ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೀ-ಅಭಿನವಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾ

ತಿಲೋಕತಿಲಕಂ ಬುದ್ಧಂ, ವನ್ದೇ ಸುದ್ಧಗುಣಾಕರಂ;

ಕರುಣಾಸೀತಲೀಭೂತ-ಹದಯಂ ಮಹಿತೋದಯಂ.

ತೇನಾಪಿ ಧಮ್ಮರಾಜೇನ, ಲೋಕೇಕಾಚರಿಯೇನ ಯೋ;

ಪೂಜಿತೋ ತಞ್ಚ ಸದ್ಧಮ್ಮಂ, ವನ್ದೇ ಗಮ್ಭೀರಮುತ್ತಮಂ.

ಮುನಿನ್ದಚನ್ದಸದ್ಧಮ್ಮ-ರಂಸೀಹಿ ವಿಮಲೇಹಿ ಯೋ;

ಬೋಧಿತೋಹಂ ಸದಾ ವನ್ದೇ, ತಂ ಸಙ್ಘಂ ಕುಮುದಾಕರಂ.

ವಿನಯೇ ನಯಗಮ್ಭೀರೇ, ಸಬ್ಬಥಾ ಪಾರದಸ್ಸಿನಾ;

ವಾದಿನಾ ದುತ್ತರಾಗಾಧ-ಸಬ್ಬಸತ್ಥಮಹಣ್ಣವೇ.

ಯಾ ಕತಾ ಬುದ್ಧಘೋಸೇನ, ಥೇರೇನ ಥಿರಚೇತಸಾ;

ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೀ ನಾಮ, ಮಾತಿಕಟ್ಠಕಥಾ ಸುಭಾ.

ಥಿರಾನೇಕಗುಣೋಘೇನ, ಥೇರೇನ ವಿನಯಞ್ಞುನಾ;

ಕಲ್ಯಾಣಾಚಾರಯುತ್ತೇನ, ಧೀಮತಾ ಮುನಿಸೂನುನಾ;

ವಿನಯಟ್ಠಿತಿಕಾಮೇನ, ಸುಮೇಧೇನಾಭಿಯಾಚಿತೋ.

ತಮಹಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಸುವಿಸುದ್ಧಮನಾಕುಲಂ;

ಸಾಧವೋ ತಂ ನಿಸಾಮೇಥ, ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಮಮ ಭಾಸತೋತಿ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಸಬ್ಬಕುಸಲಧಮ್ಮಪ್ಪಮುಖಸ್ಸ ವಿಪುಲೋಳಾರಗುಣವಿಸೇಸಾವಹಸ್ಸ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಂ ಕತ್ತುಕಾಮೋಯಮಾಚರಿಯೋ ಪಠಮಂ ತಾವ ‘‘ಬುದ್ಧಂ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮಕರಣೇನ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಪುನಾತಿ. ವಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸನ್ತಾನನಿಸ್ಸಯಾ ಹಿ ಪಞ್ಞಾ ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನಸಮತ್ಥಾ ಹೋತೀತಿ. ಅಪಿಚ ರತನತ್ತಯಪ್ಪಣಾಮೇನ ವಿಧುತಸಬ್ಬಕಿಬ್ಬಿಸೇ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಭವನ್ತರೂಪಚಿತಾನಿಪಿ ಅನ್ತರಾಯಿಕಕಮ್ಮಾನಿ ಪಚ್ಚಯವೇಕಲ್ಲತೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾಯ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ನಾಲಮನ್ತರಾಯಕರಣಾಯಾತಿಪಿ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ರತನತ್ತಯವನ್ದನಾ.

ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಸದ್ದಸ್ಸ ತಾವ ‘‘ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೨; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೨) ನಿದ್ದೇಸನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಸವಾಸನಾಯ ಅಞ್ಞಾಣನಿದ್ದಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಗಮತೋ, ಬುದ್ಧಿಯಾ ವಾ ವಿಕಸಿತಭಾವತೋ ಬುದ್ಧವಾತಿ ಬುದ್ಧೋ ಜಾಗರಣವಿಕಸನತ್ಥವಸೇನ. ಅಥ ವಾ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನವಬುದ್ಧಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ, ಞೇಯ್ಯವಿಸೇಸಸ್ಸ ಚ ಕಮ್ಮಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ಕಮ್ಮವಚನಿಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವೇನ ಅವಗಮನತ್ಥವಸೇನೇವ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಬುದ್ಧವಾತಿ ಬುದ್ಧೋ ಯಥಾ ‘‘ದಿಕ್ಖಿತೋ ನ ದದಾತೀ’’ತಿ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಾರಮಿತಾಪರಿಭಾವಿತೇನ ಸಯಮ್ಭುಞಾಣೇನ ಸಹವಾಸನಾಯ ವಿಗತವಿದ್ಧಸ್ತನಿರವಸೇಸುಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ ಮಹಾಕರುಣಾಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಾದಿಅಪರಿಮೇಯ್ಯಗುಣಗಣಾಧಾರೋವ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೋ ಬುದ್ಧೋ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಬುದ್ಧೋತಿ ಯೋ ಸೋ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂ ಅನಾಚರಿಯಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಮಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ, ತತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ, ಬಲೇಸು ಚ ವಸೀಭಾವ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೨; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೧),

ತಂ ಬುದ್ಧಂ.

ಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೇ ಅಪಾಯದುಕ್ಖೇ, ಸಂಸಾರದುಕ್ಖೇ ಚ ಅಪತಮಾನೇ ಧಾರೇತೀತಿ, ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಕಕಿಲೇಸವಿದ್ಧಂಸನಞ್ಚೇತ್ಥ ಧಾರಣಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ತದತ್ಥಸಿದ್ಧಿಹೇತುತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಮೇವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಧಾರೇತಿ. ಅರಿಯಫಲಞ್ಚ ಪನ ತಂಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಕಿಲೇಸಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನೇನ ತದನುಕೂಲತಾಯ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಚ ತದಧಿಗಮಹೇತುತಾಯಾತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾಯತೋ ಧಾರೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಧಮ್ಮಂ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ. ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಬುದ್ಧಂ, ಇಮಞ್ಚ ಧಮ್ಮಂ ವನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಬುದ್ಧರತನೇನ ಸಹ ವನ್ದನಕಿರಿಯಾಯ ಧಮ್ಮರತನಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ.

ನ ಕೇವಲಂ ಇದಂ ದ್ವಯಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಘಞ್ಚಾ’’ತಿ. ಅರಿಯೇನ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತೋ ಘಟಿತೋತಿ ಸಙ್ಘೋ, ಅಟ್ಠಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಮೂಹೋ. ತೇಹಿ ತೇಹಿ ವಾ ಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಕಿಲೇಸದರಥಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನವಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಘಾತಿತತ್ತಾ ಸಙ್ಘೋ, ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಸಙ್ಘಸ್ಸಾಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಠಿತತ್ತಾ ಪುರಿಮಚೇತನಾಯ ವಿಯ ದಾನೇ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸೋಪಿ ಹಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅರಿಯೇನ ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಸಂಹತೋ, ನಿಯ್ಯಾನಿಕಪಕ್ಖಿಯೇನ ಪನ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕೇನ ಸಂಹತತ್ತಾ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪಣಿಪಾತಾರಹೋ ಸಙ್ಘೋಯೇವಾತಿ, ತಂ ಸಙ್ಘಂ. ಚ-ಸದ್ದಸ್ಸತ್ಥೋ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಿಂವಿಸಿಟ್ಠಂ ಬುದ್ಧಂ, ಧಮ್ಮಂ, ಸಙ್ಘಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ವನ್ದನಾಮಾನಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಭಾಜನ’’ನ್ತಿ. ಇದಞ್ಚ ವಿಸೇಸನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ವನ್ದನಾಮಾನಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಭಾಜನಂ. ಬುದ್ಧಂ…ಪೇ… ವನ್ದನಾಮಾನಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಭಾಜನಂ ಸಙ್ಘಞ್ಚಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಅರಹತಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸೇಟ್ಠಭಾವೇನ ಕರಿಯಮಾನೋ ಪಣಾಮೋ ವನ್ದನಾ, ಸಮ್ಮಾನೋ ಮಾನೋ, ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ಉಪಹಾರೋ ಪೂಜಾ, ಅಭಿಸಙ್ಖತಪಚ್ಚಯದಾನಂ ಸಕ್ಕಾರೋ, ವನ್ದನಾ ಚ ಮಾನೋ ಚ ಪೂಜಾ ಚ ಸಕ್ಕಾರೋ ಚ ವನ್ದನಾಮಾನಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಾ, ತೇಸಂ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಕರಣೇನ ಭಾಜನತ್ತಾ ಆಧಾರತ್ತಾ ವನ್ದನಾಮಾನಪೂಜಾಸಕ್ಕಾರಭಾಜನಂ. ಇಮಿನಾ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಅರಹತಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಅಸಮಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತನ್ದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ತಕ್ಕತಸ್ಸ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಸ್ಸ ಸಸನ್ತಾನಪವನಾದಿವಸೇನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾಯ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯ ನಿಪ್ಫಾದನಸಮತ್ಥಭಾವದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ವಿಪ್ಪಸನ್ನೇನ ಚೇತಸಾ ವನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅರಹತಾದಿಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಗುಣವಿಸೇಸಾನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ವಿವಿಧೇನ, ವಿಸೇಸೇನ ವಾ ಪಸನ್ನೇನ ಮನಸಾ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಕರಣಭೂತಾಹಿ ಅಭಿವನ್ದಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೀಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ನಮಸ್ಸಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಿವಿಧಾ ಚಾಯಂ ವನ್ದನಾ ಕಾಯವಚೀಮನೋವನ್ದನಾನಂ ವಸೇನ. ತತ್ಥ ಬುದ್ಧಾದಿಗುಣಾರಮ್ಮಣಾ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞತರಚೇತನಾ ಕಾಯವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕಾಯವಚೀವನ್ದನಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಉಭಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಪನ ಅಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಮನೋವನ್ದನಾತಿ. ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ‘‘ವಣ್ಣನಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಏವಂ ರತನತ್ತಯಸ್ಸ ಪಣಾಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ತನೋ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಞ್ಚ ಪಣಾಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಥೇರವಂಸಪ್ಪದೀಪಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕತಞ್ಜಲೀ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ ನಮೋ ಕತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕತೋ ಅಞ್ಜಲಿ ಕರಪುಟೋ ಏತೇನಾತಿ ಕತಞ್ಜಲೀ. ಛನ್ದಾನುರಕ್ಖಣತ್ಥಞ್ಹೇತ್ಥ ದೀಘೋ, ಕತಞ್ಜಲೀ ಹುತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಾ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಕಾರಾ ತಮ್ಬಪಣ್ಣಿಯಾ ಮಹಾಥೇರಾ, ತೇ ಏವ ಪರಿಸ್ಸಯಸಹನತೋ, ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಕಿಲೇಸಹನನತೋ, ಪರವಾದಿಮಿಗೇಹಿ ಅಪಧಂಸನೀಯತೋ ಚ ಸೀಹಸದಿಸತ್ತಾ ಸೀಹಾತಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾ, ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾನಂ. ಕೀದಿಸಾ ತೇ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾ, ಯೇಸಂ ತಯಾ ನಮೋ ಕರೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಥೇರವಂಸಪ್ಪದೀಪಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಥೇರವಂಸಪ್ಪದೀಪಾನನ್ತಿ ಥಿರೇಹಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾತಿ ಥೇರಾ, ಮಹಾಕಸ್ಸಪಾದಯೋ, ತೇಸಂ ವಂಸೋ ಅನ್ವಯೋತಿ ಥೇರವಂಸೋ. ಏತೇನ ಭಿನ್ನಲದ್ಧಿಕಾನಂ ಸತ್ತರಸಭೇದಾನಂ ಮಹಾಸಙ್ಘಿಕಾದೀನಂ ವಂಸಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಥೇರವಂಸಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಹುತ್ವಾ ಪನ ಆಗಮಾಧಿಗಮಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೇನ ತಸ್ಸ ಥೇರವಂಸಸ್ಸ ದೀಪನತೋ ಥೇರವಂಸಪ್ಪದೀಪಾ, ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯಸೀಹಾ, ತೇಸಂ ಥೇರವಂಸಪ್ಪದೀಪಾನಂ. ಅಸಂಹೀರತ್ತಾ ಥಿರಾನಂ. ವಿನಯಕ್ಕಮೇತಿ ಆರಮ್ಭಾನುರೂಪವಚನಮೇತಂ, ತೇ ಪನ ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಥಿರಾ ಏವ.

ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಮ್ಪಿ ಪಣಾಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಭಿಧಾನಾನಿಸಂಸಂ, ದೇಸಕಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಾಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮಹೇಸಿನಾ ಯಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಮಹೇಸಿನಾತಿ ಮಹನ್ತೇ ಸೀಲಾದಿಕೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧೇ ಏಸೀ ಗವೇಸೀತಿ ಮಹೇಸಿ. ಮಹನ್ತೇಹಿ ಏಸಿತೋತಿ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಸೇಖಾಸೇಖಇಸೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ಮಹನ್ತೋ ಇಸೀತಿ ವಾ ಮಹೇಸಿ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತೇನ ಮಹೇಸಿನಾ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಸತ್ತಾಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಸಂವರಭೂತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ, ತದ್ದೀಪನತೋ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಸುತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಗನ್ಥಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ವಾ. ಕಿಮ್ಭೂತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಪಮುಖೇ ಸಾಧೂತಿ ಪಮೋಕ್ಖಂ, ಪಮೋಕ್ಖಮೇವ ಪಾಮೋಕ್ಖಂ, ವಜ್ಜಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಅನವಜ್ಜಾನಂ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪರಿತ್ತಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆದಿ ಪತಿಟ್ಠಾಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪಞ್ಞೋ, ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩, ೧೯೨; ಪೇಟಕೋ. ೨೨; ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೯) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಮುಖಮಿವಾತಿ ಮುಖಂ, ದ್ವಾರಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜಲೇಯ್ಯಪೇಯ್ಯವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಆಹಾರೋ ಮುಖೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಫರತಿ, ಏವಂ ಯೋಗಿನೋಪಿ ಚಾತುಭೂಮಕಕುಸಲಂ ಸೀಲಮುಖೇನ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮುಖಮಿವಾತಿ ಮುಖ’’ನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಮುಖಂ ದ್ವಾರಂ ಮೋಕ್ಖಪ್ಪವೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ –

‘‘ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರತ್ಥಾನಿ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಕುಸಲಾನಿ ಸೀಲಾನೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೧.೧).

