ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೀಪುರಾಣ-ಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ಬುದ್ಧಂ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಸಙ್ಘನ್ತಿ-ಆದಿನಾ ಯಾ ಪಕಾಸಿತಾ;

ಭದನ್ತಬುದ್ಧಘೋಸೇನ, ಮಾತಿಕಾಟ್ಠಕಥಾ ಸುಭಾ;

ತಸ್ಸಾ ಹಿ ಲೀನಪದಂ ವಿ-ಕಾಸನಕೋಯಮಾರಮ್ಭೋ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ವಿಪ್ಪಸನ್ನೇನಾತಿ ವಿವಿಧಪ್ಪಸನ್ನೇನ. ಕಥಂ? ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ…ಪೇ… ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞೂಹಿ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ…ಪೇ… ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೧೦) ಏವಮಾದಿನಾ. ‘‘ಚೇತಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತೀಸು ವನ್ದನಾಸು ಚೇತೋವನ್ದನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ತನ್ನಿನ್ನತಾದಿವಸೇನ ಕಾಯಾದೀಹಿ ಪಣಾಮಕರಣಂ ವನ್ದನಾ, ಗುಣವಸೇನ ಮನಸಾಪಿ ತಥಾವ ಕರಣಂ ಮಾನಂ, ಪಚ್ಚಯಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾದೀಹಿ ಪೂಜಾಕರಣಂ ಪೂಜಾ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಕರಣಂ ಸಕ್ಕಾರೋ, ತೇಸಂ. ಭಾಜನನ್ತಿ ಆಧಾರೋ, ಅಧಿಕರಣಂ ವಾ.

ಥೇರಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದಯೋ, ತೇಸಂ ವಂಸೋತಿ ಥೇರವಂಸೋ, ಆಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪದಾಯ ತಸ್ಸ ವಂಸಸ್ಸ ಪದೀಪಭೂತಾತಿ ಥೇರವಂಸಪ್ಪದೀಪಾ, ತೇಸಂ ಥೇರವಂಸಪ್ಪದೀಪಾನಂ. ಅಸಂಹೀರತ್ತಾ ಥಿರಾನಂ. ವಿನಯಕ್ಕಮೇತಿ ವಿನಯಪಿಟಕೇ, ಆರಮ್ಭಾನುರೂಪವಚನಮೇತಂ. ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ತೇ ಥಿರಾ ಏವ. ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಸಙ್ಘಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಪಯೋಜನವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ವತ್ಥುತ್ತಯಸ್ಸ ಹಿ ಪಣಾಮಕರಣಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯನಿವಾರಣಂ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಪಣಾಮಕರಣಸ್ಸ ಉಪಕಾರಞ್ಞುತಾದಸ್ಸನಂ. ತೇನ ಬುದ್ಧಞ್ಚ ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಸಙ್ಘಞ್ಚ ವನ್ದಿತ್ವಾ, ಚ-ಸದ್ದೇನ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಞ್ಚ ನಮೋ ಕತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಅಥ ವಾ ‘‘ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚೇತೋವನ್ದನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತತೋ ‘‘ನಮೋ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವಾಚಾವನ್ದನಾ, ‘‘ಕತಞ್ಜಲೀ’’ತಿ ಕಾಯವನ್ದನಾಪಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ಅಭಿಧಾನಪ್ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಾಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಪಧಾನಂ. ಸೀಲಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ ಪಧಾನಂ ಆದಿಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜಲೇಯ್ಯಪೇಯ್ಯವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಆಹಾರೋ ಮುಖೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಮಙ್ಗಾನಿ ಫರತಿ, ಏವಂ ಯೋಗಿನೋಪಿ ಚಾತುಭೂಮಕಂ ಕುಸಲಂ ಸೀಲಮುಖೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮುಖ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಅಥ ವಾ ಮುಖನ್ತಿ ಉಪಾಯೋ, ತೇನ ಮೋಕ್ಖಪ್ಪವೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಮುಖಂ ಉಪಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಹೇಸಿನಾ ಯಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಮಹನ್ತೇ ಸೀಲಾದಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಏಸಿ ಗವೇಸೀತಿ ಮಹೇಸಿ.

ಸೂರತೇನ ನಿವಾತೇನಾತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಸೋರಚ್ಚಂ? ಯೋ ಕಾಯಿಕೋ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೩೪೯) ಸೂರತೇನ, ನೀಚವುತ್ತಿನಾ ಮಾನುದ್ಧಚ್ಚವಸೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಕ್ಖಿಪನಭಾವೇನ ನಿವಾತೇನ. ವಿನಯಾಚಾರಯುತ್ತೇನ ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತೇಹಿ ಯುತ್ತೇನ. ‘‘ಸೋಣತ್ಥೇರೇನ ಯಾಚಿತೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸೂರತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ದುಸ್ಸೀಲೇನ ವಾ ದುಟ್ಠೇನ ವಾ ಅಲಜ್ಜಿನಾ ವಾ ಯಾಚಿತೇನ ವಣ್ಣನಾ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಚೇ? ನ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಥೇರಸ್ಸ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏವರೂಪಗುಣೋ ಥೇರೋವ, ಯಾಚನವಸೇನ ಕತ್ತಬ್ಬೋ ಆದರೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ.

ನಾಮೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣನಾಮೇನ. ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸುಭತೋ, ವಿನಿಚ್ಛಯಸುಭತೋ, ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸುಭತೋ ಚ ಸುಭಂ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ

‘‘ಆವಿಕತಾ ಹಿಸ್ಸ ಫಾಸು ಹೋತಿ, ತತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮಿ…ಪೇ… ತುಣ್ಹೀ, ಏವಮೇತಂ ಧಾರಯಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಖೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ನಿದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥೇವ ಯಾವತತಿಯಾನುಸಾವನಕಥಾವಸಾನೇ ಅಥ ಖೋ ಉದ್ದೇಸಕಾಲೇ ‘‘ಆವಿಕತಾ ಹಿಸ್ಸ ಫಾಸು ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಖೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ನಿದಾನಂ. ತತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಆಗತಂ. ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇಪಿ ಏವಮೇವ ಆಗತಂ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ಪಚ್ಛಾ ಆಗತಸುತ್ತೇನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಏಕೇ. ಕಥಂ? ‘‘ಆವಿಕತಾ ಹಿಸ್ಸ ಫಾಸು ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಖೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ನಿದಾನಂ. ತತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಏತಂ ಉದ್ದೇಸಲಕ್ಖಣಂ ಇಧಾಪಿ ಖನ್ಧಕೇಪಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಫಾಸು ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಇಧ ನಿದಾನಂ ನ ದಸ್ಸಿತಂ, ಉದ್ದೇಸೋ ಉದ್ದೇಸಕಾಲೇ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ತತ್ಥ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ‘‘ನಿದಾನುದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ನಿದಾನುದ್ದೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋಪಿ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ…ಪೇ… ಆವಿಕತಾ ಹಿಸ್ಸ ಫಾಸು ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಾಠವಸೇನ ಆಗತಂ ನಿದಾನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಉಪರಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಸೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ಪಾಳಿಂ ಇಧ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮಿ…ಪೇ… ಧಾರಯಾಮೀ’’ತಿ ನಿದಾನಪಾಳಿಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ತತ್ಥ ನಿದಾನುದ್ದೇಸೋ’’ತಿ ಉದ್ಧಟಪದವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಿದಾನುದ್ದೇಸಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಮೇತಂ ಧಾರಯಾಮೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಖೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ನಿದಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಉಪರಿ ಚ ಖನ್ಧಕೇ ಚ, ಅಥ ಖೋ ಉದ್ದೇಸಕಾಲೇ ‘‘ಆವಿಕತಾ ಹಿಸ್ಸ ಫಾಸು ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಖೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ನಿದಾನಂ. ತತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿಆದಿ ನಿದಾನುದ್ದೇಸೋವ ದಸ್ಸಿತೋ, ನ ನಿದಾನಂ.

ಸವನಾಣತ್ತಿವಚನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಘನವಕತರೇನ ವತ್ತುಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಯುತ್ತಮೇವ. ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೇನ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭಗವತೋವ ಆಣತ್ತಿ, ನ ಉದ್ದೇಸಕಸ್ಸ. ಇಧ ನವಕತರವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಥೇರೋಪಿ ಪನ ಉದ್ದಿಸಿತುಂ ಲಭತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಥೇರಾಧಿಕಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ನವಕತರೋ ನ ಲಭತೀತಿ ಚೇ? ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಯಥಾ ಚತುವಗ್ಗೇನ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪವಾರಣಾಅಬ್ಭಾನಾನಿ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಏವಂ ‘‘ಅತಿರೇಕವೀಸತಿವಗ್ಗೇನ ಇಮಂ ನಾಮ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಅತಿರೇಕವಚನತ್ತಾ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಂ ಸೂಚೇತಿ, ಕಿಂ ತನ್ತಿ ‘‘ಚತುವಗ್ಗಾದಿನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಞ್ಹಿ ತೇಹಿ ಏವ ಸಿದ್ಧಂ. ಕಥಂ? ಚತುವಗ್ಗೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾಪವಾರಣಾ…ಪೇ… ವೀಸತಿವಗ್ಗೇನ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ. ಏತ್ಥ ‘‘ದಸವಗ್ಗೇನ ಅಬ್ಭಾನಕಮ್ಮಮತ್ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ಚತುಪಞ್ಚವಗ್ಗೇನ ಕರಣೀಯಾನಿಪಿ ದಸವಗ್ಗೇನ ಕಾತುಂ ಅನುಞ್ಞಾತಾನಿ. ತಸ್ಮಾ ಅತಿರೇಕೇನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತಂ, ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಊನತರೇನ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತಮೇವ. ತಸ್ಮಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತಿರೇಕವೀಸತಿವಗ್ಗೋತಿ ಚೇ? ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ. ಚತುಪಞ್ಚವಗ್ಗೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಛಸತ್ತಅಟ್ಠನವವಗ್ಗೇನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ, ದಸವಗ್ಗೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ ಏಕಾದಸದ್ವಾದಸ…ಪೇ… ಏಕೂನವೀಸತಿವಗ್ಗೇನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಚ ದೀಪಿತಂ. ಊನತರೇನ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಪಾಕಟತೋ. ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಪನ ಅತಿರೇಕವೀಸತಿಅನತಿರೇಕವೀಸತಿವಗ್ಗೇ ವುತ್ತೇಪಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ವಜಿರಬುದ್ಧಿತ್ಥೇರೇನ ಲಿಖಿತಂ. ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಲಿಖಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ವಜಿರಬುದ್ಧಿತ್ಥೇರೇನಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ.

ಸಚೇ ಅನುಪೋಸಥೇಪಿ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ, ‘‘ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ನ ವದೇಯ್ಯ, ಯಸ್ಮಾ ಅನುಪೋಸಥೇ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಜ್ಜುಪೋಸಥೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ ಏವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಂ ತತೋ ಪರಂ ಪವಾರಣಾದಿವಸಸ್ಸ ನತ್ಥಿತಾಯ ಕತಂ. ಉದ್ಧಂ ಪಕತಿಉಪೋಸಥೇ ವುತ್ತೇನ ಪಕತಿಚಾರಿತ್ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಇದಮ್ಪಿ.

‘‘ನಿಮಿತ್ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ತಿವಿಧಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಚೇ? ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ. ಕಸ್ಮಾ? ತಿವಿಧಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ನಿಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಪರಿಸಾಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಕಮ್ಮವಾಚಾಸಮ್ಪತ್ತೀತಿಆದಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ಪಬ್ಬತನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಾಸಾಣನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿಮಿತ್ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಸಮ್ಬನ್ಧನಂ ವುತ್ತಂ. ಅಪಿಚ ‘‘ತಿವಿಧಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಙ್ಗೇಸು ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತಮೇವ ಪಹಾನಙ್ಗೇಸು ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಮಿತ್ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನದಿಸಮುದ್ದಜಾತಸ್ಸರೇಸು ಸಮ್ಮತಸೀಮಾತೋ ಕಮ್ಮಾನಿ ನ ವಿಪಜ್ಜನ್ತಿ ಉದಕುಕ್ಖೇಪಸೀಮತ್ತಾತಿ ‘‘ವಿಪತ್ತಿಸೀಮಾಯೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಾತಿ ಚೇ? ಸೇಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ನದಿಯಂ ಸೀಮಾಯ ಬದ್ಧಾಯ ಉದಕಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಮಾಗತತ್ತಾ ಪುನ ತಂ ನದಿಂ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾ ತಳಾಕೇ ಕತೇ ಸಚೇ ತಸ್ಸಾ ಸೀಮಾಯ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟೇಯ್ಯ, ಸೀಮಾತೋ ಕಮ್ಮಾನಿ ನ ವಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏವಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉದಕುಕ್ಖೇಪಸೀಮತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಕಾರಣಂ.

ವೀಸತಿವಗ್ಗಕರಣೀಯತ್ತಾ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾರಹೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕವೀಸತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ನಿಸೀದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸುಖನಿಸಜ್ಜಾವಸೇನ ನಿಸೀದಿತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಪರಿಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ನಿಸೀದಿತು’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ. ತಿಯೋಜನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಮಜ್ಝೇ ಠತ್ವಾ ದಿಯಡ್ಢಂ ಕತ್ವಾ ತಿಯೋಜನಂ. ಕೋಣತೋ ಹಿ ಕೋಣಂ ತಿಯೋಜನಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತಿ, ಆಪತ್ತಿಞ್ಚ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಸೀಮಾ ಚ ಅಸೀಮಾ ಹೋತಿ. ಕಿತ್ತೇತ್ವಾತಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಸಮ್ಪನ್ನಾನಿಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಾಮವಿಪರಿಯಾಯೇನ, ಅನಿಮಿತ್ತಾನಂ ನಾಮೇಹಿ ಚ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ರಾಸಿಕತಂ ಪಂಸುಪಿ ರುಕ್ಖೇಸು ಜಾತೇಸು ಸುದ್ಧಪಂಸುಪಬ್ಬತೋ ಹೋತಿ. ಗುಳಪಿಣ್ಡಪರಿಮಾಣೋ ಥೂಲತಾಯ, ನ ತುಲಗಣನಾಯ. ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕುಟಸರಾವಾದೀಸು ರೋಪಿತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ತತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪನ ತಙ್ಖಣಮ್ಪಿ ಭೂಮಿಯಂ ರೋಪಿತೋ ವಟ್ಟತಿ. ನವಮೂಲಸಾಖಾನಿಗ್ಗಮನಂ ಪನ ಅಕಾರಣಂ. ಖನ್ಧಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ರೋಪಿತೇ ಪನ ಏತಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸೂಚಿದಣ್ಡಕಪ್ಪಮಾಣೋ ಕನಿಟ್ಠಙ್ಗುಲಿಪರಿಮಾಣಮತ್ತೋ. ‘‘ಅಟ್ಠಙ್ಗುಲುಬ್ಬೇಧೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಉಬ್ಬೇಧೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಗೋವಿಸಾಣಮತ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಣಾಹೋ. ‘‘ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಗೋವಿಸಾಣಪರಿಣಾಹೇ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಖುದ್ದಕೋಪಿ ಮಹನ್ತೋಪಿ ವಟ್ಟತಿ ಏವಾತಿ ವದನ್ತಿ.

ಜಾತಸ್ಸರೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ ಉದಕಂ ನಿಮಿತ್ತೂಪಗಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅನ್ತರಾ ಠಿತಿಭೂತಂ ‘‘ಜಾತಸ್ಸರೇ ಸಮ್ಮತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಪತ್ತಿಂ ನ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ನದಿಯಾ ಸಮ್ಮತಾ, ಸಮುದ್ದೇ ಸಮ್ಮತಾ, ಜಾತಸ್ಸರೇ ಸಮ್ಮತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಲೋಣೀ ನ ಗಹಿತಾ. ಬದ್ಧಸೀಮಂ ವಾ ನದಿಸಮುದ್ದಜಾತಸ್ಸರೇ ವಾ ಅನೋಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ನದಿಯಾ ವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮುದ್ದೇ ವಾ ಜಾತಸ್ಸರೇ ವಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೭) ಏತ್ಥಾಪಿ ನ ಗಹಿತಾ. ತಸ್ಮಾ ಲೋಣೀ ನ ಅಬದ್ಧಸೀಮಾತಿ ಚೇ? ಅಬದ್ಧಸೀಮಾವ. ‘‘ಯೋಪಿ ನದಿಂ ವಾ ಸಮುದ್ದಂ ವಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಕ್ಖನ್ತಉದಕೇನ ಕತೋ ಸೋಬ್ಭೋ ಏತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಅಯಮ್ಪಿ ಜಾತಸ್ಸರೋಯೇವಾ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತತ್ತಾ ಜಾತಸ್ಸರಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅವುತ್ತಾ. ‘‘ಯಾವತಿಕಾ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಗಾಮಂ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಸೀಮಾಸಮ್ಮನ್ನನಕಾಲೇ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಗಚ್ಛನ್ತು ವಾ ಮಾ ವಾ, ವಟ್ಟತಿ. ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಸಮ್ಮನ್ನನಕಾಲೇ ಆಗನ್ತಬ್ಬಮೇವ.

ಅಗಮನಪಥೇಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಏಕದಿವಸೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಚ್ಚಾಗನ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಟ್ಠಾನೇತಿ ವದನ್ತಿ, ಬದ್ಧಸೀಮಾಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಸಮನ್ತಾ ಉದಕುಕ್ಖೇಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಚೇ? ಯತೋ ಲಬ್ಭತಿ, ತತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಪಕತಿವೀಚಿಯೋ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸಣ್ಠಹನ್ತಿ, ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿ, ತತ್ಥ ಠತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಾದಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಅನುಬನ್ಧೋ ಅಡ್ಢಮಾಸೋ ಅನ್ವಡ್ಢಮಾಸೋ, ಅಡ್ಢಮಾಸಸ್ಸ ವಾ ಅನು. ಯೋ ಪನ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನೇನಪಿ ಖಣಿತ್ವಾ ಅಕತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಅಞ್ಞಂ ತತ್ತಕಂಯೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಕೋಪೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ನ ಕೋಪೇತೀತಿ ದೀಪಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ, ತಂ ಪನ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಉದಕುಕ್ಖೇಪಾನಂ ಅನ್ತರೇ ಅಞ್ಞೋ ಏಕೋ ಉದಕುಕ್ಖೇಪೋ ಉಪಚಾರತ್ಥಾಯ ಠಪೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಞ್ಹಿ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ತತ್ತಕಂಯೇವಾ’’ತಿ ಪದಂ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ. ಅನ್ತೋಉದಕುಕ್ಖೇಪಸೀಮಾಯ ಉಪಚಾರತ್ಥಾಯ ಠಪಿತಂ ಉದಕುಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಥೇರೇನ ಅಞ್ಞಥಾ ಪಪಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲಿಖಿತಂ.

