇವ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಂ ಪದಂ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪದಾನುಪದಅನ್ವಕ್ಖರಾನುಬ್ಯಞ್ಜನೇಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪದನ್ತಿ ಏಕೋ ಗಾಥಾಪಾದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಅನುಪದನ್ತಿ ದುತಿಯಪಾದೋ. ಅನ್ವಕ್ಖರನ್ತಿ ಏಕೇಕಂ ಅಕ್ಖರಂ. ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಪುರಿಮಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಸದಿಸಂ ಪಚ್ಛಾಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಾ ಏಕಂ ಅಕ್ಖರಂ ಅನ್ವಕ್ಖರಂ. ಅಕ್ಖರಸಮೂಹೋ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಅಕ್ಖರಾನುಬ್ಯಞ್ಜನಸಮೂಹೋ ಪದಂ. ಪಠಮಂ ಪದಂ ಪದಮೇವ, ದುತಿಯಂ ಅನುಪದನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ನಾನಾಕರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತೇಸು ಪದಾದೀಸು ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಭಿಕ್ಖುಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುನಿಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಪದಾದಿಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಏತ್ಥ ಗಾಥಾಬನ್ಧೇಸು (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೪೫) ತಾವ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧, ೨) ಏಕಮೇಕಂ ಪದಂ ಸಾಮಣೇರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಆರಭಿತ್ವಾ ಏಕತೋಯೇವ ನಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪದಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಥೇರೇನ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಂ ಪದಂ ಅಪಾಪುಣಿತ್ವಾ ‘‘ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ’’ತಿ ವಚನಕಾಲೇ ಪತ್ತೇನ ಸಾಮಣೇರೇನ ಏಕತೋ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಅನುಪದಗಣನಾಯ. ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೫೩, ೩೫೬) ವಚನಕಾಲೇ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ರೂ’’ ಕಾರಮತ್ತಮೇವ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ವಕ್ಖರಗಣನಾಯ. ಏಸ ನಯೋ ಗಾಥಾಬನ್ಧೇಪಿ. ‘‘ರೂಪಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನಿಚ್ಚಂ, ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೫೩, ೩೫೬) ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ವಾಚಯಮಾನೋ ಥೇರೇನ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಸಾಮಣೇರೋ ಸೀಘಪಞ್ಞತಾಯ ‘‘ವೇದನಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಂ ಅನಿಚ್ಚಪದಂ ಥೇರಸ್ಸ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಅನಿಚ್ಚಪದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಭಣನ್ತೋ ವಾಚಂ ನಿಚ್ಛಾರೇತಿ, ಏವಂ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಿವೇಮತಿಕಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಞ್ಞೀನಂ ವಸೇನ ತೀಣಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಉದ್ದೇಸಗ್ಗಹಣೇ ಏಕತೋ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಸಜ್ಝಾಯಕರಣೇ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉದ್ದೇಸಗ್ಗಹಣೇ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ತತ್ರಾಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಉದ್ದಿಸಾಪೇನ್ತಿ. ಆಚರಿಯೋ ‘‘ನಿಸಿನ್ನಾನಂ ಭಣಾಮೀ’’ತಿ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ವದತಿ, ಆಚರಿಯಸ್ಸೇವ ಆಪತ್ತಿ. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ದ್ವೇಪಿ ಠಿತಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಏಸೇವ ನಯೋ. ದಹರಭಿಕ್ಖು ನಿಸಿನ್ನೋ, ಸಾಮಣೇರೋ ಠಿತೋ, ‘‘ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಭಣಾಮೀ’’ತಿ ಭಣತೋ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ದಹರೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಇತರೋ ನಿಸೀದತಿ, ‘‘ಠಿತಸ್ಸ ಭಣಾಮೀ’’ತಿ ಭಣತೋಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಬಹೂನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನ್ತರೇ ಏಕೋ ಸಾಮಣೇರೋ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿಸಿನ್ನೇ ಪದಸೋ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚೇನ್ತಸ್ಸ ಅಚಿತ್ತಕಾ ಆಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಸಾಮಣೇರೋ ಉಪಚಾರಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಯೇಸಂ ವಾಚೇತಿ, ತೇಸು ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಏಕೇನ ದಿಸಾಭಾಗೇನ ಪಲಾಯನಕಗನ್ಥಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಾಪತ್ತಿ.

ಸಜ್ಝಾಯಕರಣೇತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಸಜ್ಝಾಯಕರಣೇ. ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉದ್ದೇಸಗ್ಗಹಣೇತಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಉದ್ದೇಸಗ್ಗಹಣೇ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಗುಣಗನ್ಥಂ ಭಣನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಚೇ ಏಕಗಾಥಾಯ ಏಕೋ ಪಾದೋ ನಾಗಚ್ಛತಿ, ಅವಸೇಸಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಗುಣಗನ್ಥೋ ನಾಮ. ಏತೇನ ನಯೇನ ಸುತ್ತೇಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಂ ಭಣನ್ತಸ್ಸ. ಓಸಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಚಾತಿ ಪರಿಸಾಮಜ್ಝೇ ಸುತ್ತಂ ಉಚ್ಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ ಚ.

ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಪಠಮಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಇಧ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಮಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೫೨) ವಚನತೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋಯೇವ, ಸೋ ಚ ಖೋ ನ ಸಬ್ಬೋ, ಮೇಥುನಧಮ್ಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥುಭೂತೋವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತಮಸೋ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಸ ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದಿರತ್ತತಿರತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದಿರತ್ತವಚನೇನ ನ ಕೋಚಿ ವಿಸೇಸತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಕೇವಲಂ ಲೋಕವೋಹಾರವಸೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಯ, ಮುಖಾರುಳ್ಹತಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ವಾ ರತ್ತೀನನ್ತಿ ಪನ ವಚನತ್ಥಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನಿರನ್ತರತಿರತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವಾ ದಿರತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಹಸೇಯ್ಯನ್ತಿ ಏಕತೋ ಸೇಯ್ಯಂ. ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಚ ಕಾಯಪ್ಪಸಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸಯನಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಸಯನಂ ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ, ಯಸ್ಮಿಂ ಸೇನಾಸನೇ ಸಯನ್ತಿ, ತಮ್ಪಿ ‘‘ಸಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಇಧ ಸಾಮಞ್ಞೇನ, ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವಾ ಗಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಯಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪರಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಛದನೇಹಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೧), ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತಮಸೋ ವತ್ಥೇನಾಪಿ ಸಬ್ಬಮೇವ ಪರಿಚ್ಛನ್ನಂ, ಭೂಮಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಛದನಂ ಆಹಚ್ಚ, ಅನಾಹಚ್ಚಾಪಿ ವಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೇನ ಪಾಕಾರೇನ ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತಮಸೋ ವತ್ಥೇನಾಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಇದಂ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನಂ ನಾಮ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಉಪರಿ ಬಹುತರಂ ಠಾನಂ ಛನ್ನಂ, ಅಪ್ಪಂ ಅಚ್ಛನ್ನಂ, ಸಮನ್ತತೋ ಚ ಬಹುತರಂ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಅಪ್ಪಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಛನ್ನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪರಿಚ್ಛನ್ನಂ ನಾಮ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಛನ್ನಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ವಾ.

ವಿದಹೇಯ್ಯಾತಿ ಕರೇಯ್ಯ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅತ್ಥತೋ ಸಮ್ಪಾದನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ ‘‘ಸೇನಾಸನಸಙ್ಖಾತಂ ಸೇಯ್ಯಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಸಾರಣಸಙ್ಖಾತಂ ಸೇಯ್ಯಂ ಕಪ್ಪೇಯ್ಯ ವಿದಹೇಯ್ಯ ಸಮ್ಪಾದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥುಬ್ಬೇಧೋ ವಡ್ಢಕಿಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಏಕೂಪಚಾರೋತಿ ವಲಞ್ಜನದ್ವಾರಸ್ಸ ಏಕತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸತಗಬ್ಭಂ ವಾ ಚತುಸಾಲಂ ಏಕೂಪಚಾರಂ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥ ವಾತಿ ಪುರಿಮಪುರಿಮದಿವಸೇ ಯತ್ಥ ವುಟ್ಠಂ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸೇನಾಸನೇ ವಾ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ವಾ ತಾದಿಸೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೇ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅವುಟ್ಠಸೇನಾಸನೇ ವಾ. ತೇನ ವಾತಿ ಯೇನ ಸಹ ಪುರಿಮಪುರಿಮದಿವಸೇ ವುಟ್ಠಂ, ತೇನ ವಾ. ಅಞ್ಞೇನ ವಾತಿ ಯೇನ ಸಹ ಪುರಿಮಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ವುಟ್ಠಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ವಾ. ಸಙ್ಖೇಪೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ. ಯದಿ ಏವಂ ವಿತ್ಥಾರೋ ಕಥಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನಪರಿಚ್ಛನ್ನಾದೀಸೂತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಚ್ಛನ್ನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಚ್ಛನ್ನೇ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೩) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾನಂ ಗಹಣಂ. ತತಿಯಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಪುರಾರುಣಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪುನ ವಸನ್ತಸ್ಸಾತಿ ತತಿಯಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಅರುಣತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಅರುಣಂ ಬಹಿ ಉಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಚತುತ್ಥದಿವಸೇ ಅತ್ಥಙ್ಗತೇ ಸೂರಿಯೇ ಪುನ ವಸನ್ತಸ್ಸ. ಸಬ್ಬಚ್ಛನ್ನಸಬ್ಬಾಪರಿಚ್ಛನ್ನಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಸಬ್ಬಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಸಬ್ಬಅಚ್ಛನ್ನೇ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಚ್ಛನ್ನೇ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಅಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೫೪) ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಂ, ‘‘ಉಪಡ್ಢಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಉಪಡ್ಢಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಚ್ಛನ್ನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಚೂಳಕಚ್ಛನ್ನೇ ಚೂಳಕಪರಿಚ್ಛನ್ನೇ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೩) ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತಾನಞ್ಚ ಗಹಣಂ.

ಪಠಮಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ದುತಿಯಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾತಿ ಜೀವಮಾನಕಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ. ‘‘ಮತಿತ್ಥೀ ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಭೂತಾ, ಅನುಪಾದಿನ್ನಪಕ್ಖೇ ಪನ ಠಿತತ್ತಾ ಸಹಸೇಯ್ಯಾಪತ್ತಿಂ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ (ವಜಿರ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೫೫) ವದನ್ತಿ. ಅದಿಸ್ಸಮಾನರೂಪಾಹಿ ಪನ ಯಕ್ಖಿಪೇತೀಹಿ, ಮೇಥುನಸ್ಸ ಅವತ್ಥುಭೂತಾಯ ಚ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಪಠಮದಿವಸೇಪೀತಿ ಪಠಮಸ್ಮಿಂ ವಿಯ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ನ ಚತುತ್ಥೇಯೇವ ದಿವಸೇ, ಅಥ ಖೋ ಇಧ ಪಠಮದಿವಸೇಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾ ಇಧ ದಿವಸಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಙ್ಗೇಸು ಪನ ಪಾಚಿತ್ತಿಯವತ್ಥುಕಸೇನಾಸನಂ, ತತ್ಥ ಮಾತುಗಾಮೇನ ಸಹ ನಿಪಜ್ಜನಂ, ಸೂರಿಯತ್ಥಙ್ಗಮನನ್ತಿ ತೀಣಿ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ದುತಿಯಸಹಸೇಯ್ಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚಾಹೀತಿ ಛಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ವಾಚಾಹಿ. ವಾಚಾಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ಕಥಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉತ್ತರಿ ಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚಾಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸುತ್ತೇ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಞ್ಚ. ಸಚೇ ಅಟ್ಠಕಥಂ, ಧಮ್ಮಪದಂ, ಜಾತಕಾದಿವತ್ಥುಂ ವಾ ಕಥೇತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಛಪ್ಪದಮತ್ತಮೇವ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಪಾಳಿಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಏಕಂ ಪದಂ ಪಾಳಿತೋ, ಪಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾತೋತಿ ಏವಂ ಛ ಪದಾನಿ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾವ ಕಥೇತಬ್ಬೋ. ಪುರಿಸೇನಾತಿ ಮನುಸ್ಸಪುರಿಸೇನ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಮಾತುಗಾಮೇ ಮಾತುಗಾಮಸಞ್ಞಿವೇಮತಿಕಅಮಾತುಗಾಮಸಞ್ಞೀನಂ ವಸೇನ ತೀಣಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ. ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ದೇಸೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇ ಪುನ ಆಗತಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ, ಏವಂ ಪನ ಏಕಾಸನೇ ನಿಸಿನ್ನೇನ ಮಾತುಗಾಮಸತಸ್ಸಾಪಿ ದೇಸೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ವಿಞ್ಞುಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅವಿಞ್ಞಿತ್ಥಿಯಾಪಿ ದೇಸಯತೋ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತಾಭಾವೋತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ವಾ ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತಾಭಾವೋ. ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕಸ್ಸಾಭಾವೋತಿ ವಿಞ್ಞುಸ್ಸ ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕಸ್ಸಾಭಾವೋ, ದುತಿಯಾನಿಯತೇ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಸ್ಸ ಅಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉತ್ತರಿ ಛಪ್ಪಞ್ಚವಾಚಾಹಿ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಕಿರಿಯಾ, ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣಂ ಅಕಿರಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಧಮ್ಮದೇಸನಾಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಭೂತಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ. ೭೧) ಉಜುಕಮೇವ. ಪರಿಯಾಯೇನ ಆರೋಚಿತನ್ತಿ ‘‘ಯೋ ತೇ ವಿಹಾರೇ ವಸಿ, ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ, ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ. ೭೫) ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಭಣಿತಂ. ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಕಾಲೇ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೭೭), ಪನ ಅನ್ತರಾ ವಾ ಅತಿಕಡ್ಢಿಯಮಾನೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಭೂತಂ ಆರೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅನತಿಕಡ್ಢಿಯಮಾನೇನಾಪಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೭೭) ತಥಾರೂಪೇ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ಆರೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ತೇನೇವ ಅಞ್ಞತರೇನ ದಹರಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಪವದಿತೋ ಅಞ್ಞತರೋ ಥೇರೋ ‘‘ಆವುಸೋ, ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ ವಾಯಾಮಂ ಮಾ ಅಕಾಸಿ, ಖೀಣಾಸವೋ ತಯಾ ಉಪವದಿತೋ’’ತಿ ಆಹ. ಥೇರೇನ ಚ ‘‘ಅತ್ಥಿ ತೇ, ಆವುಸೋ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ದಹರಭಿಕ್ಖು ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಆಹ’’ನ್ತಿ ಅವೋಚ. ‘‘ಕಾರಕೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಞತ್ವಾಪಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಮೋಘಭಾವದಸ್ಸನೇನ ಸಮುತ್ತೇಜನಾಯ, ಸಮ್ಪಹಂಸನಾಯ ಚ ಅರಿಯಾ ಅತ್ತಾನಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಿಯೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾರೂಪೇ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಆರೋಚಯತೋ’’ತಿ. ಸುತಪರಿಯತ್ತಿಸೀಲಗುಣಂ ಪನ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸಪಿ ಆರೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಕಸ್ಮಾ ನ ಇಧ ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದಯೋ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಖಿತ್ತಚಿತ್ತವೇದನಾಟ್ಟಾನಂ ಗಹಣಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಸತೀತಿ ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದಿಭಾವೇ ಸತಿ. ಇಧ ನ ಗಹಿತಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಪದಭಾಜನಿಯಂ ನ ಗಹಿತಾ. ಅಚಿತ್ತಕನ್ತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಜಾನನಚಿತ್ತಾಭಾವೇನ ಅಚಿತ್ತಕಂ. ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೇಹಿ ದ್ವಿಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ಝಾನಲಾಭಿನೋ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವತ್ಥುಮ್ಹಿ ಲೋಭವಸೇನ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನಾಪಿ ನ ಆರೋಚೇನ್ತೀತಿ. ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ವಾ ಅಭಾವತೋ ‘‘ದ್ವಿವೇದನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಭೂತಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ದ್ವಿನ್ನಂ ‘ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ. ಆಯತಿಂ ಸಂವರತ್ಥಾಯಾತಿ ‘‘ಏವಮೇಸ ಪರೇಸು ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೇನಾಪಿ ಆಯತಿಂ ಸಂವರಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಯತಿಂ ಸಂವರತ್ಥಾಯ. ಆಪತ್ತೀನಞ್ಚ ಕುಲಾನಞ್ಚ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ವಾ ಅಕತ್ವಾ ವಾತಿ ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ಆರೋಚೇತಬ್ಬಾ, ಏತ್ತಕೇಸು ಕುಲೇಸು ಆರೋಚೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಏವಂ ಆಪತ್ತೀನಞ್ಚ ಕುಲಾನಞ್ಚ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ವಾ ಅಕತ್ವಾ ವಾ.

ಅದುಟ್ಠುಲ್ಲಾಯಾತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಪಞ್ಚಾಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅದುಟ್ಠುಲ್ಲಾಯ ಆಪತ್ತಿಯಾ. ಅವಸೇಸೇ ಛ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇತಿ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸವಜ್ಜಿತೇ ಸೇಸೇ ಛ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇ. ಪುರಿಮಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲನ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತವೇರಮಣಿಆದಿಕಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತಂ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ. ಇತರಂ ಅದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ವಾ ಅಜ್ಝಾಚಾರನ್ತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಿಕಾಲಭೋಜನಾದಿಕಪಞ್ಚಕಂ, ಸುಕ್ಕವಿಸಟ್ಠಿಕಾಯಸಂಸಗ್ಗದುಟ್ಠುಲ್ಲಅತ್ತಕಾಮಞ್ಚೇತಿ ಅದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ ವಾ ಅಜ್ಝಾಚಾರಂ. ವತ್ಥುಮತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ಸುಕ್ಕವಿಸ್ಸಟ್ಠಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ದುಟ್ಠುಲ್ಲಂ, ಅತ್ತಕಾಮಂ, ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏವಂ ವತ್ಥುಮತ್ತಂ ವಾ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ. ಆಪತ್ತಿಮತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪನ್ನೋ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಪಾಟಿದೇಸನೀಯಂ, ದುಕ್ಕಟಂ, ದುಬ್ಭಾಸಿತಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏವಂ ಆಪತ್ತಿಮತ್ತಂ ವಾ ಆರೋಚೇನ್ತಸ್ಸ. ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕಂ ಅನಜ್ಝಾಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ) ಏವಂ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ. ಸವತ್ಥುಕೋತಿ ವತ್ಥುನಾ ಸಹ ಘಟಿತೋ.

ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾರೋಚನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಪಥವೀಖಣನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಕಥಲಮರುಮ್ಬವಾಲುಕಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಮುಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣತೋ ಉಪರಿ ಪಾಸಾಣಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಮುಟ್ಠಿಪ್ಪಮಾಣಾ ಸಕ್ಖರಾ. ಕಥಲಾತಿ ಕಪಾಲಖಣ್ಡಾನಿ. ಮರುಮ್ಬಾತಿ ಕಟಸಕ್ಖರಾ. ವಾಲುಕಾ ವಾಲಿಕಾಯೇವ. ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ತತಿಯಭಾಗೋ ಹೋತೀತಿ ತತಿಯೋ ಭಾಗೋ ಹೋತಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯತೋ ಪಂಸುಂ ವಾ ಮತ್ತಿಕಂ ವಾ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕತೇ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ಪಂಸು ವಾ ಮತ್ತಿಕಾ ವಾ ಏಕೋ ಪಾಸಾಣಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಮಿಸ್ಸಕಪಥವೀ ನಾಮಾತಿ. ಓವಟ್ಠೋ ನಾಮ ದೇವೇನ ಓವಟ್ಠೋ (ಪಾಚಿ. ೮೬). ವುತ್ತನ್ತಿ ಪದಭಾಜನಿಯಂ, ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ವಾ ವುತ್ತಂ. ಅಧಿಕತರಪಾಸಾಣಾದಿಮಿಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಕತರಪಾಸಾಣಾದೀಹಿ ಮಿಸ್ಸಾ, ಅದಡ್ಢಾಪಿ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣತೋ ಅಧಿಕತರಪಾಸಾಣಾದಿಮಿಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ, ತೇನ ಊನಕಚತುಮಾಸೋವಟ್ಠಪಥವಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸುದ್ಧಪಾಸಾಣಾದಿಭೇದಾಯಾತಿ ಸುದ್ಧಾ ಪಾಸಾಣಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಸುದ್ಧಪಾಸಾಣಾ, ಸಾ ಆದಿ ಯಸ್ಸ ಭೇದಸ್ಸ ಸೋ ಸುದ್ಧಪಾಸಾಣಾದಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸುದ್ಧಸಕ್ಖರಾದೀನಂ ಗಹಣಂ. ಸುದ್ಧಪಾಸಾಣಾದಿಭೇದೋ ಯಸ್ಸಾ ಸಾ ಸುದ್ಧಪಾಸಾಣಾದಿಭೇದಾ, ತಾಯ ಸುದ್ಧಪಾಸಾಣಾದಿಭೇದಾಯ, ಸುದ್ಧಪಾಸಾಣಾದಿಪ್ಪಕಾರಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಯಂ ಖಣತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಅನ್ತಮಸೋ ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕೇನಪಿ ಖಣತಿ, ಉದಕಮ್ಪಿ ಛಡ್ಡೇನ್ತೋ ಭಿನ್ದತಿ, ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕೇನಪಿ ವಿಲಿಖತಿ, ಪತ್ತಮ್ಪಿ ಪಚನ್ತೋ ದಹತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋ ಖಣತಿಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಖಣನಭೇದನವಿಲೇಖನಪಚನಾದೀಹಿ ವಿಕೋಪೇತೀತಿ. ಪತ್ತಂ ಪಚನ್ತೇನ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೮೭) ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪಕ್ಕಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಪಚಿತಬ್ಬೋ. ಅದಡ್ಢಾಯ ಪಥವಿಯಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಠಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಪತ್ತಪಚನಕಪಾಲಸ್ಸ ಪನ ಉಪರಿ ಅಗ್ಗಿಂ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ದಾರೂನಂ ಉಪರಿ ಠಪೇತಿ, ಸೋ ಅಗ್ಗಿ ತಾನಿ ದಹನ್ತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಥವಿಂ ದಹತಿ, ನ ವಟ್ಟತಿ. ಇಟ್ಠಕಪಾಸಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಇಟ್ಠಕಾದೀನಂಯೇವ ಉಪರಿ ಠಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ತೇಸಂ ಅನುಪಾದಾನತ್ತಾ. ನ ಹಿ ತಾನಿ ಅಗ್ಗಿಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಸುಕ್ಖಖಾಣುರುಕ್ಖಾದೀಸುಪಿ ಅಗ್ಗಿಂ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಪನ ‘‘ಪಥವಿಂ ಅಪತ್ತಮೇವ ನಿಬ್ಬಾಪೇತ್ವಾ ಗಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದೇತಿ, ವಟ್ಟತಿ. ಪಚ್ಛಾ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅವಿಸಯತ್ತಾ ಅನಾಪತ್ತಿ. ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಖಣನಭೇದನವಿಲಿಖನಪಚನಾದೀಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇನೇವ ನಯೇನ. ನಿಯಮೇತ್ವಾತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ. ಇತರೋತಿ ಆಣಾಪಕೋ.

‘‘ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಖಣಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೮೬) ವದತಿ, ವಟ್ಟತಿ. ಖತಾಯೇವ ಪೋಕ್ಖರಣೀ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಕಪ್ಪಿಯವೋಹಾರೋ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ವಾಪಿಂ, ತಳಾಕಂ, ಆವಾಟಂ ಖಣಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ. ‘‘ಇಮಂ ಓಕಾಸಂ ಖಣ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ಖಣಾ’’ತಿ ಪನ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಕನ್ದಂ ಖಣ ಮೂಲಂ ಖಣಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಇಮಂ ವಲ್ಲಿಂ ಖಣ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಕನ್ದಂ ವಾ ಮೂಲಂ ವಾ ಖಣಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಓಕಾಸಂ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ…ಪೇ… ಭಣನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಆತಪೇನ ಸುಕ್ಖಕದ್ದಮೋ ಚ ಫಲತಿ, ತತ್ರ ಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಥವಿಯಾ ಅಸಮ್ಬದ್ಧೋ, ತಮೇವ ಅಪನೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಗೋಕಣ್ಟಕೇಪಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆತಪೇನ…ಪೇ… ಅಸಮ್ಬದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಗೋಕಣ್ಟಕೋ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೮೬) ನಾಮ ಗಾವೀನಂ ಖುರಚ್ಛಿನ್ನಕದ್ದಮೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇನ ಭೂಮಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ವಿಕೋಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತಿತನದಿತಟನ್ತಿ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ನದಿಸಾಮನ್ತಾ ಪತಿತಂ ಓಮಕಚಾತುಮಾಸಂ ಓವಟ್ಠಂ ನದಿತಟಂ. ಸಚೇ ಪನ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉದಕೇಯೇವ ಪಕತಿ, ದೇವೇ ಅತಿರೇಕಚಾತುಮಾಸಂ ಓವಟ್ಠೇಪಿ ಉದಕೇಯೇವ ಉದಕಸ್ಸ ಪತಿತತ್ತಾ ವಟ್ಟತಿ. ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ನಙ್ಗಲಚ್ಛಿನ್ನಮತ್ತಿಕಾಪಿಣ್ಡನ್ತಿ ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ಕಸಿತಟ್ಠಾನೇ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಥವಿಯಾ ಅಸಮ್ಬದ್ಧಂ ನಙ್ಗಲಚ್ಛಿನ್ನಮತ್ತಿಕಾಪಿಣ್ಡಂ. ಏವಮಾದಿಸದ್ದೇನ ಕೂಟಾಸಿಞ್ಚನಯೋಗ್ಗತನುಕಕದ್ದಮಾದೀನಂ ಗಹಣಂ. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ರುಕ್ಖಾದಿಪವಟ್ಟನೇನ ಭಿನ್ದನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಾಸಾಣರುಕ್ಖಾದೀನಿ ವಾ ಪವಟ್ಟೇನ್ತಸ್ಸ, ಕತ್ತರದಣ್ಡೇನ ವಾ ಆಹಚ್ಚ ಆಹಚ್ಚ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಥವೀ ಭಿಜ್ಜತಿ, ಸಾ ‘‘ತೇನ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅಭಿನ್ನತ್ತಾ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಭಿನ್ನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ರುಕ್ಖಾದಿಪ್ಪವಟ್ಟನೇನ ಭಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಅಸತಿಯಾ ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕಾದೀಹಿ ವಿಲಿಖನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಅಞ್ಞವಿಹಿತೋ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥೇನ್ತೋ ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕೇನ ವಾ ಕತ್ತರಯಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ಪಥವಿಂ ವಿಲಿಖನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಸ ಏವಂ ಅಸತಿಯಾ ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕಾದೀಹಿ ವಿಲಿಖನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ.

ಪಥವೀಖಣನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮುಸಾವಾದವಗ್ಗೋ ಪಠಮೋ.

೨. ಭೂತಗಾಮವಗ್ಗೋ

೧. ಭೂತಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

‘‘ಭವನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೯೦) ಇಮಿನಾ ವಿರುಳ್ಹಮೂಲೇ ನೀಲಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಡ್ಢಮಾನಕೇ ತರುಣಗಚ್ಛೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಠಿತೇ ಮಹನ್ತೇ ರುಕ್ಖಗಚ್ಛಾದಿಕೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಭವನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿವರಣಂ ‘‘ಜಾಯನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿ, ‘‘ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಜಾತಾ ವಡ್ಢಿತಾ’’ತಿ. ಗಾಮೋತಿ ಸಮೂಹೋ. ಪತಿಟ್ಠಿತಹರಿತತಿಣರುಕ್ಖಾದೀನನ್ತಿ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಹರಿತತಿಣಸ್ಸ ಚೇವ ಹರಿತರುಕ್ಖಾದೀನಞ್ಚ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಓಸಧಿಗಚ್ಛಲತಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಚ ಭುಮ್ಮಂ. ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಮಾಹ ‘‘ಭೂತಗಾಮಪಾತಬ್ಯತಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ.

ನನು ಚ ರುಕ್ಖಾದಯೋ ಚಿತ್ತರಹಿತತಾಯ ನ ಜೀವಾ, ಚಿತ್ತರಹಿತತಾ ಚ ಪರಿಫನ್ದಾಭಾವತೋ, ಛಿನ್ನೇಪಿ ವಿರುಹನತೋ, ವಿಸದಿಸಜಾತಿಕಭಾವತೋ, ಚತುಯೋನಿಯಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ವುಡ್ಢಿ ಪನ ಪವಾಳಸಿಲಾಲವಣಾನಮ್ಪಿ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ನ ತೇಸಂ ಜೀವಭಾವೇ ಕಾರಣಂ, ವಿಸಯಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ನೇಸಂ ಪರಿಕಪ್ಪನಾಮತ್ತಂ ಸುಪನಂ ವಿಯ ಚಿಞ್ಚಾದೀನಂ, ತಥಾ ದೋಹಳಾದಯೋ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಭೂತಗಾಮಸ್ಸ ಪಾತಬ್ಯತಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಇಚ್ಛಿತನ್ತಿ? ಸಮಣಅಸಾರುಪ್ಪತೋ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತಸತ್ತಾನುರಕ್ಖಣತೋ ಚ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಜೀವಸಞ್ಞಿನೋ ಹಿ ಮೋಘಪುರಿಸಾ ಮನುಸ್ಸಾ ರುಕ್ಖಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾಚಿ. ೮೯). ಸಾಸಪಬೀಜಕಸೇವಾಲಮ್ಪೀತಿ ಸಾಸಪಬೀಜಕಸಙ್ಖಾತಂ ಸೇವಾಲಮ್ಪಿ, ಸಾಸಪಸೇವಾಲಂ, ಬೀಜಕಸೇವಾಲಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಸಾಸಪಸೇವಾಲೋ ನಾಮ ಸಾಸಪಮತ್ತೋ ಖುದ್ದಕಸೇವಾಲೋ. ಬೀಜಕಸೇವಾಲೋ ನಾಮ ಉಪರಿ ಖುದ್ದಕಪತ್ತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಖುದ್ದಕಮೂಲೋ ಸೇವಾಲೋ.

ಮೂಲಬೀಜಖನ್ಧಬೀಜಫಳುಬೀಜಅಗ್ಗಬೀಜಬೀಜಬೀಜಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮೂಲಮೇವ ಬೀಜಂ ಮೂಲಬೀಜಂ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ತತ್ಥ ಮೂಲಬೀಜಂ ಹಲಿದ್ದಿಆದಿಕಂ. ಖನ್ಧಬೀಜಂ ಅಸ್ಸತ್ಥಾದಿಕಂ. ಫಳುಬೀಜಂ ಉಚ್ಛುಆದಿಕಂ. ಅಗ್ಗಬೀಜಂ ಹಿರಿವೇರಾದಿಕಂ. ಬೀಜಂಬೀಜಂ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಾದಿಕಂ. ಭಾಜನಗತನ್ತಿ ಸರಾವಾದಿಭಾಜನಗತಂ. ನಿಕ್ಖನ್ತಂ ಮೂಲಮತ್ತಂ ಏತಸ್ಮಾತಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಮೂಲಮತ್ತಂ. ಮತ್ತ ಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಪಣ್ಣಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಮನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಏಸ ನಯೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಅಙ್ಕುರಮತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಸಚೇ ಪನ ಮೂಲಞ್ಚ ಪಣ್ಣಞ್ಚ ನಿಗ್ಗತಂ, ಭೂತಗಾಮಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ. ವಿದತ್ಥಿಮತ್ತಾ ಪತ್ತವಟ್ಟಿ ನಿಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ವಿದತ್ಥಿಮತ್ತಾ ಅನೀಲವಣ್ಣಾ ಪತ್ತವಟ್ಟಿ ನಿಕ್ಖಮತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಕ್ಖನ್ತೇ’’ತಿಆದಿ. ಹರಿತೋ ನ ಹೋತೀತಿ ನೀಲವಣ್ಣೋ ನ ಹೋತಿ. ಮುಗ್ಗಾದೀನಂ ಪನ ಪಣ್ಣೇಸು ಉಟ್ಠಿತೇಸು, ವೀಹಿಆದೀನಂ ವಾ ಅಙ್ಕುರೇ ಹರಿತೇ ಭೂತಗಾಮಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಅಮ್ಬಟ್ಠಿಆದೀಸು.

ಭೂತಗಾಮಬೀಜಗಾಮೇತಿ ಏತ್ಥ ಭೂತಗಾಮತೋ ವಿಯೋಜಿತಂ ವಿರುಹನಸಮತ್ಥಮೇವ ಮೂಲಬೀಜಾದಿಕಂ ಬೀಜಗಾಮೋ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉಭಯತ್ಥಾತಿ ಭೂತಗಾಮಬೀಜಗಾಮೇಸು. ಅತಥಾಸಞ್ಞಿಸ್ಸಾತಿ ಅಭೂತಗಾಮಾಬೀಜಗಾಮಸಞ್ಞಿಸ್ಸ. ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅಭೂತಗಾಮಾಬೀಜಗಾಮೇಸು ಅಭೂತಗಾಮಾಬೀಜಗಾಮಸಞ್ಞಿಸ್ಸ. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಪಾಸಾಣರುಕ್ಖಾದೀನಿ ವಾ ಪವಟ್ಟೇನ್ತಸ್ಸ, ಸಾಖಂ ವಾ ಕಡ್ಢನ್ತಸ್ಸ, ಕತ್ತರದಣ್ಡೇನ ವಾ ಭೂಮಿಂ ಪಹರಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ತಿಣಾನಿ ಕುಪ್ಪನ್ತಿ. ತಾನಿ ತೇನ ‘‘ವಿಕೋಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅವಿಕೋಪಿತತ್ತಾ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವಿಕೋಪಿತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಇತಿ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ.

ಅಸತಿಯಾತಿ ಅಞ್ಞವಿಹಿತೋ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಥೇನ್ತೋ ಪಾದಙ್ಗುಟ್ಠಕೇನ ವಾ ಹತ್ಥೇನ ವಾ ತಿಣಂ ವಾ ಲತಂ ವಾ ವಿಕೋಪೇನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಅಸತಿಯಾ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ.

ಅಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ‘‘ಬೀಜಗಾಮೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಭೂತಗಾಮೋ’’ತಿ ವಾ ನ ಜಾನಾತಿ, ‘‘ವಿಕೋಪೇಮೀ’’ತಿ ಪನ ಜಾನಾತಿ. ಏವಂ ತಿಣೇ ವಾ ಪಲಾಲಪುಞ್ಜೇ ವಾ ಖಣಿತ್ತಿಂ ವಾ ಕುದಾಲಂ ವಾ ಸಙ್ಗೋಪನತ್ಥಾಯ ಠಪೇತಿ, ಡಯ್ಹಮಾನಹತ್ಥೋ ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಪಾತೇತಿ. ತತ್ರ ಚೇ ತಿಣಾನಿ ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ವಾ ಡಯ್ಹನ್ತಿ ವಾ, ಏವಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ವಿಕೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ.

ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಅಗ್ಗಿನಾತಿ ಕಟ್ಠಗ್ಗಿಗೋಮಯಗ್ಗಿಆದೀಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಅಗ್ಗಿನಾ, ಅನ್ತಮಸೋ ಲೋಹಖಣ್ಡೇನಪಿ ಆದಿತ್ತೇನ. ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾವಾತಿ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಭಾಸಾಯ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾವ. ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಪಠಮಂ ಅಗ್ಗಿನಾ ಫುಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಪಠಮಂ ಅಗ್ಗಿಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾವ ‘ಕಪ್ಪಿಯ’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಪನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೯೩) ವದನ್ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ತಥೇವಾತಿ ‘ಕಪ್ಪಿಯ’ನ್ತಿ ವತ್ವಾವ. ಅಸ್ಸಮಹಿಂಸಸೂಕರಮಿಗಗೋರೂಪಾನಂ ಪನ ಖುರಾ ಅತಿಖಿಣಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಕತಮ್ಪಿ ಅಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗೋಮಹಿಂಸಾದೀನಂ ಖುರೇ’’ತಿ. ಹತ್ಥಿನಖಾ ಪನ ಖುರಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ವಟ್ಟತಿ. ತಿರಚ್ಛಾನಾನನ್ತಿ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘದೀಪಿಮಕ್ಕಟಾನಂ, ಸಕುನ್ತಾನಞ್ಚ. ತೇಸಞ್ಹಿ ನಖಾ ತಿಖಿಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಂ. ‘‘ಅನ್ತಮಸೋ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಆಹಟೇನಪೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯೇಹಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ತೇಹಿ ತತ್ಥಜಾತಕೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಸತ್ಥೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಛೇದಂ ವಾ ವೇಧಂ ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ವತ್ವಾವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮತಿದಿಸತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯನ್ತಿ ವತ್ವಾವ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಾಕಾರಮೇವ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಥಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಪರಿಜಿತಾದಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅವಚನಂ ಪನ ‘‘ಪುನಪಿ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋಹೀತಿ ಕಾರೇತ್ವಾವ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಠಮಮೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ.

ಏಕಸ್ಮಿಂ…ಪೇ… ಕಪ್ಪಿಯೇ ಕತೇ ಸಬ್ಬಂ ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಏಕಂಯೇವ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಪಿ ಕಪ್ಪಿಯೇ ಕತೇ ಏಕಾಬದ್ಧತ್ತಾ ಸಬ್ಬಂ ಕತಂ ಹೋತಿ. ದಾರುಕಂ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ವಾ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ವಾ ವಿಜ್ಝತಿ ವಾ ವಿಜ್ಝಾಪೇತಿ ವಾ, ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಭತ್ತಸಿತ್ಥೇ ವಿಜ್ಝತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಂ ವಿಜ್ಝತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ವಲ್ಲಿಆದೀನಂ ಭಾಜನಗತಿಕತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಭಿನ್ದಾಪೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಬೀಜತೋ ಮುತ್ತಸ್ಸ ಕಟಾಹಸ್ಸ ಭಾಜನಗತಿಕತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಅಬೀಜನ್ತಿ ಅಙ್ಕುರಜನನಸಮತ್ಥಬೀಜರಹಿತತರುಣಮ್ಬಫಲಾದಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ಪನ ಫಲಂ ತರುಣಂ ಹೋತಿ, ಅಬೀಜ’’ನ್ತಿ. ನಿಬ್ಬತ್ತಬೀಜಂ ನಾಮ ಬೀಜಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ಅಮ್ಬಪನಸಾದಿಫಲಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಬೀಜಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕಪ್ಪಿಯಕರಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ಸಯಮೇವ ಕಪ್ಪಿಯಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಭೂತಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಅಞ್ಞವಾದಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಯಮತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ತ್ವಂ ಕಿರ ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ. ತತೋ ಅಞ್ಞನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞಮತ್ಥಂ. ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರಣಸ್ಸಾತಿ ವಿನಯಧರೇನ ಯಂ ವಚನಂ ದೋಸಪುಚ್ಛನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ವಚನೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದನಸ್ಸ. ಪಟಿಚ್ಛಾದನತ್ಥೋಪಿ ಹಿ ಚರಸದ್ದೋ ಹೋತಿ ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ. ವುತ್ತನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ.

ಸಾವಸೇಸಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋತಿ ಏತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಸೇಸಾ ಸಾವಸೇಸಾಪತ್ತಿ ನಾಮ, ತಂ ಆಪನ್ನೋ. ಅನುಯುಞ್ಜಿಯಮಾನೋತಿ ‘‘ಕಿಂ, ಆವುಸೋ, ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನೋ. ಅಞ್ಞೇನ ವಚನೇನಾತಿ ‘‘ಕೋ ಆಪನ್ನೋ? ಕಿಂ ಆಪನ್ನೋ? ಕಿಸ್ಮಿಂ ಆಪನ್ನೋ? ಕಥಂ ಆಪನ್ನೋ? ಕಂ ಭಣಥ? ಕಿಂ ಭಣಥಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞೇನ ವಚನೇನ. ಅಞ್ಞನ್ತಿ ‘‘ಕಿಂ ತ್ವಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಅನುಯುಞ್ಜಕವಚನಂ. ತಥಾ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಸೋ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೯೪) ಕಿಞ್ಚಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಆವುಸೋ, ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋಸೀ’’ತಿ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಯುಞ್ಜಿಯಮಾನೋ ‘‘ಕೋ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ವದತಿ. ತತೋ ‘‘ತ್ವ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಹಂ ಕಿಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ವದತಿ. ಅಥ ‘‘ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವಾ ದುಕ್ಕಟಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಹಂ ಕಿಸ್ಮಿಂ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ವದತಿ. ತತೋ ‘‘ಅಮುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ವತ್ಥುಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅಹಂ ಕಥಂ ಆಪನ್ನೋ, ಕಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ಆಪನ್ನೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಥ ‘‘ಇದಂ ನಾಮ ಕರೋನ್ತೋ ಆಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಂ ಭಣಥಾ’’ತಿ ವದತಿ. ತತೋ ‘‘ತಂ ಭಣಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಕಿಂ ಭಣಥಾ’’ತಿ ಏವಮನೇಕೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸಾವಸೇಸಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ತಂ ನ ಕಥೇತುಕಾಮೋ ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನ ವಿಹೇಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವಿಹೇಸೇತೀತಿ ಚಿರನಿಸಜ್ಜಾಚಿರಭಾಸನೇಹಿ ಪಿಟ್ಠಿಆಗಿಲಾಯನತಾಲುಸೋಸಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಘಂ ವಿಹೇಸೇತಿ, ಪರಿಸ್ಸಮಂ ತೇಸಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಸ್ಸಮೋ ಹಿ ವಿಹೇಸಾ ನಾಮ. ಅಞ್ಞವಾದಕಕಮ್ಮನ್ತಿ ಅಞ್ಞವಾದಕಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಞ್ಞವಾದಕಾರೋಪನತ್ಥಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಞತ್ತಿದುತಿಯಕಮ್ಮಂ. ವಿಹೇಸಕಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘೇನ ಕತೇತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಞ್ಞವಾದಕಕಮ್ಮೇ ಚ ವಿಹೇಸಕಕಮ್ಮೇ ಚ ಸಙ್ಘೇನ ಞತ್ತಿದುತಿಯಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಕತೇ. ತಥಾ ಕರೋನ್ತಾನನ್ತಿ ತಂ ಪಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ, ಅಞ್ಞವಾದಕಞ್ಚ ವಿಹೇಸಕಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ವಿಹೇಸಕೇತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಅವಚನಞ್ಚೇತ್ಥ ‘‘ಆಪತ್ತಿಕರಾ ಚ ಹೋತಿ ಅಞ್ಞವಾದಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾದೀಸು ವಿಯಾ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತತ್ತಾಯೇವ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಕತ್ವಾ. ಏಸ ನಯೋ ಉಪರಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞಿವೇಮತಿಕಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞೀನಂ ವಸೇನ ತೀಣಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ. ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ತಿಕದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅನಾರೋಪಿತೇತಿ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಅನಾರೋಪಿತೇ, ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಗೇಲಞ್ಞೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಥೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮುಖೇ ತಾದಿಸೇನ ಬ್ಯಾಧಿನಾ. ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭಣ್ಡನಾದೀನಿ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಕಥಿತೇ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಭಣ್ಡನಂ ವಾ ಕಲಹೋ ವಾ ವಿಗ್ಗಹೋ ವಾ ವಿವಾದೋ ವಾ ಸಙ್ಘಭೇದೋ ವಾ ಸಙ್ಘರಾಜಿ ವಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ನ ಕಥೇನ್ತಸ್ಸ. ಏತ್ಥ ಚ ಅಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಅಭೂತೇನ ವತ್ಥುನಾ.

‘‘ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸದಿಸಾನೀ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸಂ ಅತಿದಿಸಿತ್ವಾ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇದಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಿಯಾ ಕಿರಿಯಂ ಅಞ್ಞೇನಞ್ಞಂ ಪಟಿಚರನ್ತಸ್ಸ. ಸಿಯಾ ಅಕಿರಿಯಂ ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನ ವಿಹೇಸೇನ್ತಸ್ಸ.

ಅಞ್ಞವಾದಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಉಜ್ಝಾಪನಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಯೇನ ವಚನೇನಾತಿ ‘‘ಛನ್ದಾಯ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ ಇದಂ ನಾಮ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿಕೇನ ಯೇನ ವಚನೇನ. ತೇನಾಹ ‘‘ಛನ್ದಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಛನ್ದಾಯಾತಿ ಛನ್ದೇನ ಪಕ್ಖಪಾತೇನ. ‘‘ಅಕ್ಖರಾಯ ವಾಚೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೪೬) ವಿಯ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಏಸ. ಇದಂ ನಾಮ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ದಿಟ್ಠಸಮ್ಭತ್ತಾನಂ ಪಣೀತಂ ಸೇನಾಸನಂ ವಾ ಪಞ್ಞಪೇತಿ, ಭತ್ತಾದಿಕಂ ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೇನಾಸನಪಞ್ಞಾಪಕಾದಿಭೇದನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಭತ್ತುದ್ದೇಸಕಯಾಗುಭಾಜಕಫಲಭಾಜಕಾದೀನಂ ಗಹಣಂ. ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತೂನಂ ಝೇ-ಸದ್ದೋ ಓಲೋಕನತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಞ್ಞಾಯ ಓಲೋಕಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ. ಚಿನ್ತನತ್ಥೋಯೇವ ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಲಾಮಕತೋ ವಾ ಚಿನ್ತಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ. ತಥೇವ ವದನ್ತಾತಿ ‘‘ಛನ್ದಾಯ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ ಇದಂ ನಾಮ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತಾ. ವುತ್ತನ್ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಖಿಯ್ಯನಕೇ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೦೫) ಅಯಮೇತ್ಥ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿ.

ಅಸಮ್ಮತಸ್ಸಾತಿ ಸಙ್ಘೇನ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಅಸಮ್ಮತಸ್ಸ. ಕೇವಲಂ ‘‘ತವೇಸೋ ಭಾರೋ’’ತಿ ಸಙ್ಘೇನ ಆರೋಪಿತಭಾರಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಾ ಫಾಸುವಿಹಾರತ್ಥಾಯ ಸಯಮೇವ ಭಾರಂ ವಹನ್ತಸ್ಸ, ಯತ್ರ ವಾ ದ್ವೇ ತಯೋ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಹರನ್ತಿ, ತತ್ರ ತಾದಿಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀತಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಸಮ್ಮತಸ್ಸ ವಾ ಅಸಮ್ಮತಸ್ಸ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೦೬) ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ತೇರಸ ಸಮ್ಮತಿಯೋ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಯೋ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಕಾಲೇ ಲದ್ಧಸಮ್ಮುತಿಕೋ ಪಚ್ಛಾ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಠಿತೋ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಮ್ಮತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಬ್ಯತ್ತಸ್ಸ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಕೇವಲಂ ಸಙ್ಘೇನ ವಾ ಸಮ್ಮತೇನ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ‘‘ತ್ವಂ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಭಾರೋ ಕತೋ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಸಮ್ಮತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಉಜ್ಝಾಪನಞ್ಚ ಖಿಯ್ಯನಞ್ಚ ಮುಸಾವಾದವಸೇನ ಪವತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಇಮಿನಾವ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಮುಸಾವಾದೇನ ಪನ ಆಪತ್ತಿಯೇವಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಉಜ್ಝಾಪನಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಪಠಮಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಮಞ್ಚಂ ವಾತಿ ಮಸಾರಕೋ, ಬುನ್ದಿಕಾಬದ್ಧೋ, ಕುಳೀರಪಾದಕೋ, ಆಹಚ್ಚಪಾದಕೋತಿ ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಮಞ್ಚಂ ವಾ. ಪೀಠಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಭಿಸಿಂ ವಾತಿ ಉಣ್ಣಭಿಸಿ, ಚೋಳಭಿಸಿ, ವಾಕಭಿಸಿ, ತಿಣಭಿಸಿ, ಪಣ್ಣಭಿಸೀತಿ ಇಮಾಸು ಪಞ್ಚಸು ಭಿಸೀಸು ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಭಿಸಿಂ ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಞ್ಚಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಮಞ್ಚಸಙ್ಖೇಪೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪೀಠಸಙ್ಖೇಪಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಕಪ್ಪಿಯಚಮ್ಮೇನಾತಿ ಮಿಗಾಜೇಳಕಚಮ್ಮೇನ. ಏತ್ಥ ಪನ ಮಿಗಚಮ್ಮೇ ಏಣಿಮಿಗೋ, ವಾತಮಿಗೋ, ಪಸದಮಿಗೋ, ಕುರುಙ್ಗಮಿಗೋ, ಮಿಗಮಾತುಕೋ, ರೋಹಿತಮಿಗೋತಿ ಏತೇಸಂಯೇವ ಚಮ್ಮಾನಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ, ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ –

ಮಕ್ಕಟೋ ಕಾಳಸೀಹೋ ಚ, ಸರಭೋ ಕದಲೀಮಿಗೋ;

ಯೇ ಚ ವಾಳಮಿಗಾ ಕೇಚಿ, ತೇಸಂ ಚಮ್ಮಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ. (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೨೫೯);

ತತ್ಥ ವಾಳಮಿಗಾತಿ ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಅಚ್ಛತರಚ್ಛಾ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಏತೇಯೇವ, ಯೇಸಂ ಪನ ಚಮ್ಮಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಗೋಮಹಿಂಸಸಸಬಿಳಾರಾದಯೋಪಿ ಸಬ್ಬೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ‘‘ವಾಳಮಿಗಾ’’ತ್ವೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏತೇಸಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಮ್ಮಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ತಾಲೀಸಪತ್ತನ್ತಿ ಸುದ್ಧಂ ತಮಾಲಪತ್ತಂ, ಅಞ್ಞೇನ ಮಿಸ್ಸಂ ಪನ ವಟ್ಟತಿ. ತಿಣವಾಕಚೋಳೇಸು ಅಕಪ್ಪಿಯಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಬಿಬ್ಬೋಹನೇ ವಿಯ ನಿಸೀದಿತುಞ್ಚ ನಿಪಜ್ಜಿತುಞ್ಚ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇದಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಮಾಣಪರಿಚ್ಛೇದೋಪಿ ಚೇತ್ಥ ನತ್ಥೀ’’ತಿ, ‘‘ಏತ್ತಕಮೇವ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಭಿಸಿಯಾ ಪಮಾಣನಿಯಮೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಞ್ಚಭಿಸಿಪೀಠಭಿಸಿಭೂಮತ್ಥರಣಭಿಸಿಚಙ್ಕಮನಭಿಸಿಪಾದಪುಞ್ಛನಭಿಸೀತಿ ಏತಾಸಂ ಪನ ಅನುರೂಪತೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿವಸೇನ ಪಮಾಣಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಅನ್ತೋ ಸಂವೇಲ್ಲಿತ್ವಾ ಬದ್ಧನ್ತಿ ಯಥಾ ವೇಮಜ್ಝಂ ಸಂಖಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಮಜ್ಝೇ ಸುಟ್ಠು ವೇಠೇತ್ವಾ ಬದ್ಧಂ.

ಯೇ ಅಟ್ಠ ಮಾಸಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಅವಸ್ಸಿಕಸಙ್ಕೇತಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ವಿವರಣಂ ‘‘ವಸ್ಸಾನಮಾಸಾತಿ ಏವಂ ಅಪಞ್ಞಾತಾ’’ತಿ, ಅಪ್ಪತಿತಾ ಅಪ್ಪಸಿದ್ಧಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಸಞ್ಞಿತಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತತ್ಥ ಅವಿಞ್ಞಾತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠ ಮಾಸಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಹೇಮನ್ತಿಕಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಗಿಮ್ಹಿಕಾ ಮಾಸಾತಿ ಅಟ್ಠ ಮಾಸಾ. ಓವಸ್ಸಕಮಣ್ಡಪೇತಿ ಸಾಖಾಮಣ್ಡಪಪದರಮಣ್ಡಪಾನಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಓವಸ್ಸಕೇ ಮಣ್ಡಪೇ. ಯತ್ಥಾತಿ ಯೇಸು ಜನಪದೇಸು. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಜನಪದೇಸು. ಕಾಕಾದೀನಂ ನಿಬದ್ಧವಾಸರುಕ್ಖಮೂಲೇತಿ ಯತ್ಥ ಧುವನಿವಾಸೇನ ಕಾಕಾ ವಾ ಕುಲಾಲಾ ವಾ ಅಞ್ಞೇ ವಾ ಸಕುನ್ತಾ ಕುಲಾವಕೇ ಕತ್ವಾ ವಸನ್ತಿ, ತಾದಿಸಸ್ಸ ಕಾಕಾದೀನಂ ನಿಬದ್ಧವಾಸಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ. ಯತ್ಥ ಪನ ಗೋಚರಪ್ಪಸುತಾ ಸಕುನ್ತಾ ವಿಸ್ಸಮಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಕದಾಚಿಪೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಕೇವಲಂ ವಸ್ಸಿಕಸಙ್ಕೇತೇಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯತ್ಥಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ. ಯದಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ.