ತಥಾ –

‘‘ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ಪಾಮೋಜ್ಜತ್ಥಾಯ, ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಪೀತತ್ಥಾಯ, ಪೀತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ಥಾಯ, ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಸುಖತ್ಥಾಯ, ಸುಖಂ ಸಮಾಧತ್ಥಾಯ, ಸಮಾಧಿ ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ, ಯಥಾಭೂತಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಿಬ್ಬಿದತ್ಥಾಯ, ನಿಬ್ಬಿದಾ ವಿರಾಗತ್ಥಾಯ, ವಿರಾಗೋ ವಿಮುತ್ತತ್ಥಾಯ, ವಿಮುತ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ, ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಂ ಅನುಪಾದಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ (ಪರಿ. ೩೬೬) ಚ.

ಏವಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಿಧಾನಾದಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೂರತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತುತ್ಥಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸೂರತೇನಾತಿ ಸೋಭನೇ ರತೋತಿ ಸೂರತೋ ಉ-ಕಾರಸ್ಸ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ, ತೇನ ಸೂರತೇನ, ಸೋಭನೇ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಕಮ್ಮೇ ರತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ವಿನೀತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನಿವಾತೇನಾತಿ ನೀಚವುತ್ತಿನಾ. ಸುಚಿಸಲ್ಲೇಖವುತ್ತಿನಾತಿ ಸುಚಿಭೂತಾ ಕಿಲೇಸಸಲ್ಲಿಖನಸಮತ್ಥಾ ವುತ್ತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸುಚಿಸಲ್ಲೇಖವುತ್ತಿ, ತೇನ ಸುಚಿಸಲ್ಲೇಖವುತ್ತಿನಾ, ಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛವುತ್ತಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿನಯಾಚಾರಯುತ್ತೇನಾತಿ ವಾರಿತ್ತಚಾರಿತ್ತಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೇನ. ಅಥ ವಾ ವಿನಯೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದಿಭೇದೋ ಸಂವರವಿನಯೋ. ಆಚಾರೋತಿ ಆಚಾರಗೋಚರನಿದ್ದೇಸೇ ಆಗತಸಮಣಸಾರುಪ್ಪಾಚಾರೋ. ಸೋಣತ್ಥೇರೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸೋಣೋತಿ ತಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಥಿರೇಹಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಥೇರೋ. ಯಾಚಿತೋತಿ ಅಭಿಯಾಚಿತೋ. ಥೇರೋ ಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತಾಯ ದುರವಗಾಹತಂ, ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಚ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಸಾಮತ್ಥಿಯಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ತಯಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಸುಚಿರಟ್ಠಿತಿಕತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಾನಿಸಂಸಗಾರವೇನ ಯಾಚನಂ ಅಕಾಸಿ. ತದಸ್ಸ ಯಾಚನಂ ಅತ್ತನೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ನಿದಾನಭೂತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾಚಿತೋ’’ತಿ ಆಹ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸೂರತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾಸ್ಸ ಸೋರಚ್ಚಂ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ನಿವಾತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನೀಚಮನತಾ ನಿವಾತವುತ್ತಿತಾ, ಯಾಯ ನಿವಾತವುತ್ತಿತಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿಹತಮಾನೋ, ನಿಹತದಪ್ಪೋ, ಪಾದಪುಞ್ಛನಚೋಳಕಸಮೋ, ಭಿನ್ನವಿಸಾಣೂಸಭಸಮೋ, ಉದ್ಧಟದಾಠಸಪ್ಪಸಮೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ಸಣ್ಹೋ ಸಖಿಲೋ ಸುಖಸಮ್ಭಾಸೋ ಹೋತಿ. ‘‘ಸುಚಿಸಲ್ಲೇಖವುತ್ತಿನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಪಚ್ಚಯಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ. ‘‘ವಿನಯಾಚಾರಯುತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸೀಲಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಮನೇಕಗುಣೇಹಿ ತಸ್ಸ ಅಭಿತ್ಥವನಂ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಅಜ್ಝೇಸನಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಬಾಹಿತುನ್ತಿ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಸ್ಸಾಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ ಪವತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಕಿಞ್ಚ – ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅಜ್ಝೇಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಕರಿಯಮಾನಾ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝೇಸನಾಧಿಪಚ್ಚೇನ, ಮಮಞ್ಚ ಉಸ್ಸಾಹಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ನ ಚಿರೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಸ್ಸವನೇ ಸೋತುಜನಸ್ಸಾದರಂ ಜನೇತುಂ ತಪ್ಪಯೋಜನಕರಣಪ್ಪಕಾರನಿಸ್ಸಯಾಭಿಧಾನಾದಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾದ್ವಯಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಯಂ ಮಹೇಸಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಕಾಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ. ಸಞ್ಜಾತಕಙ್ಖಾನನ್ತಿ ಪದಪದತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯವಸೇನ ಸಞ್ಜಾತಕಙ್ಖಾನಂ, ಸಮುಪ್ಪನ್ನಸಂಸಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಙ್ಖಾವಿತರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸಂಸಯಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಾಯ. ತಸ್ಸಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ. ವಣ್ಣೀಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಕಥೀಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಣ್ಣನಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾ, ತಂ ವಣ್ಣನಂ. ಇಮಸ್ಸ ಚ ‘‘ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಿಂಭೂತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣವಿನಿಚ್ಛಯ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಪರಿಪುಣ್ಣವಿನಿಚ್ಛಯನ್ತಿ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರಪದಭಾಜನಾದಿವಸೇನ ಅಸಾಧಾರಣವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಚ ನಿದಾನಾದಿವಸೇನ ಸತ್ತರಸಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಚ ಸಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾಪದಸಾಧಾರಣವಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಪಕಾಸನತೋ ಸಮ್ಪುಣ್ಣವಿನಿಚ್ಛಯಂ.

ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನನ್ತಿ ಮಹಾಮೇಘವನುಯ್ಯಾನಭೂಮಿಭಾಗೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ವಿಹಾರೋ ಮಹಾವಿಹಾರೋ, ಯೋ ಸತ್ಥುನೋ ಮಹಾಬೋಧಿನಾ ವಿಭೂಸಿತೋ, ತತ್ಥ ವಸನ್ತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸಿನೋ, ತೇಸಂ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ. ವಾಚನಾಮಗ್ಗನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಕಥಾಮಗ್ಗನಿಸ್ಸಿತಂ, ಅಟ್ಠಕಥಾನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ಸೀಹಳಟ್ಠಕಥಾನಯಂ ಇಧ ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪವತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮಿ. ನಾಮೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣನಾಮೇನ. ಕಙ್ಖಾವಿತರನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣೀ, ತಂ ಕಙ್ಖಾವಿತರಣಿಂ. ಸುಭನ್ತಿ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಸುನ್ದರಂ, ಸದ್ದಲಕ್ಖಣಸುಭತೋ, ವಿನಿಚ್ಛಯಸುಭತೋ, ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸುಭತೋ ಚ ಸುಭಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಕಙ್ಖಾವಿತರಣತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪುರಿಪುಣ್ಣವಿನಿಚ್ಛಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಪ್ಪಕಾರಂ, ‘‘ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ವಾಚನಾಮಗ್ಗನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ನಿಸ್ಸಯವಿಸುದ್ಧಿಂ ನಿಕಾಯನ್ತರಲದ್ಧಿಸಙ್ಕರದೋಸವಿವಜ್ಜನತೋ, ‘‘ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ವತ್ತಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ

ಏವಂ ರತನತ್ತಯಪಣಾಮಾದಿಸಹಿತಂ ಸಞ್ಞಾದಿಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ವಣ್ಣನಂ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ತಾವ ವಚನತ್ಥತೋ, ಸರೂಪಭೇದತೋ, ಗನ್ಥಭೇದತೋ, ಉದ್ದೇಸವಿಭಾಗತೋ, ಉದ್ದೇಸಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಚ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ತದುದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನಾಯಂ ವಣ್ಣನಾ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಥಾಪದೇ. ಪಅತಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಪಕಾರತೋ ಅತಿವಿಯ ಸೀಲೇಸು ಮುಖಭೂತಂ. ಅತಿಪಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ತಮೇವ ಪದಂ ಉಪಸಗ್ಗಬ್ಯತ್ತಯೇನ ವದತಿ. ಅಥ ವಾ ಪ ಅತಿ ಮೋಕ್ಖನ್ತಿ ಪದಚ್ಛೇದೋ, ತಸ್ಸ ಉಪಸಗ್ಗಬ್ಯತ್ತಯೇನತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಅತಿಪಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಪಭೇದತೋ ಪದವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಸದ್ದತ್ಥತೋ ವದತಿ ‘‘ಅತಿಸೇಟ್ಠಂ ಅತಿಉತ್ತಮನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸೀಲಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ಮೂಲಭಾವತೋ ಸೇಟ್ಠಂ, ಗನ್ಥಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪನ ಸೇಟ್ಠಗುಣಸಹಚರಣತೋ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತೀತಿ ಏವಂ. ಇಮಿನಾ ಯಥಾವುತ್ತವಚನತ್ಥಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ, ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫; ೩.೯೦) ವಿಯ. ಇಮಿನಾತಿ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಅನನ್ತರನಿದಸ್ಸಿತಸ್ಸ, ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಚ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವೀಥಿಯಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಸ್ಸ ವಚನತೋ. ಅಥ ವಾ ಇಮಿನಾತಿ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವಕರಣವಚನಂ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖೀಕರಣತೋ. ವಚನತ್ಥೇನಾತಿ ‘‘ಅತಿಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ಸದ್ದತ್ಥೇನ. ಏಕವಿಧಮ್ಪೀತಿ ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಮ್ಪಿ. ಸೀಲಗನ್ಥಭೇದತೋ ದುವಿಧಂ ಹೋತೀತಿ ಪುನ ಸೀಲಗನ್ಥಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಭೇದೇನ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ, ಸೀಲಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಗನ್ಥಪಾತಿಮೋಕ್ಖಞ್ಚಾತಿ ದುವಿಧಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ತದುಭಯಸ್ಸಾಪಿ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಾತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಪಾತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತಿ ಮೋಚೇತಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖೇಹೀತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಸಂವರಣಂ ಸಂವರೋ, ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಮೇವ ಸಂವರೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಸಂವುತೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ. ವಿಹರತೀತಿ ವತ್ತತಿ.

ಆದಿಮೇತನ್ತಿ ಏತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ ಪುಬ್ಬುಪ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥೇನ ಆದಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತ್ವಂ, ಉತ್ತಿಯ, ಆದಿಮೇವ ವಿಸೋಧೇಹಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು. ಕೋ ಚಾದಿ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ? ಸೀಲಞ್ಚ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ, ದಿಟ್ಠಿ ಚ ಉಜುಕಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೮೨).

ಯಥಾ ಹಿ ನಗರವಡ್ಢಕೀ ನಗರಂ ಮಾಪೇತುಕಾಮೋ ಪಠಮಂ ನಗರಟ್ಠಾನಂ ಸೋಧೇತಿ, ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ವೀಥಿಚತುಕ್ಕಸಿಙ್ಘಾಟಕಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ನಗರಂ ಮಾಪೇತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಪನ ರಜಕೋ ಪಠಮಂ ತೀಹಿ ಖಾರೇಹಿ ವತ್ಥಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಪರಿಸುದ್ಧೇ ವತ್ಥೇ ಯದಿಚ್ಛಕಂ ರಙ್ಗಜಾತಂ ಉಪನೇತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಪನ ಛೇಕೋ ಚಿತ್ತಕಾರೋ ರೂಪಂ ಲಿಖಿತುಕಾಮೋ ಆದಿತೋವ ಭಿತ್ತಿಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ, ಏವಮೇವ ಯೋಗಾವಚರೋ ಆದಿತೋವ ಸೀಲಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೀಲಂ ‘‘ಆದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಮುಖಮೇತ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತತ್ಥಾನೇವ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಚ ಸಂವರೋ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಂ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೦; ಧ. ಪ. ೧೮೫) ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಸೀಲನ್ತಿ ಚಾರಿತ್ತವಾರಿತ್ತವಸೇನ ದುವಿಧಂ ವಿನಯಪಿಟಕಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸೀಲಂ, ಧಮ್ಮತೋ ಪನ ಸೀಲಂ ನಾಮ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀಹಿ ವಾ ವಿರಮನ್ತಸ್ಸ, ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ವಾ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ಚೇತನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ‘‘ಕಿಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಚೇತನಾ ಸೀಲಂ ಚೇತಸಿಕಂ ಸೀಲಂ ಸಂವರೋ ಸೀಲಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೩೯) ‘‘ಉಭಯಾನಿ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾನೀ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುಭಿಕ್ಖುನೀಪಾತಿಮೋಕ್ಖವಸೇನ ಉಭಯಾನಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾನಿ, ದ್ವೇ ಮಾತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಿಕ್ಖುನೋವಾದಕಸ್ಸ. ವಿತ್ಥಾರೇನಾತಿ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ. ಸ್ವಾಗತಾನೀತಿ ಸುಟ್ಠು ಆಗತಾನಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಂ (ಮಹಾವ. ೧೩೪) ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಸೀಲಗನ್ಥಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇಸು. ಯೋತಿ ಅನಿಯಮನಿದ್ದೇಸೋ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ. ನನ್ತಿ ವಿನಯಪರಿಯಾಪನ್ನಸೀಲಂ. ರಕ್ಖತೀತಿ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅವಿಕೋಪೇನ್ತೋ ಪಾಲೇತಿ. ತಂ ‘‘ಪಾತೀ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸೀಲೇ ಠಿತಂ. ಮೋಚೇತೀತಿ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಭಾವತೋ ಮೋಕ್ಖೇತಿ. ಅಪಾಯೇ ಜಾತಂ ಆಪಾಯಿಕಂ, ದುಕ್ಖಂ, ತಂ ಆದಿ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಆಪಾಯಿಕಾದೀನಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ತದಞ್ಞಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅತ್ತಾನುವಾದಾದೀಹೀತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುವಾದೋ ಅತ್ತಾನುವಾದೋ, ಸೋ ಆದಿ ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಅತ್ತಾನುವಾದಾದೀನಿ, ತೇಹಿ ಅತ್ತಾನುವಾದಾದೀಹಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪರಾನುವಾದದಣ್ಡದುಗ್ಗತಿಭಯಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಜೋತಕತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸ ಸೀಲಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ದೀಪನತ್ತಾ. ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ವುತ್ತೋ ವಚನತ್ಥೋತಿ ‘‘ಅತಿಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತೋ ವಚನತ್ಥೋ. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣೋ ಹೋತಿ ಸೀಲಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ಮೂಲಭಾವತೋ ಸೇಟ್ಠಂ, ಗನ್ಥಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಸೇಟ್ಠಗುಣಸಹಚರಣತೋ ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ.

ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಸೀಲಪಾತಿಮೋಕ್ಖಗನ್ಥಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇಸು. ‘‘ಅಯಂ ವಣ್ಣನಾ’’ತಿ ವಕ್ಖಮಾನವಣ್ಣನಮಾಹ. ಗನ್ಥಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ತಾವ ಯುಜ್ಜತು, ಕಥಂ ಸೀಲಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗನ್ಥೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಹೀತಿ ಕಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಗನ್ಥಸ್ಸ. ಅತ್ಥೋತಿ ಸೀಲಂ. ವಣ್ಣಿತೋವ ಹೋತೀತಿ ಗನ್ಥವಣ್ಣನಾಮುಖೇನ ಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ವಣ್ಣನತೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಸ್ಮಾ ಗನ್ಥೇ ವಣ್ಣಿತೇ ತದವಿನಾಭಾವತೋ ತಸ್ಸತ್ಥೋ ವಣ್ಣಿತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೀಲಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸ್ಸಪಿ ಯುಜ್ಜತೀತಿ.

ಏವಂ ಸರೂಪಭೇದತೋ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಗನ್ಥಭೇದತೋ ವವತ್ಥಪೇತುಂ ‘‘ತಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಭಿಕ್ಖುಪಾತಿಮೋಕ್ಖಭಿಕ್ಖುನೀಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇಸು ದ್ವೀಸು. ಉದ್ದೇಸಾ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ಯೇಹಿ ವಕ್ಖಮಾನವಚನಪ್ಪಬನ್ಧೇಹಿ, ತೇ ಉದ್ದೇಸಪರಿಚ್ಛೇದಾ, ತೇಹಿ. ವವತ್ಥಿತನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಠಿತಂ.

ಏವಂ ಗನ್ಥಭೇದತೋ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಉದ್ದೇಸವಿಭಾಗತೋ ವವತ್ಥಪೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಉದ್ದಿಸೀಯತಿ ಸರೂಪೇನ ಕಥೀಯತಿ ಏತ್ಥ, ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಉದ್ದೇಸೋ, ನಿದಾನಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸೋತಿ ನಿದಾನುದ್ದೇಸೋ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ವಿತ್ಥಾರೋವ ಉದ್ದೇಸೋ ವಿತ್ಥಾರುದ್ದೇಸೋ.

ಇದಾನಿ ನಿದಾನುದ್ದೇಸಾದೀನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತತ್ಥ ನಿದಾನುದ್ದೇಸೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಉದ್ದೇಸೇಸು. ನಿದಾನುದ್ದೇಸೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ನಿದಾನುದ್ದೇಸಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ…ಪೇ… ಆವಿಕತಾ ಹಿಸ್ಸ ಫಾಸು ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಧಾಗತನಿದಾನಪಾಳಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಉದ್ದೇಸಕಾಲೇ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ‘‘ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಖೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ನಿದಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪಾಠಸ್ಸ ಯೋಜನಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಸಾವನಾದಿಕಮೇವ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ, ತಂ ಪನ ಅಪರಿಪುಣ್ಣನಿದಾನಪಾಳಿದಸ್ಸನಪುಬ್ಬಕನಿದಾನುದ್ದೇಸಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಖುದ್ದಕಪೇಯ್ಯಾಲವಸೇನ ವಾ ಪಾಕಟತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಅಯೋಜನಂ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಉದ್ದೇಸಕಾಲೇ ಪನ ಯೋಜೇತ್ವಾವ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ತಂ ಪನೇತಂ ಪಾರಾಜಿಕಾದೀನಂ ಅವಸಾನೇ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ನಿದಾನಾವಸಾನೇ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ, ಅಥ ಖೋ ಉದ್ದೇಸಕಾಲೇ ‘ಆವಿಕತಾ ಹಿಸ್ಸ ಫಾಸು ಹೋತೀ’ತಿ ವತ್ವಾ ‘ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಖೋ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ನಿದಾನಂ, ತತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಅವಸೇಸೇ ಸುತೇನ ಸಾವಿತೇತಿ ಅವಸಿಟ್ಠಂ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಾದಿಚತುಕ್ಕಂ ‘‘ಸುತಾ ಖೋ ಪನಾಯಸ್ಮನ್ತೇಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾರಾಜಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ…ಪೇ… ಅವಿವದಮಾನೇಹಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸುತವಸೇನ ಸಾವಿತೇ.

ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಸೇಸಾ ತಯೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಪರಿಚ್ಛೇದಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಾದೀನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ನಿದಾನಸ್ಸ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಾರಾಜಿಕಾದೀನಿ ಓಸಾಪೇತ್ವಾತಿ ನಿದಾನಂ, ಪಾರಾಜಿಕಞ್ಚ, ತದುಭಯಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಞ್ಚ, ತಂತಿಕಂ ಅನಿಯತಞ್ಚಾತಿ ಏವಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪಾರಾಜಿಕಾದೀನಿ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತ್ವಾ. ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಅವಸೇಸೇ ಸುತೇನ ಸಾವಿತೇ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಅವಸೇಸಂ ಸುತೇನ ಸಾವೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಚನತೋತಿ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ –

‘‘ಪಞ್ಚಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಾ ನಿದಾನಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅವಸೇಸಂ ಸುತೇನ ಸಾವೇತಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ಪಠಮೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ. ನಿದಾನಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಪಾರಾಜಿಕಾನಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅವಸೇಸಂ ಸುತೇನ ಸಾವೇತಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ. ೧೫೦) –

ಏವಂ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯಸ್ಮಿಂ ವಿಪ್ಪಕತೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಉದ್ದೇಸೇ ಅಪರಿಯೋಸಿತೇ. ಅನ್ತರಾಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸಸು ಅನ್ತರಾಯೇಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ಅನ್ತರಾಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ದಸ ಅನ್ತರಾಯಾ ನಾಮ – ರಾಜನ್ತರಾಯೋ, ಚೋರನ್ತರಾಯೋ, ಅಗ್ಯನ್ತರಾಯೋ, ಉದಕನ್ತರಾಯೋ, ಮನುಸ್ಸನ್ತರಾಯೋ, ಅಮನುಸ್ಸನ್ತರಾಯೋ, ವಾಳನ್ತರಾಯೋ, ಸರೀಸಪನ್ತರಾಯೋ, ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ, ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತರಾಯೋತಿ. ತತ್ಥ ಸಚೇ ಭಿಕ್ಖೂಸು ‘‘ಉಪೋಸಥಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೫೦) ನಿಸಿನ್ನೇಸು ರಾಜಾ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ರಾಜನ್ತರಾಯೋ. ಚೋರಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಂ ಚೋರನ್ತರಾಯೋ. ದವದಾಹೋ ವಾ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಆವಾಸೇ ವಾ ಅಗ್ಗಿ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಅಯಂ ಅಗ್ಯನ್ತರಾಯೋ. ಮೇಘೋ ವಾ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಓಘೋ ವಾ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಯಂ ಉದಕನ್ತರಾಯೋ. ಬಹೂ ಮನುಸ್ಸಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಂ ಮನುಸ್ಸನ್ತರಾಯೋ. ಭಿಕ್ಖುಂ ಯಕ್ಖೋ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಯಂ ಅಮನುಸ್ಸನ್ತರಾಯೋ. ಬ್ಯಗ್ಘಾದಯೋ ಚಣ್ಡಮಿಗಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಂ ವಾಳನ್ತರಾಯೋ. ಭಿಕ್ಖುಂ ಸಪ್ಪಾದಯೋ ಡಂಸನ್ತಿ, ಅಯಂ ಸರೀಸಪನ್ತರಾಯೋ. ಭಿಕ್ಖು ಗಿಲಾನೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಕಾಲಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ವೇರಿನೋ ವಾ ತಂ ಮಾರೇತುಕಾಮಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಅಯಂ ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ. ಮನುಸ್ಸಾ ಏಕಂ ವಾ ಬಹೂ ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾ ಚಾವೇತುಕಾಮಾ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಅಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತರಾಯೋ. ಇತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನ್ತರಾಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದಸಸು ಅನ್ತರಾಯೇಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ಅನ್ತರಾಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ.

ತೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ವಿಪ್ಪಕತುದ್ದೇಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ. ಅವಸೇಸಂ ಸುತೇನ ಸಾವೇತಬ್ಬಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಉದ್ದೇಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಅವಸೇಸವಚನಸ್ಸ. ಯಥಾಹ ‘‘ನಿದಾನಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾವ. ೧೫೦). ತೇನಾಹ ‘‘ನಿದಾನುದ್ದೇಸೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸುತೇನ ಸಾವೇತಬ್ಬಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಉಪೋಸಥಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋವ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅನಿಯತುದ್ದೇಸೋ ಪರಿಹಾಯತೀತಿ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಅನಿಯತಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ. ತದಭಾವೋ ಚ ‘‘ಇದಮೇವ ಲಕ್ಖಣಂ ತತ್ಥಾಪಿ ಅನುಗತ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸನ್ತಿ ಅವಸೇಸುದ್ದೇಸಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಂ. ಏತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಾವಾತಿ ಪಠಮಂ. ಇದನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ದಸ್ಸೇತಿ, ಇದಂ ಅಕ್ಖರಪದನಿಯಮಿತಗನ್ಥಿತಂ ವಚನಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಥೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಂ ತನ್ತಿ ಆಹ, ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇತಿಆದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಸುಣಾತು ಮೇತಿಆದೀನನ್ತಿ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ ಅಜ್ಜುಪೋಸಥೋ’’ತಿಆದೀನಂ ಭಿಕ್ಖುಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಆಗತಾನಂ ಸುತ್ತಪದಾನಂ. ಅತ್ಥನಿಚ್ಛಯನ್ತಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥಸ್ಸ ಚೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥಸ್ಸ ಚ ನಿಚ್ಛಯನಂ, ವವತ್ಥಾಪನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಾಯ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ತೇಸಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯತ್ಥೋ ಚೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥೋ ಚ ಅನೇಕಧಾ ವವತ್ಥಾಪೀಯತಿ. ಅಥ ವಾ ನಿಚ್ಛಿನ್ನೋತಿ ನಿಚ್ಛಯೋ. ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನೇಸು ಖೀಲಮದ್ದನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದಕಥಾ, ಅತ್ಥೋ ಚ ನಿಚ್ಛಯೋ ಚ ಅತ್ಥನಿಚ್ಛಯೋ, ತಂ ಅತ್ಥನಿಚ್ಛಯಂ, ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅತ್ಥಞ್ಚ ವಿನಿಚ್ಛಯಞ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಪನ್ನಂ ಪತ್ತಂ ಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಂ, ಸೀಲಂ ಸಮ್ಪನ್ನಮೇತೇಸನ್ತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಪನ್ನಾ ಗತಾ ಉಪಾಗತಾತಿ ಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಸೀಲೇನ ಸಮ್ಪನ್ನಾ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಧಿಸೀಲಅಧಿಚಿತ್ತಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಸಿಕ್ಖಾ, ತಂ ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮಾ. ಸುಣನ್ತು ಮೇತಿ ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಭಿಕ್ಖವೋ ಮಮ ಸನ್ತಿಕಾ ನಿಸಾಮೇನ್ತು. ಇಮಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸವನೇ ನಿಯೋಜೇತಿ. ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನಪಟಿಬದ್ಧಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಾಸನಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮಾನಂಯೇವ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಗಹಣಂ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಸಂವಣ್ಣನಾಯ ಅಭಾಜನಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ತೇ ವಿನಯಂ ಸೋತಬ್ಬಂ, ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಞ್ಚ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತಿ.

ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಗಾಥಾಪದೇ, ಏತೇಸಂ ವಾ ಗಾಥಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ’’ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಮನ್ತರೇ. ಸವನೇ ಆಣತ್ತಿವಚನಂ ಸವನಾಣತ್ತಿವಚನಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸವನಾಣತ್ತಿವಚನಂ, ತಥಾಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೇನ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಭಗವತೋ ಆಣತ್ತಿ, ನ ಉದ್ದೇಸಕಸ್ಸಾತಿ ನವಕತರೇನಾಪಿ ಇದಂ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಸಙ್ಘಗಾರವೇನ, ಸಙ್ಘಬಹುಮಾನೇನ ಚ ಸಹಿತತ್ತಾ ಸಗಾರವಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಚನಂ. ಸಙ್ಘೋ ಹಿ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾದಿಗುಣವಿಸೇಸಯುತ್ತತ್ತಾ ಉತ್ತಮಂ ಗಾರವಪ್ಪತಿಸ್ಸವಟ್ಠಾನಂ. ಇದಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಕೇನ ಕತ್ಥ ಕದಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಮೇವ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಂ ಅನುಜಾನನ್ತೇನಾತಿ –

‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತುಂ, ಏವಞ್ಚ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ, ಬ್ಯತ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಪಟಿಬಲೇನ ಸಙ್ಘೋ ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ ‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ’’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೩-೧೩೪) –

ಏವಮಾದಿನಾ ಅನುಜಾನನ್ತೇನ. ರಾಜಗಹೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ತಞ್ಹಿ ಮನ್ಧಾತುಮಹಾಗೋವಿನ್ದಾದೀಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ರಾಜಗಹ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಪನೇತಂ ಬುದ್ಧಕಾಲೇ, ಚಕ್ಕವತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ನಗರಂ ಹೋತಿ, ಸೇಸಕಾಲೇ ಸುಞ್ಞಂ ಹೋತಿ ಯಕ್ಖಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ, ತೇಸಂ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೇನ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ. ಕಿಂ ತೇ ಉಭೋಪಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ, ಯೇನೇವಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಘತ್ಥೇರೋ ವಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಥೇರಾಧಿಕನ್ತಿ ಥೇರಾಧೀನಂ, ಥೇರಾಯತ್ತಂ ಭವಿತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಥೇರಾಧೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಸೋಯೇವತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ಪರಿಸಾಯಂ. ಬ್ಯತ್ತೋತಿ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಪಗುಣಮಾತಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿಬಲೋತಿ ವತ್ತುಂ ಸಮತ್ಥೋ, ಅಭೀತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದಹರಸ್ಸಾಪಿ ಬ್ಯತ್ತಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ ಅನುಞ್ಞಾತೋ, ಅಥ ಖೋ ಏತ್ಥಾಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಸಚೇ ಥೇರಸ್ಸ ಪಞ್ಚ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಾ ನಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ದ್ವೇ ಪನ ಅಕ್ಖಣ್ಡಾ ಸುವಿಸದಾ ವಾಚುಗ್ಗತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಥೇರಾಯತ್ತೋವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೋ. ಸಚೇ ಪನ ಏತ್ತಕಮ್ಪಿ ವಿಸದಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಬ್ಯತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಯತ್ತೋತಿ.