‘‘ಸಭಾಗವತ್ಥುನಾ ಲಹುಕಾಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಭಾಗಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಆರೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಚೇ? ನ ವಟ್ಟತಿ ದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇಧ ವುತ್ತತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ಏವ ಸಮುಚ್ಚಯಕ್ಖನ್ಧಕೇ ‘‘ಸಭಾಗಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಆಪನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಸನ್ತಿಕೇ ಆವಿಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಆವಿಕರೋತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಆವಿಕತಾ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಕಟಾ ಪನ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ಅಟ್ಠ. ೧೦೨) ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಸಙ್ಘೇನ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ…ಪೇ… ಪಟಿಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ಲಭತಿ, ಏವಂ ತೀಹಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ಅಞ್ಞಂ ಸುದ್ಧಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ‘‘ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಏಕೇನಾಪಿ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಸಾಮನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಏವಮಸ್ಸ ವಚನೀಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಭಾಗೋ ಏವ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ವಿಸಭಾಗಸ್ಸ ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಭಣ್ಡನಕಲಹಸಙ್ಘಭೇದಾದೀನಿಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅವತ್ವಾ ಇತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ವಟ್ಟತೀತಿ ದೀಪಿತಮೇವ. ‘‘ಯದಾ ಅಞ್ಞಂ ಸುದ್ಧಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅನಾಪತ್ತಿಕಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಲಹುಕಸ್ಸೇವ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಸಮುಚ್ಚಯಕ್ಖನ್ಧಕೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಭಾಗಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಪನ ಞತ್ತಿಯಾ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ.

ದೇವಬ್ರಹ್ಮಾ ಪನ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ’’ತಿ ಪದಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಪದೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾಪಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಚಾತುಮಾಸಿನಿಯಂ ಪನ ಪವಾರಿತಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಅನುಪಗತೇನ ವಾ ಛಿನ್ನವಸ್ಸೇನ ವಾ ವುಟ್ಠವಸ್ಸೇನ ವಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅನುಪಗತೇನ ವಾ ಛಿನ್ನವಸ್ಸೇನ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ವುಟ್ಠವಸ್ಸೋ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅನುಪಗತತ್ತಾ ‘‘ಅನುಪಗತೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತೋತಿ. ಸಬ್ಬಾಯ ವುಟ್ಠಿತಾಯ ಸಬ್ಬೇ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಗತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏಕಚ್ಚೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇತ್ವಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಆರೋಚೇತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾಭಾವಾ ವಗ್ಗಂ ನ ಹೋತೀತಿ. ಪವಾರಣಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ – ಸಚೇ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಉಪಗತೇಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಉಪಗತಾ ಥೋಕತರಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ಸಮಸಮಾ ಚ, ಸಙ್ಘಪವಾರಣಾಯ ಚ ಗಣಂ ಪೂರೇನ್ತಿ, ಸಙ್ಘಪವಾರಣಾವಸೇನ ಞತ್ತಿ ಠಪೇತಬ್ಬಾತಿ. ‘‘ಏಕೋವ ಭಿಕ್ಖು ಹೋತಿ…ಪೇ… ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅನಾಗತಭಾವಂ ಞತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನುಪೋಸಥಂ ಸೀಮಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ವದನ್ತಿ.

‘‘ಕಿಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನ ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತಞ್ಹಿ ಞತ್ತಿತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಕರೀಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ, ಕಿಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ, ಯದಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪತ್ತಕಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ. ತಥಾಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ತಂ ಞತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತೋ ಕರೀಯತೀತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ನೇತಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾತಿ ಚೇ? ನ, ಯಥಾಗತಟ್ಠಾನೇ ಏವ ವತ್ತಬ್ಬತೋ, ಪರಪದಾಪೇಕ್ಖತಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇದಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಅಕತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸಙ್ಘೋ, ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಠಪನಕ್ಖೇತ್ತಾತಿಕ್ಕಮೇ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಖೇತ್ತೇ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಾದಿಕರಣೇ ಆಪತ್ತಿಮೋಕ್ಖೋ ನ ಹೋತಿ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮಾಕರಣಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ. ನ ಸಾ ಕಮ್ಮಪರಿಯೋಸಾನಾಪೇಕ್ಖಾ ಏತ್ಥಾಗತಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದಾಪತ್ತಿ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೋ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಆರೋಚೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ತುಕಾಮೋ ಪಠಮಮೇವ ಪಾರಿಸುದ್ಧಾಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ಸರಾಪೇತಿ. ತಞ್ಹಿ ಕತಂ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಕತಂ ಅಪಾರಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯೋ. ತೇನೇವ ಉಭಯಾಪೇಕ್ಖಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕತಂ, ನ ಕತನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚ’’ಮಿಚ್ಚೇವಾಹ. ತತ್ಥ ಅಕತಪಕ್ಖೇ ತಾವ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಆರೋಚನಕ್ಕಮನಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪರತೋ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ, ಸೋ ಆವಿಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಚ, ಕತಪಕ್ಖೇ ‘‘ಅಸನ್ತಿಯಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚ ವಕ್ಖತಿ.

‘‘ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಚತೂಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸನ್ನಿಪತಿತ್ವಾ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಉಪೋಸಥಕರಣತ್ಥಂ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ಸಙ್ಘೇ ಬಹಿ…ಪೇ… ಅದೇನ್ತೇನ ಛನ್ದೋ ದಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ. ಅಸನ್ನಿಪತಿತೇಪಿ ಪನ ವಟ್ಟತಿ. ಇದಞ್ಹಿ ಛನ್ದದಾನಸಮಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಉಪೋಸಥಕರಣತ್ಥಂ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ಸಙ್ಘೇ ಬಹಿ ಉಪೋಸಥಂ ಕತ್ವಾ ಆಗತಸ್ಸ ಕತ್ತಬ್ಬಾಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ವುತ್ತಂ. ಪಧಾನಘರವಾಸಿನೋ ಪಧಾನಘರಂ ಪವಿಸಿತುಕಾಮಾ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾಗಭಿಕ್ಖೂನಂ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಸಚೇ ಸಙ್ಘೋ ಸನ್ನಿಪತತಿ, ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಛನ್ದೋ ಆರೋಚೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಧಾನಘರಂ ಪವಿಸನ್ತಿ. ಅಯಂ ಸೀಹಳದೀಪೇ ಪಯೋಗೋ. ಆರೋಚೇನ್ತೇನ ಪನ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ಆರೋಚೇತಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಚಸು ಭಿಕ್ಖೂಸು ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಿಹಾರೇ ವಸನ್ತೇಸು ಏಕಸ್ಸ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಚತುನ್ನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತುಂ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ಛನ್ದೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಆರೋಚೇತಬ್ಬೋತಿ ವಚನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ವಿಯ. ‘‘ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ಪಟಿಜಾನಾತೀತಿ (ಮಹಾವ. ೧೬೫) ವಚನತೋ ಸಾಮಣೇರೇನ ಆಹಟಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ಕಮ್ಮಂ ನ ಕೋಪೇತೀ’’ತಿ ಚ, ‘‘ಸಚೇ ಪುಬ್ಬೇ ಛನ್ದಂ ದತ್ವಾ ಬಹಿಸೀಮಾಗತೋ ಪುನ ಪವಿಸತಿ, ಪಚ್ಛಾ ಛನ್ದಗ್ಗಹಣಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ಪಯೋಗೋ ಸೀಮಾಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಚ ‘‘ಛನ್ದದಾನೇ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಚನೇ ಇದಂ ಪಯೋಜನಂ – ಪಠಮಂ ಸಮಗ್ಗಭಾವಂ, ದುತಿಯಂ ಪಚ್ಛಾ ವಿಧಾತಬ್ಬಭಾವಂ, ತತಿಯಂ ಛನ್ದಹಾರಕಸ್ಸ ದುಕ್ಕಟಮೋಚನಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ (ವಜಿರ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೧೬೪) ಚ ಲಿಖಿತಂ. ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಾಬದ್ಧಾವ ಹೋತಿ ಅನ್ತೋಗೇಹೇ ಏವ ಸಮ್ಪಯೋಜನತ್ತಾ, ಯಥಾ ಸಾ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಗಚ್ಛತಿ, ತಥಾ ಸಾಪಿ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇತರಥಾ ವಿಸೇಸನಂ ನಿರತ್ಥಕಂ ಹೋತೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಗಹಿತಂ.

‘‘ನ ಹಿ ತಂ ಅಕತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ಉಭಯ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಸೇಸಾನಿ ಥೇರೇನ ಆಣತ್ತೇನ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ಇಮೇ ಪನ ದ್ವೇ ಥೇರೇನ ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೇನ ವಾ ಞತ್ತಿಟ್ಠಪನಕೇನ ವಾ ಯೇನ ವಾ ತೇನ ವಾ ಕಾತಬ್ಬಾನೀತಿ ಚ, ಸಮ್ಮಜ್ಜನಾದೀನಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತಾದಿಸಾನಿ ಪಯೋಜನಾನಿ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಿ, ಇಮೇ ಪನ ದ್ವೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಿಂ ಇಮಿನಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಞ್ಚ ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ಹಿ ಉಭಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಆಯಸ್ಮನ್ತಾನಂ ಪಾದೇ ವನ್ದತೀ’’ತಿ ಗಣವಸೇನ ವತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ನ ವುತ್ತಂ ತೇನ ಆರೋಚೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಭಾವಾ.

ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಸಙ್ಘೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಗ್ಗಭಾವಸ್ಸ ಕಾಯಸಾಮಗ್ಗಿಕಾರಣತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ದೋಸೋತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ಉದ್ದೇಸೇಪಿ ಸವನೇಪಿ ಸಮಗ್ಗಭಾವಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ಚಿತ್ತಸಾಮಗ್ಗಿಂ ದೀಪೇತಿ ಸವನೇ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಏಕೀಭೂತಭಾವತೋ.

ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅನಾದರಿಯವಸೇನ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ ಏವ ಅಲಜ್ಜೀ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೋತಿ. ಆಪತ್ತಿಂ ಪರಿಗೂಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ಲಜ್ಜಾಯ ಪರಿಗೂಹನ್ತೋ ಅಲಜ್ಜೀ ನ ಹೋತಿ, ‘ಕಿಂ ಇಮಿನಾ’ತಿ ಅನಾದರಿಯವಸೇನ ಪರಿಗೂಹನ್ತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ.

‘‘ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ಛನ್ನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ಸತ್ತನ್ನಮೇವಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋ ಹಿ ಸಚೇ ಅತ್ತನೋ ಸಾಪತ್ತಿಕಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಉಪೋಸಥೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ಗಿಹಿಭಾವೇನ ವಾ ಸಾಮಣೇರಭಾವೇನ ವಾ ಸುದ್ಧಿ ಹೋತೀತಿ.

ಏಕಚ್ಚೇ ಆಚರಿಯಾ ನಾಮ ಧಮ್ಮಭಾರಿಕೋ ಕಿರ ಆಚರಿಯೋ. ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಯಾವತತಿಯಾನುಸಾವನಾ ನಾಮ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಚನಂ. ತಥಾ ಪಾಠೇ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಕೇವಲಂ ‘‘ಯಾವತತಿಯಂ ಅನುಸಾವಿತ’’ನ್ತಿ ಪದಮೇವ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ, ಸೋ ಆವಿಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಚೇ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನಾ, ಆವಿಕರೋಥಾ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ಅಸನ್ತಿಯಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ತುಣ್ಹೀ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನ ಖೋ ಪನಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪರಿಸುದ್ಧಾತಿ ವೇದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ತಮೇವಾತಿ ಏವಮತ್ಥಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ಕಿರ.

ಅಪರೇತಿ ಅತ್ಥದಸ್ಸಿತ್ಥೇರೋ ಕಿರ. ಏತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಸಕಿಮ್ಪಿ ಅನುಸಾವಿತ’’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸ ವಚನೇನ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಅನುಸಾವನಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ದೀಪಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ.

ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಅಯಮೇತ್ಥ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಭತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಸರಮಾನೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದಸ್ಸ ಸಚಿತ್ತಕತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ವಾತಿಆದಿ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ ಕಿರ. ಸಙ್ಘುಪೋಸಥಕರಣತ್ಥಂ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಚೇ ನಿಸಿನ್ನೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಆವಿಕಾತಬ್ಬಾ. ಗಣುಪೋಸಥಕರಣತ್ಥಞ್ಚೇ ಗಣಮಜ್ಝೇ ನಿಸಿನ್ನೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಗಣಮಜ್ಝೇ. ಏಕಸ್ಸೇವ ಸನ್ತಿಕೇ ಚೇ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಏಕಪುಗ್ಗಲೇ ಆವಿಕಾತಬ್ಬಾತಿ, ಏತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಏವಾಯಂ ಮುಸಾವಾದೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ಅಥ ಖೋ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ಅಸತಿಪಿ ‘‘ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಆರೋಚೇಥಾ’’ತಿಆದಿವಿಧಾನೇ ಗಣುಪೋಸಥೇಪಿ ಸಾಪತ್ತಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋ ಅನಾರೋಚೇತ್ವಾ ತುಣ್ಹೀಭೂತೋವ ಚೇ ಕರೋತಿ, ಅಯಂ ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ಆವಿಕರಣತೋ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ ಕಿರೇತನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತಕ್ಕಿಕಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಗಣಮಜ್ಝೇ ವಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆರೋಚನಾಧಿಪ್ಪಾಯವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ತಕ್ಕೋ. ಆರೋಚೇನ್ತೋ ಹಿ ‘‘ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಆರೋಚೇಮೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಆವಿಕರೋನ್ತೋ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ಆವಿಕರೋತಿ ನಾಮ, ಉಭತೋಪಸ್ಸೇ ನಿಸಿನ್ನಾನಂ ಆರೋಚೇನ್ತೋ ಗಣಮಜ್ಝೇ ಆವಿಕರೋತಿ ನಾಮ, ‘‘ಏಕಸ್ಸೇವ ಆರೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಆವಿಕರೋನ್ತೋ ಏಕಪುಗ್ಗಲೇ ಆವಿಕರೋತಿ ನಾಮ. ಸಚೇಪಿ ವೇಮತಿಕೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಕತೇ ಯಾವ ವೇಮತಿಕೋ ಹೋತಿ, ತಾವ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಲಭತಿ, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಕಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಸುದ್ಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಪುನ ನಿಬ್ಬೇಮತಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ದೇಸೇತಬ್ಬಂ ವಾ ನ ವಾತಿ ನೇವ ಪಾಳಿಯಂ, ನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅತ್ಥಿ, ದೇಸಿತೇ ಪನ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ. ತಥಾ ಇತೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ತಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಸಕಲಸಙ್ಘೇ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೇ, ವೇಮತಿಕೇ ಚಾತಿ ಲಿಖಿತಂ (ವಜಿರ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೧೬೯-೧೭೦).

ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಾರಾಜಿಕಕಣ್ಡಂ

೧. ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ಇಧ ಪನ ಠತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಕಮಭೇದೋ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬೋ. ಕಥಂ – ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ, ಪಹಾನಕ್ಕಮೋ, ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಕಮೋ ಲಬ್ಭತಿ. ತತ್ಥ ಭಗವತಾ ರಾಜಗಹೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅನುಜಾನನ್ತೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಸ್ಸ ಯೋ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ, ತಂ ದೇಸನಾಕ್ಕಮಂ ಅನುಕ್ಕಮನ್ತೋವ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ಪಠಮಂ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಂ ಪುಚ್ಛಿ, ತದನನ್ತರಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸುದ್ದೇಸಂ, ತದನನ್ತರಂ ಅನಿಯತುದ್ದೇಸಂ, ತದನನ್ತರಂ ವಿತ್ಥಾರುದ್ದೇಸಂ. ತದನನ್ತರಂ ಭಿಕ್ಖುನಿವಿಭಙ್ಗಞ್ಚ ತೇನೇವ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪುಚ್ಛಿ. ತತೋ ಪರಂ ತಯೋ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹೇತುಂ ವಿನಾ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸೇಖಿಯಧಮ್ಮೇ ಪುಚ್ಛಿ. ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಭಾಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ವೀಸತಿಖನ್ಧಕೇ ಪುಚ್ಛಿ. ನಿದಾನುದ್ದೇಸನ್ತೋಗಧಾನಂ ವಾ ಸರೂಪೇನ ಅನುದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಂ ಖನ್ಧಕೇ ಪುಚ್ಛಿ. ಏತೇನ ಖನ್ಧಕೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪುಚ್ಛಿತಾನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ. ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಖನ್ಧಕತೋ ಪನ ಉಚ್ಚಿನಿತ್ವಾ ತದಾ ಪರಿವಾರೋ ವಿಸುಂ ಪಾಳಿ ಕತೋ, ಇಮಮೇವ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಖನ್ಧಕಂ ಪರಿವಾರೇಪಿ ಆರೋಪಯಿಂಸೂ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗಈತಿಕಥಾ). ಅಪಿಚ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಏತೇನೇವ ಉಪಾಯೇನ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೇ ಪುಚ್ಛಿ. ಪುಟ್ಠೋ ಪುಟ್ಠೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೩೯) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಥೇರೋ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೇ ಏವ ಪುಚ್ಛಿ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನ್ತೋ ಪನ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿ ನಿರವಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರೇ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾ ದೇಸೇಸಿ. ಗಣಸಜ್ಝಾಯಕಾಲೇ ಪನ ತದಾ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರಾ ವಿಸುಂ ಪಾಳಿ ಕತಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ದೇಸನಾಕ್ಕಮೋ.