ಸೋತಿ ಯಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಸನ್ಥತೋ, ಸೋ. ಪಕತಿಸನ್ಥತೇತಿ ಪಕತಿಯಾವ ಸನ್ಥತೇ, ಯಂ ನೇವತ್ತನಾ ಸನ್ಥತಂ, ನ ಪರೇನ ಸನ್ಥರಾಪಿತಂ, ತಸ್ಮಿನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಲಜ್ಜೀ ಹೋತೀತಿ ಲಜ್ಜನಸೀಲೋ ಹೋತಿ, ಪರಿಕ್ಖಾರವಿನಾಸನೇ ಭೀತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪಲಿಬೋಧಂ ವಿಯ ಮಞ್ಞತೀ’’ತಿ, ಇಮಿನಾ ಅಲಜ್ಜಿಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಗನ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಿರಪೇಕ್ಖೋತಿ ‘‘ಆಗನ್ತ್ವಾ ಉದ್ಧರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಪೇಕ್ಖಾರಹಿತೋ, ಇಮಿನಾ ಸಾಪೇಕ್ಖೋ ಚೇ ಗಚ್ಛತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ಅನಾಪತ್ತಿವಾರೇ ‘‘ಓತಾಪೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೧೧೩) ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತೋತಿ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತೋ. ಲೇಡ್ಡುಪಾತೂಪಚಾರತೋ ಬಹಿ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಪಾದುದ್ಧಾರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಪಠಮಪಾದುದ್ಧಾರೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ದುತಿಯಪಾದುದ್ಧಾರೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಸಙ್ಘಿಕೇ ಸಙ್ಘಿಕಸಞ್ಞಿವೇಮತಿಕಪುಗ್ಗಲಿಕಸಞ್ಞೀನಂ ವಸೇನ. ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ತಿಕದುಕ್ಕಟಮ್ಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಚಿಮಿಲಿಕಾದೀನಂ ಅತ್ಥೋ ದುತಿಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ದಸ್ಸಿತೋವ. ಪಾದಪುಞ್ಛನೀ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೧೨) ನಾಮ ರಜ್ಜುಕೇಹಿ ವಾ ಪಿಲೋತಿಕಾಹಿ ವಾ ಪಾದಪುಞ್ಛನತ್ಥಂ ಕತಾ. ಫಲಕಪೀಠಂ ನಾಮ ಫಲಕಮಯಂ ಪೀಠಂ. ನ ಕೇವಲಂ ಚಿಮಿಲಿಕಾದೀನಿಯೇವ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಂ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದಾರುಭಣ್ಡಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮತ್ತಿಕಾಭಣ್ಡನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಅನ್ತಮಸೋ ಪತ್ತಾಧಾರಕಮ್ಪೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಾಲವಣ್ಟಬೀಜನಿಪತ್ತಪಾನೀಯಉಳಉಙ್ಕಪಾನೀಯಸಙ್ಖಾದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅರಞ್ಞೇ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೧೦) ಪಣ್ಣಕುಟೀಸು ವಸನ್ತಾನಂ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದೀನಿ ದೇನ್ತಿ ‘‘ಸಙ್ಘಿಕಪರಿಭೋಗೇನ ಪರಿಭುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ, ತತ್ಥ ಕಿಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆರಞ್ಞಕೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅಸತಿ ಅನೋವಸ್ಸಕೇತಿ ಪಬ್ಭಾರಾದಿಅನೋವಸ್ಸಕಟ್ಠಾನೇ ಅಸತಿ. ಇದಞ್ಚ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ ‘‘ಸಭಾಗಾನಂ ಅಭಾವೇ’’ತಿ ಚ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ಆರಞ್ಞಕೇನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ತತ್ಥ ವಸಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತೇನ ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಸಭಾಗಾನಂ ಅಭಾವೇ ಅನೋವಸ್ಸಕೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಅನೋವಸ್ಸಕೇ ಅಸತಿ ರುಕ್ಖೇ ಲಗ್ಗೇತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ.

ನ ಕೇವಲಂ ಇದಂಯೇವ ಕತ್ವಾ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಯಥಾ ವಾ ಉಪಚಿಕಾಹಿ ನ ಖಜ್ಜತೀತಿ ಯಥಾ ಠಪಿತೇ ಉಪಚಿಕಾಹಿ ಸೇನಾಸನಂ ನ ಖಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ತಥಾ ಪಾಸಾಣಾನಂ ಉಪರಿ ಠಪನಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಚತೂಸು (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೧೬) ಪಾಸಾಣೇಸು ಮಞ್ಚಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಮಞ್ಚೇ ಅವಸೇಸಮಞ್ಚಪೀಠಾನಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ಭಿಸಿಆದಿಕಂ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ ದಾರುಭಣ್ಡಂ ಮತ್ತಿಕಾಭಣ್ಡಂ ಪಟಿಸಾಮೇತ್ವಾ ಗಮಿಕವತ್ತಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಅಬ್ಭೋಕಾಸಿಕೇನಾಪಿ ‘‘ಅಹಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಅಬ್ಭೋಕಾಸಿಕೋ’’ತಿ ಚೀವರಕುಟಿಮ್ಪಿ ಅಕತ್ವಾ ಅಸಮಯೇ ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ನಿಸೀದಿತುಂ ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ವಾ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಬ್ಭೋಕಾಸಿಕೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಚೇ ಪನ ಚತುಗ್ಗುಣೇನಪಿ ಚೀವರೇನ ಕತಕುಟಿ ಅತೇಮೇನ್ತಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ನೇವ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸತ್ತಾಹವದ್ದಲಿಕಾದೀನಿ ಭವನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕಾಯಾನುಗತಿಕತ್ತಾ ವಟ್ಟತಿ. ರುಕ್ಖಮೂಲಿಕಸ್ಸಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೋ ರುಹತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ಅತ್ತನೋ ಪುಗ್ಗಲಿಕಮಿವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಸ್ಸಾಸಿಕಪುಗ್ಗಲಿಕೇ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಿಸ್ಸಾಸೋ ನ ರುಹತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕೇ ದುಕ್ಕಟಮೇವ. ಅಮನುಸ್ಸೋತಿ ಯಕ್ಖೋ ವಾ ಪೇತೋ ವಾ. ಪಲಿಬುದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಉಪದ್ದುತಂ ಹೋತಿ.

ಪಠಮಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ದುತಿಯಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಮ್ಮನ್ತಿ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಮ್ಮಂ. ನನು ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಚಮ್ಮಾನಿ ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ ಸೀಹಚಮ್ಮಂ ಬ್ಯಗ್ಘಚಮ್ಮಂ ದೀಪಿಚಮ್ಮಂ, ಯೋ ಧಾರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೫೫) ಖನ್ಧಕೇ ಸೀಹಚಮ್ಮಾದೀನಂ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಹಚಮ್ಮಾದೀನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಪರಿಹರಣೇಯೇವ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ತಂ ವಿಹಾರಂ ಹರಿತ್ವಾ ಮಞ್ಚಪೀಠಾದೀಸು ಅತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪರಿಭೋಗೇಯೇವ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ಸೇನಾಸನಸನ್ತಕಂ ಕತ್ವಾ ಭೂಮತ್ಥರಣವಸೇನ ಪನ ಪರಿಭೋಗೇ ನೇವತ್ಥಿ ದೋಸೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇನಾಸನಪರಿಭೋಗೇ ಪನ ಅಕಪ್ಪಿಯಚಮ್ಮಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಪಾವಾರೇನ್ತಿ ಸಞ್ಛಾದೇನ್ತಿ ಸರೀರಂ ಏತೇನಾತಿ ಪಾವಾರೋ. ಕೋಜವೋತಿ ಉದ್ದಲೋಮಿಏಕನ್ತಲೋಮಿಆದಿಕೋಜವತ್ಥರಣಂ. ಸೇಸನ್ತಿ ಭಿಸಿ ನಿಸೀದನಂ ತಿಣಸನ್ಥಾರೋ ಪಣ್ಣಸನ್ಥಾರೋತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಸೇನಾಸನಂ. ತತ್ಥ ಭಿಸೀತಿ ಮಞ್ಚಕಭಿಸಿ ವಾ ಪೀಠಕಭಿಸಿ ವಾ. ನಿಸೀದನನ್ತಿ ಸದಸಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಿಣಸನ್ಥಾರೋತಿ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ತಿಣಾನಂ ಸನ್ಥಾರೋ. ಏಸ ನಯೋ ಪಣ್ಣಸನ್ಥಾರೇ. ಏತ್ಥ ಚ ಭಿಸಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಾಕಟಾ. ನಿಸೀದನಂ ನಿಸೀದನಸಿಕ್ಖಾಪದೇನೇವ (ಪಾಚಿ. ೫೩೧ ಆದಯೋ) ಪಾಕಟಂ. ತಿಣಸನ್ಥಾರಪಣ್ಣಸನ್ಥಾರಾನಿ ಪನ ಲೋಕಪಸಿದ್ಧಾನಿಯೇವ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಾಕಟಮೇವಾ’’ತಿ.

ನೇವ ಉದ್ಧರೇಯ್ಯ, ನ ಉದ್ಧರಾಪೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪತಿರೂಪೇ ಠಾನೇ ನ ಠಪೇಯ್ಯ, ಪರೇನ ವಾ ತಥಾ ನ ಕಾರೇಯ್ಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಠಪಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತಂ ಠಪೇನ್ತೇನ ಚ ‘‘ಚತೂಸು ಪಾಸಾಣೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೧೬) ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅನ್ತೋಗೇಹೇ ಅನೋವಸ್ಸಕೇ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಪನ ಸೇನಾಸನಂ ಓವಸ್ಸತಿ, ಛದನತ್ಥಞ್ಚ ತಿಣಂ ವಾ ಇಟ್ಠಕಾ ವಾ ಆನೀತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸಚೇ ಉಸ್ಸಹತಿ, ಛಾದೇತಬ್ಬಂ. ನೋ ಚೇ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಯೋ ಓಕಾಸೋ ಅನೋವಸ್ಸಕೋ, ತತ್ಥ ನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಓವಸ್ಸತಿ, ಉಸ್ಸಹನ್ತೇನ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ಉಪಾಸಕಾನಂ ಘರೇ ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ತೇಪಿ ‘‘ಸಙ್ಘಿಕಂ ನಾಮ, ಭನ್ತೇ, ಭಾರಿಯಂ, ಅಗ್ಗಿದಾಹಾದೀನಂ ಭಾಯಾಮಾ’’ತಿ ನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಜ್ಝೋಕಾಸೇ ಪಾಸಾಣಾನಂ ಉಪರಿ ಮಞ್ಚಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಿಣೇಹಿ ಚ ಪಣ್ಣೇಹಿ ಚ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಬ್ಬಂ. ಯಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ಅಙ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅವಸಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತತ್ಥ ಆಗತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉಪಕಾರಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ. ಉಪಚಾರನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಸೇನಾಸನತೋ ದ್ವೇ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಾ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾನಾಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿನಿಚ್ಛಯೋ – (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೧೮) ಯಾ ತಾವ ಭೂಮಿಯಂ ದೀಘಸಾಲಾ ವಾ ಪಣ್ಣಸಾಲಾ ವಾ ಹೋತಿ, ಯಂ ವಾ ರುಕ್ಖತ್ಥಮ್ಭೇಸು ಕತಗೇಹಂ ಉಪಚಿಕಾನಂ ಉಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪಕ್ಕಮನ್ತೇನ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕತಿಪಯಾನಿ ದಿವಸಾನಿ ಅಜಗ್ಗಿಯಮಾನೇ ವಮ್ಮಿಕಾವ ಸನ್ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಯಂ ಪನ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠಿಯಂ ವಾ ಪಾಸಾಣತ್ಥಮ್ಭೇಸು ವಾ ಕತಸೇನಾಸನಂ ಸಿಲುಚ್ಚಯಲೇಣಂ ವಾ ಸುಧಾಲಿತ್ತಸೇನಾಸನಂ ವಾ, ಯತ್ಥ ಉಪಚಿಕಾಸಙ್ಕಾ ನತ್ಥಿ, ತತೋ ಪಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾಪಿ ಅನಾಪುಚ್ಛಿತ್ವಾಪಿ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯತ್ಥ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಚೇ ತಾದಿಸೇಪಿ ಸೇನಾಸನೇ ಏಕೇನ ಪಸ್ಸೇನ ಉಪಚಿಕಾ ಆರೋಹನ್ತಿ, ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಆಪುಚ್ಛನಂ ಪನ ವತ್ತನ್ತಿ ಆಪುಚ್ಛನಂ ಗಮಿಕವತ್ತಂ. ಇದಞ್ಚ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ವತ್ತಭೇದದುಕ್ಕಟನ್ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೧೧೮) ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ವತ್ತಕ್ಖನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯ ‘‘ಯಂ ಪಾಸಾಣಪಿಟ್ಠಿಯಂ ವಾ ಪಾಸಾಣತ್ಥಮ್ಭೇಸು ವಾ ಕತಸೇನಾಸನಂ, ಯತ್ಥ ಉಪಚಿಕಾನಾರೋಹನ್ತಿ, ತಂ ಅನಾಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ಅಟ್ಠ. ೩೬೦) ವುತ್ತತ್ತಾ. ಆಪುಚ್ಛನ್ತೇನ ಪನ ಭಿಕ್ಖುಮ್ಹಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೧೬) ಸತಿ ಭಿಕ್ಖು ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಸಾಮಣೇರೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಸತಿ ಆರಾಮಿಕೋ, ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಅಸತಿ ಯೇನ ವಿಹಾರೋ ಕಾರಾಪಿತೋ, ಸೋ ವಿಹಾರಸಾಮಿಕೋ, ತಸ್ಸ ವಾ ಕುಲೇ ಯೋ ಕೋಚಿ ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ಉಪಚಾರೇ’’ತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ವಿವರಣಂ ‘‘ಬಹಿ ಆಸನ್ನೇ’’ತಿ, ವಿಹಾರಸ್ಸ ಬಹಿ ಆಸನ್ನಟ್ಠಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಟ್ಠಾನಸಾಲಾಯ ವಾತಿ ಭೋಜನಸಾಲಾಯಂ ವಾ. ದುಕ್ಕಟಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಞ್ಹಿ ದಸವಿಧಂ ಸೇಯ್ಯಂ ಅನ್ತೋಗಬ್ಭಾದಿಮ್ಹಿ ಗುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಯಸ್ಮಾ ಸೇಯ್ಯಾಪಿ ಸೇನಾಸನಮ್ಪಿ ಉಪಚಿಕಾಹಿ ಪಲುಜ್ಜತಿ, ವಮ್ಮಿಕರಾಸಿಯೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ಬಹಿ ಪನ ಉಪಟ್ಠಾನಸಾಲಾದೀಸು ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯಾಮತ್ತಮೇವ ನಸ್ಸೇಯ್ಯ ಠಾನಸ್ಸ ಅಗುತ್ತತಾಯ, ನ ಸೇನಾಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ. ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಸಹಸಾ ಉಪಚಿಕಾಹಿ ಖಾಯಿತುಂ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಿಹಾರೇಪಿ ಸನ್ಥರಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ ವುತ್ತಂ. ವಿಹಾರೂಪಚಾರೇ ಪನ ತಂ ವಿಹಾರಚಾರಿಕಂ ಆಹಿಣ್ಡನ್ತಾ ದಿಸ್ವಾವ ಪಟಿಸಾಮೇನ್ತಿ.