ಇದಾನಿ ‘‘ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಸಙ್ಘಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಘೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಪದೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ ಕಿಞ್ಚಾಪೀತಿ ಅನುಗ್ಗಹತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಸ ಯದಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದಕ್ಖನ್ತಿ ಏತಾಯ ಸತ್ತಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾಹಿ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ವಡ್ಢನ್ತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣಾ, ಪರಲೋಕಂ ಸದ್ದಹಿತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬಂ ದಾನಂ, ತಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹತಿ, ದಕ್ಖಿಣಾಯ ವಾ ಹಿತೋ, ಯಸ್ಮಾ ನಂ ಮಹಪ್ಫಲಕಾರಿತಾಯ ವಿಸೋಧೇತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ, ದಿಟ್ಠಿಸೀಲಸಙ್ಘಾತೇನ ಸಂಹತೋತಿ ಸಙ್ಘೋ, ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಚ ಸೋ ಸಙ್ಘೋ ಚಾತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಸಙ್ಘೋ. ಸಮ್ಮುತಿಯಾ ಚತುವಗ್ಗಾದಿವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಿದ್ಧೋ ಸಙ್ಘೋ ಸಮ್ಮುತಿಸಙ್ಘೋ. ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ‘‘ಅರಿಯಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಾ’’ತಿ ವಾ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನ. ಸೋತಿ ಸಮ್ಮುತಿಸಙ್ಘೋ. ಇಧಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಂ ಉಪೋಸಥಞತ್ತಿಯಂ. ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ಉಪೋಸಥಞತ್ತಿಯಾ ಅವಿಸೇಸತ್ತಾ. ನನು ಚ ಸೋಪಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸೋ ಪನೇಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಕಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ವಿನಯಕಮ್ಮವಸೇನ. ಪಞ್ಚ ವಿಧಾ ಪಕಾರಾ ಅಸ್ಸ ಸಮ್ಮುತಿಸಙ್ಘಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ. ತಥಾ ಹಿ ವಿಧಯುತ್ತಗತಪ್ಪಕಾರಸದ್ದೇ ಸಮಾನತ್ಥೇ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ಚತುನ್ನಂ ವಗ್ಗೋ ಸಮೂಹೋತಿ ಚತುವಗ್ಗೋ, ಚತುಪರಿಮಾಣಯುತ್ತೋ ವಾ ವಗ್ಗೋ ಚತುವಗ್ಗೋ. ಏವಂ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಾದಿ.

ಇದಾನಿ ಯೇಸಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನಾಯಂ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತಿ, ತಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೇ ಸಙ್ಘೇ. ಮಜ್ಝಿಮೇಸು ಜನಪದೇಸು ಉಪಸಮ್ಪದಕಮ್ಮಸ್ಸ ದಸವಗ್ಗಕರಣೀಯತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ…ಪೇ… ಉಪಸಮ್ಪದಞ್ಚಾ’’ತಿ. ‘‘ತಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಿಮತ್ಥಂ ಅತಿರೇಕವೀಸತಿವಗ್ಗೋ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅತಿರೇಕತರೇನಾತಿ ಚತುವಗ್ಗಾದಿಕರಣೀಯಂ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಾದಿನಾ ಅತಿರೇಕತರೇನ, ದಸವಗ್ಗಕರಣೀಯಞ್ಚ ಏಕಾದಸವಗ್ಗಾದಿನಾ ಅತಿರೇಕತರೇನ. ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ. ಇದಮೇವ ಚಾನೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ‘‘ಕಮ್ಮವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಸ್ಸಾನಿಯಮೇ ಕಥಮೇತಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಈದಿಸೀ ಚೋದನಾ ಅನವಕಾಸಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇತಿ ಉಪೋಸಥೇ.

ಉಪೋಸಥಸದ್ದೋ ಪನಾಯಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಸೀಲಉಪವಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿದಿವಸೇಸು ವತ್ತತಿ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಆಯಾಮಾವುಸೋ ಕಪ್ಪಿನ, ಉಪೋಸಥಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೫೦; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೮೫) ತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ ಆಗತೋ, ‘‘ಏವಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಖೋ, ವಿಸಾಖೇ, ಉಪೋಸಥೋ ಉಪವುತ್ಥೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೪೩) ಸೀಲೇ, ‘‘ಸುದ್ಧಸ್ಸ ವೇ ಸದಾ ಫಗ್ಗು, ಸುದ್ಧಸ್ಸುಪೋಸಥೋ ಸದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೭೯) ಉಪವಾಸೇ, ‘‘ಉಪೋಸಥೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೬) ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ, ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತದಹುಪೋಸಥೇ ಸಭಿಕ್ಖುಕಾ ಆವಾಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ. ೧೮೧) ದಿವಸೇ, ಇಧಾಪಿ ದಿವಸೇಯೇವ ವತ್ತಮಾನೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಜ ಉಪೋಸಥದಿವಸೋ’’ತಿಆದಿ. ಉಪವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪೋಸಥೋ. ಉಪವಸನ್ತೀತಿ ಸೀಲೇನ ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಹಾರಸ್ಸ ಅಭುಞ್ಜನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅನಸನೇನ ವಾ ಖೀರಪಾನಮಧುಪಾನಾದಿಮತ್ತೇನ ವಾ ಉಪೇತಾ ಹುತ್ವಾ ವಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾಕ್ಯಾನಂ ಏವ-ಕಾರತ್ಥಸಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಉಪೋಸಥೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಉಪೋಸಥೋ ಏವಾ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇನ ಅನುಪೋಸಥದಿವಸಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ಅವಧಾರಣೇನ ನಿರಾಕತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಅಥ ವಾ ಸದ್ದನ್ತರತ್ಥಾಪೋಹನವಸೇನ ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಂ ವದತೀತಿ ‘‘ಉಪೋಸಥೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಅನುಪೋಸಥೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತೇನ ಅನುಪೋಸಥದಿವಸಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ. ‘‘ಏಸ ನಯೋ ಪನ್ನರಸೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞಂ ಉಪೋಸಥದಿವಸಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಉಪೋಸಥೋ’’ತಿ ಏತೇನ ಸದ್ದೇನ. ಪಞ್ಚದಸನ್ನಂ ತಿಥೀನಂ ಪೂರಣವಸೇನ ಪನ್ನರಸೋ. ಪನ್ನರಸೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞಂ ಉಪೋಸಥದಿವಸಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಿವಸವಸೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಚತುದ್ದಸಿಯಂ ನಿಯುತ್ತೋ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೋ. ಏವಂ ಪನ್ನರಸಿಕೋ. ಸಾಮಗ್ಗಿಉಪೋಸಥೋ ನಾಮ ಸಙ್ಘಸಾಮಗ್ಗಿಕತದಿವಸೇ ಕಾತಬ್ಬಉಪೋಸಥೋ. ಹೇಮನ್ತಗಿಮ್ಹವಸ್ಸಾನಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಉತೂನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇಮನ್ತಉತು ನಾಮ ಅಪರಕತ್ತಿಕಸ್ಸ ಕಾಳಪಕ್ಖಪಾಟಿಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಫಗ್ಗುನಪುಣ್ಣಮಪರಿಯೋಸಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ, ಗಿಮ್ಹಉತು ನಾಮ ಫಗ್ಗುನಸ್ಸ ಕಾಲಪಕ್ಖಪಾಟಿಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಸಾಳ್ಹಪುಣ್ಣಮಪರಿಯೋಸಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ, ವಸ್ಸಾನಉತು ನಾಮ ಆಸಾಳ್ಹಸ್ಸ ಕಾಳಪಕ್ಖಪಾಟಿಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಪರಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಪರಿಯೋಸಾನಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಾಸಾ. ತತಿಯಸತ್ತಮಪಕ್ಖೇಸು ದ್ವೇ ದ್ವೇ ಕತ್ವಾ ಛ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾತಿ ಹೇಮನ್ತಸ್ಸ ಉತುನೋ ತತಿಯೇ ಚ ಸತ್ತಮೇ ಚ ಪಕ್ಖೇ ದ್ವೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾ, ಏವಮಿತರೇಸಂ ಉತೂನನ್ತಿ ಛ ಚಾತುದ್ದಸಿಕಾ. ಸೇಸಾ ಪನ್ನರಸಿಕಾತಿ ಸೇಸಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಪನ್ನರಸಿಕಾ. ಹೋನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಕತ್ತಿಕಸ್ಸ ಚ ಕಾಳಮ್ಹಾ, ಯಾವ ಫಗ್ಗುನಪುಣ್ಣಮಾ;

‘ಹೇಮನ್ತಕಾಲೋ’ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ ಉಪೋಸಥಾ.

‘‘ಫಗ್ಗುನಸ್ಸ ಚ ಕಾಳಮ್ಹಾ, ಯಾವ ಆಸಾಳ್ಹಪುಣ್ಣಮಾ;

‘ಗಿಮ್ಹಕಾಲೋ’ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ ಉಪೋಸಥಾ.

‘‘ಆಸಾಳ್ಹಸ್ಸ ಚ ಕಾಳಮ್ಹಾ, ಯಾವ ಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ;

‘ವಸ್ಸಕಾಲೋ’ತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಅಟ್ಠ ಹೋನ್ತಿ ಉಪೋಸಥಾ.

‘‘ಉತೂನಂ ಪನ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ, ಪಕ್ಖೇ ತತಿಯಸತ್ತಮೇ;

‘ಚಾತುದ್ದಸೋ’ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ ನಯಞ್ಞುನೋ’’ತಿ.

ಪಕತಿಯಾ ನಬಹುತರಾವಾಸಿಕಾದಿಪಚ್ಚಯೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ ಪಕತಿಚಾರಿತ್ತಂ. ಬಹುತರಾವಾಸಿಕಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ಪನ ಸತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಚಾತುದ್ದಸೇಪಿ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಕಿ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಸಕಿನ್ತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ. ಆವಾಸಿಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ‘‘ಅಜ್ಜುಪೋಸಥೋ ಚಾತುದ್ದಸೋ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚೇ ಕರಿಯಮಾನೇ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪಟಿಕ್ಕೋಸಿತಬ್ಬಂ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಆವಾಸಿಕೇಹಿ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಅನುವತ್ತಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೭೮) ವಚನಂ, ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ಉಪೋಸಥೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೇ ಕಾತುಂ, ಕಥಂ ಮಯಂ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪಠಮತರಂ ಪವಾರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೪೦) ವಚನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಸುತ್ತಸ್ಸ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಉತುನೋ ತತಿಯಸತ್ತಮಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚಾತುದ್ದಸೇ ವಾ ಅವಸೇಸಸ್ಸ ಪನ್ನರಸೇ ವಾ ಸಕಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪಕತಿಚಾರಿತ್ತವಸೇನಪಿ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಆಗನ್ತುಕೇಹೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾರೂಪಪಚ್ಚಯೇ ಸತೀತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೇ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ಅನುರೂಪೇ ‘‘ಆವಾಸಿಕಾ ಬಹುತರಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಸತಿ. ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಚಾತುದ್ದಸೇತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಉತೂನಂ ತತಿಯಸತ್ತಮಪಕ್ಖಚಾತುದ್ದಸತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಚಾತುದ್ದಸೇ.

ನ ಕೇವಲಂ ಉಪೋಸಥದಿವಸಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರಿಮವಸ್ಸಂವುಟ್ಠಾನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಮಾ ಇತಿ ಚನ್ದೋ ವುಚ್ಚತಿ ತಸ್ಸ ಗತಿಯಾ ದಿವಸಸ್ಸ ಮಿನಿತಬ್ಬತೋ, ಸೋ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬಕಲಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪುಣ್ಣೋತಿ ಪುಣ್ಣಮಾ, ಪುಬ್ಬಕತ್ತಿಕಾಯ ಪುಣ್ಣಮಾ ಪುಬ್ಬಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ, ಅಸ್ಸಯುಜಪುಣ್ಣಮಾ. ಸಾ ಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಂ ನಿವತ್ತೇತುಂ ಏವಂ ವುತ್ತಾ. ತೇಸಂಯೇವಾತಿ ಪುರಿಮವಸ್ಸಂವುಟ್ಠಾನಂಯೇವ. ಭಣ್ಡನಕಾರಕೇಹೀತಿ ಕಲಹಕಾರಕೇಹಿ. ಪಚ್ಚುಕ್ಕಡ್ಢನ್ತೀತಿ ಉಕ್ಕಡ್ಢನ್ತಿ. ಭಣ್ಡನಕಾರಕೇಹಿ ಅನುವಾದವಸೇನ ಅಸ್ಸಯುಜಪುಣ್ಣಮಾದಿಂ ಪರಿಚ್ಚಜನ್ತಾ ಪವಾರಣಂ ಕಾಳಪಕ್ಖಂ, ಜುಣ್ಹಪಕ್ಖನ್ತಿ ಉದ್ಧಂ ಕಡ್ಢನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸುಣನ್ತು ಮೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಆವಾಸಿಕಾ, ಯದಾಯಸ್ಮನ್ತಾನಂ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ, ಇದಾನಿ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾಮ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಮ, ಆಗಮೇ ಕಾಳೇ ಪವಾರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೪೦) ‘‘ಸುಣನ್ತು ಮೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಆವಾಸಿಕಾ, ಯದಾಯಸ್ಮನ್ತಾನಂ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ, ಇದಾನಿ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾಮ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾಮ, ಆಗಮೇ ಜುಣ್ಹೇ ಪವಾರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಞತ್ತಿಯಾ ಪವಾರಣಂ ಉಕ್ಕಡ್ಢನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಅಥಾತಿ ಅನನ್ತರತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಚತುದ್ದಸನ್ನಂ ಪೂರಣೋ ಚಾತುದ್ದಸೋ, ದಿವಸೋ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಆಗಮೇ ಜುಣ್ಹೇ ಪವಾರೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ ಞತ್ತಿಂ ಠಪಯಿಂಸು, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಆಗಮೇ ಜುಣ್ಹೇ ಕೋಮುದಿಯಾ ಚಾತುಮಾಸಿನಿಯಾ ಅವಸ್ಸಂ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವಾರೇತುಂ ಲಬ್ಭತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ತೇ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಭಣ್ಡನಕಾರಕಾ ಕಲಹಕಾರಕಾ ವಿವಾದಕಾರಕಾ ಭಸ್ಸಕಾರಕಾ ಸಙ್ಘೇ ಅಧಿಕರಣಕಾರಕಾ ತಮ್ಪಿ ಜುಣ್ಹಂ ಅನುವಸೇಯ್ಯುಂ, ತೇಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಆಗಮೇ ಜುಣ್ಹೇ ಕೋಮುದಿಯಾ ಚಾತುಮಾಸಿನಿಯಾ ಅಕಾಮಾ ಪವಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೪೦).

ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಸ್ಸಂವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ ಏವಾ’’ತಿ. ಯದಿ ಹಿ ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪವಾರೇಯ್ಯ, ದುಕ್ಕಟಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ನ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಙ್ಘಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೩೩). ವಿಸುದ್ಧಿಪವಾರಣಾಯೋಗತೋ ಪವಾರಣಾದಿವಸಾ. ಪಿಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಪವಾರಣಾದಿವಸಾಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಉಪೋಸಥದಿವಸಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದಾನಿ ಯೋ ಸೋ ಸಾಮಗ್ಗಿಉಪೋಸಥದಿವಸೋ ವುತ್ತೋ, ತಞ್ಚ ತಪ್ಪಸಙ್ಗೇನ ಸಾಮಗ್ಗಿಪವಾರಣಾದಿವಸಞ್ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯದಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಓಸಾರಿತೇ ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಮಿನ್ತಿ ಉಕ್ಖಿತ್ತಕೇ ಭಿಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಓಸಾರಿತೇ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸೀಮಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಆಪತ್ತಿಂ ದೇಸಾಪೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಕಮ್ಮಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಪವೇಸಿತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಅಧಿಕರಣಸ್ಸ. ತದಾ ಠಪೇತ್ವಾ…ಪೇ… ಉಪೋಸಥದಿವಸೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಾವದೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತಾವದೇವಾತಿ ತಂ ದಿವಸಮೇವ. ವಚನತೋತಿ ಕೋಸಮ್ಬಕಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೪೭೫) ವುತ್ತತ್ತಾ. ಯತ್ಥ ಪನ ಪತ್ತಚೀವರಾದೀನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ಕಾರಣೇನ ವಿವದನ್ತಾ ಉಪೋಸಥಂ ವಾ ಪವಾರಣಂ ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ, ತತ್ಥ ತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಕರಣೇ ವಿನಿಚ್ಛಿತೇ ‘‘ಸಮಗ್ಗಾ ಜಾತಮ್ಹಾ’’ತಿ ಅನ್ತರಾ ಸಾಮಗ್ಗಿಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ನ ಲಭನ್ತಿ. ಕರೋನ್ತೇಹಿ ಅನುಪೋಸಥೇ ಉಪೋಸಥೋ ಕತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಕತ್ತಿಕಮಾಸಬ್ಭನ್ತರೇತಿ ಏತ್ಥ ಕತ್ತಿಕಮಾಸೋ ನಾಮ ಪುಬ್ಬಕತ್ತಿಕಮಾಸಸ್ಸ ಕಾಳಪಕ್ಖಪಾಟಿಪದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಪರಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾ, ತಾವ ಏಕೂನತಿಂಸರತ್ತಿದಿವೋ, ತಸ್ಸಬ್ಭನ್ತರೇ, ತತೋ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಪನ ಪುರೇ ವಾ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಅಯಮೇವ ಯೋ ಕೋಚಿ ದಿವಸೋಯೇವ. ಇಧಾಪಿ ಕೋಸಮ್ಬಕಕ್ಖನ್ಧಕೇ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಸದಿಸಾವ ಸಾಮಗ್ಗೀ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೇ ಪನ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿದೇವ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇ ಪವಾರಣಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಮಗ್ಗಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಪವಾರಣಾಯಮೇವ ಪವಾರಣಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತಾವದೇವ ನ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಕರೋನ್ತೇಹಿ ಅಪ್ಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಣಾ ಕತಾ ಹೋತಿ. ನ ಕಾತಬ್ಬೋಯೇವಾತಿ ನಿಯಮೇನ ಯದಿ ಕರೋತಿ, ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಉಪೋಸಥಕರಣೇ ದುಕ್ಕಟಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪೋಸಥೇ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಙ್ಘಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೮೩).

‘‘ಪತ್ತಕಾಲಮೇವ ಪತ್ತಕಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಕತ್ಥೇ ಭಾವಪ್ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನಾಸತೀತಿ ಅನ್ವಯತೋ ವುತ್ತಮೇವ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ದಳ್ಹಂ ಕರೋತಿ.

ಅನುರೂಪಾತಿ ಅರಹಾ ಅನುಚ್ಛವಿಕಾ, ಸಾಮಿನೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಹೇಟ್ಠಿಮೇನ ಚತ್ತಾರೋ, ನ ತೇಹಿ ವಿನಾ ತಂ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೀಯತಿ, ನ ತೇಸಂ ಛನ್ದೋ ವಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ವಾ ಏತಿ. ಅವಸೇಸಾ ಪನ ಸಚೇಪಿ ಸಹಸ್ಸಮತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಚೇ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಾ, ಸಬ್ಬೇ ಛನ್ದಾರಹಾವ ಹೋನ್ತಿ, ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ದತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛನ್ತು ವಾ, ಮಾ ವಾ, ಕಮ್ಮಂ ನ ಕುಪ್ಪತಿ. ಪಕತತ್ತಾತಿ ಅನುಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಪಾರಾಜಿಕಂ ಅನಜ್ಝಾಪನ್ನಾ ಚ. ಹತ್ಥಪಾಸೋ ನಾಮ ದಿಯಡ್ಢಹತ್ಥಪ್ಪಮಾಣೋ.

ಸೀಮಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ ಕತಮಾ, ಯತ್ಥ ಹತ್ಥಪಾಸಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಠಿತಾ ಕಮ್ಮಪ್ಪತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸೀಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಭಾಗವನ್ತಾನಂ ಸಭಾವವಿಭಾವನಂ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನಮುಖೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸೀಮಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಮ್ಭಿನ್ದನ್ತೇನಾತಿ ಮಿಸ್ಸೀಕರೋನ್ತೇನ. ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತೇನಾತಿ ಮದ್ದನ್ತೇನ, ಅನ್ತೋ ಕರೋನ್ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇಮಾ ವಿಪತ್ತಿಸೀಮಾಯೋ ನಾಮಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಸ್ಮಾ ವಿಪತ್ತಿಸೀಮಾಯೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಾದಸಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಆಕಾರೇಹೀತಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ವಚನತೋತಿ ಕಮ್ಮವಗ್ಗೇ (ಪರಿ. ೪೮೨ ಆದಯೋ) ಕಥಿತತ್ತಾ. ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ನಾಮೇತಂ ವೀಸತಿವಗ್ಗಕರಣೀಯಪರಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯತ್ಥ ಏಕವೀಸತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ನಿಸೀದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಸಂ ಸೀಮಾಯಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಕಮ್ಮಾರಹೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕವೀಸತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ನಿಸೀದಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ಅತಿಖುದ್ದಕಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವರೂಪಾ ಚ ಸೀಮಾ ಸಮ್ಮತಾಪಿ ಅಸಮ್ಮತಾ, ಗಾಮಖೇತ್ತಸದಿಸಾವ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕುಪ್ಪತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಸೀಮಾಸುಪಿ.

ಸಮ್ಮತಾತಿ ಬದ್ಧಾ, ವಾಚಿತಕಮ್ಮವಾಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ವಾಚನಮೇವ ಹಿ ಬನ್ಧನಂ ನಾಮ. ನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನಿಮಿತ್ತುಪಗೋ, ತಂ ಅನಿಮಿತ್ತುಪಗಂ, ಅನಿಮಿತ್ತಾರಹನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಚಸಾರರುಕ್ಖೋ ನಾಮ ತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದಿಕಾ. ಪಂಸುಪುಞ್ಜವಾಲುಕಾಪುಞ್ಜಾನನ್ತಿ ಪಂಸುರಾಸಿವಾಲುಕಾರಾಸೀನಂ ಮಜ್ಝೇ. ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಪಂಸುಪುಞ್ಜಂ ವಾ ವಾಲುಕಾಪುಞ್ಜಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಪನ ಅಪಾಠೋ. ನ ಹಿ ಸೋ ‘‘ಅಞ್ಞತರ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಯುಜ್ಜತೀತಿ. ಅನ್ತರಾತಿ ನಿಮಿತ್ತುಪಗನಿಮಿತ್ತಾನಮನ್ತರಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಯಾ ತೀಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಬಜ್ಝಮಾನಾ ಅನಿಮಿತ್ತುಪಗೇಸು ತಚಸಾರರುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಅನ್ತರಾ ಏಕಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮತಾ, ಸಾ ಖಣ್ಡನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಾ ಪನ ಚತುಪಞ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದೀಹಿ ಬಜ್ಝಮಾನಾ ಇಮೇಸು ತಚಸಾರರುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಅನ್ತರಾ ಏಕಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸಮ್ಮತಾ, ಸಾ ಖಣ್ಡನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ನಿಮಿತ್ತುಪಗಾನಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಸಬ್ಭಾವತೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ. ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಬಹಿ ಠಿತೇನ ಸಮ್ಮತಾತಿ ತೇಸಂ ಬಹಿ ಠಿತೇನ ವಾಚಿತಕಮ್ಮವಾಚಾ. ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಪನ ಅನ್ತೋ ಚ ಬಹಿ ಚ ಠತ್ವಾ ಕಿತ್ತೇತುಂ ವಟ್ಟನ್ತಿ.

ಏವಂ ಸಮ್ಮತಾಪೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಸಮ್ಮತಾಪಿ. ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಅಸಮ್ಮತಾವ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಬ್ಬಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನದೀ ಅಸೀಮಾತಿ ಯಾ ಕಾಚಿ ನದೀಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಾ ನದೀ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಏತಂ ಬದ್ಧಸೀಮಂ ಕರೋಮಾ’’ತಿ ಕತಾಪಿ ಅಸೀಮಾ, ಬದ್ಧಸೀಮಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ಪನ ಸಾ ಬದ್ಧಸೀಮಾಸದಿಸಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸಮುದ್ದಜಾತಸ್ಸರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ಸಂಸಟ್ಠವಿಟಪಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಆಸನ್ನತಂ ದೀಪೇತಿ. ಬದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಪಚ್ಛಿಮದಿಸಾಭಾಗೇ ಸೀಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸಾ ಪದೇಸನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಏಕದೇಸಂ. ಯತ್ಥ ಠತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸಂ ಏಕದೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ಠಿತೇಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಾದಿಸಂ ಪದೇಸಂ ಅನ್ತೋ ಕರಿತ್ವಾ ಬನ್ಧನ್ತಾ ಸೀಮಾಯ ಸೀಮಂ ಸಮ್ಭಿನ್ದನ್ತಿ ನಾಮ, ನ ತು ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಪನ ‘‘ಸಮ್ಭಿನ್ದನಂ ಪರೇಸಂ ಸೀಮಾಯ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ನಿಮಿತ್ತೇ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಲೇಖಾಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬನ್ಧನಂ. ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಂ ನಾಮ ಪರೇಸಂ ಸೀಮಾಯ ನಿಮಿತ್ತೇ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ತಂ ಸಕಲಂ ವಾ ತಸ್ಸೇಕದೇಸಂ ವಾ ಅನ್ತೋ ಕರೋನ್ತೇನ ತಸ್ಸಾ ಬಹಿ ಏಕಿಸ್ಸಂ ದ್ವೀಸು ವಾ ದಿಸಾಸು ನಿಮಿತ್ತೇ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಬನ್ಧನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಬ್ಬತಾದೀನಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪದಾ ನಿಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ. ಪಬ್ಬತೋವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಪಬ್ಬತನಿಮಿತ್ತಂ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಏವಂ ವುತ್ತೇಸೂತಿ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೧೩೮ ಆದಯೋ) ಸೀಮಾಸಮ್ಮುತಿಯಂ ವುತ್ತೇಸು. ಇಮೇಹಿ ಚ ಪನ ಅಟ್ಠಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೇಹಿಪಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮಿಸ್ಸೇಹಿಪಿ ಸೀಮಂ ಸಮ್ಮನ್ನಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ದಿಸಾಭಾಗೇ ಯಥಾಲದ್ಧಾನಿ ನಿಮಿತ್ತುಪಗಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ. ಏಕೇನ, ಪನ ದ್ವೀಹಿ ವಾ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಮನ್ನಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ತೀಣಿ ಪನ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಸತೇನಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿನಯಧರೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಪಬ್ಬತೋ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪುನ ವಿನಯಧರೇನೇವ ‘‘ಏಸೋ ಪಬ್ಬತೋ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಏತಂ ಪಬ್ಬತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋಮ, ನಿಮಿತ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ, ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತೋ, ನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತು, ಹೋತಿ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪನ ಕಿತ್ತೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಪಾಸಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ‘‘ಪಬ್ಬತೋ, ಭನ್ತೇ, ಉದಕಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಏವಂ ಪನ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ವಾ ಆಚಿಕ್ಖತು, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ ವಾ, ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ಅನುದಿಸಾಯ ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತಂ? ಪಾಸಾಣೋ, ಭನ್ತೇ, ಏಸೋ ಪಾಸಾಣೋ ನಿಮಿತ್ತಂ. ದಕ್ಖಿಣಾಯ ದಿಸಾಯ, ದಕ್ಖಿಣಾಯ ಅನುದಿಸಾಯ, ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ, ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಅನುದಿಸಾಯ, ಉತ್ತರಾಯ ದಿಸಾಯ, ಉತ್ತರಾಯ ಅನುದಿಸಾಯ ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತಂ? ಉದಕಂ, ಭನ್ತೇ, ಏತಂ ಉದಕಂ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಪುರತ್ಥಿಮಾಯ ದಿಸಾಯ ಕಿಂ ನಿಮಿತ್ತಂ? ಪಬ್ಬತೋ, ಭನ್ತೇ, ಏಸೋ ಪಬ್ಬತೋ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಠಮಂ ಕಿತ್ತಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾವ ಠಪೇತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಘಟಿತಂ ಹೋತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಾಮವಿಪರಿಯಾಯೇನ, ಅನಿಮಿತ್ತಾನಂ ನಾಮೇನ ಚ ಅಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ನಯೇನ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ. ಸಮ್ಮತಾತಿ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೧೩೯ ಆದಯೋ) ವುತ್ತಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧಾಯ ಞತ್ತಿದುತಿಯಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಬದ್ಧಾ. ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಸಕಿಂ ಕಿತ್ತಿತಾನಿಪಿ ಕಿತ್ತಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಸೀಮಮಣ್ಡಲಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನ್ತೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೩೮) ವುತ್ತಂ.

ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ಅಟ್ಠಸು ನಿಮಿತ್ತೇಸು. ನಿಮಿತ್ತುಪಗತಾತಿ ನಿಮಿತ್ತಯೋಗ್ಯತಾ. ‘‘ಹತ್ಥಿಪ್ಪಮಾಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಹತ್ಥಿಪ್ಪಮಾಣೋಪಿ ನಿಮಿತ್ತುಪಗೋಯೇವ. ಹತ್ಥೀ ಪನ ಸತ್ತರತನೋ ವಾ ಅಡ್ಢಟ್ಠರತನೋ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೧೩೮) ವಾ. ತತೋ ಓಮಕತರೋತಿ ತತೋ ಹತ್ಥಿಪ್ಪಮಾಣತೋ ಖುದ್ದಕತರೋ. ಸಚೇ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ತೀಸು ವಾ ತಯೋ ಪಬ್ಬತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಚತೂಹಿ, ತೀಹಿ ವಾ ಪಬ್ಬತನಿಮಿತ್ತೇಹೇವ ಸಮ್ಮನ್ನಿತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಪನ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ, ಏಕೇನ ವಾ ಸಮ್ಮನ್ನಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಇತೋ ಪರೇಸು ಪಾಸಾಣನಿಮಿತ್ತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬತನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ‘‘ಏಕಾಬದ್ಧೋ, ನ ಏಕಾಬದ್ಧೋ’’ತಿ. ಸಚೇ ಏಕಾಬದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ನ ಕಾತಬ್ಬೋ. ತಞ್ಹಿ ಚತೂಸು ವಾ ಅಟ್ಠಸು ವಾ ದಿಸಾಸು ಕಿತ್ತೇನ್ತೇನಾಪಿ ಏಕಮೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಿತ್ತಿತಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೋ ಏವಂ ಚಕ್ಕಸಣ್ಠಾನೇನ ವಿಹಾರಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಪಬ್ಬತೋ, ತಂ ಏಕದಿಸಾಯ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾಸು ದಿಸಾಸು ತಂ ಬಹಿದ್ಧಾ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಾನಿ. ಸಚೇ ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ತತಿಯಭಾಗಂ ವಾ ಉಪಡ್ಢಂ ವಾ ಅನ್ತೋಸೀಮಾಯ ಕತ್ತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಬ್ಬತಂ ಅಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಯತ್ತಕಂ ಪದೇಸಂ ಅನ್ತೋ ಕತ್ತುಕಾಮಾ, ತಸ್ಸ ಪರತೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಪಬ್ಬತೇ ಜಾತರುಕ್ಖವಮ್ಮಿಕಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಯೋಜನದ್ವಿಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಬ್ಬತಂ ಅನ್ತೋ ಕತ್ತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಬ್ಬತಸ್ಸ ಪರತೋ ಭೂಮಿಯಂ ಜಾತರುಕ್ಖವಮ್ಮಿಕಾದೀನಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಾನಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೩೮; ವಿ. ಸಙ್ಗ. ಅಟ್ಠ. ೧೫೮).

ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಗಣನಂ ವೋಹಾರಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವತ್ತಿಂಸಪಲಗುಳಪಿಣ್ಡಪರಿಮಾಣೋತಿ ಥೂಲತಾಯ, ನ ತುಲಗಣನಾಯ. ತತ್ಥ ‘‘ಏಕಪಲಂ ನಾಮ ದಸಕಲಞ್ಜ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಇಟ್ಠಕಾ ಮಹನ್ತಾಪಿ ನ ವಟ್ಟತಿ. ತಥಾ ಅನಿಮಿತ್ತುಪಗಪಾಸಾಣಾನಂ ರಾಸಿ, ಪಗೇವ ಪಂಸುವಾಲುಕಾರಾಸಿ. ಭೂಮಿಸಮೋ ಖಲಮಣ್ಡಲಸದಿಸೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋ ವಾ ಭೂಮಿತೋ ಖಾಣುಕೋ ವಿಯ ಉಟ್ಠಿತಪಾಸಾಣೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಸೋಪಿ ಪಮಾಣೂಪಗೋ ಚೇ, ವಟ್ಟತಿ. ‘‘ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋ ಪನ ಅತಿಮಹನ್ತೋಪಿ ಪಾಸಾಣಸಙ್ಖಮೇವ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಚೇ ಮಹತೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣಸ್ಸ ಏಕಂ ಪದೇಸಂ ಅನ್ತೋಸೀಮಾಯಂ ಕತ್ತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಂ ಅಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ತಸ್ಸುಪರಿ ಅಞ್ಞೋ ಪಾಸಾಣೋ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣುಪರಿ ವಿಹಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ, ವಿಹಾರಮಜ್ಝೇನ ಚ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವರೂಪೋ ಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಹಿ ತಂ ಕಿತ್ತೇನ್ತಿ, ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸುಪರಿ ವಿಹಾರೋ ಹೋತಿ, ನಿಮಿತ್ತಞ್ಚ ನಾಮ ಬಹಿಸೀಮಾಯಂ ಹೋತಿ, ವಿಹಾರೋಪಿ ಬಹಿಸೀಮಾಯಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ವಿಹಾರಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣೋ ಪನ ಏಕತ್ಥ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬೋ.

ವನನಿಮಿತ್ತೇ ತಿಣವನಂ ವಾ ತಚಸಾರರುಕ್ಖವನಂ ವಾ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತೋಸಾರೇಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಅನ್ತೋಸಾರಾ ನಾಮ ಅಮ್ಬಜಮ್ಬುಪನಸಾದಯೋ. ಅನ್ತೋಸಾರಮಿಸ್ಸಕೇಹೀತಿ ಅನ್ತೋ ಸಾರೋ ಯೇಸಂ ತೇ ಅನ್ತೋಸಾರಾ, ತೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಾ ಅನ್ತೋಸಾರಮಿಸ್ಸಕಾ, ತೇಹಿ. ಚತುಪಞ್ಚರುಕ್ಖಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದನಾಹ. ಉಕ್ಕಂಸತೋ ಪನ ಯೋಜನಸತಿಕಮ್ಪಿ ವನಂ ವಟ್ಟತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಚತುರುಕ್ಖಮತ್ತಞ್ಚೇ, ತಯೋ ಸಾರತೋ, ಏಕೋ ಅಸಾರತೋ. ಪಞ್ಚರುಕ್ಖಮತ್ತಞ್ಚೇ, ತಯೋ ಸಾರತೋ, ದ್ವೇ ಅಸಾರತೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಪನ ವನಮಜ್ಝೇ ವಿಹಾರಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಂ ವನಂ ನ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಂ. ಏಕದೇಸಂ ಅನ್ತೋಸೀಮಾಯಂ ಕತ್ತುಕಾಮೇಹಿಪಿ ವನಂ ಅಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ರುಕ್ಖಪಾಸಾಣಾದಯೋ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ವಿಹಾರಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಠಿತವನಂ ಏಕತ್ಥ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಂ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೩೮).

ರುಕ್ಖನಿಮಿತ್ತೇಪಿ ತಚಸಾರರುಕ್ಖೋ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತೋಸಾರೋ’’ತಿ. ‘‘ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಕುಟಸರಾವಾದೀಸು ಠಿತಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ತತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪನ ತಙ್ಖಣಮ್ಪಿ ಭೂಮಿಯಂ ರೋಪೇತ್ವಾ ಕೋಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಉದಕಂ ಆಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಕಿತ್ತೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ನವಮೂಲಸಾಖಾನಿಗ್ಗಮನಂ ಅಕಾರಣಂ. ಖನ್ಧಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ರೋಪಿತೇ ಪನ ಏತಂ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸೂಚಿದಣ್ಡಕಪ್ಪಮಾಣೋತಿ ‘‘ಸೀಹಳದೀಪೇ ಲೇಖನದಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೧೩೮), ಸೋ ಚ ಕನಿಟ್ಠಙ್ಗುಲಿಪರಿಮಾಣೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇದಂ ಪನ ರುಕ್ಖನಿಮಿತ್ತಂ ಕಿತ್ತೇನ್ತೇನ ‘‘ರುಕ್ಖೋ’’ತಿಪಿ, ‘‘ಸಾಕರುಕ್ಖೋ, ಸಾಲರುಕ್ಖೋ’’ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಪನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತನಿಗ್ರೋಧಸದಿಸಂ ರುಕ್ಖಂ ಏಕತ್ಥ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕಿತ್ತೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ.

ಮಗ್ಗನಿಮಿತ್ತೇ ಅರಞ್ಞಖೇತ್ತನದೀತಳಾಕಮಗ್ಗಾದಯೋ ನ ವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಜಙ್ಘಮಗ್ಗೋ ವಾ ಹೋತೂ’’ತಿಆದಿ. ಯೋ ಪನ ಜಙ್ಘಮಗ್ಗೋ ಸಕಟಮಗ್ಗತೋ ಓಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುನ ಸಕಟಮಗ್ಗಮೇವ ಓತರತಿ, ಯೇ ವಾ ಜಙ್ಘಮಗ್ಗಸಕಟಮಗ್ಗಾ ಅವಲಞ್ಜಿತಾ, ತೇ ನ ವಟ್ಟನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಙ್ಘಸತ್ಥಸಕಟಸತ್ಥೇಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಚೇ ಸಕಟಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನ್ತಿಮಚಕ್ಕಮಗ್ಗಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಮಗ್ಗೋ ಬಹಿಸೀಮಾಯ ಹೋತಿ. ಸಚೇ ಬಾಹಿರಚಕ್ಕಮಗ್ಗಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಬಾಹಿರಚಕ್ಕಮಗ್ಗೋವ ಬಹಿಸೀಮಾಯ ಹೋತಿ, ಸೇಸಂ ಅನ್ತೋಸೀಮಂ ಭಜತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಚೇಪಿ ದ್ವೇ ಮಗ್ಗಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸಕಟಧುರಮಿವ ಏಕೀಭವನ್ತಿ, ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಸಕಿಂ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಪುನ ನ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಾ. ಏಕಾಬದ್ಧನಿಮಿತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಹೋತಿ.

ಸಚೇ ವಿಹಾರಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಮಜ್ಝೇ ಏಕಂ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಅಪರಂ ಕಿತ್ತೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಏಕಾಬದ್ಧನಿಮಿತ್ತಞ್ಹೇತಂ. ಕೋಣಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಗತಂ ಪನ ಪರಭಾಗೇ ಕಿತ್ತೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ವಿಹಾರಮಜ್ಝೇನ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಗತಮಗ್ಗೋ ಪನ ನ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬೋ. ಕಿತ್ತಿತೇ ಪನ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪರಿ ವಿಹಾರೋ ಹೋತಿ. ಇಮಞ್ಚ ಮಗ್ಗಂ ಕಿತ್ತೇನ್ತೇನ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ಪಜ್ಜೋ ಪಥೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೧೦೧) ವುತ್ತೇಸು ದಸಸು ನಾಮೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ನಾಮೇನ ಕಿತ್ತೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಪರಿಖಾಸಣ್ಠಾನೇನ ವಿಹಾರಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗತಮಗ್ಗೋ ಏಕತ್ಥ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕಿತ್ತೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ.

ಯಂ ಪನ ಅಬದ್ಧಸೀಮಾಲಕ್ಖಣೇ ನದಿಂ ವಕ್ಖಾಮಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ರಾಜೂನಂ ಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿನಾ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ಉದಕುಕ್ಖೇಪಸೀಮಾಯಂ ನದಿಯಾ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಯಾ ಪನ ನದೀ ಮಗ್ಗೋ ವಿಯ ಸಕಟಧುರಸಣ್ಠಾನೇನ ವಾ ಪರಿಖಾಸಣ್ಠಾನೇನ ವಾ ವಿಹಾರಂ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗತಾ, ನಂ ಏಕತ್ಥ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕಿತ್ತೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ವಿಹಾರಸ್ಸ ಚತೂಸು ದಿಸಾಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಗತೇ ನದೀಚತುಕ್ಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನದಿಯೋ ಪನ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಕಿತ್ತೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ವತಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ರುಕ್ಖಪಾದೇ ನಿಖಣಿತ್ವಾ ವಲ್ಲಿಪಲಾಲಾದೀಹಿ ನದೀಸೋತಂ ರುಮ್ಭನ್ತಿ, ಉದಕಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಆವರಣಂ ಪವತ್ತತಿಯೇವ, ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಉದಕಂ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಸೇತುಮ್ಹಿ ಕತೇ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾ ನದೀ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಪವತ್ತನಟ್ಠಾನೇ ನದೀನಿಮಿತ್ತಂ, ಅಪ್ಪವತ್ತನಟ್ಠಾನೇ ಉದಕನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ.

ಯಾ ಪನ ದುಬ್ಬುಟ್ಠಿಕಾಲೇ ವಾ ಗಿಮ್ಹೇ ವಾ ನಿರುದಕಭಾವೇನ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ಸಾ ವಟ್ಟತಿ. ಮಹಾನದಿತೋ ಉದಕಮಾತಿಕಂ ನೀಹರನ್ತಿ, ಸಾ ಕುನ್ನದೀಸದಿಸಾ ಹುತ್ವಾ ತೀಣಿ ಸಸ್ಸಾನಿ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೀ ನಿಚ್ಚಂ ಪವತ್ತತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಪವತ್ತತಿ, ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಯಾ ಪನ ಮೂಲೇ ಮಹಾನದಿತೋ ನಿಗ್ಗತಾಪಿ ಕಾಲನ್ತರೇನ ತೇನೇವ ನಿಗ್ಗತಮಗ್ಗೇನ ನದಿಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ, ಗಚ್ಛನ್ತೀ ಚ ಪರತೋ ಸುಸುಮಾರಾದಿಸಮಾಕಿಣ್ಣಾ ನಾವಾದೀಹಿ ಸಞ್ಚರಿತಬ್ಬಾ ನದೀ ಹೋತಿ, ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ.