ಯದಿ ಏವಂ ನಿದಾನುದ್ದೇಸೋ ಪಠಮದೇಸನಾತಿ ಚೇ? ನ, ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೧೩೩) ‘‘ಯಾನಿ ಮಯಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ನೇಸಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅನುಜಾನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೪) ವಚನತೋ ಚ. ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಆಪತ್ತೀನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾಸವಟ್ಠಾನಿಯತ್ತಾ ಯಥಾಭೂತಂ ಸೀಲಸಂವರಕೇನ ಪರಿವಜ್ಜನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಹಾನಕ್ಕಮೋಪೇತ್ಥ ಸಮ್ಭವತಿ ‘‘ತಾವದೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಅಕರಣೀಯಾನಿ ಆಚಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ವಚನತೋ. ತಥಾ ‘‘ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸೂ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೭೫; ವಿಭ. ೫೦೮) ವಚನತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಆಚಿಕ್ಖನಸಿಕ್ಖನೇನ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋಪಿ ಸಮ್ಭವತಿ. ಯಥುದ್ದೇಸಕ್ಕಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥೇನಾಪಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ, ಏವಮಿಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಕಮೇಹಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾನಮೇತೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋ ಸಮ್ಭವತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಯಂ ಯಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ತಂ ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಏವ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಛನ್ದಸೋ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಂ. ಯತೋ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ತಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿ ನ ಸಿಯಾ, ತತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥೀತಿ (ಪರಿ. ೨೦೧-೨೦೨) ಪರಿವಾರವಚನಂ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಪುರಿಮೇನ ಕಮತ್ತಯೇನ ಯಂ ಪಠಮಂ ದೇಸೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸೇ ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಾರಾಜಿಕಂ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರೋ ‘‘ತತ್ರ ಸುದಂ ಭಗವಾ ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೨೩) ವೇಸಾಲಿಯಮೇವ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಪೇಸಿ.

ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನವಿಧಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಥಂ? ‘‘ಏವಞ್ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೯, ೪೩) ಏವಂ ಸಉದ್ದೇಸಅನುದ್ದೇಸಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ. ತತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಸರೂಪತೋ ಆಗತಾ ಪಞ್ಚ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಸಉದ್ದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ. ಸಾಪಿ ದ್ವಿಧಾ ಸಪುಗ್ಗಲಾಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಭೇದತೋ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಹ, ವಿನಾ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸಾ ಸಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾ. ಇತರಾ ಅಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾ.

ತತ್ಥ ಸಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾ ದ್ವಿಧಾ ಅದಸ್ಸಿತದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಭೇದತೋ. ತತ್ಥ ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಅಟ್ಠ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೯, ೪೪, ೮೯, ೯೧, ೧೬೭, ೧೭೧, ೧೯೫, ೧೯೭) ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೋವ ತತ್ಥ ದಸ್ಸಿತೋ, ನಾಪತ್ತಿ. ದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುನಿಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಆಗತಾ ಸತ್ತರಸ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ. ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಪಠಮಾಪತ್ತಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಆಪನ್ನಾ ನಿಸ್ಸಾರಣೀಯಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೬೮೩, ೬೮೭) ಹಿ ತತ್ಥ ಆಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಗ್ಗಲೇನ.

ತಥಾ ಅಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸಾಪಿ ಅದಸ್ಸಿತದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಭೇದತೋ ದ್ವಿಧಾ. ತತ್ಥ ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಸೇಖಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ. ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಸಾಪಿ ದ್ವಿಧಾ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕಭೇದತೋ. ತತ್ಥ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕಾ ನಾಮ ಸುಕ್ಕವಿಸಟ್ಠಿಮುಸಾವಾದೋಮಸವಾದಪೇಸುಞ್ಞಭೂತಗಾಮಅಞ್ಞವಾದಕಉಜ್ಝಾಪನಕಗಣಭೋಜನಪರಮ್ಪರಭೋಜನಸುರಾಮೇರಯಅಙ್ಗುಲಿಪತೋದಕಹಸಧಮ್ಮಅನಾದರಿಯತಲಘಾತಕಜತುಮಟ್ಠಕಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚದಸವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕೇ ಮಿಸ್ಸಾಮಿಸ್ಸಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ತತ್ಥ ಉಪಯೋಗಭುಮ್ಮವಿಭತ್ತಿಯೋ ಏಕಂಸೇನ ಮಿಸ್ಸಾ. ಅವಸೇಸಾ ಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಅಮಿಸ್ಸಾ ಚ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಪಚ್ಚತ್ತಂ ತಾವ ದ್ವೀಸು ಅನಿಯತೇಸು ಉಪಯೋಗೇನ ಮಿಸ್ಸಂ, ದ್ವಾದಸಸು ಪಾಟಿದೇಸನೀಯೇಸು ಕರಣೇನ ಮಿಸ್ಸಂ, ಊನಪಞ್ಚಬನ್ಧನಪತ್ತಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಾಮಿಕರಣೇಹಿ, ಊನವೀಸತಿವಸ್ಸೇ ಭುಮ್ಮೇನ, ಮೋಹನಕೇ ಉಪಯೋಗಸಾಮಿಭುಮ್ಮೇಹಿ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ವಿವಣ್ಣಕ’’ನ್ತಿ ಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ವಿವಣ್ಣಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಯದಾ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಏವಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಮಿಸ್ಸಂ ಹೋತಿ. ಸೇಸೇಸು ಪಠಮಾನಿಯತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಏವಮಾಗತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವಾ, ದುತಿಯಾನಿಯತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಣೀತಭೋಜನಸಮಣುದ್ದೇಸತತಿಯಚತುತ್ಥಪಾಟಿದೇಸನೀಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಮಜ್ಝೇ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಏವಮಾಗತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವಾ, ದುಬ್ಬಚಕುಲದೂಸಕಸಂಸಟ್ಠಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಆದಿಮ್ಹಿ ಕೇವಲಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಆಗತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವಾ, ಭೇದಾನುವತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಮಜ್ಝೇ ಆಗತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವಾ ಅಞ್ಞಾಯ ವಿಭತ್ತಿಯಾ ಅಮಿಸ್ಸಮೇವ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಭೇದಾನುವತ್ತಕತುವಟ್ಟನದ್ವಯಸಂಸಟ್ಠದುತಿಯಪಾಟಿದೇಸನೀಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಬಹುವಚನಂ, ಇತರತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಏಕವಚನಮೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತಥಾ ಉಪಯೋಗೋ ದ್ವೀಸು ವಿಕಪ್ಪನಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು, ತನ್ತವಾಯಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತೇನ ಮಿಸ್ಸೋ, ಅಭಿಹಟಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಕರಣೇನ, ರಾಜಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಕರಣಸಾಮಿಪಚ್ಚತ್ತೇಹೀತಿ ಉಪಯೋಗೋ ತಿಧಾ ಮಿಸ್ಸೋ ಹೋತಿ. ಕರಣಞ್ಚ ಕುಟಿಕಾರಮಹಲ್ಲಕದುತಿಯಕಥಿನದ್ವೇಭಾಗನಿಸೀದನಸನ್ಥತದುಬ್ಬಣ್ಣಕರಣಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಛಸು ಪಚ್ಚತ್ತೇನ ಮಿಸ್ಸಂ, ಪಠಮತತಿಯಕಥಿನಅಟ್ಠಙ್ಗುಲಪಾದಕನಿಸೀದನಕಣ್ಡುಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕಉದಕಸಾಟಿಕದ್ವೇಧಮ್ಮಪಚ್ಚಾಸೀಸನಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಸಾಮಿನಾ ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಕರಣಂ ದ್ವಿಧಾ ಮಿಸ್ಸಂ ಹೋತಿ. ಅವಸೇಸೇಸು ಛಬ್ಬಸ್ಸವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕದ್ವತ್ತಿಚ್ಛದನಾವಸಥಪಿಣ್ಡಮಹಾನಾಮಗರುಲಹುಪಾವುರಣಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸತ್ತಸು ಕರಣವಿಭತ್ತಿ ಅಞ್ಞವಿಭತ್ತಿಯಾ ಅಮಿಸ್ಸಾ, ಅಚ್ಚೇಕಏಳಕಲೋಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಾಮಿವಿಭತ್ತಿ ಕರಣವಿಭತ್ತಿಯಾ ಮಿಸ್ಸಾ. ಅತಿರೇಕಪತ್ತಭೇಸಜ್ಜಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಸಾಮಿವಿಭತ್ತಿ ಅಮಿಸ್ಸಾವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ತಾವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು –

ಪಞ್ಚಧಾ ಚ ತಿಧಾ ಚೇವ, ದ್ವಿಧಾ ಚೇಪಿ ತಥೇಕಧಾ;

ಭಿನ್ನಾ ವಿಭತ್ತಿಯೋ ಪಞ್ಚ, ಸಬ್ಬೇಕಾದಸಧಾ ಸಿಯುಂ.

ಏವಂ ತಾವ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಸಉದ್ದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ಪಞ್ಞಾಸುತ್ತರೇಸು ತಿಸತೇಸು ನವುತಿಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕಾನಿ ಅತಿರೇಕಸಟ್ಠಿದ್ವಿಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಪಚ್ಚತ್ತಕರಣಾನಿ ತಿಂಸುತ್ತರಾನಿ ದ್ವಿಸತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಅಮಿಸ್ಸಪಚ್ಚತ್ತಕರಣಾನಿ ದ್ವಾದಸುತ್ತರಾನಿ ದ್ವಿಸತಾನಿ, ಮಿಸ್ಸಪಚ್ಚತ್ತಕರಣಾನಿ ಅಟ್ಠಾರಸ ಹೋನ್ತಿ. ಅವಸೇಸೇಸು ತಿಂಸತಿಯಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಮಿಸ್ಸೋಪಯೋಗಕರಣಾನಿ ಪಞ್ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಮಿಸ್ಸಕರಣಾನಿ ಚುದ್ದಸ, ಅಮಿಸ್ಸಾನಿ ಸತ್ತ, ಮಿಸ್ಸಾಮಿಸ್ಸಕರಣಾನಿ ದ್ವೇ, ಅಮಿಸ್ಸಾನಿ ದ್ವೇತಿ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕೇಸು ಭೇದಾನುವತ್ತಕದುಬ್ಬಚಕುಲದೂಸಕಪಠಮದುತಿಯತತಿಯಕಥಿನಅಭಿಹಟಕುಟಿಕಾರಮಹಲ್ಲಕವಿಕಪ್ಪನದ್ವಯದ್ವೇಭಾಗಛಬ್ಬಸ್ಸನಿಸೀದನಸನ್ಥತಏಳಕಲೋಮಾತಿರೇಕಪತ್ತಭೇಸಜ್ಜವಸ್ಸಿಕಸಾಟಿಕತನ್ತವಾಯಅಚ್ಚೇಕಛಾರತ್ತದ್ವ ಪಞ್ಚತ್ತಿಂಸೇಸು ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ನತ್ಥಿ. ದುತಿಯಾನಿಯತಪಣೀತಭೋಜನಸಮಣುದ್ದೇಸತತಿಯಚತುತ್ಥಪಾಟಿದೇಸನೀಯೇಸು ಮಜ್ಝೇ ಅತ್ಥಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಸಉದ್ದೇಸಾನುದ್ದೇಸದುಕಂ, ಸಪುಗ್ಗಲಾಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸದುಕಂ, ಪಚ್ಚೇಕದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿದುಕದ್ವಯಂ, ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕದುಕಂ, ತತ್ಥ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕೇಸು ಪಚ್ಚತ್ತಭುಮ್ಮದುಕಂ, ಸಯೋಪನಾಯೋಪನದುಕಂ, ಅಯೋಪನಮಜ್ಝೇಯೋಪನದುಕಂ, ಏಕಾನೇಕವಚನದುಕನ್ತಿ ನವ ದುಕಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಸಉದ್ದೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ಸೇಸವಿನಯಪಿಟಕೇ ಯಾ ಕಾಚಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅನುದ್ದೇಸಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಪದಭಾಜನನ್ತರಾಪತ್ತಿವಿನೀತವತ್ಥುಪಟಿಕ್ಖೇಪಪಞ್ಞತ್ತಿಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಿಸಿಕ್ಖಾಪದವಸೇನ ಛಬ್ಬಿಧಾ ಹೋತಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಖಯಿತೇ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ (ಪರಿ. ೧೫೭-೧೫೮), ವಟ್ಟಕತೇ ಮುಖೇ ಅಚ್ಛುಪನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೭೩) ಏವಮಾದಿಕಾ ಪದಭಾಜನೇ ಸನ್ದಿಸ್ಸಮಾನಾಪತ್ತಿ ಪದಭಾಜನಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ‘‘ನ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬಮತ್ತಿಕಾಮಯಾ ಕುಟಿ ಕಾತಬ್ಬಾ, ಯೋ ಕರೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೮೫) ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿವಾಪಟಿಸಲ್ಲೀಯನ್ತೇನ ದ್ವಾರಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಲ್ಲೀಯಿತು’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೭೭) ಏವಮಾದಿ ವಿನೀತವತ್ಥುಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ‘‘ಸಙ್ಘಭೇದಕೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೧೫) ಏವಮಾದಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇನ ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸಮಗ್ಗಂ ಸಙ್ಘಂ ಅಧಮ್ಮಸಞ್ಞೀ ಭಿನ್ದೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋ. ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ದುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ ಭಗವತೋ ಜೀವಮಾನಕಸರೀರೇ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕಸ್ಸ ಛೇಜ್ಜಕಾ ಹೋತಿ, ಚತುನ್ನಂ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಚತುನ್ನಞ್ಚೇವ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕವತ್ಥುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತೇ ಭಗವತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ’’ತಿ (ಪರಿ. ೩೨೩) ಚ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಾನಂ ಸಙ್ಘಭೇದಕೋ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ…ಪೇ… ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಮೇವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಹೋತಿ ಸಾಧಕಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಪಣ್ಡಕೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ, ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೦೯) ಏವಮಾದೀಸು ಪನ ಉಪಜ್ಝಾಯಾದೀನಂ ದುಕ್ಕಟಮೇವ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ನ ಪಣ್ಡಕಾದೀನಂ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ. ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ. ಯತೋ ಸಿಯಾ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ. ತಥಾ ‘‘ನ ಅಚ್ಛಿನ್ನೇ ಥೇವೇ ಪಕ್ಕಮಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೬೬, ೬೭, ೭೮, ೭೯) ಏವಮಾದಿಕಞ್ಚ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ ನಾಮ.

ಖನ್ಧಕೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾನಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ‘‘ತೇನ ಹಿ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಭೇದಾನುವತ್ತಕೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ದೇಸಾಪೇಹೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೩೪೫) ವುತ್ತಂ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಇದಂ ತೇಸಂ ವಿಭತ್ತಿಕಮ್ಮಕ್ಖಣೇ ಅಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಭಗವತೋ ವಚನೇನ ವಿಸುದ್ಧಕ್ಖಣೇಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಜಾತನ್ತಿ ಏಕೇ. ‘‘ಭೇದಾನುವತ್ತಕೇ ದೇಸಾಪೇಹೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸೇಸಭೇದಾನುವತ್ತಕಾನಂ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಜಾನಂ ಸಙ್ಘಭೇದಕಾನಂ ಅನುವತ್ತೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಸಬ್ಬಾನಿ ಖನ್ಧಕವತ್ತಾನಿ, ವಿನಯಕಮ್ಮಾನಿ ಚ ತತ್ಥೇವ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತೇ ತಂ ಉಪಾಲಿ ಮಯಾ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಗನ್ತುಕವತ್ತಂ…ಪೇ… ಏವಂ ಸುಪಞ್ಞತ್ತೇ ಖೋ ಮಯಾ ಉಪಾಲಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ನಚ್ಚಂ ವಾ ಗೀತಂ ವಾ ವಾದಿತಂ ವಾ ದಸ್ಸನಾಯ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೮೩೪) ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ನಚ್ಚೇಯ್ಯ ವಾ ಗಾಯೇಯ್ಯ ವಾ ವಾದೇಯ್ಯ ವಾ, ಪಾಚಿತ್ತಿಯನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ಆಪತ್ತಿಜಾತಂ ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ವಾ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಿಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮ. ಛಬ್ಬಿಧಮ್ಪೇತಂ ಛಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಉದ್ದೇಸಾರಹಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅನುದ್ದೇಸಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಪಞ್ಚಹಿ ಉದ್ದೇಸೇಹಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವಿಸಭಾಗತ್ತಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದುಬ್ಭಾಸಿತಾನಂ ಸಭಾಗವತ್ಥುಕಮ್ಪಿ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯದ್ವಯಂ ಅಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಕತ್ತಾ ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ, ನಾನಾವತ್ಥುಕಾಪತ್ತಿಕತ್ತಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿನೀತವತ್ಥುಪಞ್ಞತ್ತಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಞ್ಚ ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿಕತ್ತಾ, ಅದಸ್ಸಿತವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಭೇದಾನುವತ್ತಕಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸ, ಅದಸ್ಸಿತಾಪತ್ತಿವತ್ಥುಕತ್ತಾ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಿಸಿಕ್ಖಾಪದಾನನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ದುವಿಧಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞಾಪನಂ ಸಉದ್ದೇಸಾನುದ್ದೇಸಭೇದತೋ’’ತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸಮಾಸತೋ ಪಕಾಸಿತಂ ಹೋತಿ.

ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ತಾವ –

‘‘ಕಾರಕೋ ಇಧ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಭಾವತೋ;

ಪುಬ್ಬೇ ವತ್ತಬ್ಬವಿಧಾನಾ-ಭಾವತೋ ಚ ಆದಿತೋ ಯೋಪನೇನ ಸಹಾ’’ತಿ. –

ಅಯಂ ನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೇ ತೇ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠಕಾರಕಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಾ ಸುಕ್ಕವಿಸಟ್ಠಿಆದಯೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಸೇಸಾ, ತೇಸು ಅಧಿಪ್ಪಾಯಕಮ್ಮವತ್ಥುಪುಗ್ಗಲಪಯೋಗೇ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಭಾವತೋ ಕಾರಕೋ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ತೇಸಂ ಸಾಪೇಕ್ಖಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ, ಇಧ ಪನ ಪಾರಾಜಿಕಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಭಾವತೋ ಕಾರಕೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಯೋ ಪನ ಕಾರಕೋ ‘‘ನಿಟ್ಠಿತಚೀವರಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಬ್ಭತಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೪೬೨, ೪೭೨, ೪೭೫) ವಿಯ ಪುಬ್ಬೇ ವತ್ತಬ್ಬವಿಧಾನಾಭಾವತೋ ಕರಣಾದಿವಸೇನ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತವಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಅಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಭಾವತೋ. ತತ್ಥ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಸೇಸದುತಿಯಾನಿಯತಪಣೀತಭೋಜನಂ ಸಮಣುದ್ದೇಸತತಿಯಚತಉತ್ಥಪಾಟಿದೇಸನೀಯೇಸು ವಿಯ ಮಜ್ಝೇ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ನ ಹೇವ ಖೋ ಪನ…ಪೇ… ಓಭಾಸಿತು’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೪೫೩) ವಿಯ ಪುಬ್ಬೇ ವತ್ತಬ್ಬವಿಧಾನಾಭಾವತೋ ಏವ ಆದಿಮ್ಹಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಆದಿಮ್ಹಿ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದೇಸು ಭೇದಾನುವತ್ತಕಾದೀಸು ಪಞ್ಚತ್ತಿಂಸೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ವಿಯ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ವತ್ತಬ್ಬವಿಧಾನಾಭಾವತೋ ಏವ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿತೋವ ಯೋಪನ-ಸದ್ದೇನ ಸಹ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಏವಂ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋಪಿ ಸೋ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ದ್ವೇ ಏಕಮಞ್ಚೇ ತುವಟ್ಟೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾಚಿ. ೯೩೩) ಆಪತ್ತಿ ವಿಯ ಪರಪ್ಪಭವಂ ಆಪತ್ತಿಂ ನ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಏಕವಚನೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಮೇಥುನಧಮ್ಮಾಪತ್ತಿಪಿ ಪರಪ್ಪಭವಾ ‘‘ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೯) ವಚನತೋತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಜಾನನತೋ. ಅನೇಕಿಸ್ಸಾ ಏವ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ, ನ ಏಕಿಸ್ಸಾತಿ ನಿಯಮೋ ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ಇಧ ನಿಯಮೋತಿ ಅನಿಯಮಿತಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಲಮ್ಬೀಮುದುಪಿಟ್ಠೀನಂ ಕುತೋ ‘‘ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೫೫) ವಚನತೋ ತೇಸಂ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಾಪತ್ತಿ. ಅಯಮತ್ಥೋ ಚತಸ್ಸೋ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಛೇಜ್ಜಂ ಸಿಯಾ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪರಿ. ೪೮೧) ಚ ಪರಿವಾರೇ ವುತ್ತವಚನೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ.

ಭೇದಾನುವತ್ತಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ತಿಣ್ಣಂ ಉದ್ಧಂ ನ ಸಮನುಭಾಸಿತಬ್ಬಾ, ನ ಸಙ್ಘೇನ ಸಙ್ಘಂ ಏಕತೋ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ. ನಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಆದಿತೋವ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಏಕೋ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೧೮) ವುತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ನ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ‘‘ಅನುವತ್ತಕಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತತೋ ನಿದಾನವಿರೋಧೋ. ಪಞ್ಚಸತಮತ್ತಾ ಹಿ ತದನುವತ್ತಕಾ ಅಹೇಸುಂ. ಯಂ ಪನ ಸತ್ತಸತಿಕಕ್ಖನ್ಧಕೇ ‘‘ಸಙ್ಘೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾಚೀನಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ, ಚತ್ತಾರೋ ಪಾವೇಯ್ಯಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಮ್ಮನ್ನೇಯ್ಯ …ಪೇ… ಸಮ್ಮತಾ’’ತಿಆದಿ (ಚೂಳವ. ೪೫೬) ಞತ್ತಿದುತಿಯಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಉಬ್ಬಾಹಿಕಾಯ ಇಮಂ ಅಧಿಕರಣಂ ವೂಪಸಮೇತು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬವಿಧಾನಂ. ಸಮ್ಮುತಿಕರಣಮೇವ ವಾ ತತಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಕಪ್ಪತಿ. ನ ಹಿ ತೇ ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಕಮ್ಮಾರಹಾ ಕಮ್ಮಕತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯಸ್ಸ ಸಙ್ಘೋ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಸೋ ಕಮ್ಮಾರಹೋತಿ ಲಕ್ಖಣಂ. ನ ಚ ತದಾ ಸಙ್ಘೋ ತೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಮ್ಮಂ ಅಕಾಸಿ. ಭಜಾಪಿಯಮಾನಾ ತೇ ಕಮ್ಮಪತ್ತಭಾವಂ ಭಜನ್ತಿ. ಅಧಿಕರಣವೂಪಸಮಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪತ್ತಾ ಯುತ್ತಾ ಸಙ್ಘೇನ ಕತಾತಿ ಕತ್ವಾ ಕಮ್ಮಪತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ತೇ ಹೋನ್ತಿ. ‘‘ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಯಾವತತಿಯಂ ಸಮನುಭಾಸಿತಬ್ಬಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೧೮) ವಚನತೋ ತೇಹಿ ಕತ್ತಬ್ಬವಿಧಾನಂ. ಸಮ್ಮುತಿಕರಣಮೇವ ಕಮ್ಮಂ ಹೋತೀತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಜಾನನತೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾಯ ಏವ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಕಮ್ಮಾರಹಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ನ ದೋಸಾಗತಿವಸೇನಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಪಾಚೀನಕಾದೀನಂ ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಅಧಿಕರಣವೂಪಸಮಸಿದ್ಧಿ ವಿಯ ತೇಸಂ ಸಮನುಭಾಸನಕಮ್ಮೇನ ತಸ್ಸ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಮುತಿ ನಾಮೇಸಾ ಪಠಮಂ ಅನುಮತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಾಚಿತ್ವಾವ ಕರೀಯತಿ, ನ ತಥಾ ಕಮ್ಮನ್ತಿ. ಕಮ್ಮಕರಣೇ ಪನ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿಯೇವ. ಪರಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಬಹುತರಾವ ಸಮ್ಮನ್ನಿತಬ್ಬಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಮೇಥುನಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಬಾಹುಲ್ಲನಯೇನ ಲದ್ಧನಾಮಕಂ ಸಕಪಯೋಗೇನ ವಾ ಪರಪಯೋಗೇನ ವಾ ಅತ್ತನೋ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಸಕಮಗ್ಗೇ ವಾ ಪರಮಗ್ಗೇ ವಾ ಪರನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಸಕಮಗ್ಗೇ ಏವ ಪವೇಸನಪವಿಟ್ಠಟ್ಠಿತಉದ್ಧರಣೇಸು ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಂ ಪಟಿಸಾದಿಯನವಸೇನ ಸೇವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ ಅಸಂವಾಸೋತಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪವೇಸನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ತೀಣಿ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಏಕಂ ವಾ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘ಸೋ ಚೇ ಪವೇಸನಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಪವಿಟ್ಠಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಠಿತಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಉದ್ಧರಣಂ ಸಾದಿಯತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’ತಿಆದೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೫೮) ವದನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಮತೇನ ಚತೂಸುಪಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತೇಯೇವ ಏವಂ ವದನ್ತಿ – ಆಪಜ್ಜತು ಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ, ಮೇಥುನಧಮ್ಮಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ತಂಭಾಗಿಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯೋ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿಞ್ಚ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಗಹಟ್ಠಕಾಲೇ ಮೇಥುನಾದಿಕಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏಕಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿಂ ಏಕಮನೇಕಂ ವಾ ಪಟಿಕರಿತ್ವಾವ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯಸ್ಮಾ ನಿರಾಪತ್ತಿಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಗಹಟ್ಠಕಾಲೇ ಸಾಪತ್ತಿಕೋವಾತಿ. ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಅಜ್ಝಾಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಅತ್ಥೇವ ಆಪತ್ತಿ. ವುಟ್ಠಾನದೇಸನಾಹಿ ಪನ ಅಸುಜ್ಝನತೋ ‘‘ಪಯೋಗೇ ಪಯೋಗೇ ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಗಣನಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಪದಭಾಜನೇ (ಪಾರಾ. ೫೮) ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ವಚನೇನಾಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋತಿ ಯುತ್ತಿಞ್ಚ ವದನ್ತಿ.

ಯದಿ ಏವಂ ಮಾತಿಕಾಯಮ್ಪಿ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಅನವಸೇಸವಚನಮ್ಪಿ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ಹಿ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧೇ, ಭಿಕ್ಖುಗಣನಞ್ಚ ಅನವಸೇಸೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅನವಸೇಸವಚನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಪವೇಸೇವ ಆಪತ್ತಿ, ನ ಪವಿಟ್ಠಾದೀಸು. ತಮೇವೇಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೪) ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಮ್ಪಿ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾ ನಿದಾನುದ್ದೇಸವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ಮಾತಿಕಾಯಂ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೨, ೪೪) ಪುಗ್ಗಲನಿದ್ದೇಸವಚನಂ ತೇನ ಸರೀರಬನ್ಧನೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಅಭಬ್ಬಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ. ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಭಾಜನೇ ವಚನಂ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನಸ್ಸಾಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಅಸಂವಾಸಸ್ಸ ಸತೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ. ನ ಹಿ ಸೋ ಸಂವಾಸಂ ಸಾದಿಯನ್ತೋಪಿ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಸುದ್ಧೋ ಹೋತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅಞ್ಞತರಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ, ತಞ್ಚೇ ಸುದ್ಧದಿಟ್ಠಿ ಸಮಾನೋ ಅನೋಕಾಸಂ ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವದತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಓಮಸವಾದೇನ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೮೯) ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ತದಭಾವತೋ ಸಿದ್ಧೋ ಸೋ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ, ತೇನ ಪದಸೋಧಮ್ಮಂ, ಸಹಸೇಯ್ಯಞ್ಚ ಜನೇತಿ, ಭಿಕ್ಖುಪೇಸುಞ್ಞಾದಿಞ್ಚ ಜನೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ (ವಜಿರ. ಟೀ. ಪಾರಾಜಿಕ ೩೯).

ನಿದಾನಾ ಮಾತಿಕಾಭೇದೋ, ವಿಭಙ್ಗೋ ತನ್ನಿಯಾಮಕೋ;

ತತೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಭೇದೋ, ಅನಾಪತ್ತಿ ತದಞ್ಞಥಾತಿ. (ವಜಿರ. ಟೀ. ಪಾರಾಜಿಕ ೪೩-೪೪) –

ಅಯಂ ನಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಸುದಿನ್ನವತ್ಥು (ಪಾರಾ. ೨೪ ಆದಯೋ)-ಮಕ್ಕಟಿವತ್ಥು (ಪಾರಾ. ೪೦ ಆದಯೋ)-ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕವತ್ಥು (ಪಾರಾ. ೪೩) ಚಾತಿ ತಿಪ್ಪಭೇದವತ್ಥು ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ನಿದಾನಂ ನಾಮ. ತತೋ ನಿದಾನಾ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂನಂ…ಪೇ… ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೪) ಇಮಿಸ್ಸಾ ಮಾತಿಕಾಯ ಭೇದೋ ಜಾತೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೪) ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ‘‘ಸಚ್ಚಂ, ಆವುಸೋ, ಭಗವತಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಇತ್ಥಿಯಾ, ನೋ ಪುರಿಸೇ, ನೋ ಪಣ್ಡಕೇ, ನೋ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕೇ ಚಾ’’ತಿ ಮಕ್ಕಟಿಪಾರಾಜಿಕೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಲೇಸಂ ಓಡ್ಡೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅಲೇಸೋಕಾಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಮಕ್ಕಟಿಸಙ್ಖಾತಾ ನಿದಾನಾ ‘‘ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಯಪೀ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಯ ವಚನಭೇದೋ, ನ ಇತ್ಥಿಯಾ ಏವ ಮೇಥುನಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನತೋ. ತಸ್ಮಾ ವಿಭಙ್ಗೋ ತನ್ನಿಯಾಮಕೋ ತಸ್ಸಾ ಮಾತಿಕಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥನಿಯಾಮಕೋ ವಿಭಙ್ಗೋತಿ. ವಿಭಙ್ಗೇ ಹಿ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇತ್ಥಿಯೋ, ತಯೋ ಉಭತೋಬ್ಯಞ್ಜನಕಾ, ತಯೋ ಪಣ್ಡಕಾ, ತಯೋ ಪುರಿಸಾ. ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ ತಯೋ ಮಗ್ಗೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಾರಾ. ೫೬) ನಯೇನ ಸಬ್ಬಲೇಸೋಕಾಸಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ನಿಯಮೋ ಕತೋ. ಏತ್ಥಾಹ – ಯದಿ ಏವಂ ಸಾಧಾರಣಸಿಕ್ಖಾಪದವಸೇನ ವಾ ಲಿಙ್ಗಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ, ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ತದವಚನೇನ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಪುರಿಸಲಿಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೇ ಠಿತಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ ‘‘ನಾಹಂ ಉಪಸಮ್ಪದಾಕರಣಕಾಲೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನಾ, ತಸ್ಮಾ ನ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಸಿಕ್ಖಾಪಿ ಮೇಥುನಧಮ್ಮೇನ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಹೋಮೀ’’ತಿ. ವುಚ್ಚತೇ – ಯಥಾ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ತಥಾ ವುತ್ತೇ ಭಿಕ್ಖುನೀನಮ್ಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತಞ್ಚಾನಿಟ್ಠಂ. ಇದಮಪರಮನಿಟ್ಠಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಸಾಧಾರಣಾನೇವ ನಾಸಾಧಾರಣಾನೀ’’ತಿ. ಅಪಿಚಾಯಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನಾವ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಂಯೇವ ಉಪಜ್ಝಂ ತಮೇವ ಉಪಸಮ್ಪದಂ ತಾನಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಙ್ಗಮಿತು’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೬೯) ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಭೇದೋತಿ ತತೋ ವಿಭಙ್ಗತೋ ‘‘ಅಕ್ಖಯಿತೇ ಸರೀರೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಖಯಿತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೭೩, ಪರಿ. ೧೫೭) ಆಪತ್ತಿಯಾ ಭೇದೋ ಹೋತಿ. ಅನಾಪತ್ತಿ ತದಞ್ಞಥಾತಿ ತತೋ ಏವ ವಿಭಙ್ಗತೋ ಯೇನ ಆಕಾರೇನ ಆಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ಅನಾಪತ್ತಿಭೇದೋವ ಹೋತಿ. ‘‘ಸಾದಿಯತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ, ನ ಸಾದಿಯತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ಅಸತಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ನಿದಾನಾ ಮಾತಿಕಾಭೇದೋ’’ತಿ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ಸಮಾಸತೋ ವುತ್ತತ್ಥಾ ಹೋತಿ. ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ.

ಪಠಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ತಾವ ಪಠಮಬೋಧಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ, ಆಯಸ್ಮತೋ ಸುದಿನ್ನಸ್ಸ ಅಟ್ಠವಸ್ಸಿಕಕಾಲೇ ಪಞ್ಞತ್ತತ್ತಾ ಚ ರತ್ತಞ್ಞುಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಪಞ್ಞತ್ತಾ, ದುತಿಯಪಞ್ಞತ್ತಿ ಬಾಹುಸಚ್ಚಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ. ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಕ್ಕಟಿಪಾರಾಜಿಕೋ ಯಥಾ ಮಾತುಗಾಮಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ತಿರಚ್ಛಾನಗತಿತ್ಥೀ ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತಥಾ ಇಧಾಪೀತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ‘‘ಸಚ್ಚಂ, ಆವುಸೋ…ಪೇ… ತಞ್ಚ ಖೋ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಯಾ, ನೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೧) ಆಹ. ತತಿಯಪಞ್ಞತ್ತಿ ಲಾಭಗ್ಗಮಹತ್ತಂ ಪತ್ತಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ‘‘ಯಾವದತ್ಥಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೪೩) ವಚನತೋ, ವೇಪುಲ್ಲಮಹತ್ತಮ್ಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಇಮಂ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ವತ್ಥುಂ ಉಪಾದಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ತಂ ಕಾಲಂ ಪತ್ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಯೋ ಪನಾತಿ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಪದಂ. ಭಿಕ್ಖೂತಿ ತಸ್ಸ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗನಿಯಮಪದಂ. ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ತಸ್ಸ ವಿಸೇಸನವಚನಂ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಾಮಕೋ, ಯಾ ಭಗವತಾ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಭಿಕ್ಖೂನಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಾ ಸಿಕ್ಖಾ ವಿಹಿತಾ, ‘‘ಏತ್ಥ ಸಹ ಜೀವನ್ತೀ’’ತಿ ಯೋ ಚ ಸಾಜೀವೋ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಉಭಯಂ ಸಮಾಪನ್ನೋವ ಹೋತಿ. ಕದಾ ಪನ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಹೋತಿ? ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸಮನನ್ತರಮೇವ ತದುಭಯಂ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ಅಜಾನನ್ತೋಪಿ ತದಜ್ಝುಪಗತತ್ತಾ ಸಮಾಪನ್ನೋವ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸಹ ಜೀವನ್ತೀತಿ ಯಾವ ಸಿಕ್ಖಂ ನ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತಿ, ಪಾರಾಜಿಕಭಾವಂ ವಾ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾಪನ್ನೋ ಸಾಜೀವಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ, ತಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ, ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಬಹುಲೋ ವಾ ಏಕಚ್ಚಂ ಸಾವಸೇಸಂ ಸಾಜೀವಂ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ.

ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಪನ ಚತುಕ್ಕಂ ಲಬ್ಭತಿ – ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖು ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾಪನ್ನೋ ಸೀಲಾನಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೋ ನ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ಅಚಿತ್ತಕಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ, ಅತ್ಥಿ ನ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾಪನ್ನೋ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಬಹುಲೋ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ನಿರಾಪತ್ತಿಕೋ, ಅತ್ಥಿ ನ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾಪನ್ನೋ ನ ಚ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ಅನವಸೇಸಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನೋ, ಅತ್ಥಿ ಉಭಯಸಮಾಪನ್ನೋ ಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ ಸಾಜೀವಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ’’ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಚತುತ್ಥೋ ಭಿಕ್ಖು ಉಕ್ಕಟ್ಠೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ಭಗವಾ ಅನುಕ್ಕಟ್ಠಂ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ತತ್ರ ಯಾಯಂ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಚನವಿರೋಧತೋ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಗ್ಗಹಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಸತಿ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಮಾಪನ್ನೋ ಹಿ ಸಬ್ಬುಕ್ಕಟ್ಠೋ. ‘‘ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಪರತೋ ವಚನಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾವ ವುತ್ತಾತಿ ಚೇ? ನ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಬ್ಬತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ, ಸಾಜೀವಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ಮೇಥುನಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವಿತುಂ ಭಬ್ಬೋ, ತಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪರಿಪೂರೇನ್ತೋ, ಸಾಜೀವಞ್ಚ ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋಯೇವ ಹಿ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಾ. ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಙ್ಖಾತೋ ಸಾಜೀವೋ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಮೇವ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಇತರಸಿಕ್ಖಾದ್ವಯಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತತ್ರ ಯಾಯಂ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಸಾಜೀವೋ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಇತಿ ಸಾಜೀವವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ಸಿಕ್ಖಾಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ತದತ್ಥದೀಪನತ್ಥಮೇವ ವಿಭಙ್ಗೇ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪರಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೫) ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಏಕಮೇವಿದಂ ಅತ್ಥಪದನ್ತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ. ತಞ್ಚ ಉಪಸಮ್ಪದೂಪಗಮನನ್ತರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಿಕ್ಖನಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ. ಯೋ ಏವಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತೋ, ತಾದಿಸಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಪರಭಾಗೇ ಸಾಜೀವಸಙ್ಖಾತಮೇವ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಕಿನ್ತು ಅಟ್ಠಕಥಾನಯೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚ ನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಾರಹೋ ಹೋತಿ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪನೇತ್ಥ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬೋ. ಸಬ್ಬೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಇದಮೇವ ಭಿಕ್ಖುಲಕ್ಖಣಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಯದಿದಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ. ಖೀಣಾಸವೋಪಿ ಸಾವಕೋ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅಚಿತ್ತಕಂ, ತಥಾ ಸೇಕ್ಖೋ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪನ ಸಚಿತ್ತಕಮ್ಪಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞಮಿದಂ ಭಿಕ್ಖುಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾಪನ್ನೋ, ಕೇವಲಂ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ, ಉಭಯಸಮಾಪನ್ನೋ ಚಾತಿ ಸರೂಪೇಕದೇಸಏಕಸೇಸನಯೇನ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತ್ವೇವ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಉಕ್ಕಟ್ಠಗ್ಗಹಣೇನ ಅನುಕ್ಕಟ್ಠಾನಂ ಗಹಣಸಿದ್ಧಿತೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠೋವ ವುತ್ತೋ. ತಮೇವ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖತಿ, ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಿಕ್ಖಾಸದ್ದಸ್ಸ ಅವಚನೇ ಪರಿಹಾರಂ ವತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸೋ ಸಿಕ್ಖಮ್ಪಿ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾಪನ್ನೋತಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಚ ವತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ, ಯಞ್ಚ ಸಾಜೀವಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತತ್ಥ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಯಮಟ್ಠಕಥಾಯ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾಯ ಏವ ಗಹಣಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕತ್ತಾ, ಸೀಲಾಧಿಕಾರತೋ ಚ ವಿನಯಸ್ಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಮಾದಿಯನ್ತೋ ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖನ್ತೋ ಸೀಲಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾತೀತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ). ಏತ್ತಾವತಾ ಸಮಾಸತೋ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬವಿನಿಚ್ಛಯೋ ನಿಟ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ.

ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ವಿಸೇಸವಚನೇನ ಪಯೋಜನಂ, ನನು ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ…ಪೇ… ಅಸಂವಾಸೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ‘‘ಯೋ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಾದಿಕೋ ಕೇವಲೇನ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ, ಪಟಿಞ್ಞಾಮತ್ತೇನ ವಾ ಭಿಕ್ಖು, ತಸ್ಸಾಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಚ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿ. ಯೋ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ಚ, ಯೋ ವಾ ಪಕ್ಖಪಣ್ಡಕತ್ತಾ ಪಣ್ಡಕಭಾವೂಪಗಮನೇನ ನ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ಚ ತದುಭಯಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಪಣ್ಡಕಭಾವಪಕ್ಖೇ ಚ ಪಣ್ಡಕೋ ಉಪಸಮ್ಪದಾಯ ನ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಇತರಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ವತ್ಥೂತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪಣ್ಡಕಭಾವಪಕ್ಖೇ ಪಣ್ಡಕತ್ತಾ ನ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ, ಸೋ ಪರಿಚ್ಚಜಿತಬ್ಬಾಯ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಅಭಾವೇನ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ಮುಖೇನ ಪರಸ್ಸ ಅಙ್ಗಜಾತಗ್ಗಹಣನಯೇನ ಮೇಥುನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಸೇವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಕುತೋ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಯಂ ನಯೋ ಅಪಣ್ಡಕಪಕ್ಖಂ ಅಲಭಮಾನಸ್ಸೇವ ಪರತೋ ಯುಜ್ಜತಿ, ಲಭನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅರೂಪಸತ್ತಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಭವಙ್ಗವಿಚ್ಛೇದೇ ಸತಿಪಿ ಅಮರಣಂ ವಿಯ ಪಣ್ಡಕಭಾವಪಕ್ಖೇಪಿ ಭಿಕ್ಖುಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ. ಸಂವಾಸಂ ವಾ ಸಾದಿಯನ್ತಸ್ಸ ನ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಅಜ್ಝಾಪನ್ನಸ್ಸ ವಿಯ. ನ ಚ ಸಹಸೇಯ್ಯಾದಿಂ ಜನೇತಿ. ಗಣಪೂರಕೋ ಪನ ನ ಹೋತಿ ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನೋ ವಿಯ. ನ ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ. ಇತರಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಕ್ಖೇ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಇಮಸ್ಸ ತತೋ ವಿಸೇಸೋ. ಕಿಮಯಂ ಸಹೇತುಕೋ, ಉದಾಹು ಅಹೇತುಕೋತಿ? ನ ಅಹೇತುಕೋ. ಯತೋ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ತಸ್ಸ ಅಪಣ್ಡಕಪಕ್ಖೇ ಅನುಞ್ಞಾತಾ ಸಹೇತುಕಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕತ್ತಾ. ಪಣ್ಡಕಭಾವಪಕ್ಖೇಪಿ ಕಿಸ್ಸ ನಾನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಚೇ? ಪಣ್ಡಕಭೂತತ್ತಾ ಓಪಕ್ಕಮಿಕಪಣ್ಡಕಸ್ಸ ವಿಯ.

ಅಪಿಚ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾದಾನಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ತಂ ಸಮಾದಿನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ, ತತ್ಥ ಚ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ‘‘ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾ ವಾ ಅದಿನ್ನಂ…ಪೇ… ಯೋ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ ಸುಗತಚೀವರಪ್ಪಮಾಣಂ ಚೀವರಂ ಕಾರಾಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

‘‘ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಯಪೀ’’ತಿ ಮನುಸ್ಸಿತ್ಥಿಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಪಗೇವ ಪಣ್ಡಕೇ, ಪುರಿಸೇ ವಾತಿ ವತ್ತುಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಅಯಂ ತಾವ ಮಾತಿಕಾಯ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದೀಪೇತಬ್ಬೋ.

ಸಾರಿಪುತ್ತಬೇಲಟ್ಠಸೀಸಾನನ್ದಾದಯೋಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಕಾರಣತ್ತಾ ಚ ಆಪತ್ತಿಆಪಜ್ಜನತೋ ಚ ಕಸ್ಮಾ ಮಹಾವಿಭಙ್ಗೇ ಞತ್ತಿಚತುತ್ಥಉಪಸಮ್ಪದಾಯೇವ ಆಗತಾತಿ? ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾಯ ಸರಣಗಮನೂಪಸಮ್ಪದಾಯ ಅನುಞ್ಞಾತಪ್ಪಸಙ್ಗಭಯಾತಿ ಉಪತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ. ಆಪತ್ತಿಯಾ ಭಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವುತ್ತೇ ಪುಬ್ಬೇ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪಿ ಭಗವತಾ ಪುನ ಅನುಞ್ಞಾತಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ ವಾ ವಿಮತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ವಗ್ಗಕಮ್ಮ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೩೮೭) ವಚನತೋ ಕುಪ್ಪಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಕುಪ್ಪೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಅಕುಪ್ಪಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಏಕಚ್ಚಂ ನ ಠಾನಾರಹಂ, ಯೇನ ಅಪತ್ತೋ ಓಸಾರಣಂ ಸುಓಸಾರಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಠಾನಾರಹೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಠಾನಾರಹೇನಾ’’ತಿ ಇದಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಇಮಿನಾ ಅಕುಪ್ಪಸಿದ್ಧಿತೋತಿ ಚೇ? ನ, ಅಟ್ಠಾನಾರಹೇನ ಅಕುಪ್ಪೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ದ್ವೀಹಿ ಪನೇತೇಹಿ ಏಕತೋ ವುತ್ತೇಹಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಞ್ಞಾಯತಿ – ಕೇವಲಂ ತೇನ ಅಕುಪ್ಪೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಯಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ, ಠಾನಾರಹೇನ ಚ ಅಕುಪ್ಪೇನ ಚ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ಅಯಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ, ಕುಪ್ಪೇನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ.

‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಪರಿಪುಣ್ಣವೀಸತಿವಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಞ್ಚಾತಿ ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಪರಿಪುಣ್ಣವೀಸತಿವಸ್ಸಾತಿ ವದನ್ತಿ. ‘ಸೋಳಸವಸ್ಸುದ್ದೇಸಿಕಾ ಹೋನ್ತೀ’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪುನ ಚತ್ತಾರಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾನಿ, ‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’ತಿ ಇದಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏಕೇ. ‘‘ಕೇಚಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಲಿಖೀಯತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ಸುಟ್ಠು ಉಪಲಕ್ಖಯೇ. ಓಪಕ್ಕಮಿಕೇ ಪಣ್ಡಕಭಾವೋ ಆರುಳ್ಹನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಪಕ್ಖಪಣ್ಡಕೋ ಅಪಣ್ಡಕಪಕ್ಖೇ ಪಬ್ಬಾಜೇತ್ವಾ ಪಣ್ಡಕಪಕ್ಖೇ ನಾಸೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ವಜಿರ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೧೦೯) ಲಿಖಿತಂ.

‘‘ಬಿನ್ದುಂ ಅದತ್ವಾ ಚೇ ನಿವಾಸೇತಿ, ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ಲಿಙ್ಗಾನುರೂಪಸ್ಸಾತಿ ಸಾಮಣೇರಾರಹಸ್ಸ ಸಂವಾಸಸ್ಸ ಸಾದಿತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ರಾಜಭಯಾದೀಹಿ ಗಹಿತಲಿಙ್ಗಾನಂ ‘‘ಗಿಹೀ ಮಂ ‘ಸಮಣೋ’ತಿ ಜಾನನ್ತೂ’’ತಿ ವಞ್ಚನಚಿತ್ತೇ ಸತಿಪಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಞ್ಚೇತುಕಾಮತಾಯ ಚ ತೇಹಿ ಸಂವಸಿತುಕಾಮತಾಯ ಚ ಅಭಾವಾ ದೋಸೋ ನ ಜಾತೋತಿ. ‘‘ಯೋ ಏವಂ ಪಬ್ಬಜತಿ, ಸೋ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಏವಂ ಕಾತುಂ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಏವಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಸಾಮಣೇರೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಾ ನ ಜಾನಾತಿ, ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಜಾನಾತಿ, ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಚ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ರಾಜದುಬ್ಭಿಕ್ಖಾದಿಅತ್ಥಾಯ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಸಂವಾಸಂ ಸಾದಿಯನ್ತೋ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಸುದ್ಧಚಿತ್ತತ್ತಾ. ಪುನ ಸೋ ‘ಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕಿಂ ಏತೇನಾತಿ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೇನ ವಾ ಪಚ್ಚಯಾದಿಸುಲಭತಾಯ ವಾ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’ತಿ ಸುದ್ಧಮಾನಸೋ ಹುತ್ವಾ ಯಾವ ಸೋ ಸಂವಾಸಂ ನಾಧಿವಾಸೇತಿ, ತಾವ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ನ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಂವಾಸಂ ಸಾದಿಯತಿ ಚೇ, ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಕೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇತರಥಾ ಸಬ್ಬಂ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಏಕೇ.

‘‘ನಾಭಿಪರಾಮಾಸಾದಿನಾ ಜಾತೋ ತಥಾರೂಪಂ ಪಿತರಂ ಘಾತೇತಿ ಚೇ, ಪಿತುಘಾತಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ.

ಯೋ ಪನ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗೇನ ಸೀಲವಿನಾಸಂ ಪಾಪೇತಿ, ನ ಸೋ ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕೋ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ. ಭಿಕ್ಖುನಿಂ ಪನ ಏಕತೋಉಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ದೂಸೇತ್ವಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಿದೂಸಕೋ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಹೋತೀತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಭಿಕ್ಖುನೀ ಪನ ಥೇಯ್ಯಸಂವಾಸಿಕಾ, ಮಾತುಪಿತುಅರಹನ್ತಘಾತಿಕಾ, ಲೋಹಿತುಪ್ಪಾದಿಕಾ, ತಿತ್ಥಿಯಪಕ್ಕನ್ತಿಕಾ ಚ ಹೋತಿ, ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಅನಾಗತಂ ವಿನಯಧರಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತಿ.

‘‘ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇ ಪಾಚಿತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ೨) ವುತ್ತಂ ಮರಿಯಾದಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಸಿಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಸಙ್ಕೇತೋವ, ಇಧ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ‘‘ಮೇಥುನಸಂವರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಸಿಕ್ಖಾತಿ ತಂ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ಸಿಕ್ಖನಭಾವೇನ ಪವತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ. ಸಾಜೀವನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತದತ್ಥದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಮೇಥುನಸಂವರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಯ ಗುಣಸಮ್ಮತಾಯ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಮತಾಯ ತನ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ ಲೋಕಸ್ಸ ದುಬ್ಬಲ್ಯಾವಿಕಮ್ಮಂ ತತ್ಥ ನ ಸಮ್ಭವತಿ. ಪತ್ಥನೀಯಾ ಹಿ ಸಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಞ್ಚ ಸಾಜೀವಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಿಂ ದುಬ್ಬಲಭಾವಂ ಅಪ್ಪಕಾಸೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆಣಾಯ ಹಿ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಉಪತಿಸ್ಸೋ. ದುಬ್ಬಲ್ಯಾವಿಕಮ್ಮಪದಂ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಪದಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ವಾ ಪರಿವಾರಕಭಾವೇನ ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಸ್ಸ ಏಕಚ್ಚಂ ದುಬ್ಬಲ್ಯಾವಿಕಮ್ಮಂ ಅಕತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಸಿಯಾ ಯಸ್ಮಾ ನ ಸಬ್ಬಂ ದುಬ್ಬಲ್ಯಾವಿಕಮ್ಮಂ ಸಿಕ್ಖಾಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಿಯಮತ್ಥಂ ‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ತಂ ನ, ಕಸ್ಮಾ? ಅತ್ಥಾನುಕ್ಕಮಾಭಾವತೋ. ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಸಾಜೀವಸಮಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ, ಯಞ್ಚ ಸಾಜೀವಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತತ್ಥ ದುಬ್ಬಲ್ಯಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ, ತಸ್ಮಾ ಇದಮೇವ ಪಠಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ. ತೇಸಂಯೇವಾತಿ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ.

‘‘ಸಿಕ್ಖಂ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ಥಂ ‘‘ಅಯಮೇತ್ಥ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪವೇಸನಂ ನಾಮ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಜಾತೇನ ಸಮ್ಫುಸನಂ. ಪವಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಯಾವ ಮೂಲಂ ಪವೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಕತಕಾಲೋ ವಾಯಾಮಕಾಲೋ. ಸುಕ್ಕವಿಸಟ್ಠಿಸಮಯೇ ಅಙ್ಗಜಾತಂ ಠಿತಂ ನಾಮ. ಉದ್ಧರಣಂ ನಾಮ ನೀಹರಣಕಾಲೋ. ವಿನಯಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ವಾಯಾಮತೋ ಓರಮಿತ್ವಾ ಠಾನಂ ಠಿತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಪವೇಸನಪವಿಟ್ಠಉದ್ಧರಣಕಾಲೇಸುಪಿ ಸುಕ್ಕವಿಸಟ್ಠಿ ಹೋತಿಯೇವ. ಸಾದಿಯನಂ ನಾಮ ಸೇವನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿವಾಸನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ.

ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೇ ಏವ ಪಞ್ಞತ್ತಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಇದಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವಿನಯಧರಪಞ್ಚಮೇನ ಗಣೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೫೯) ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧ ತತಿಯಾ ಸಹಯೋಗೇನ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ವೀಸತಿಪಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಚೇ ನಿಸಿನ್ನಾ, ಪಞ್ಚಮೋ ವಿನಯಧರೋವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಪಾರಾಜಿಕೋ ಚೇ ವಿನಯಧರೋ, ಉಪಸಮ್ಪದಾಕಮ್ಮಂ ಕೋಪೇತೀತಿ ಚೇ? ನ, ಪರಿವಾರಾವಸಾನೇ ಕಮ್ಮವಗ್ಗೇ (ಪರಿ. ೪೮೨ ಆದಯೋ) ಯಂ ಕಮ್ಮವಿಪತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ನತ್ಥಿತಾಯ. ‘‘ಕಥಂ ವತ್ಥುತೋ ವಾ ಞತ್ತಿತೋ ವಾ ಅನುಸ್ಸಾವನತೋ ವಾ ಸೀಮತೋ ವಾ ಪರಿಸತೋ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಂ ವುತ್ತಂ, ನನು ಅಯಂ ‘‘ಪರಿಸತೋ ವಾ’’ತಿ ವಚನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ದ್ವಾದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಪರಿಸತೋ ಕಮ್ಮಾನಿ ವಿಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ (ಪರಿ. ೪೮೭) ಸುತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿಭಙ್ಗೇ ತಸ್ಸ ಅನಾಮಟ್ಠತ್ತಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸರೂಪೇನ ವುತ್ತಪಾಳಿವಸೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ಜಾನಿತುಂ, ತಸ್ಮಾ ನಯಮುಖಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಂಖಿತ್ತೋತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಅಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಆಪತ್ತೀನಂ ಅಙ್ಗಾನಙ್ಗಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಅಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಸ್ಮಾ? ಸಮುಟ್ಠನಾದೀನಂ ಪರಿವಾರಾದೀಸು ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಆಗತತ್ತಾ ತತ್ಥ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಧಾಪಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾನಂ ಅನಙ್ಗಾನಂ ವವತ್ಥಾನಾಭಾವತೋ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಅನಙ್ಗತ್ತೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅತಿವಿತ್ಥಾರತಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅನೂನಂ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಸಬ್ಬಾಪತ್ತೀನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ‘‘ಕಿರಿಯಾನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಕಾಯವಾಚಾ ಸಹ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅಕಿರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ವಿನಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಚಿತ್ತಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಭೂತಾರೋಚನಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಕಿರಿಯತ್ತಾ, ಅಚಿತ್ತಕತ್ತಾ ಚ. ತತ್ಥ ಕಿರಿಯಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅನಙ್ಗನ್ತರಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕಮ್ಪಿ ಏಕಚ್ಚಂ ಬಾಹುಲ್ಲನಯೇನ ‘‘ಕಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥೇವ ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕಂ. ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೇಪಿ ‘‘ಸೋ ಚೇ ಸಾದಿಯತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ, ನ ಸಾದಿಯತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾಪಿ ಕಿರಿಯಾ ವಿನಾ ಸೇವನಚಿತ್ತೇನ ನ ಹೋತಿ ವುತ್ತಚಿತ್ತಜತ್ತಾ, ವಿಕಾರರೂಪತ್ತಾ, ಚಿತ್ತಾನುಪರಿವತ್ತಿಕತ್ತಾ ಚ. ತಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಮಿದಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿರೂಪಂ, ಇತರಂ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ವಿಯ ಜನಕಚಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ಇತರಂ ಸದ್ದಾಯತನಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಸತಿ ಏಕನ್ತತೋ ತಜ್ಜನಕಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ ಏವಾತಿ ಕತ್ವಾ ನ ಸಾದಿಯತಿ, ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ. ಯಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಸೇವನಚಿತ್ತಂ ನ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ಜನೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿನಾಪಿ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಾದಿಯತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇ, ನ ಸಾದಿಯತಿ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ತೇನೇವ ಭಗವಾ ‘‘ಕಿಂಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೩೫) ಚಿತ್ತೇನೇವ ಆಪತ್ತಿಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ನ ಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತ್ಥ ಸಮುಟ್ಠಾನಗ್ಗಹಣಂ ಕತ್ತಬ್ಬತೋ ವಾ ಅಕತ್ತಬ್ಬತೋ ವಾ ಕಾಯಾದಿಭೇದಾಪೇಕ್ಖಮೇವ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ದಸ್ಸನಪ್ಪಯೋಜನಂ. ತೇಸು ಕಿರಿಯಾಗ್ಗಹಣಂ ಕಾಯಾದೀನಂ ಸವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಾವಿಞ್ಞತ್ತಿಕಭೇದದಸ್ಸನಪ್ಪಯೋಜನಂ. ಸಞ್ಞಾಗ್ಗಹಣಂ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗಾನಙ್ಗಚಿತ್ತವಿಸೇಸದಸ್ಸನಪ್ಪಯೋಜನಂ. ತೇನ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಿರಿಯಲಕ್ಖಣೇ ವಾ ಅಕಿರಿಯಲಕ್ಖಣೇ ವಾ ಸನ್ನಿಹಿತಂ, ಯತೋ ವಾ ಕಿರಿಯಾ ವಾ ಅಕಿರಿಯಾ ವಾ ಹೋತಿ, ನ ತಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅಙ್ಗಂ ವಾ ಅನಙ್ಗಂ ವಾ ಹೋತಿ. ಕಿನ್ತು ಯಾಯ ಸಞ್ಞಾಯ ‘‘ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಅಙ್ಗಂ, ಇತರಂ ಅನಙ್ಗನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಇದಾನಿ ಯೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಸಚಿತ್ತಕಂ ಹೋತಿ, ತದಭಾವಾ ಅಚಿತ್ತಕಂ, ತೇನ ತಸ್ಸ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಾವಜ್ಜತಾಯ ‘‘ಲೋಕವಜ್ಜಮೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಿನ್ತು ಸಾವಜ್ಜಂಯೇವ ಸಮಾನಂ ಏಕಚ್ಚಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಏಕಚ್ಚಂ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜನ್ತಿ ದಸ್ಸನಪ್ಪಯೋಜನಂ ಚಿತ್ತಲೋಕವಜ್ಜಗ್ಗಹಣಂ. ಚಿತ್ತಮೇವ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಲೋಕವಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮನೋಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತೀತಿ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣಪ್ಪಯೋಜನಂ ಕಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ.

ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಕಿರಿಯಲಕ್ಖಣಂ ಕಮ್ಮಂ, ತಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕವಿನಿಮುತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣಪ್ಪಯೋಜನಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಗ್ಗಹಣಂ. ಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಅಬ್ಯಾಕತಾಪತ್ತಿ, ತಂ ಏಕಚ್ಚಂ ಅವೇದನಮ್ಪಿ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ವೇದನಾತ್ತಿಕಂ ಏತ್ಥ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗನಿವಾರಣತ್ಥಂ ವೇದನಾತ್ತಿಕಗ್ಗಹಣಂ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಞ್ಹಿ ಸಚಿತ್ತಕಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ‘‘ತಿಚಿತ್ತಂ ತಿವೇದನ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರಂ ಅಚಿತ್ತಕೇನಾಪನ್ನಮ್ಪಿ ‘‘ತಿಚಿತ್ತಂ ತಿವೇದನ’’ಮಿಚೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ರಿದಂ ಸಾಧಕಸುತ್ತಂ – ‘‘ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ಅಚಿತ್ತಕೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಅಚಿತ್ತಕೋ ವುಟ್ಠಾತಿ (ಪರಿ. ೩೨೪), ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ಆಪಜ್ಜತಿ ಕುಸಲಚಿತ್ತೋ ವುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿಆದಿ (ಪರಿ. ೪೭೦). ‘‘ಸಚಿತ್ತಕಂ ಆಪತ್ತಿದೀಪನಂ, ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ ಅನಾಪತ್ತಿದೀಪನಂ, ಅಚಿತ್ತಕಂ ವತ್ಥುಅಜಾನನಂ, ನೋಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ ವೀತಿಕ್ಕಮನಾಜಾನನಂ. ಇದಮೇವ ತೇಸಂ ನಾನಾತ್ತ’’ನ್ತಿ (ವಜಿರ. ಟೀ. ಪಾರಾಜಿಕ ೬೧-೬೬ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ) ಲಿಖಿತಂ.

ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ತಾವ ಗಣ್ಠಿಪದನಯೋ – ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇತಿ ಸುರಾಪಾನಾದಿಅಚಿತ್ತಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸಚಿತ್ತಕೇಸು ಪನ ಯಂ ಏಕನ್ತಮಕುಸಲೇನೇವ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ತಞ್ಚ ಉಭಯಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ ನಾಮ. ಸುರಾಪಾನಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ‘‘ಸುರಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವಾ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪಿವನೇ ಅಕುಸಲಮೇವಾತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ಪಣ್ಣತ್ತಿವಜ್ಜಸ್ಸಪಿ ಲೋಕವಜ್ಜತಾಪಸಙ್ಗತೋ. ಇಮಂ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ಪರಿಹರಿತುಕಾಮತಾಯ ಚ ವಜಿರಬುದ್ಧಿತ್ಥೇರೇನ ಲಿಖಿತಂ – ‘‘ಇಧ ‘ಸಚಿತ್ತಕ’ನ್ತಿ ಚ ‘ಅಚಿತ್ತಕ’ನ್ತಿ ಚ ವಿಚಾರಣಾ ವತ್ಥುವಿಜಾನನೇ ಏವ ಹೋತಿ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಜಾನನೇ. ಯದಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಜಾನನೇ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಲೋಕವಜ್ಜಾನೇವ ಸಿಯುಂ, ನ ಚ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಲೋಕವಜ್ಜಾನಿ. ತಸ್ಮಾ ವತ್ಥುವಿಜಾನನೇ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಸೇಖಿಯೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಜಾನನಮೇವ ಪಮಾಣಂ, ನ ವತ್ಥುಮತ್ತವಿಜಾನನ’’ನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಸೇನ ಆಪತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ಸಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ, ತಂ ಲೋಕವಜ್ಜಂ, ಸಚಿತ್ತಕಾಚಿತ್ತಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅಚಿತ್ತಕಸ್ಸ ಚ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ, ತಮ್ಪಿ ಸುರಾಪಾನಾದಿಲೋಕವಜ್ಜನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯಸ್ಸಾ ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ ಚಿತ್ತಂ ಅಕುಸಲಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಲೋಕವಜ್ಜಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಅಚಿತ್ತಕಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ನ ಹಿ ಏಕಂಸತೋ ಸಚಿತ್ತಕಾಯ ‘‘ಸಚಿತ್ತಕಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ವಿಸೇಸನೇ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥೀತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅನಿಯಮೇನ ವುತ್ತಞ್ಚ ನಿಯಮವಸೇನ ಏವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ಪನಾತಿ ಪನ-ಸದ್ದೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾದಿಕಾರಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಕಿರಿಯಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಠಿತಂ ಸಾದಿಯತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೫೮) ವುತ್ತತ್ತಾ ತಂ ಕಥನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ಸಾದಿಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಿರಿಯಾ ಏವ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಮನೋಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಪಚುರವೋಹಾರವಸೇನ ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಉಬ್ಭಜಾಣುಮಣ್ಡಲಿಕಾಯ ಲಬ್ಭತಿ ಏವಾತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಂಸನ್ದೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ದುನ್ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋಪಿ ದುನ್ನಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೨೦) ವದನ್ತೇನಾಪಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಮೇವ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಸುನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವೋ ಇಚ್ಛಿತೋ, ನ ಅಕ್ಖರವಚನಾಯ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಞ್ಹಿ ನಾಥೋ ಸರಣಂ ಅವೋಚಾ’’ತಿಆದಿ.

ಪಠಮಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾ ವಾತಿ ಲಕ್ಖಣಾನುಪಞ್ಞತ್ತಿಕತ್ತಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಗಾಮೋ, ಗಾಮೂಪಚಾರೋ, ಗಾಮಕ್ಖೇತ್ತಂ, ಗಾಮಸೀಮಾ, ಗಾಮಸೀಮೂಪಚಾರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಗಾಮಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಆರಞ್ಞಕಸೀಮಾಯ ಏಕಂ ಅಗಾಮಕಂ ಅರಞ್ಞಂ, ಸಂವಿಧಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ (ಪಾಚಿ. ೧೮೦ ಆದಯೋ) ಏಕಂ, ಸಗಾಮಕಂ ಏಕಂ, ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಯ ಏಕಂ, ಗಣಮ್ಹಾಓಹೀಯನಕಸ್ಸ (ಪಾಚಿ. ೬೯೧) ಏಕನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಅರಞ್ಞಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಿ ಗಾಮೋ ನ ಗಾಮಪರಿಹಾರಂ ಕತ್ಥಚಿ ಲಭತಿ, ಅತ್ಥಿ ಗಾಮೋ ನ ಗಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ಅತ್ಥಿ ಅರಞ್ಞಂ ನ ಅರಞ್ಞಪರಿಹಾರಂ ಕತ್ಥಚಿ ಲಭತಿ, ಅತ್ಥಿ ಅರಞ್ಞಂ ನ ಅರಞ್ಞಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಸಮ್ಮನ್ನನಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ಏತ್ಥ ಗಾಮೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಚೇ, ಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಅನ್ತೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಚೇ, ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸತೋ ಅನ್ತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ಉದೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ಅನ್ತೋಗಾಮೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೭೮) ಆಗತೋ. ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ಅನ್ತರಘರ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೬೫೪) ಆಗತೋ ಅನಾಸಙ್ಕತೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಅನ್ತರಘರೇ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮನ್ತಾ ಗೋಚರಗಾಮೇ ನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೬೫೪). ತಥಾ ಅನ್ತರಘರಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಸೇಖಿಯಾನಂ ಅಯಮೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಯಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖುನೀ ಏಕಾ ಗಾಮನ್ತರಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೬೮೭) ಏತ್ಥಾಪಿ ಅಯಮೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿಯಾ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ.

ಯೇಸು ಪುರಾಣಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಿಯಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ತಂ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಆಚಿಣ್ಣಂ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಮಾದೇನ ಲಿಖೀಯತಿ, ನ ಪಮಾಣಂ. ಯೇಸು ಚ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ (ಪಾಚಿ. ೫೧೩) ‘‘ಗಾಮಂ ಪವಿಸೇಯ್ಯಾತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಲಿಖೀಯತಿ, ಸಾ ಪಮಾದಲೇಖಾ. ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾತಿ ತತ್ಥ ಪಾಠೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೧೨). ಇಧ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸನ್ತಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಅನಾಪುಚ್ಛಿತ್ವಾತಿ…ಪೇ… ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ವಿಕಾಲಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಣ್ಣನಾ).

ಯಂ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಧಿಕಾರೇ ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಇತರಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ವಾ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತೇ, ಉಪಚಾರಂ ವಾ ಓಕ್ಕನ್ತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ದುತಿಯೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ, ಓಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಚ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತೇ, ಓಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ’’ತಿ ಏತಾನಿ ಪದಾನಿ ಅಧಿಕಾನಿ, ಕೇವಲಂ ಲಿಖಿತಕೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಲಿಖಿತಾನಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಪೋತ್ಥಕೇ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಚಾ’’ತಿ ಪದಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಇತರಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ತಾನಿ ದ್ವೇ ಪದಾನಿ ಪಾಳಿಯಾ ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿಯಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೬೯೨) ಹಿ ಪಾಳಿ. ತಥಾ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೬೯೨) ವಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ‘‘ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಂ ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ದುತಿಯೇನ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ. ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಸಕಗಾಮತೋ…ಪೇ… ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಇತರಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇ ವಾ ಉಪಚಾರೇ ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ದುತಿಯೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೬೯೨) ಹಿ ವುತ್ತಂ.

ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚಸ್ಸ ‘‘ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಉಪಚಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುಗಣ್ಠಿಪದೇ ಚ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ‘ಓಕ್ಕಮನ್ತಿಯಾ’ತಿಪಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಏಕಚ್ಚೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪರಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ‘ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿಯಾ’ತಿ ವಚನೇನಾಪಿ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ – ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಾನಂ ಏವ ವಸೇನ ಉಪಚಾರೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ, ಇತರಥಾ ಯಥಾ ಏತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ‘ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿಯಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ತತ್ಥಾಪಿ ‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಸ್ಸಾ’ತಿ ವದೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನತೋ ಉತ್ತರಿಮೇಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಉಪಚಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತಸ್ಮಾ ತದತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾ’ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಯಂ ಪನ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಂಯೇವ ಉಪಚಾರನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ಪರಿಕ್ಖೇಪಪಅಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಾನಂ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣದೀಪನತ್ಥಂ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪಾಳಿವಿಸೇಸಮಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಇಧ ಉಪಚಾರೋ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ಯಥಾ ಭವೇಯ್ಯ, ತಂ ಉಪಚಾರಂ ಪಠಮಂ ಪಾದಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ, ದುತಿಯಂ ಪಾದಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ ಪಾಳಿಯಾ ವಿಸೇಸಸಮ್ಭವತೋತಿ. ಪೋರಾಣಗಣ್ಠಿಪದೇ ‘‘ಉಪಚಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಯಾ ‘‘ಏಕೇನ ಪಾದೇನ ಇತರಸ್ಸ…ಪೇ… ಅತಿಕ್ಕನ್ತಮತ್ತೇ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸೋ’’ತಿ ಅಯಮೇವ ಪಾಠೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಇಮೇಸು ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಠಾನೇಸು ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋವ ಗಾಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಗಾಮೋ ನಾಮ ಏಕಕುಟಿಕೋಪೀ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ವುತ್ತಂ. ಇಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಸತಿಪಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾತಿಕ್ಕಮೇ, ಉಪಚಾರೋಕ್ಕಮನೇ ವಾ ಅನ್ತರಾರಾಮತೋ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯತೋ ವಾ ತಿತ್ಥಿಯಸೇಯ್ಯತೋ ವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮನತೋ ವಾ ತಂ ಗಾಮಂ ಪವಿಸನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತರಾರಾಮಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ, ಉಪಚಾರಸ್ಸ ವಾ ಅತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ಗಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಆಪತ್ತಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ಪನ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ಏತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋವ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸೋವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸೋ. ತೇಸು ಅಧಿಟ್ಠಿತತೇಚೀವರಿಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಪರಿಹಾರಂ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೪). ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ಅಯಂ ಗಾಮೋ, ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ಚ ಇಧ ಅಞ್ಞಥಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ತಥಾತಿ? ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ‘ಭಗವತಾ ತಿಚೀವರೇನ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸಮ್ಮುತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಾ’ತಿ ಅನ್ತರಘರೇ ಚೀವರಾನಿ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೩) ಇಮಿಸ್ಸಾ ಹಿ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಅನ್ತರಘರಸಞ್ಞಾ, ತತ್ಥ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನ ಚ ಉದೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ‘‘ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವತ್ಥಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೭೮) ಚ ‘‘ಸಭಾಯೇ ವಾ ದ್ವಾರಮೂಲೇ ವಾ, ಹತ್ಥಪಾಸಾ ವಾ ನ ವಿಜಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಯಂ ವಸನ್ತೋಯೇವ ಹಿ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಚೀವರಂ ರಕ್ಖತಿ. ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಗಾಮೇ ಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತೇನ ಗಾಮೇನ ವಿಪ್ಪವಸನ್ತೋ ಚೀವರೇನ ವಿಪ್ಪವಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುನ ಗಾಮಸೀಮಂ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವಸಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಗಾಮಸೀಮಾ ಗಾಮೋ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತತ್ಥ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೫೧೩) ವಚನತೋ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಗಾಮೋ. ಕಿನ್ತು ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಲೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಆರಭಿತ್ವಾ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ತದತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ತಸ್ಮಿಂ ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಕುರುನ್ದಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಚಾರೋ ಹಿ ‘‘ಗಾಮೋ ಏಕೂಪಚಾರೋ ನಾನೂಪಚಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ದ್ವಾರಂ, ‘‘ಅಜ್ಝೋಕಾಸೋ ಏಕೂಪಚಾರೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮನ್ತಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಸಙ್ಖಾತಂ ಪಮಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸೋ’’ತಿ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಕುರುನ್ದಿಯಂ, ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಞ್ಚ. ತಥಾ ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ‘‘ಅಜ್ಝಾರಾಮೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಾಮಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಆರಾಮೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ. ಅಜ್ಝಾವಸಥೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಸಥಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಆವಸಥೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು ದಿಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ದುತಿಯೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಉಪಚಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಾಳಿವಿಸೇಸಸಮ್ಭವತೋ ಚ ಪಠಮೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಗಾಮೋ ಏವ, ದುತಿಯೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಗಾಮಸ್ಸ ಇನ್ದಖೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಭೇದೋ ನತ್ಥಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ದುವಿಧೋ ಉಪಚಾರೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಉಪಚಾರೋ ಯತ್ಥ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯತ್ಥ ಚ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ.

ಗಾಮಖೇತ್ತಸ್ಸ ಚ ಗಾಮಸೀಮಾಯ ಚ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಮೇವ ವುತ್ತಂ. ಉಭಯಞ್ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ತತ್ಥ ಗಾಮಸೀಮಾಯ ಗಾಮಭಾವೋ ಸಾಸಙ್ಕಸಿಕ್ಖಾಪದವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗಾಮಸೀಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಕಟ್ಠತಿಣಪುಪ್ಫಫಲಾದಿಅತ್ಥಿಕಾನಂ ವನಚರಕಾನಂ ವಲಞ್ಜನಟ್ಠಾನಂ. ಇಮಸ್ಸ ಗಾಮಸೀಮೂಪಚಾರಭಾವೋ ಉದೋಸಿತಸಿಕ್ಖಾಪದೇ, ‘‘ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ಸಮನ್ತಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೯೪) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೧೪೭) ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಭಗವಾ ಗಾಮನ್ತವಾಸೀನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸೀಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಗಾಮಂ ವಾ ನಿಗಮಂ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೭) ವತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ತದನನ್ತರಮೇವ ‘‘ಅಗಾಮಕೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಸೀಮಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಗಾಮಂ ವಾ ನಿಗಮಂ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ನ ವಿಹರತಿ, ಕೇವಲಂ ನಾವಾಯಂ ವಾ ಥಲಮಗ್ಗೇನ ವಾ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಸೀಮಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಏಕಕುಲಸ್ಸ ಸತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಸತ್ಥೇ ಚೀವರಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುರತೋ ವಾ ಪಚ್ಛತೋ ವಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಾ ನ ವಿಜಹಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೪೮೯). ಇದಮೇವ ಅರಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆರಞ್ಞಕಸೀಮಾಯ ಏಕಂ ಅಗಾಮಕಂ ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ಅದ್ಧಯೋಜನೇ ಅದ್ಧಯೋಜನೇ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೪೧೪) ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ಸಂವಿಧಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಏಕಂ ಅಗಾಮಕಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ.

ಪುರಿಮೇನ ಪನ ಸಘರಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಇಮಿನಾ ತಮಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಗಣಮ್ಹಾ ಓಹೀಯನಾಧಿಕಾರೇ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೬೯೨) ‘‘ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇತಿ ಏತ್ಥ ‘ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಞ್ಞ’ನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಅರಞ್ಞಂ. ತಂ ಪನೇತ ಕೇವಲಂ ಗಾಮಾಭಾವೇನ ‘ಅಗಾಮಕ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ವಿಞ್ಝಾಟವಿಸದಿಸತಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆರಞ್ಞಕಂ ನಾಮ ಸೇನಾಸನಂ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕಂ ಪಚ್ಛಿಮ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೬೫೪; ಪಾಚಿ. ೫೭೩) ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ಆರಞ್ಞಕಸೇನಾಸನಂ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ಬಹಿ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸತೋ ಬಹಿ ಸರುಕ್ಖಂ ವಾ ಅರುಕ್ಖಂ ವಾ ವಿಹಾರೇ ಕುನ್ನದಿಸಮಾಕಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ. ತಥಾ ‘‘ಗಣಮ್ಹಾ ಓಹೀಯನಕಸ್ಸ ಏಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ಅರಞ್ಞಂವ. ಇದಂ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ಅಗಾಮಕಭಾವೇನ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಮೇವ ಹುತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾ ದಸ್ಸನೂಪಚಾರವಿಜಹನೇ ಏಕಮೇವ ಆಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಅನಾಪತ್ತಿ. ‘‘ಸಂವಿಧಾನಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಏಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಪನ ಅದ್ಧಯೋಜನೇ ಅದ್ಧಯೋಜನೇ ಏಕೇಕಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ನ ತತೋ ಓರಂ. ಇತರಾನಿ ತೀಣಿ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಓರಮೇವ ತತ್ಥ ವುತ್ತವಿಧಿಂ ನ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ಪರಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ. ಏವಮೇತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಾನತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತ್ಥ ಪಞ್ಚವಿಧೇ ಗಾಮೇ ಯೋ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಇನ್ದಖೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ವುತ್ತೋ, ಸೋ ನ ಕತ್ಥಚಿ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಉಪಯೋಗಂ ಗತೋ, ಕೇವಲಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸತೋ ಅಪರೋ ಏಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾತಿ ದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ. ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಚೇ ಗಾಮಸ್ಸ ಏಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಸಮಾನೋ ಉಪಚಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಪಗೇವ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸತೋ ಏಕೋ. ಸೋ ಪನ ಪಾಕಟತ್ತಾ ಚ ಅಜ್ಝೋಕಾಸತ್ತಾ ಚ ಓಕ್ಕಮನ್ತಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿಂ. ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ದುತಿಯಲೇಡ್ಡುಪಾತಸಙ್ಖಾತೇ ಗಾಮೂಪಚಾರೇ ವಸನ್ತೀ ಆಪತ್ತಿಞ್ಚ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಗಾಮಂ ಪವಿಸನ್ತೀ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿಞ್ಚ. ತಾಸಞ್ಹಿ ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಅರಞ್ಞಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ‘‘ತಾವದೇವ ಛಾಯಾ ಮೇತಬ್ಬಾ…ಪೇ… ತಸ್ಸಾ ತಯೋ ಚ ನಿಸ್ಸಯೇ, ಅಟ್ಠ ಚ ಅಕರಣೀಯಾನಿ ಆಚಿಕ್ಖೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೩೦) ವಚನತೋ. ಅರಞ್ಞಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ, ವಿಕಾಲೇಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಸಿಕ್ಖಾಪದಸ್ಸ (ಪಾಚಿ. ೫೦೮) ಚ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಅಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಚ ಅನ್ತರಾರಾಮಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯಪ್ಪಟಿಕ್ಕಮನಾದೀನಂ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಭಾವವಚನತೋ ಚ ‘‘ಏಕಾ ಗಣಮ್ಹಾ ಓಹೀಯೇಯ್ಯಾತಿ ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ದುತಿಯಿಕಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ದಸ್ಸನೂಪಚಾರಂ ವಾ ಸವನೂಪಚಾರಂ ವಾ ವಿಜಹನ್ತಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿತೋ (ಪಾಚಿ. ೬೯೨) ಚ ಭಿಕ್ಖುನಿಕ್ಖನ್ಧಕನಯಏನ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಇನ್ದಖೀಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನೀಯತಿ, ತತ್ಥ ಅನ್ತರಘರೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಚೀವರೇ ಸತಿ ಚತುರಙ್ಗಸಮೋಧಾನೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ವಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಗಾಮಕಂ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಯ ಏಕಂ ನಾಮ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಅರಞ್ಞೇ ವತ್ಥಬ್ಬಂ, ಯಾ ವಸೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೩೧) ವಚನತೋ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಅರಞ್ಞವಾಸೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ. ತಾಯ ಹಿ ಅರಞ್ಞೇ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೇ ಸತಿ ಅನ್ತೋಆವಾಸೇಪಿ ದುತಿಯಿಕಾಯ ದಸ್ಸನಸವನೂಪಚಾರಂ ವಿಜಹನ್ತಿಯಾ ಆಪತ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ಏತ್ಥ ಯಂ ಠಾನಂ ಠಪಿತಂ, ತತ್ಥೇವ ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೋಪಿ ಕಪ್ಪತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ.

ತಾಸಞ್ಚ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಕಮ್ಮವಾಚಾಯಂ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ ವಚನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ತೇಸ್ವೇವ ಗಾಮಗಾಮೂಪಚಾರೇಸು ಫರತಿ. ತತೋ ಪರಂ ದುತಿಯೇಸು ಲೇಡ್ಡುಪಾತಾದೀಸು ತಾಸಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿಕತ್ತಾ ನ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಸೀಮಾ ಅರಞ್ಞೇ ಫರತಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಗಾಮಗಾಮೂಪಚಾರಂ ವಿಯ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿ’’ನ್ತಿ.

ಏವಂ ತಾವ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಗಾಮಭೇದಂ, ಅರಞ್ಞಭೇದಞ್ಚ ಞತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಗಾಮೋ ನ ಗಾಮಪರಿಹಾರಂ ಕತ್ಥಚಿ ಲಭತೀ’’ತಿಆದಿಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಅಮನುಸ್ಸೋ ನಾಮ ಯೋ ಸಬ್ಬಸೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಯಕ್ಖಪರಿಗ್ಗಹಭೂತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಗಾಮೋ ನ ಗಾಮಪರಿಹಾರಂ ಕತ್ಥಚಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಲಭತಿ. ಯಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಂ ಪನೇತಂ ಬುದ್ಧಕಾಲೇ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ನಗರಂ ಹೋತಿ, ಸೇಸಕಾಲೇ ಸುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ ಯಕ್ಖಪರಿಗ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೮೪; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೫೦) ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಪನ ಪಟಿರಾಜಚೋರಾದೀಹಿ ವಿಲುತ್ತತ್ತಾ, ಕೇವಲಂ ಭಯೇನ ವಾ ಛಡ್ಡಿತೋ ಸಘರೋವ ಅನ್ತರಹಿತಗಾಮಭೂತೋ, ಸೋ ‘‘ಗಾಮನ್ತರೇ ಗಾಮನ್ತರೇ ಆಪತ್ತಿ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೧೮೩) ವುತ್ತಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ಜನೇತಿ, ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಂ, ಸೇಖಿಯೇ ಚತ್ತಾರಿ ಜನೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಪನ ಗಾಮೋ ಯತೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಪುನಪಿ ಆಗನ್ತುಕಾಮಾ ಏವ ಅಪಕ್ಕನ್ತಾತಿ ವುತ್ತೋ, ಅಮನುಸ್ಸೋ ಸೋ ಪಕತಿಗಾಮಸದಿಸೋವ.

ಅತ್ಥಿ ಅರಞ್ಞಂ ನ ಅರಞ್ಞಪರಿಹಾರಂ ಕತ್ಥಚಿ ಲಭತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಜ್ಝೋಕಾಸೋ ಏಕೂಪಚಾರೋ ನಾಮ ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ಸಮನ್ತಾ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಾ ಏಕೂಪಚಾರೋ, ತತೋ ಪರಂ ನಾನೂಪಚಾರೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೪೯೪) ಏತ್ಥ ಯ್ವಾಯಂ ನಾನೂಪಚಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ, ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯೋ ಪನ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಲೇಡ್ಡುಪಾತಸಙ್ಖಾತೋ ಗಾಮೂಪಚಾರನಾಮಕೋ ಗಾಮೋ, ಯೋ ವಾ ಸತ್ಥೋ ನಾತಿರೇಕಚಾತುಮಾಸನಿವಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ಅತ್ಥಿ ಗಾಮೋ ನ ಗಾಮಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ. ನ ಹಿ ತಂ ಠಾನಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯಂ ಪನ ಗಾಮಸೀಮಾಯ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ವಲಞ್ಜನಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಅರಞ್ಞಂ, ತಂ ಅತ್ಥಿ ಅರಞ್ಞಂ ನ ಅರಞ್ಞಕಿಚ್ಚಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಆರಞ್ಞಕಸೀಮಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ‘‘ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾ ವಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅನುಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಾನುಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ.

‘‘ಗೋನಿಸಾದಿನಿವಿಟ್ಠೋಪಿ ಗಾಮೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇ ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಗಾಮಖೇತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೋಪಿ ಏಕೋ ಗಾಮೋ. ನೋ ಚೇ, ಉಪಚಾರೇನ ವಾ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನ ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ ಸತಿ ಕಾನಿಚಿ ತಾನಿ ಘರಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಉಪಚಾರಪ್ಪಹೋನಕಂ ಠಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ದೂರೇ ದೂರೇ ಕತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸೇ ಉಪಚಾರೋವ ಪಮಾಣಂ. ಅನ್ತರಘರಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಸೇಖಿಯೇಸು, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತೀಸು ಚ ಘರಾನಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಂ ಪಮಾಣಂ, ಉಪೋಸಥಾದಿಕಮ್ಮಾನಂ ಗಾಮಖೇತ್ತಂ ಪಮಾಣಂ, ಆರಞ್ಞಕಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಆಸನ್ನಘರಸ್ಸ ದುತಿಯಲೇಡ್ಡುಪಾತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಚಧನುಸತನ್ತರತಾ ಪಮಾಣನ್ತಿ ಏವಂ ನೋ ಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ.

‘‘ಯಮ್ಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ ಏಕಂ ಪದೇಸಂ ‘ಅಯಮ್ಪಿ ವಿಸುಂಗಾಮೋ ಹೋತೂ’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ರಾಜಾ ಕಸ್ಸಚಿ ದೇತಿ, ಸೋಪಿ ವಿಸುಂಗಾಮಸೀಮಾ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೭) ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನತೋ ತಂ ಪವಿಸನ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿ ಹೋತಿ ಏವ. ಸಚೇ ತತ್ಥ ವಿಹಾರೋ ವಾ ದೇವಕುಲಂ ವಾ ಸಭಾ ವಾ ಗೇಹಂ ವಾ ನತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ವತ್ಥುಮತ್ತಕಮೇವ ಹೋತಿ, ಗಾಮೋತಿ ವಿನಯಕಮ್ಮಂ ಸಬ್ಬಂ ತತ್ಥ ಕಪ್ಪತಿ. ‘‘ಅಮನುಸ್ಸೋ ಗಾಮೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಚ ಠಾನಂ ಇತರಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪಬ್ಭನ್ತರೇ ವಾ ಉಪಚಾರಬ್ಭನ್ತರೇ ವಾ ಹೋತಿ, ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಂ ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ನೋ ಚೇ, ಅರಞ್ಞಂ ವಿಯ ಯಥಾಸುಖಂ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಚೇ ಆರಾಮೋ ವಾ ತಿತ್ಥಿಯಸೇಯ್ಯಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋವಾ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಕಪ್ಪಮೇವ. ಭಿಕ್ಖುನುಪಸ್ಸಯೋ ಚೇ ಹೋತಿ, ಗಾಮಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಸನ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚ ಅವಸೇಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ಏತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇ ಸತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಗಾಮಮೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಂ ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ, ತತೋ ಪರಞ್ಚ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ, ಪರಿಕ್ಖೇಪೇ ಅಸತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಗಾಮೂಪಚಾರಮೇವ ಠಪೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಅವಸೇಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಇನ್ದಖೀಲಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ (ವಿಭ. ೫೨೯) ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇ ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇ ಗಣಮ್ಹಾಓಹೀಯನಾಪತ್ತಿ, ತತ್ಥ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಯ ಫರಣಂ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನಾಪತ್ತೀತಿ ಏವಮಾದಿವಿನಯವಿಧಿ ಸಮೇತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ನ ಸಮೇತಿ.

‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮೂಪಚಾರಂ ಅವಸೇಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ವುತ್ತೇ ಗಾಮೂಪಚಾರತೋ ಪರೋ ಅರಞ್ಞನ್ತಿ ಸಿದ್ಧೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸತ್ಥೋ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಗಾಮಸ್ಸ ಪನ ಅರಞ್ಞಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗಭಯಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಗಾಮೂಪಚಾರಸ್ಸ ಅಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ಸತಿ ಹಿ ಗಾಮೇ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಚ ತವ ಮತೇನ ಅರಞ್ಞಭೂತೋ. ಕುತೋ ದಾನಿ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ. ಗಾಮೂಪಚಾರೋಪಿ ಚೇ ಅರಞ್ಞಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಪರೋವ ಗಾಮೋತಿ ಕತ್ವಾ ನ ಯುತ್ತಂ ಗಾಮಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ ಚ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಗಾಮಾ ವಾ ಅರಞ್ಞಾ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಗಾಮೂಪಚಾರೋಪಿ ‘‘ಗಾಮೋ’’ ತ್ವೇವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ತಸ್ಮಾ ಗಾಮಸ್ಸ ಅರಞ್ಞಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಂ ಅವಸೇಸಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ಅರಞ್ಞಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದಜಾನನಪ್ಪಸಙ್ಗತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತೋ ‘‘ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ ನೋ ಲದ್ಧಿ. ಗಾಮೂಪಚಾರಪರಿಯನ್ತೋ ಹಿ ಇಧ ಗಾಮೋ ನಾಮ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಗಾಮಸ್ಸ ಚ ಅರಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ‘‘ಅರಞ್ಞಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಿಮತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇನ ಪಠಮಗಾಮೂಪಚಾರಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಹಿ ಬಾಹಿರಇನ್ದಖೀಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಾಮೂಪಚಾರಂ ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮ. ಗಾಮಪರಿಚ್ಛೇದವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ಪನೇತ್ಥ ನತ್ಥಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನೇವ ಪಾಕಟಭೂತತ್ತಾ. ದುತಿಯಗಾಮೂಪಚಾರೋವ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ ಪರಿಕ್ಖೇಪಭಾವೇನ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಪಠಮಗಾಮೂಪಚಾರೋ ಚೇ ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ, ತತ್ಥ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ‘‘ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಇನ್ದಖೀಲಾ ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಅರಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸುಬ್ಯತ್ತತರಂ ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ ಚ ನ ಹೋತಿ.

‘‘ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಅಯಂ ಗಾಮೂಪಚಾರೋವ ಅರಞ್ಞಂ ಗಾಮೂಪಚಾರಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗತ್ತಾ. ಯದಿ ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ಅವುತ್ತಕಮೇವ, ಅರಞ್ಞತೋ ಪರನ್ತಿ ಚ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ ಹೋತೀತಿ ಚೇ, ನನು ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಠಮಮೇವ ಇದಂ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರನಿಯಮನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ? ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ, ಇನ್ದಖೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋತಿ ಪನ ಏವಂ ವಚನಪ್ಪಯೋಜನಂ. ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಗಾಮಸ್ಸ ಯ್ವಾಯಂ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಉಪಚಾರೋ’’ತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ನಿಯಮನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಥಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಚೇ? ‘‘ಅರಞ್ಞಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ಪದಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಉದ್ಧರಣಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಯಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಪದಂ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ತಯೋ ಅತ್ಥವಸೇ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಅರಞ್ಞಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಮೇಕೋ ಅತ್ಥೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಮೇಕೋ, ನ ಕೇವಲಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಯೇವ ಉಪಚಾರೋ ವಿನಯಾಧಿಕಾರೇ ಸಪ್ಪಯೋಜನೋ ದಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ, ನಿಪ್ಪಯೋಜನೋಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅನುಸಙ್ಗಪ್ಪಯೋಜನಮೇಕೋ ಅತ್ಥೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಭಗವಾ ತಯೋ ಅತ್ಥವಸೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಭಾಸಿ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಮೇಕೋ, ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಧಿಕಾರೇ ಅಯಮೇವ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ದಸ್ಸನಮೇಕೋ, ತತ್ಥ ಠಿತಸ್ಸ ದುತಿಯೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಾಮಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಕಿಚ್ಚಕೋ ಉಪಚಾರೋತಿ ದಸ್ಸನಮೇಕೋತಿ ಏವಂ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಏಕೇಕಪದುದ್ಧಾರಣೇನ ತಯೋ ಅತ್ಥವಸೇ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತಥಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ಏತ್ಥಾಪಿ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇ ಸತಿ ಗಾಮಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ಅಸತಿ ಗಾಮೂಪಚಾರಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಮಜ್ಝೇ ಆರಾಮೇ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಸಮ್ಮನ್ನನಕಾಲೇ ಅಯಂ ನಯೋ ಅತಿವಿಯ ಯುಜ್ಜತಿ. ಉಭಯಪರಿವಜ್ಜನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವಾ ಉಭಯತ್ಥ ಉಭಯಂ ಲಬ್ಭತೇವ. ‘‘ಅನ್ತರಾರಾಮೇಸು ಪನ ಆಚಿಣ್ಣಕಪ್ಪಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಂ ಸಮ್ಮನ್ನನ್ತೀ’’ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅನ್ತರಘರಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಸೇಖಿಯಾನಂ ಅನ್ತರಾರಾಮೇಸು ಅಸಮ್ಭವತೋ ಅನ್ತರಾರಾಮೋ ನ ಗಾಮಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥಪಿ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾ ರುಹತೇವಾ’’ತಿ ಏಕೇ. ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ದುತಿಯಸ್ಸ ಗಾಮೂಪಚಾರಸ್ಸ ಗಾಮಸಙ್ಖಾಸಭಾವತೋ ತಾಸಂ ಇಮಾಯ ದುತಿಯಾಯ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ. ಅಜ್ಝಾರಾಮೋ ಪನ ಗಾಮೋಪಿ ಸಮಾನೋ ತಿತ್ಥಿಯಸೇಯ್ಯಾದಿ ವಿಯ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ, ತಥಾನಾಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಚ;

ದಸ್ಸೇತುಂ ಗಾಮಸಮ್ಬನ್ಧ-ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಾವನೇ.

ಗಾಮಗಾಮೂಪಚಾರಾ ದ್ವೇ, ದಸ್ಸಿತಾ ಇಧ ತಾದಿನಾ;

ಸೀಮಾ ಸೀಮೂಪಚಾರಾ ತು, ಅನೇಕನ್ತಾತಿ ನುದ್ಧಟಾ.

ಉಪಚಾರಾ ಚ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ, ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರಬ್ಬಸಾ;

ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತ-ಭೇದಾ ಚೇ ಚತುರೋ ಸಿಯುಂ.

ಅಯಞ್ಹಿ ಉಪಚಾರಸದ್ದೋ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಗಿಲಾನೇನಪಿ ಆರಾಮೇ ಆರಾಮೂಪಚಾರೇ ಛತ್ತಂ ಧಾರೇತು’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ೨೭೦) ಏವಮಾದೀಸು ಬಾಹಿರೇ ಉಪಚಾರೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ಬಾಹಿರೋ ಉಪಚಾರೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ, ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನತೋ ವಾ ಏಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ. ‘‘ಅಜ್ಝಾರಾಮೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಆರಾಮಸ್ಸ ಅನ್ತೋಆರಾಮೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ. ಅಜ್ಝಾವಸಥೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಸಥಸ್ಸ ಅನ್ತೋಆವಸಥೋ, ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾಚಿ. ೫೦೬) ಪನ ಉಪಚಾರಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಉಪಚಾರೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ಅಬ್ಭನ್ತರೋ ಉಪಚಾರೋ ಚ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ, ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋ ‘‘ಅಜ್ಝಾರಾಮೋ, ಅಜ್ಝಾವಸಥೋ’’ತಿ ವಾ ನ ವುಚ್ಚತಿ, ಅನ್ತೋ ಏವ ಆರಾಮೋ, ಆವಸಥೋತಿ ವಾ. ತೇಸು ಬಾಹಿರಬ್ಭನ್ತರಭೇದಭಿನ್ನೇಸು ದ್ವೀಸು ಉಪಚಾರೇಸು ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಧಿಕಾರೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ಏತ್ಥ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮ ಅಬ್ಭನ್ತರೂಪಚಾರೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಬಾಹಿರೋ. ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಅರಞ್ಞಸಞ್ಞಿತತಾಯ ತಸ್ಸ ಬಾಹಿರಸ್ಸ, ತಸ್ಸಾ ಗಾಮನ್ತರಾಪತ್ತಿಯಾ ಠಾನಭೂತತ್ತಾ ಚ ಅಬ್ಭನ್ತರಉಪಚಾರಸ್ಸಾತಿ ಇದಮೇತ್ಥ ಕಾರಣದ್ವಯಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಇಧ ಅದಿನ್ನಾದಾನಪಾರಾಜಿಕವಿಭಙ್ಗೇಯೇವ ಪಠಮೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ಬಾಹಿರೋ, ದುತಿಯೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಠಮೇನ ಚ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ದುತಿಯಲೇಡ್ಡುಪಾತಸಙ್ಖಾತೋ ಬಾಹಿರೋ ಉಪಚಾರೋ, ದುತಿಯೇನ ಚ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪತೋ ಬಾಹಿರಸಙ್ಖಾತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೋ ಉಪಚಾರೋ ಲೇಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಉಪಚಾರಾ ಇಧ ಭಗವತಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತೇನ ದೇಸನಾಲೀಲಾಯ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಸುಟ್ಠು ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಸಮ್ಮನ್ತಯಿತ್ವಾ ಯಥಾನುರೂಪಂ ತತ್ಥ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಇತರಥಾ –

ಅಸಮ್ಬುಧಂ ಬುದ್ಧಮಹಾನುಭಾವಂ;

ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರನಯತ್ತತಞ್ಚ;

ಯೋ ವಣ್ಣಯೇ ನಂ ವಿನಯಂ ಅವಿಞ್ಞೂ;

ಸೋ ದುದ್ದಸೋ ಸಾಸನನಾಸಹೇತು.

ಪಾಳಿಂ ತದತ್ಥಞ್ಚ ಅಸಮ್ಬುಧಞ್ಹಿ;

ನಾಸೇತಿ ಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯಞ್ಚ;

ಅನಿಚ್ಛಯಂ ನಿಚ್ಛಯತೋ ಪರೇಹಿ;

ಗಾಮೋತಿ ತೇಯೇವ ಪುರಕ್ಖತೋ ಸೋ.

ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಮಹಾಜನೇನ;

ಪುರಕ್ಖತೋ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿ ಭಿಕ್ಖು;

ಅಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಿಮತಿಂ ಅಕತ್ವಾ;

ಆಚರಿಯಲೀಲಂ ಪುರತೋ ಕರೋತಿ.

ತತ್ಥ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ, ಗಾಮಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಚಾರೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇನ್ದಖೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ವತ್ವಾ ಪುನ ಗಾಮಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪಚಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಗಾಮನ್ತರಅಅಪ್ಪವಾಸಸಮ್ಮುತಿಆದೀಸು ಪರಿಕ್ಖೇಪಾರಹಟ್ಠಾನಮೇವ ಗಾಮೂಪಚಾರನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ.

ಅತ್ಥತೋ ಏಕನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಖಾಸದ್ದಂ ಸಙ್ಖಾತಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಯತಿ. ‘‘ಆದಿಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಅವಹಾರಾನಂ ಸಾಧಾರಣಪದಂ. ಠಾನಾಚಾವನವಸೇನ ಚ ಖೀಲಾದೀನಿ ಸಙ್ಕಾಮೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಠಾನಾಚಾವನೇ ಯಥಾ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಾದಿಂ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾವ ಆಪತ್ತಿ, ತಥಾ ಇಹಾಪೀತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ.

‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಾಸಯತ್ತಾ ‘‘ಏಕೇನಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಆಣತ್ತಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ, ಸಂವಿಧಾವಹಾರೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಅವಹಾರೋ ಪರಿಹಾಯಿತಬ್ಬೋ.

ಓಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪೇ ಠಾನಾಚಾವನಾಯ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಓಕಾಸಪರಿಕಪ್ಪಿತತ್ತಾ ರಕ್ಖತಿ. ಓಕಾಸಾತಿಕ್ಕಮೋವ ಪಮಾಣಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಇದಾನಿ ಸುದ್ಧಚಿತ್ತೇನ ಗಹಿತೇಪಿ ಹೋತಿ ಏವಾತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ. ಏತ್ಥ ಪನ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಉದ್ಧಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಠಾನಾಚಾವನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉದ್ಧತಮತ್ತೇ ಅವಹಾರೋ ಸಕಲಸ್ಸ ಪಯೋಗಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾ, ನ ಅತ್ಥಸಾಧಕವಸೇನ. ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ರಕ್ಖತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಪಾತನೇ ನ ರಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ಪಥಬ್ಯಾರಾಜಪದೇಸರಾಜಾದಯೋ ಬಹೂ, ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ ‘ರಾಜಾನೋ’ತಿ ಬಹುವಚನಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಬಹುವಚನಂ ಕತಂ, ಇದಂ ಪನ ಏಕಂ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ರಾಜಾನೋತಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ವುತ್ತಂ, ಇದಂ ಪನ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಮೇವಾತಿ.

ಪುಬ್ಬಪ್ಪಯೋಗೇತಿ ಏತ್ಥ ಗಮನಕಾಲೇ ಮಗ್ಗಸೋಧನಾಧಿಕರಣೇ ಅಪಾಚಿತ್ತಿಯಖೇತ್ತೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಲತಾಚ್ಛೇದನಾದೀಸು ಪಾಚಿತ್ತಿಯಮೇವ. ಗನ್ತ್ವಾ ಪನ ಕುಮ್ಭಿಮತ್ಥಕೇ ಜಾತಲತಾದಿಚ್ಛೇದನೇ ಸಹಪಯೋಗತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟಂ. ‘‘ಏಕಭಣ್ಡೇ ಏವಂ ಭಾರಿಯಮಿದಂ, ‘ತ್ವಮ್ಪಿ ಏಕಪಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹ, ಅಹಮ್ಪಿ ಏಕಪಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹಾಮೀ’ತಿ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಉಭಯೇಸಂ ಪಯೋಗೇನ ಠಾನಾಚಾವನೇ ಕತೇ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ ವಾ ಆಣತ್ತಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತಿ, ಆಣತ್ತಿಕಂ ವಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೇನ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವಿನಯಗಣ್ಠಿಪದೇ ಲಿಖಿತಂ. ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಪನೇತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಲಿಖಿತೋ.

ಕಾಯವಾಚಾಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಯಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಿಯಾ;

ತತ್ರ ವಾಚಙ್ಗಂ ಚಿತ್ತಂವ, ಕಮ್ಮಂ ನಸ್ಸಾ ವಿಧೀಯತಿ.

ಕಿರಿಯಾಕಿರಿಯಾದಿಕಂ ಯಞ್ಚೇ, ಯಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮತ್ತಯಂ ಭವೇ;

ನ ಯುತ್ತಂ ತಂ ವಿರುದ್ಧತ್ತಾ, ಕಮ್ಮಮೇಕಂವ ಯುಜ್ಜತೀತಿ. (ವಜಿರ. ಟೀ. ಪಾರಾಜಿಕ ೧೩೧ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ);

ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ಯಥಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಜಾನನಮೇವ ‘‘ಇದಂ ರೂಪಂ, ಅಯಂ ವೇದನಾ’’ತಿ, ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಪನ ಧಮ್ಮಸಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ‘‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ, ಏವಮಿಧ ಸದ್ಧಿಂ ಚೇತೇತ್ವಾ ಏಕತ್ತೇನಾಪಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾಭಾವಾ ‘‘ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಸುಖುಮಅತ್ತಭಾವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಲಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ಏತ್ಥ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತೋ ವಿಯೋಜೇತಿ. ತತ್ಥ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವೋರೋಪೇತುಂ, ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಸಕ್ಕಾ. ಕಥಂ? ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಉಪಕ್ಕಮೇ ಕತೇ ಲದ್ಧೂಪಕ್ಕಮಂ ಜೀವಿತದಸಕಂ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಂ ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ಪರಿಹೀನವೇಗಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಯಥಾ ದ್ವೇ ತಯೋ ಜವನವಾರೇ ಜವಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಞ್ಚ ತದನುರೂಪಂ ಕತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ತತೋ ಸನ್ತತಿಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಅದ್ಧಾಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ಅಪತ್ವಾ ಅನ್ತರಾವ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಏವಂ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವೋರೋಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ. ತಸ್ಮಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಯೋಜೇತಿ.

‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸಾ’’ತಿ ವೋಹಾರವಸೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಆವಿಭಾವತ್ಥಂ ‘‘ಪಾಣೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಹಿತಾಯ ಚೇತನಾಯ ಪಯುಜ್ಜತೀತಿ ಪಯೋಗೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸರೀರೇ ಸತ್ಥಾದೀನಂ ಗಮನಂ ಪಹರಣನ್ತಿ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಹಿತಾಯ ಚೇತನಾಯ ಪರಸರೀರೇ ಸತ್ಥಪಾತನಂ. ದೂರೇ ಠಿತನ್ತಿ ದೂರೇ ವಾ ತಿಟ್ಠತು, ಸಮೀಪೇ ವಾ. ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತೇನ ಪಹಾರೋ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ. ತತ್ಥಾತಿ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಪ್ಪಯೋಗೇ. ಯೋ ಕೋಚಿ ಮರತೂತಿ ಏತ್ಥ ಮಹಾಜನಸಮೂಹೇ ನ ಸಕ್ಕಾ. ಯಸ್ಸೂಪರಿ ಸರೋ ಪತತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಜೀವಿತಮರಣಂ ಕಾತುಂ, ನ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಜೀವಿತಮರಣಂ. ಆಣಾಪನನ್ತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಹಿತಾಯ ಚೇತನಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧನಂ. ತೇನೇವ ‘‘ಸಾವೇತುಕಾಮೋ ನ ಸಾವೇತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೫೪) ವುತ್ತಂ. ಆಣತ್ತಿನಿಯಾಮಕಾತಿ ಆಣತ್ತಿಕಪ್ಪಯೋಗಸಾಧಿಕಾ. ಏತೇಸು ಹಿ ಅವಿರಜ್ಝಿತೇಸು ಏವ ಆಣತ್ತಿಪಯೋಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ.

ರೂಪೂಪಹಾರೋತಿ ಏತ್ಥ –

‘‘ಮಮಾಲಾಭೇನ ಏಸಿತ್ಥೀ, ಮರತೂ’’ತಿ ಸಮೀಪಗೋ;