ಉದ್ಧರಣಾನಿ ಕತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೇನ ಮಞ್ಚಪೀಠಕವಾನಂ ಸಬ್ಬಂ ಅಪನೇತ್ವಾ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೧೮) ಸಂಹರಿತ್ವಾ ಚೀವರವಂಸೇ ಲಗ್ಗೇತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಪಚ್ಛಾ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಸನಕಭಿಕ್ಖುನಾಪಿ ಪುನ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ವಾ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ಸಯಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೇನ ತಥೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಅನ್ತೋಕುಟ್ಟತೋ ಸೇಯ್ಯಂ ಬಹಿಕುಟ್ಟೇ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾ ವಸನ್ತೇನ ಗಮನಕಾಲೇ ಪುನ ಗಹಿತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಪಟಿಸಾಮೇತಬ್ಬಂ. ಉಪರಿಪಾಸಾದತೋ ಓರೋಪೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದೇ ವಸನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನೇಸು ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ಪಞ್ಞಪೇತ್ವಾಪಿ ಗಮನಕಾಲೇ ಪುನ ಗಹಿತಟ್ಠಾನೇಯೇವ ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಉದ್ಧರಾಪೇತ್ವಾ ಗಮನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೇನ ಪನ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಮ್ಹಿ ಸತಿ ಭಿಕ್ಖು ಆಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೧೬) ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ.

ದುತಿಯಸೇನಾಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಅನುಪಖಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

‘‘ಜಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅನುಟ್ಠಾಪನೀಯೋ ‘ಅಯ’ನ್ತಿ ಜಾನನ್ತೋ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಕುತೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನೇವಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ನನು ಪದಭಾಜನೇಪಿ ವುಡ್ಢಭಾವಾದಿಜಾನನಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ತು ಅನುಟ್ಠಾಪನೀಯಭಾವನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ವುಡ್ಢೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಬಹೂಪಕಾರತನ್ತಿ ‘‘ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕತ್ತಾದಿಬಹುಉಪಕಾರಭಾವಂ’’. ನ ಕೇವಲಂ ಇದಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ, ತೇನ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತೇಪಿ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾಭಾವೇ, ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತ್ತೇಪಿ ಬಹೂಪಕಾರತ್ತಾಭಾವೇ ದಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಸ್ಸ ಬಹೂಪಕಾರತಂ, ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾದೀನಂ ಗುಣವಿಸಿಟ್ಠತಞ್ಚ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೧೧೯-೧೨೧) ಕೇಚಿ. ಧುವವಾಸತ್ಥಾಯಾತಿ ನಿಚ್ಚವಾಸತ್ಥಾಯ. ಸಮ್ಮನ್ನಿತ್ವಾತಿ ಅಪಲೋಕನೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಸಮ್ಮನ್ನಿತ್ವಾ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ಗಿಲಾನಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಘೋಯೇವ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ಸೇನಾಸನಂ ದೇತಿ, ಗಿಲಾನೋ ಪನ ಅಪಲೋಕೇತ್ವಾ ಸಙ್ಘೇನ ಅದಿನ್ನಸೇನಾಸನೋಪಿ ನ ಪೀಳೇತಬ್ಬೋ ಅನುಕಮ್ಪಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಸುಂ ವುತ್ತೋ.

ಸಮನ್ತಾ ದಿಯಡ್ಢೋ ಹತ್ಥೋತಿ ಮಜ್ಝೇ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಮಞ್ಚಪೀಠಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಏಕಪಸ್ಸೇನ ಚೇ ಪಹೋನಕದಿಸಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ತತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪಾದಧೋವನಪಾಸಾಣತೋತಿ ದ್ವಾರೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಾದಧೋವನಪಾಸಾಣತೋ. ನಿಸೀದನ್ತಸ್ಸ ವಾ ನಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಸೀದನಮತ್ತೇನ, ನಿಪಜ್ಜನಮತ್ತೇನೇವ ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಉಟ್ಠಾಯುಟ್ಠಾಯ ನಿಸೀದತೋ ವಾ ನಿಪಜ್ಜತೋ ವಾ.

ಸಙ್ಘಿಕೇ ಸಙ್ಘಿಕಸಞ್ಞಿವೇಮತಿಕಪುಗ್ಗಲಿಕಸಞ್ಞೀನಂ ವಸೇನ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಿಕದುಕ್ಕಟಂ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಿಕೇ ಸಙ್ಘಿಕಸಞ್ಞಿವೇಮತಿಕಅಞ್ಞಪುಗ್ಗಲಿಕಸಞ್ಞೀನಂ ವಸೇನ. ವಿಹಾರಸ್ಸ ಉಪಚಾರೇತಿ ತಸ್ಸ ಬಹಿ ಆಸನ್ನಪ್ಪದೇಸೇ.

ಅನುಪಖಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ನಿಕ್ಕಡ್ಢನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಅನೇಕಕೋಟ್ಠಕಾನೀತಿ ಅನೇಕದ್ವಾರಕೋಟ್ಠಕಾನಿ. ‘‘ನಿಕ್ಖಮಾತಿ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ರುಚಿಯಾ ಚೇ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೧೨೬) ವದನ್ತಿ.

ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಾರನಿಕ್ಕಡ್ಢನೇತಿ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪತ್ತಚೀವರಪರಿಸ್ಸಾವನಧಮ್ಮಕರಣಮಞ್ಚಪೀಠಭಿಸಿಬಿಬ್ಬೋಹನಾದಿಭೇದಂ ಅನ್ತಮಸೋ ರಜನಛಲ್ಲಿಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಾರಸ್ಸ ನಿಕ್ಕಡ್ಢನೇ. ತಞ್ಚಾತಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಪರಾಮಸತಿ. ನಿಕ್ಕಡ್ಢಾಪನೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಗಾಳ್ಹಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಪಿತೇಸು ಪನ ಏಕಾವ ಆಪತ್ತಿ.

ಭಣ್ಡನಕಾರಕಕಲಹಕಾರಕಮೇವ ಸಕಲಸಙ್ಘಾರಾಮತೋ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿತುಂ ಲಭತಿ. ಸೋ ಹಿ ಪಕ್ಖಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸಙ್ಘಮ್ಪಿ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ. ಅಲಜ್ಜಿಆದಯೋ ಪನ ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನತೋಯೇವ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿತಬ್ಬಾ. ಸಕಲಸಙ್ಘಾರಾಮತೋ ನಿಕ್ಕಡ್ಢಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕಲಸಙ್ಘಾರಾಮತೋಪೀ’’ತಿಆದಿ.

ನಿಕ್ಕಡ್ಢನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ವೇಹಾಸಕುಟಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಉಪರಿವೇಹಾಸಕುಟಿಯಾತಿ ಉಪರಿಮತಲೇ ಅಸನ್ಥತಪದರಾಯ ಕುಟಿಯಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪರಿ ಅಚ್ಛನ್ನತಲಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಯಾ ಹಿ ಕಾಚಿ ಉಪರಿ ಅಚ್ಛನ್ನತಲಾ ದ್ವಿಭೂಮಿಕಕುಟಿಕಾ ವಾ ತಿಭೂಮಿಕಾದಿಕುಟಿಕಾ ವಾ, ಸಾ ‘‘ವೇಹಾಸಕುಟೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇದಞ್ಹಿ ವೇಹಾಸಕುಟಿಲಕ್ಖಣಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ಪದಭಾಜನೇ ‘‘ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅಸೀಸಘಟ್ಟಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೧೩೧) ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಭಾಜನೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಕುಟಿಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ವೇಹಾಸಕುಟಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ. ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸಾತಿ ಪಮಾಣಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ. ಸಬ್ಬಹೇಟ್ಠಿಮಾಹಿ ತುಲಾಹಿ ಸೀಸಂ ನ ಘಟ್ಟೇತೀತಿ ಅಸೀಸಘಟ್ಟಾ. ಅಙ್ಗೇ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಅಟನಿಯೋ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ. ಪವೇಸಿತಪಾದಕನ್ತಿ ಪವೇಸಿತಪಾದಸಿಖಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ‘‘ಭೂಮತ್ಥೇ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಆಹಚ್ಚಪಾದಕಾದೀಸು ಯಥಾವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಸಹಸಾತಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ. ಅವೇಹಾಸಕುಟಿಕಾಯಾತಿ ಭೂಮಿಯಂ ಕತಪಣ್ಣಸಾಲಾದೀಸು, ತತ್ಥ ಅನಾಪತ್ತಿ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ತತ್ಥ ಪರಸ್ಸ ಪೀಳಾ ಕಾತುಂ. ಸೀಸಘಟ್ಟಾಯಾತಿ ಯಾ ಸೀಸಂ ಘಟ್ಟಾ ಹೋತಿ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ತತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾಪಾಸಾದೇ ಅನೋಣತೇನ ವಿಚರಿತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಅಸಞ್ಚರಣಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಪರಪೀಳಾ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಉಪರಿತಲಂ ವಾ ಪದರಸಞ್ಚಿತನ್ತಿ ಉಪರಿಮತಲಂ ದಾರುಫಲಕೇಹಿ ಘನಸನ್ಥತಂ. ಕಿಞ್ಚಿ ಗಣ್ಹಾತಿ ವಾತಿ ಉಪರಿ ನಾಗದನ್ತಕಾದೀಸು ಲಗ್ಗಿತಂ ಚೀವರಾದಿಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಣ್ಹಾತಿ ವಾ. ಲಗ್ಗತಿ ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ ಆಣಿ ಪಟಾಣಿ. ಯಸ್ಸಾ ದಿನ್ನಾಯ ನಿಸೀದನ್ತೇಪಿ ಪಾದಾ ನ ನಿಪತನ್ತಿ, ಏವಂಭೂತಾ ಆಣಿ ಮಞ್ಚಪೀಠಾನಂ ಪಾದಸಿಖಾಸು ದಿನ್ನಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾದಸೀಸಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ವೇಹಾಸಕುಟಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಪಿಟ್ಠಸಙ್ಘಾಟಸ್ಸಾತಿ ದ್ವಾರಬನ್ಧಸ್ಸ. ಸಾಮನ್ತಾ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥೋ ಪದೇಸೋತಿ ಯಸ್ಸ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೩೫) ವೇಮಜ್ಝೇ ದ್ವಾರಂ ಹೋತಿ, ಉಪರಿಭಾಗೇ ಚ ಉಚ್ಚಾ ಭಿತ್ತಿ, ತಸ್ಸ ತೀಸು ದಿಸಾಸು ಸಾಮನ್ತಾ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಹತ್ಥೋ ಪದೇಸೋ. ಖುದ್ದಕಸ್ಸ ಪನ ವಿಹಾರಸ್ಸ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು. ತತ್ರಾಪಿ ಯಂ ಭಿತ್ತಿಂ ವಿವರಿಯಮಾನಂ ಕವಾಟಂ ಆಹನತಿ, ಸಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೂಪಚಾರಾಪಿ ಹೋತಿ. ಸಚೇ ಪನ ದ್ವಾರಸ್ಸ ಅಧೋಭಾಗೇಪಿ ಲೇಪೋಕಾಸೋ ಅತ್ಥಿ, ತಮ್ಪಿ ಲಿಮ್ಪಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅಗ್ಗಳಟ್ಠಪನಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಅಗ್ಗಳಸದ್ದೇನ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತೋ ದ್ವಾರಫಲಕಸಹಿತಂ ದ್ವಾರಬನ್ಧನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕವಾಟಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ನಿಚ್ಚಲಭಾವತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಞ್ಚ ಖೋ ಠಪನಂ ಇಧ ನಿಚ್ಚಲಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕವಾಟಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಕಮ್ಪತೀತಿ ಚಲತಿ. ಯಾವ ದ್ವಾರಕೋಸಾ ಅಗ್ಗಳಟ್ಠಪನಾಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲಿಮ್ಪಿತಬ್ಬೋ ವಾ ಲೇಪಾಪೇತಬ್ಬೋ ವಾತಿ ಅಗ್ಗಳಟ್ಠಪನತ್ಥಾಯ ಯಾವ ದ್ವಾರಕೋಸಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅತ್ತನಾ ಲಿಮ್ಪಿತಬ್ಬೋ ವಾ, ಪರೇಹಿ ಲೇಪಾಪೇತಬ್ಬೋ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ನನು ಚಾಯಮತ್ಥೋ ನೇವ ಮಾತಿಕಾಯಂ, ನ ಪದಭಾಜನೇ ವುತ್ತೋ, ಅಥ ಕುತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪೀತಿ ಯದಿಪಿ. ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ನಿದಾನೇ. ಅಧಿಕಾರತೋತಿ ಅನುವತ್ತನತೋ. ಆಲೋಕಂ ಸನ್ಧೇತಿ ಪಿಧೇತೀತಿ ಆಲೋಕಸನ್ಧಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಲೋಕಸನ್ಧೀತಿ ವಾತಪಾನಕವಾಟಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವಾತಪಾನಕವಾಟಕಾತಿ ವಾತಪಾನಫಲಕಾ. ಅನುಞ್ಞಾತಪ್ಪದೇಸತೋ ಪನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಲಿಮ್ಪಿತುಂ ವಾ ವಿಲಿಮ್ಪಾಪೇತುಂ ವಾ ನ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಮತ್ತಿಕಾಯ ಕತ್ತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಚತುತ್ಥಲೇಪೇ ದಿನ್ನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೧೩೫) ಕೇಚಿ. ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಲೇಪದಾನಸ್ಸ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ.

ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಂವಿಧಾತಬ್ಬಂ. ಅಪ್ಪಹರಿತೇತಿ ಏತ್ಥ ಅಪ್ಪಸದ್ದೋ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೫೨, ೩೩೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೪೮) ವಿಯ ಅಭಾವತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಹರಿತೇ’’ತಿ. ಸಾಲಿವೀಹಿಆದಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೩೦) ಪುಬ್ಬಣ್ಣಂ ‘‘ಪುರಕ್ಖತಂ ಸಸ್ಸಫಲ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ಮುಗ್ಗಮಾಸಾದಿ ಅಪರಣ್ಣಂ. ವುತ್ತನ್ತಿ ವಪಿತಂ. ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಠತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೋ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಸಮನ್ತಾ ವುತ್ತಪ್ಪಮಾಣೇ ಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಪುಬ್ಬಣ್ಣಾದೀನಿ ನ ಸನ್ತಿ, ತತ್ಥ ವಿಹಾರೋ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ. ಯತ್ಥ ಪನ ಸನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಕಾರಾಪೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥೇವಾತಿ ಮುಖವಟ್ಟಿಅನ್ತೇನ. ತಸ್ಮಿಂ ಠಾತಬ್ಬಂ ಪತನ್ತಸ್ಸ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಅಪತನೋಕಾಸತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಉಪರಿ ನ ಪತೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಓಕಾಸಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಪತನ್ತಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ಹೋತೀತಿ ಅಪ್ಪಹರಿತೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಠತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಲಭತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಅಹರಿತೇಪಿ ಠಾತುಂ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ.

ತತೋ ಚೇ ಉತ್ತರೀತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ವಾ ಪರಿಯಾಯಾನಂ ವಾ ಉಪರಿ ಚತುತ್ಥೇ ಮಗ್ಗೇ ವಾ ಪರಿಯಾಯೇ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗೇನ ಛಾದಿಯಮಾನೇ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗೇನ ಛಾದಿಯಮಾನೇತಿ ಅಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಜುಕಮೇವ ಛಾದಿಯಮಾನೇ. ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗೇನ ಛಾದನಂ ಇಟ್ಠಕಸಿಲಾಸುಧಾಹಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಪರಿಯಾಯೇನ ಛಾದನಂ ತಿಣಪಣ್ಣೇಹೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇಟ್ಠಕಸಿಲಾಸುಧಾಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಇಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ ವಾ ದ್ವೇ ಪರಿಯಾಯೇ ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತತಿಯಂ ಮಗ್ಗಂ ವಾ ಪರಿಯಾಯಂ ವಾ ‘‘ಏವಂ ಛಾದೇಹೀ’’ತಿ ಆಣಾಪೇತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ನ ಪಕ್ಕಮತಿ, ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನ ಠಾತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಛದನಂ ಛದನೂಪರಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉಪರೂಪರಿಛನ್ನೋ ಹಿ ವಿಹಾರೋ ಚಿರಂ ಅನೋವಸ್ಸಕೋ ಹೋತೀತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ಏವಂ ಛಾದೇನ್ತಿ. ತಿಣಮುಟ್ಠಿಗಣನಾಯಾತಿ ತಿಣಕರಳಗಣನಾಯ.

ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತಿರೇಕದ್ವತ್ತಿಪರಿಯಾಯೇ ಅತಿರೇಕಸಞ್ಞಿವೇಮತಿಕಊನಕಸಞ್ಞೀನಂ ವಸೇನ ತೀಣಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ. ಸೇತವಣ್ಣಾದಿಕರಣೇತಿ ಸೇತವಣ್ಣಕಾಳವಣ್ಣಗೇರುಕಪರಿಕಮ್ಮಮಾಲಾಕಮ್ಮಲತಾಕಮ್ಮಮಕರದನ್ತಕಪಞ್ಚಪಟಿಕಾನಂ ಕರಣೇ. ಲೇಣಗುಹಾತಿಣಕುಟಿಕಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಲೇಣನ್ತಿ ದ್ವಾರಬದ್ಧಂ. ಗುಹಾತಿ ಕೇವಲಾ ಪಬ್ಬತಗುಹಾ. ತಿಣಕುಟಿಕಾ ಪಾಕಟಾ ಏವ.

ಮಹಲ್ಲಕವಿಹಾರಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಸಪ್ಪಾಣಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಏಕಸ್ಮಿಂ ಘಟೇ ಏಕಾವ ಆಪತ್ತೀತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಉದಕಘಟೇ ಏಕಾವ ಆಪತ್ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬಭಾಜನೇಸು. ವಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಧಾರಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ. ಏಕೇಕಂ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏಕೇಕಂ ತಿಣಂ ವಾ ಪಣ್ಣಂ ವಾ ಮತ್ತಿಕಂ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಕಟ್ಠಗೋಮಯಾದಿಂ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತಸ್ಸ. ಪರಿಯಾದಾನನ್ತಿ ಖಯಂ.

‘‘ಪದೀಪೇ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೧೪೦) ಪತಿತ್ವಾ ಪಟಙ್ಗಾದಿಪಾಣಕಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಪದೀಪುಜ್ಜಲನಂ ವಿಯ ‘‘ಸಿಞ್ಚನೇನ ಪಾಣಕಾ ಮರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಜಾನನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ‘‘ಇದಂ ಜಲಂ ಸಿಞ್ಚಾಮೀ’’ತಿ ಸಿಞ್ಚನ್ತಸ್ಸ ವಧಕಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿನಾ ವಧಕಚೇತನಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ. ತಿಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತವಸೇನ ತಿಚಿತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಸಿಞ್ಚನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಸಿಞ್ಚಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಹೋತಿ, ‘‘ಆಸನಂ ಧೋವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತೇನ ಧೋವನತ್ಥಂ ಸಿಞ್ಚನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಸಿಞ್ಚಾಪೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ ಹೋತಿ, ಪಣ್ಣತ್ತಿಂ ಅಜಾನತಾ ಅರಹತಾ ಸಿಞ್ಚನಾದಿಕರಣೇ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತೇನ ಹೋತೀತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತವಸೇನ ತಿಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಸಪ್ಪಾಣಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಭೂತಗಾಮವಗ್ಗೋ ದುತಿಯೋ.

೩. ಓವಾದವಗ್ಗೋ

೧. ಓವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸೀಲವಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ (ಪಾಚಿ. ೧೪೭) ಅಟ್ಠಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ. ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ನಿದಾನೇ ಅನುಞ್ಞಾತಾ. ‘‘ವಸ್ಸಸತೂಪಸಮ್ಪನ್ನಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವಕ್ಖಮಾನಅಟ್ಠಗರುಧಮ್ಮದಸ್ಸನಂ. ತತ್ಥ ಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪದಾನಬೀಜನಪಾನೀಯಾಪುಚ್ಛನಾದಿಕಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕಂ ವತ್ತಂ. ಆದಿಸದ್ದೇನ –

‘‘ನ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಅಭಿಕ್ಖುಕೇ ಆವಾಸೇ ವಸ್ಸಂ ವಸಿತಬ್ಬಂ, ಅನ್ವದ್ಧಮಾಸಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘತೋ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಿತಬ್ಬಾ ಉಪೋಸಥಪುಚ್ಛಕಞ್ಚ ಓವಾದೂಪಸಙ್ಕಮನಞ್ಚ, ವಸ್ಸಂವುಟ್ಠಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಉಭತೋಸಙ್ಘೇ ತೀಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ ದಿಟ್ಠೇನ ವಾ ಸುತೇನ ವಾ ಪರಿಸಙ್ಕಾಯ ವಾ, ಗರುಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಉಭತೋಸಙ್ಘೇ ಪಕ್ಖಮಾನತ್ತಂ ಚರಿತಬ್ಬಂ, ದ್ವೇ ವಸ್ಸಾನಿ ಛಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಿಕ್ಖಿತಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಿಕ್ಖಮಾನಾಯ ಉಭತೋಸಙ್ಘೇ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ, ನ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಭಿಕ್ಖು ಅಕ್ಕೋಸಿತಬ್ಬೋ ಪರಿಭಾಸಿತಬ್ಬೋ, ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ ಓವಟೋ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಭಿಕ್ಖೂಸು ವಚನಪಥೋ, ಅನೋವಟೋ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಭಿಕ್ಖುನೀಸು ವಚನಪಥೋ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೦೩; ಅ. ನಿ. ೮.೫೧) –

ಇಮೇ ಸತ್ತ ಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಗರುಧಮ್ಮೇತಿ ಗರುಕೇ ಧಮ್ಮೇ. ತೇ ಹಿ ಗಾರವಂ ಕತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಗರುಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠ ಗರುಧಮ್ಮೇ ಅಞ್ಞೇನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಧಮ್ಮೇನ. ಭಿಕ್ಖುನೀಸು ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಮತ್ತಂ ವಾ ಓವದತೋತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀಸು ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಮತ್ತಂ ಗರುಧಮ್ಮೇನ ಓವದತೋ ವಾ. ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಾಯ ಯಥಾವತ್ಥುಕಮೇವ. ‘‘ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ’’ತಿಆದೀಸು ಭಿಕ್ಖುನೋವಾದಸಮ್ಮುತಿಕಮ್ಮಂ ‘‘ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮತಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ವಗ್ಗೇ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೇ ಓವದತೋ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ವಗ್ಗೇ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೇ ಓವದತೋ ವಗ್ಗಸಞ್ಞಿವೇಮತಿಕಸಮಗ್ಗಸಞ್ಞೀನಂ ವಸೇನ ತೀಣಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ. ತಥಾ ವೇಮತಿಕಸ್ಸ ಚಾತಿ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ವೇಮತಿಕಸ್ಸ ಚ ವಗ್ಗೇ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೇ ಓವದತೋ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞಿನೋ ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಯಥಾ ಚ ವಗ್ಗೇ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೇ ಓವದತೋ ನವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ, ಏವಂ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞಿನೋ ಸಮಗ್ಗೇ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೇ ಓವದತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘೇ ವಗ್ಗಸಞ್ಞಿವೇಮತಿಕಸಮಗ್ಗಸಞ್ಞೀನಂ ವಸೇನ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ತಥಾ ವೇಮತಿಕಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞಿನೋ ಚಾತಿ ನವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮಗ್ಗೇಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೇ ನವಾ’’ತಿಆದಿ. ಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ಪನ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞಿನೋ ವಗ್ಗಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘಂ ಓವದತೋ ತಿಕದುಕ್ಕಟಂ, ತಥಾ ವೇಮತಿಕಸ್ಸ, ಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞಿನೋ ಚಾತಿ ನವ ದುಕ್ಕಟಾನಿ. ಸಮಗ್ಗಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘಂ ಓವದತೋ ಅಟ್ಠಾತಿ ಸತ್ತರಸ ದುಕ್ಕಟಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಞ್ಞಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಸುತ್ತನ್ತಂ ವಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ವಾ. ‘‘ಸಮಗ್ಗಾಮ್ಹಾಯ್ಯಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಹಿ ಓವಾದಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಓವಾದಂ ಅಞ್ಞಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ. ಓವಾದಞ್ಚ ಅನಿಯ್ಯಾತೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಏಸೋ ಭಗಿನಿ ಓವಾದೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ. ಪರಿಪುಚ್ಛಂ ದೇತೀತಿ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಪಗುಣಾಯ ಗರುಧಮ್ಮಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಭಣತಿ. ಓಸಾರೇಹೀತಿ ಉಚ್ಚಾರೇಹಿ, ಕಥೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಓಸಾರೇತೀತಿ ಅಟ್ಠಗರುಧಮ್ಮಪಾಳಿಂ ವದತಿ. ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋತಿ ಗರುಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಂ ವಾ ಖನ್ಧಾದಿನಿಸ್ಸಿತಂ ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಪುಟ್ಠೋ.

ಓವಾದಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಅತ್ಥಙ್ಗತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಏಕತೋಉಪಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಮತ್ತಂ. ಇತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಚ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ‘‘ಏಕತೋಉಪಸಮ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅತ್ಥಙ್ಗತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಸಂವಾಸಾಯಾತಿ ಉಪೋಸಥಾದಿಅತ್ಥಂ. ಇತರನ್ತಿ ಉಭತೋಸಙ್ಘೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಂ.

ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಆಮಿಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಆಮಸಿತಬ್ಬತೋ ಆಮಿಸಂ, ಚೀವರಾದಿ, ಆಮಿಸಮೇವ ಹೇತು ಆಮಿಸಹೇತು. ತೇನಾಹ ‘‘ಚೀವರಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಹೇತೂ’’ತಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಿಣ್ಡಪಾತಸೇನಾಸನಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯಸಕ್ಕಾರಗರುಕಾರಮಾನನವನ್ದನಪೂಜನಾನಂ ಗಹಣಂ. ಅವಣ್ಣಕಾಮತಾಯಾತಿ ಅಯಸಕಾಮತಾಯೇವ.

ಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇತಿಆದೀಸು ಭಿಕ್ಖುನೋವಾದಸಮ್ಮುತಿಕಮ್ಮಂ ‘‘ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ತಿಕಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞಿವೇಮತಿಕಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಸಞ್ಞೀನಂ ವಸೇನ ತೀಣಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ. ತಥೇವ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮೇ ತಿಕದುಕ್ಕಟಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಸಮ್ಮತನ್ತಿ ಸಮ್ಮತೇನ ವಾ ಸಙ್ಘೇನ ವಾ ಭಾರಂ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಂ. ನನು ಓವಾದಸಮ್ಮುತಿ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸೇವ ದೀಯತಿ, ನ ಸಾಮಣೇರಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಮ್ಮತೇನ ವಾ ಸಙ್ಘೇನ ವಾ ಠಪಿತೋ ಪನ ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಸಾಮಣೇರೋ ‘‘ಅಸಮ್ಮತೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಕತಿಯಾ ಚೀವರಾದಿಹೇತು ಓವದನ್ತಂ ಪನ ಏವಂ ಭಣನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪಕತಿಯಾ ಚೀವರಾದಿಹೇತು ಓವದನ್ತಂ ‘‘ಏಸ ಚೀವರಾದಿಹೇತು ಓವದತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಏವಂ ಭಣನ್ತಸ್ಸ. ‘‘ನ ಚೀವರಾದಿಹೇತು ಓವದತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಪನ ಏವಂ ಭಣನ್ತಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಂ. ಅನಾಮಿಸನ್ತರತಾತಿ ಆಮಿಸಚಿತ್ತಾಭಾವೋ, ‘‘ಆಮಿಸಹೇತು ಓವದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಅಜ್ಝಾಸಯಾಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಿತ್ತಪರಿಯಾಯೋ ಹೇತ್ಥ ಅನ್ತರಸದ್ದೋ ‘‘ಯಸ್ಸನ್ತರತೋ ನ ಸನ್ತಿ ಕೋಪಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ. ೨೦) ವಿಯ.

ಆಮಿಸಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಚೀವರದಾನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಪಞ್ಚಮಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ಚೀವರದಾನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಚೀವರಸಿಬ್ಬನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಸೂಚಿಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ನೀಹರಣೇತಿ ಆರಾಪಥೇ ಆರಾಪಥೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ. ‘‘ಸಿಬ್ಬಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪನ ವಿಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ, ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ. ಸತಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಸಕಿಂ ನೀಹರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಕಲಸೂಚಿಂ ಅನೀಹರನ್ತೋ ದೀಘಸುತ್ತಪ್ಪವೇಸನತ್ಥಂ ಸತಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಸಕಿಂ ನೀಹರನ್ತಸ್ಸ. ‘‘ಸಿಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಸಕಿಂ ‘‘ಚೀವರಂ ಸಿಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ನಿಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಸೂಚಿಕಮ್ಮಂ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತಿ. ತಸ್ಸ ಆರಾಪಥೇ ಆರಾಪಥೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಆಣತ್ತಸ್ಸ ಸೂಚಿಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ನೀಹರಣೇ ಏಕಮೇಕಂ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ.

ಉದಾಯಿತ್ಥೇರನ್ತಿ ಲಾಳುದಾಯಿತ್ಥೇರಂ. ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಸಿಬ್ಬನಂ ವಾ ಸಿಬ್ಬಾಪನಂ ವಾತಿ ‘‘ಸೂಚಿಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ಸಿಬ್ಬನಂ ವಾ ಸಿಬ್ಬಾಪನಂ ವಾ.

ಚೀವರಸಿಬ್ಬನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಸಂವಿಧಾನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಏಹಿ, ಅಸುಕಗಾಮಂ ಗಚ್ಛಾಮಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸ್ವೇ ಅಹಂ ಗಚ್ಛಾಮಿ, ತ್ವಮ್ಪಿ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ ವಾ ವತ್ವಾ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಂವಿದಹನಂ ಅತ್ಥತೋ ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗಮನಕಾಲೇ ಸಙ್ಕೇತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಯಂ ಸಂವಿದಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ, ಭಿಕ್ಖುನಿಉಪಸ್ಸಯದ್ವಾರೇ, ರಥಿಕಾಯ, ಅಞ್ಞೇಸು ವಾ ಚತುಕ್ಕಸಿಙ್ಘಾಟಕಹತ್ಥಿಸಾಲಾದೀಸು ಠತ್ವಾ ಸಂವಿದಹನ್ತಸ್ಸ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಆಸನ್ನಸ್ಸಾಪೀತಿ ಅಚ್ಚಾಸನ್ನಸ್ಸಾಪಿ, ರತನಮತ್ತನ್ತರಸ್ಸಾಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸಾತಿ ಯತೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ. ತಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾತಿ ತಂ ಅನ್ತರಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ. ಸಚೇ ದೂರಂ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಹೋತಿ, ಗಾಮೂಪಚಾರಗಣನಾಯ ಓಕ್ಕಮನ್ತೇ ಓಕ್ಕಮನ್ತೇ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಆಪತ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತಿ ಗಾಮೂಪಚಾರೋಕ್ಕಮನಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪನ ಗಾಮಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಗಾಮೇ ಅಸತೀತಿ ಅದ್ಧಯೋಜನಬ್ಭನ್ತರೇ ಗಾಮೇ ಅಸತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಗಾಮೇ ಸತಿ ಗಾಮನ್ತರಗಣನಾಯೇವ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಾನಿ. ಅದ್ಧಯೋಜನಗಣನಾಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅದ್ಧಯೋಜನೇ ಅದ್ಧಯೋಜನೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ, ಏಕಮೇಕಂ ಅದ್ಧಯೋಜನಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಇದಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಠಮಪಾದೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ದುತಿಯಪಾದೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ನಯೇ ಅತಿಕ್ಕಮನೇ ಆಪತ್ತಿ, ಓಕ್ಕಮನೇ ಅನಾಪತ್ತಿ.

ವಿಸಙ್ಕೇತೇನಾತಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೮೫) ಏತ್ಥ ‘‘ಪುರೇಭತ್ತಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ‘‘ಅಜ್ಜ ವಾ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಸ್ವೇ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಕಾಲವಿಸಙ್ಕೇತೇಯೇವ ಅನಾಪತ್ತಿ. ದ್ವಾರವಿಸಙ್ಕೇತೇ, ಪನ ಮಗ್ಗವಿಸಙ್ಕೇತೇ, ವಾ ಸತಿಪಿ ಆಪತ್ತಿಯೇವ. ಆಪದಾಸೂತಿ ರಟ್ಠಭೇದೇ ಚಕ್ಕಸಮಾರುಳ್ಹಾ ಜಾನಪದಾ ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ, ಏವರೂಪಾಸು ಆಪದಾಸು ಅನಾಪತ್ತಿ. ಚಕ್ಕಸಮಾರುಳ್ಹಾತಿ ಚ ಇರಿಯಾಪಥಚಕ್ಕಂ ವಾ ಸಕಟಚಕ್ಕಂ ವಾ ಸಮಾರುಳ್ಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಾತುಗಾಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನಾತಿ (ಪಾಚಿ. ೪೧೩ ಆದಯೋ) ಸಪ್ಪಾಣಕವಗ್ಗೇ ಸತ್ತಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇನ.

ಸಂವಿಧಾನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ನಾವಾಭಿರುಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಕೀಳಾಪುರೇಕ್ಖಾರೋತಿ ಲೋಕಸ್ಸಾದಮಿತ್ತಸನ್ಥವವಸೇನ ಕೀಳಾಪುರೇಕ್ಖಾರೋ. ತಥೇವಾತಿ ಕೀಳಾವಸೇನೇವ. ಅಗಾಮಕತೀರಪಸ್ಸೇನಾತಿ ಅದ್ಧಯೋಜನಬ್ಭನ್ತರೇ ಗಾಮಾನಂ ಅಭಾವತೋ ಅಗಾಮಕತೀರಪಸ್ಸೇನ. ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಉದ್ಧಂಗಾಮಿನಿಂ ವಾ ಅಧೋಗಾಮಿನಿಂ ವಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೧೮೬) ವಚನತೋ ಪನ ವಾಪಿಸಮುದ್ದಾದೀಸು ಕೀಳಾಪುರೇಕ್ಖಾರತಾಯಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮುದ್ದೇ ಪನ ಯಥಾಸುಖಂ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ವಿಸಙ್ಕೇತೇನಾತಿ ಇಧಾಪಿ ಕಾಲವಿಸಙ್ಕೇತೇನೇವ ಅನಾಪತ್ತಿ, ತಿತ್ಥವಿಸಙ್ಕೇತೇನ, ಪನ ನಾವಾವಿಸಙ್ಕೇತೇನ ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಯೇವ.

ಸೇಸನ್ತಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀಹಿ ಅವಸೇಸಂ, ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಕೀಳಾಪುರೇಕ್ಖಾರೋ ‘ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಪಾಚಿತ್ತಿಯ ೩.೧೮೮) ವಚನತೋ ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಸಂ ನಾಮ ಠಪೇತ್ವಾ ‘ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಂ ತಿಚಿತ್ತ’ನ್ತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಅವಸೇಸ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಕೀಳಾಪುರೇಕ್ಖಾರತಾಯ ಹಿ ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾಪಿ ಗಾಮನ್ತರೋಕ್ಕಮನೇ, ಅದ್ಧಯೋಜನಾತಿಕ್ಕಮೇ ವಾ ಸಂವೇಗಂ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರೇಯ್ಯ, ನಿದ್ದಂ ವಾ ಓಕ್ಕಮೇಯ್ಯ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವಾ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಕುತೋ ಚಸ್ಸ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿತಾ, ಯೇನಿದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ, ಲೋಕವಜ್ಜಞ್ಚ ಸಿಯಾತಿ.

ನಾವಾಭಿರುಹನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಪರಿಪಾಚಿತಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ

ಪರಿಪಾಚಿತನ್ತಿ ಪರಿಪಾಕಮಾಪಾದಿತಂ, ಯಥಾ ಲಭತಿ, ತಥಾ ಕತ್ವಾ ಠಪಿತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನೇವ ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಪರಿಭುಞ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ. ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಗುಣಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಅಯ್ಯೋ ಭಾಣಕೋ, ಅಯ್ಯೋ ಬಹುಸ್ಸುತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾಚಿ. ೧೯೫) ಗುಣಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ. ಪಿಣ್ಡಪಾತನ್ತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಭೋಜನಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ. ಕಮ್ಮಸಾಧನೋಯಂ ಸಮಾರಮ್ಭಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾರದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ಪಟಿಯಾದಿತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಪಾದಿತಸ್ಸ. ಯಸ್ಮಾ ಞಾತಕಪ್ಪವಾರಿತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಅತ್ಥಾಯ ಅಸಮಾರದ್ಧೋಪಿ ಪಿಣ್ಡಪಾತೋ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಾರದ್ಧೋವ ಹೋತಿ ಯಥಾಸುಖಂ ಹರಾಪೇತಬ್ಬತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಞಾತಕಪ್ಪವಾರಿತಾನಂ ವಾ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.