ಅಸನ್ದಮಾನನ್ತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಂ. ಸನ್ದಮಾನಂ ನಾಮ ಓಘನದೀಉದಕವಾಹಕಮಾತಿಕಾಸು ಉದಕಂ. ವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಲಂ ಅತಿಟ್ಠನ್ತನ್ತಿ ‘‘ಯಾವ ಕಮ್ಮವಾಚಾಪರಿಯೋಸಾನಾ ಸಣ್ಠಮಾನಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಲಂ ಅತಿಟ್ಠನ್ತಂ. ಭಾಜನಗತನ್ತಿ ನಾವಾಚಾಟಿಆದೀಸು ಭಾಜನೇಸು ಗತಂ. ಯಂ ಪನ ಅನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಗಮ್ಭೀರೇಸು ಆವಾಟಾದೀಸು ಉಕ್ಖೇಪಿಮಂ ಉದಕಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ನ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೩೮; ವಿ. ಸಙ್ಗ. ಅಟ್ಠ. ೧೫೮) ವುತ್ತಂ, ತಂ ದುವುತ್ತಂ, ಅತ್ತನೋ ಮತಿಮತ್ತಮೇವ. ಠಿತಂ ಪನ ಅನ್ತಮಸೋ ಸೂಕರಖತಾಯಪಿ ಗಾಮದಾರಕಾನಂ ಕೀಳನವಾಪಿಯಮ್ಪಿ ಸಚೇ ಯಾವ ಕಮ್ಮವಾಚಾಪರಿಯೋಸಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಹೋತು, ಬಹು ವಾ, ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ನಿಮಿತ್ತಸಞ್ಞಾಕರಣತ್ಥಂ ಪಾಸಾಣವಾಲಿಕಾಪಂಸುಆದಿರಾಸಿ ವಾ ಪಾಸಾಣತ್ಥಮ್ಭೋ ವಾ ದಾರುತ್ಥಮ್ಭೋ ವಾ ಕಾತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ನಿಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಬದ್ಧಾ ಪರಿಸಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪರಿಸಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಯುತ್ತಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚತುವಗ್ಗಕರಣೀಯತ್ತಾ ‘‘ಚತೂಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಞ್ಚ ಸೀಮಂ ಬನ್ಧಿತುಕಾಮೇಹಿ ಸಾಮನ್ತವಿಹಾರೇಸು ಭಿಕ್ಖೂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಿಹಾರಸ್ಸ ಸೀಮಾಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಬದ್ಧಸೀಮವಿಹಾರಾನಂ ಸೀಮಾಯ ಸೀಮನ್ತರಿಕಂ, ಅಬದ್ಧಸೀಮವಿಹಾರಾನಂ ಸೀಮಾಯ ಉಪಚಾರಂ ಠಪೇತ್ವಾ ದಿಸಾಚಾರಿಕಭಿಕ್ಖೂನಂ ನಿಸ್ಸಞ್ಚಾರಸಮಯೇ ಸಚೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ ಸೀಮಂ ಬನ್ಧಿತುಕಾಮಾ, ಯೇ ತತ್ಥ ಬದ್ಧಸೀಮವಿಹಾರಾ, ತೇಸು ಭಿಕ್ಖೂನಂ ‘‘ಮಯಂ ಅಜ್ಜ ಸೀಮಂ ಬನ್ಧಿಸ್ಸಾಮ, ತುಮ್ಹೇ ಸಕಸಕಸೀಮಾಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಮಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಪೇಸೇತಬ್ಬಂ. ಯೇ ಅಬದ್ಧಸೀಮವಿಹಾರಾ, ತೇಸು ಭಿಕ್ಖೂ ಏಕಜ್ಝಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತಬ್ಬಾ, ಛನ್ದಾರಹಾನಂ ಛನ್ದೋ ಆಹರಾಪೇತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾವತಿಕಾ ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮಖೇತ್ತೇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ ಠತ್ವಾ ಕಮ್ಮವಾಚಂ ವಾಚೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ. ‘‘ಸಚೇ ಅಞ್ಞಾನಿಪಿ ಗಾಮಖೇತ್ತಾನಿ ಅನ್ತೋ ಕತ್ತುಕಾಮಾ, ತೇಸು ಗಾಮೇಸು ಯೇ ಭಿಕ್ಖೂ ವಸನ್ತಿ, ತೇಹಿಪಿ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಅನಾಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಛನ್ದೋ ಆಹರಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಮಹಾಸುಮತ್ಥೇರೋ ಆಹ. ಮಹಾಪದುಮತ್ಥೇರೋ ಪನಾಹ ‘‘ನಾನಾಗಾಮಖೇತ್ತಾನಿ ನಾಮ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಬದ್ಧಸೀಮಾಸದಿಸಾನಿ, ನ ತತೋ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಆಗಚ್ಛತಿ. ಅನ್ತೋನಿಮಿತ್ತಗತೇಹಿ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಆಗನ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ಆಹ ‘‘ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಸೀಮಾಸಮ್ಮನ್ನನಕಾಲೇ ಆಗಮನಮ್ಪಿ ಅನಾಗಮನಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಸಮ್ಮನ್ನನಕಾಲೇ ಪನ ಅನ್ತೋನಿಮಿತ್ತಗತೇಹಿ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಅನಾಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಛನ್ದೋ ಆಹರಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೩೮).

ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಸಮ್ಮತಾ ಕಮ್ಮವಾಚಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಮ್ಮವಾಚಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಯುತ್ತಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಆದಿಸದ್ದೇನ. ‘‘ಯದಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ, ಸಙ್ಘೋ ಏತೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಸೀಮಂ ಸಮ್ಮನ್ನೇಯ್ಯ ಸಮಾನಸಂವಾಸಂ ಏಕೂಪೋಸಥಂ, ಏಸಾ ಞತ್ತಿ. ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ, ಯಾವತಾ ಸಮನ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತಾ ಕಿತ್ತಿತಾ, ಸಙ್ಘೋ ಏತೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಸೀಮಂ ಸಮ್ಮನ್ನತಿ ಸಮಾನಸಂವಾಸಂ ಏಕೂಪೋಸಥಂ, ಯಸ್ಸಾಯಸ್ಮತೋ ಖಮತಿ ಏತೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಸೀಮಾಯ ಸಮ್ಮುತಿ ಸಮಾನಸಂವಾಸಾಯ ಏಕೂಪೋಸಥಾಯ, ಸೋ ತುಣ್ಹಸ್ಸ. ಯಸ್ಸ ನಕ್ಖಮತಿ, ಸೋ ಭಾಸೇಯ್ಯ. ಸಮ್ಮತಾ ಸೀಮಾ ಸಙ್ಘೇನ ಏತೇಹಿ ನಿಮಿತ್ತೇಹಿ ಸಮಾನಸಂವಾಸಾ ಏಕೂಪೋಸಥಾ, ಖಮತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ತುಣ್ಹೀ, ಏವಮೇತಂ ಧಾರಯಾಮೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೩೯) ಇಮಂ ಪಾಳಿಸೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ವುತ್ತಾಯಾತಿ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ ವುತ್ತಾಯ. ಞತ್ತಿದೋಸಅನುಸ್ಸಾವನದೋಸೇಹಿ ವಿರಹಿತತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾಯ.

ಖಣ್ಡಸೀಮಾ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೩೮; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೧೩೮; ವಜಿರ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೧೩೮) ನಾಮ ಖುದ್ದಕಸೀಮಾ. ಸಮಾನಸಂವಾಸಕತ್ಥಂ ಸಮ್ಮತಾ ಸೀಮಾ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಸೀಮಾ. ಅವಿಪ್ಪವಾಸತ್ಥಂ ಸಮ್ಮತಾ ಸೀಮಾ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾ. ಇಮಾಸು ಪನ ತೀಸು ಸೀಮಂ ಸಮ್ಮನ್ನನ್ತೇಹಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜುಪಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಂ ಸುಖಕರಣತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ಖಣ್ಡಸೀಮಾ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾ. ತಂ ಪನ ಬನ್ಧನ್ತೇಹಿ ವತ್ತಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಹಿ ಬೋಧಿಚೇತಿಯಭತ್ತಸಾಲಾದೀನಿ ಸಬ್ಬವತ್ಥೂನಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಕತವಿಹಾರೇ ಬನ್ಧನ್ತಿ, ವಿಹಾರಮಜ್ಝೇ ಬಹೂನಂ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನೇ ಅಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಪಚ್ಚನ್ತೇ ವಿವಿತ್ತೋಕಾಸೇ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾ. ಅಕತವಿಹಾರೇ ಬನ್ಧನ್ತೇಹಿ ಬೋಧಿಚೇತಿಯಾದೀನಂ ಸಬ್ಬವತ್ಥೂನಂ ಠಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಪತಿಟ್ಠಿತೇಸು ವತ್ಥೂಸು ವಿಹಾರಪಚ್ಚನ್ತೇ ವಿವಿತ್ತೋಕಾಸೇ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಹೇಟ್ಠಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಚೇ ಏಕವೀಸತಿಭಿಕ್ಖೂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ವಟ್ಟತಿ. ತತೋ ಓರಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಪರಂ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತೀಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ತಂ ಬನ್ಧನ್ತೇಹಿ ಸೀಮಾಮಾಳಕಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತುಪಗಾ ಪಾಸಾಣಾ ಠಪೇತಬ್ಬಾ, ನ ಖಣ್ಡಸೀಮಾಯ ಠಿತೇಹಿ ಮಹಾಸೀಮಾ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾ, ನ ಮಹಾಸೀಮಾಯ ಠಿತೇಹಿ ಖಣ್ಡಸೀಮಾ. ಖಣ್ಡಸೀಮಾಯಮೇವ ಪನ ಠತ್ವಾ ಖಣ್ಡಸೀಮಾ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾ, ಮಹಾಸೀಮಾಯಮೇವ ಠತ್ವಾ ಮಹಾಸೀಮಾ.

ತತ್ರಾಯಂ ಬನ್ಧನವಿಧಿ – ಸಮನ್ತಾ ‘‘ಏಸೋ ಪಾಸಾಣೋ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಸೀಮಾ ಸಮ್ಮನ್ನಿತಬ್ಬಾ. ಅಥ ತಸ್ಸಾ ಏವ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮತ್ಥಂ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಕಮ್ಮವಾಚಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಸೀಮಂ ಸಮೂಹನಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಆಗತಾ ಸಮೂಹನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಸೀಮಂ ಸಮ್ಮನ್ನಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಸೀಮನ್ತರಿಕಪಾಸಾಣಾ ಠಪೇತಬ್ಬಾ, ಸೀಮನ್ತರಿಕಾ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟಿಯಾ ಚತುರಙ್ಗುಲಪ್ಪಮಾಣಾಪಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೩೮; ವಿ. ಸಙ್ಗ. ಅಟ್ಠ. ೧೬೩) ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಪನ ವಿಹಾರೋ ಮಹಾ ಹೋತಿ, ದ್ವೇಪಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ತತುತ್ತರಿಪಿ ಖಣ್ಡಸೀಮಾಯೋ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾ.

ಏವಂ ಖಣ್ಡಸೀಮಂ ಸಮ್ಮನ್ನಿತ್ವಾ ಮಹಾಸೀಮಾಸಮ್ಮುತಿಕಾಲೇ ಖಣ್ಡಸೀಮತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಮಹಾಸೀಮಾಯಂ ಠತ್ವಾ ಸಮನ್ತಾ ಅನುಪರಿಯಾಯನ್ತೇಹಿ ಸೀಮನ್ತರಿಕಪಾಸಾಣಾ ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಾ. ತತೋ ಅವಸೇಸನಿಮಿತ್ತೇ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಹತ್ಥಪಾಸಂ ಅವಿಜಹನ್ತೇಹಿ ಕಮ್ಮವಾಚಾಯ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಸೀಮಂ ಸಮ್ಮನ್ನಿತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮತ್ಥಂ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಕಮ್ಮವಾಚಾಪಿ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಸೀಮಂ ಸಮೂಹನಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಆಗತಾ ಸಮೂಹನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಖಣ್ಡಸೀಮಾಯ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ತತೋ ಸೀಮನ್ತರಿಕಾಯ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಮಹಾಸೀಮಾಯ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತೇನ್ತಿ, ಏವಂ ತೀಸು ಠಾನೇಸು ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತೇತ್ವಾ ಯಂ ಸೀಮಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ತಂ ಪಠಮಂ ಬನ್ಧಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಖಣ್ಡಸೀಮತೋವ ಪಟ್ಠಾಯ ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಬದ್ಧಾಸು ಪನ ಸೀಮಾಸು ಖಣ್ಡಸೀಮಾಯಂ ಠಿತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಮಹಾಸೀಮಾಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ನ ಕೋಪೇನ್ತಿ, ಮಹಾಸೀಮಾಯಂ ವಾ ಠಿತಾ ಖಣ್ಡಸೀಮಾಯಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ. ಸೀಮನ್ತರಿಕಾಯ ಪನ ಠಿತಾ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ನ ಕೋಪನ್ತಿ. ಗಾಮಖೇತ್ತೇ ಠತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಪನ ಸೀಮನ್ತರಿಕಾಯ ಠಿತಾ ಕೋಪೇನ್ತಿ. ಸೀಮನ್ತರಿಕಾ ಹಿ ಗಾಮಖೇತ್ತಂ ಭಜತಿ. ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾಸಮ್ಮನ್ನನೇ ಕತೇ ಸತಿ ಸಾ ಚ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸಾಯೇವ ಪಭೇದೋ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾಯೇವಾತಿ ಬದ್ಧಸೀಮಾಯ ಏವ.

ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೪೪) ವಚನತೋ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚ ನ ಓತರತಿ, ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಸೀಮಾ ಪನ ತತ್ಥಾಪಿ ಓತರತಿ. ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಸೀಮಾ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಗಚ್ಛತಿ, ಅವಿಪ್ಪವಾಸಸೀಮಾ ಪನ ಯತ್ಥ ಸಮಾನಸಂವಾಸಕಸೀಮಾ, ತತ್ಥೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಸುಂ ನಿಮಿತ್ತಕಿತ್ತನಂ ಅತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಸಚೇ ಅವಿಪ್ಪವಾಸಾಯ ಸಮ್ಮುತಿಕಾಲೇ ಗಾಮೋ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಸಾ ನ ಓತರತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಸಮ್ಮತಾಯ ಸೀಮಾಯ ಪಚ್ಛಾ ಗಾಮೋ ನಿವಿಸತಿ, ಸೋಪಿ ಸೀಮಾಸಙ್ಖಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ಯಥಾ ಚ ಪಚ್ಛಾ ನಿವಿಟ್ಠೋ, ಏವಂ ಪಠಮಂ ನಿವಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾ ವಡ್ಢಿತಪ್ಪದೇಸೋಪಿ ಸೀಮಾಸಙ್ಖಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ಸಚೇಪಿ ಸೀಮಾಸಮ್ಮುತಿಕಾಲೇ ಗೇಹಾನಿ ಕತಾನಿ, ‘‘ಪವಿಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಆಲಯೋಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಮನುಸ್ಸಾ ಪನ ಅಪ್ಪವಿಟ್ಠಾ, ಪೋರಾಣಗಾಮಂ ವಾ ಸಗೇಹಮೇವ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗತಾ, ಅಗಾಮೋಯೇವ ಏಸ, ಸೀಮಾ ಓತರತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಏಕಮ್ಪಿ ಕುಲಂ ಪವಿಟ್ಠಂ ವಾ ಅಗತಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಗಾಮೋಯೇವ, ಸೀಮಾ ನ ಓತರತಿ.

ಏವಂ ಬದ್ಧಸೀಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಬದ್ಧಸೀಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಬದ್ಧಸೀಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಗಾಮೋ ಏವ ಸೀಮಾ ಗಾಮಸೀಮಾ. ಗಾಮಗ್ಗಹಣೇನ ಚೇತ್ಥ ನಿಗಮನಗರಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯತ್ತಕೇ ಪದೇಸೇ ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಗಾಮಭೋಜಕಾ ಬಲಿಂ ಲಭನ್ತಿ, ಸೋ ಪದೇಸೋ ಅಪ್ಪೋ ವಾ ಹೋತು, ಮಹನ್ತೋ ವಾ, ಏಕಂ ಗಾಮಖೇತ್ತಂ ನಾಮ. ಯಮ್ಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಗಾಮಖೇತ್ತೇ ಏಕಂ ಪದೇಸಂ ‘‘ಅಯಂ ವಿಸುಂ ಗಾಮೋ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ರಾಜಾ ಕಸ್ಸಚಿ ದೇತಿ, ಸೋಪಿ ವಿಸುಂಗಾಮಸೀಮಾ ಹೋತಿಯೇವ. ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಚ ಇತರಾ ಚ ಪಕತಿಗಾಮಸೀಮಾ ಬದ್ಧಸೀಮಾಸದಿಸಾವ ಹೋತಿ. ಕೇವಲಂ ಪನ ತಿಚೀವರವಿಪ್ಪವಾಸಪರಿಹಾರಂ ನ ಲಭತೀತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೭).

ಅಗಾಮಕೇ ಅರಞ್ಞೇತಿ ವಿಞ್ಝಾಟವಿಸದಿಸೇ ಅರಞ್ಞೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಗಾಮಕಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಯಂ ಪನ ಸೀಮಾ ತಿಚೀವರವಿಪ್ಪವಾಸಪರಿಹಾರಮ್ಪಿ ಲಭತಿ. ಮಚ್ಛಬನ್ಧಾನನ್ತಿ ಕೇವಟ್ಟಾನಂ. ಅಗಮನಪಥೇಸೂತಿ ಗನ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಪಥೇಸು. ಯತ್ಥ ತದಹೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ತದಹೇವ ಪಚ್ಚಾಗನ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ, ತಾದಿಸೇಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇಸಂ ಗಮನಪರಿಯನ್ತಸ್ಸ ಓರತೋ ಪನ ಗಾಮಸೀಮಾಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತತ್ಥ ಗಾಮಸೀಮಂ ಅಸೋಧೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಮಜ್ಝೇ ಠಿತಾನಂ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಾತಿ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಠಿತೋಕಾಸತೋ ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಾ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಅಬ್ಭನ್ತರೇಸು. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪರಿಸವಸೇನ ವಡ್ಢತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಉಪಚಾರತ್ಥಾಯಾತಿ ಸೀಮೋಪಚಾರತ್ಥಾಯ. ಸೀಮಾಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಬದ್ಧಸೀಮಾಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ಸಮಾನೋ ಸಂವಾಸೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮಾನಸಂವಾಸಾ. ಏಕೋ ಉಪೋಸಥೋ ಏತ್ಥಾತಿ ಏಕೂಪೋಸಥಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಉಪೋಸಥಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ಅವಸೇಸಕಮ್ಮವಸೇನ ಸಮಾನಸಂವಾಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಾತಿ ಅಬದ್ಧಸೀಮಾಪರಿಚ್ಛೇದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೧೪೯) ವುತ್ತಾ. ಅನು ಅನು ಅಡ್ಢಮಾಸಂ ಅನ್ವಡ್ಢಮಾಸಂ, ಅಡ್ಢಮಾಸೇ ಅಡ್ಢಮಾಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ‘‘ಅನುದಸಾಹ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ. ದೇವೇತಿ ಮೇಘೇ. ವಲಾಹಕೇಸು ವಿಗತಮತ್ತೇಸೂತಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಸೋತನ್ತಿ ಉದಕಪ್ಪವಾಹೋ ವುಚ್ಚತಿ. ತಿತ್ಥೇನ ವಾ ಅತಿತ್ಥೇನ ವಾ ಓತರಿತ್ವಾತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ. ತಿಮಣ್ಡಲಂ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ತಿಮಣ್ಡಲಪಟಿಚ್ಛಾದನಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ. ಉತ್ತರನ್ತಿಯಾತಿ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಉತ್ತರನ್ತಿಯಾ. ಭಿಕ್ಖುನೀವಿಭಙ್ಗೇ (ಪಾಚಿ. ೬೯೨) ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ವಸೇನ ನದೀಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವತೋ.

ಕೇನಚಿ ಖಣಿತ್ವಾ ಅಕತೋತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನೇನಪಿ ಖಣಿತ್ವಾ ಅಕತೋ. ನದಿಂ ವಾ ಸಮುದ್ದಂ ವಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ನದೀಕೂಲಂ ವಾ ಸಮುದ್ದವೇಲಂ ವಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಏತಂ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ‘‘ಯತ್ಥ ನದಿಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ವಸ್ಸಕಾಲೇ ಉದಕಂ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ (ಕಙ್ಖಾ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಲಕ್ಖಣಂ. ಲೋಣೀಪಿ ಜಾತಸ್ಸರಸಙ್ಖಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ಯತ್ಥ ಪನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ವಸ್ಸಕಾಲೇ ವಸ್ಸೇ ಪಚ್ಛಿನ್ನಮತ್ತೇ ಪಿವಿತುಂ ವಾ ಹತ್ಥಪಾದೇ ಧೋವಿತುಂ ವಾ ಉದಕಂ ನ ಹೋತಿ ಸುಕ್ಖತಿ, ಅಯಂ ಜಾತಸ್ಸರೋ ಗಾಮಖೇತ್ತಸಙ್ಖಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ.

ಉದಕುಕ್ಖೇಪಾತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉದಕುಕ್ಖೇಪೇನಾ’’ತಿ. ಕಥಂ ಪನ ಉದಕಂ ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಮಜ್ಝಿಮೇನ ಪುರಿಸೇನಾತಿ ಥಾಮಮಜ್ಝಿಮೇನ ಪುರಿಸೇನ. ಅಯಂ ಉದಕುಕ್ಖೇಪೋ ನಾಮಾತಿ ಅಯಂ ಉದಕುಕ್ಖೇಪೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಸೀಮಾ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಾವ ಪರಿಸಾ ವಡ್ಢತಿ, ತಾವ ಅಯಂ ಸೀಮಾಪಿ ವಡ್ಢತಿ, ಪರಿಸಪರಿಯನ್ತತೋ ಉದಕುಕ್ಖೇಪೋಯೇವ ಪಮಾಣಂ. ಸಚೇ ಪನ ನದೀ ನಾತಿದೀಘಾ ಹೋತಿ, ಪಭವತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮುಖದ್ವಾರಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಙ್ಘೋ ನಿಸೀದತಿ, ಉದಕುಕ್ಖೇಪಸೀಮಾಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ. ಸಕಲಾಪಿ ನದೀ ಏತೇಸಂಯೇವ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಹೋತಿ.

ಪಕತಿವಸ್ಸಕಾಲೇತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇ ಪಕತಿವಸ್ಸಕಾಲೇ. ಚತೂಸು ಮಾಸೇಸೂತಿ ವಸ್ಸಾನಸ್ಸ ಚತೂಸು ಮಾಸೇಸು. ಅತಿವುಟ್ಠಿಕಾಲೇ ಓಘೇನ ಓತ್ಥತೋಕಾಸೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಹಿ ಗಾಮಸೀಮಾಸಙ್ಖಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ಅನ್ತೋನದಿಯಂ ಜಾತಸ್ಸರೇ ಜಾತಪಿಟ್ಠಿಪಾಸಾಣದೀಪಕೇಸುಪಿ ಅಯಮೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಪನ ನದೀ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋತಿ ಸಮತಿತ್ಥಿಕಾ, ಉದಕಸಾಟಿಕಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾಪಿ ಅನ್ತೋನದಿಯಂಯೇವ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ನಾವಾಯಪಿ ಠತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ ಪನ ನಾವಾಯ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಉದಕುಕ್ಖೇಪಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ಸೀಮಾ, ತಂ ನಾವಾ ಸೀಘಮೇವ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಸೀಮಾಯ ಞತ್ತಿ, ಅಞ್ಞಿಸ್ಸಾ ಅನುಸ್ಸಾವನಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಾವಂ ಅರಿತ್ತೇನ ವಾ ಠಪೇತ್ವಾ, ಪಾಸಾಣೇ ವಾ ಲಮ್ಬಿತ್ವಾ, ಅನ್ತೋನದಿಯಂ ಜಾತರುಕ್ಖೇ ವಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಅನ್ತೋನದಿಯಂ ಬದ್ಧಅಟ್ಟಕೇಪಿ ಅನ್ತೋನದಿಯಂ ಜಾತರುಕ್ಖೇಪಿ ಠಿತೇಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ.

ಸಚೇ ಪನ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಾಖಾ ವಾ ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಪಾರೋಹೋ ವಾ ಬಹಿನದೀತೀರೇ ವಿಹಾರಸೀಮಾಯ ವಾ ಗಾಮಸೀಮಾಯ ವಾ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ, ಸೀಮಂ ವಾ ಸೋಧೇತ್ವಾ, ಸಾಖಂ ವಾ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಬಹಿನದೀತೀರೇ ಜಾತರುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನ್ತೋನದಿಯಂ ಪವಿಟ್ಠಸಾಖಾಯ ವಾ ಪಾರೋಹೇ ವಾ ನಾವಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಕರೋನ್ತೇಹಿ ಸೀಮಾ ವಾ ಸೋಧೇತಬ್ಬಾ, ಸಾಖಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಾ ತಸ್ಸ ಬಹಿಪತಿಟ್ಠಿತಭಾಗೋ ನಾಸೇತಬ್ಬೋ. ನದೀತೀರೇ ಪನ ಖಾಣುಕಂ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಬನ್ಧನಾವಾಯ ನ ವಟ್ಟತಿಯೇವ.

ನದಿಯಂ ಸೇತುಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಸಚೇ ಅನ್ತೋನದಿಯಂಯೇವ ಸೇತು ವಾ ಸೇತುಪಾದಾ ವಾ, ಸೇತುಮ್ಹಿ ಠಿತೇಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಸೇತು ವಾ ಸೇತುಪಾದಾ ವಾ ಬಹಿತೀರೇ ಪತಿಟ್ಠಿತಾ, ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಸೀಮಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಅಥ ಸೇತುಪಾದಾ ಅನ್ತೋ, ಸೇತು ಪನ ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ತೀರಾನಂ ಉಪರಿಆಕಾಸೇ ಠಿತೋ, ವಟ್ಟತಿ. ಜಾತಸ್ಸರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಪಕತಿವೀಚಿಯೋ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸಣ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಯಂ ಪದೇಸಂ ಉದ್ಧಂ ವಡ್ಢನಕಉದಕಂ ವಾ ಪಕತಿವೀಚಿಯೋ ವಾ ವೇಗೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಓತ್ಥರನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೭) ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಚೇ ಊಮಿವೇಗೋ ಬಾಧತಿ, ನಾವಾಯ ವಾ ಅಟ್ಟಕೇ ವಾ ಠತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ. ತೇಸು ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ನದಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಪನ ಸಮುದ್ದೋ ಗಾಮಸೀಮಂ ವಾ ನಿಗಮಸೀಮಂ ವಾ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಸಮುದ್ದೋವ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮೀತಿ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸಣ್ಠಿತಉದಕನ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನ್ತೋ ನದೀಜಾತಸ್ಸರಸಮುದ್ದೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಬ್ಬುಟ್ಠಿಕಾಲೇತಿ ವಸ್ಸಾನಹೇಮನ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸುಕ್ಖೇಸುಪೀತಿ ನಿರುದಕೇಸುಪಿ. ಯಥಾ ಚ ವಾಪಿಖಣನೇ, ಏವಂ ಆವಾಟಪೋಕ್ಖರಣೀಆದೀನಂ ಖಣನೇಪಿ ಗಾಮಖೇತ್ತಂ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಪ್ಪಂ ವಾ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಲಾಬುತಿಪುಸಕಾದಿವಪ್ಪಂ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ. ತಂ ಠಾನನ್ತಿ ಯತ್ಥ ವಾಪಿಆದಿಕಂ ಕತಂ, ತಂ ಠಾನಂ. ಅಞ್ಞಂ ಪನ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿ. ಸಚೇ ಪನ ಜಾತಸ್ಸರಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಥಲಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ದಿಸಾಭಾಗೇ ಪಾಳಿಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಮೇವ ನಂ ಮಹಾತಳಾಕಂ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ, ಸಬ್ಬೋಪಿ ಅಜಾತಸ್ಸರೋ ಹೋತಿ. ಗಾಮಸೀಮಾಸಙ್ಖಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ.

ಸಚೇ ನದಿಮ್ಪಿ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ತಳಾಕಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ಪಾಳಿ ಬದ್ಧಾ, ಉದಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ತಳಾಕಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏತ್ಥ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಉಪರಿ ಪವತ್ತನಟ್ಠಾನೇ ಛಡ್ಡಿತಂ ಉದಕಂ ನದಿಂ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸನ್ದನಟ್ಠಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಟ್ಟತಿ. ಕಾಚಿ ನದೀ ಕಾಲನ್ತರೇನ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಗಾಮನಿಗಮಸೀಮಂ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ನದೀಯೇವ ಹೋತಿ, ಕಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ವಿಹಾರಸೀಮಂ ಓತ್ಥರತಿ ‘‘ವಿಹಾರಸೀಮಾ’’ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಅನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ. ಸಮನ್ತಾ ಉದಕುಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಪಹೋನಕಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯತ್ಥ ಪನ ಕುನ್ನದೀಆದೀಸು ನಪ್ಪಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಪಹೋನಕಟ್ಠಾನತೋ ಉದಕುಕ್ಖೇಪಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಉಪಚಾರತ್ಥಾಯಾತಿ ಸೀಮೋಪಚಾರತ್ಥಾಯ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಅಞ್ಞಮೇಕಂ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಂ, ಅಞ್ಞೋ ಏಕೋ ಉದಕುಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಉಪಚಾರತ್ಥಾಯ ಠಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೧೪೭; ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೧೪೭) – ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಸೀಮಾ ಚ ಉದಕುಕ್ಖೇಪಸೀಮಾ ಚ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಠಿತೋಕಾಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ನ ಸಬ್ಬದಾ ಏಕಸದಿಸಾ, ಕದಾಚಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಕದಾಚಿ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ. ಯದಾ ಚ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ತದಾ ಸೀಮಾಸಙ್ಕರೋ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಮೇಕಂ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಂ, ಅಞ್ಞೋ ಏಕೋ ಉದಕುಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಉಪಚಾರತ್ಥಾಯ ಠಪೇತಬ್ಬೋತಿ. ಯಂ ಪನ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತತೋ ಅಧಿಕಂ ವಟ್ಟತಿಯೇವ, ಊನಕಂ ಪನ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೭) ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ಏತದತ್ಥಮೇವ, ನ ಪನ ತತ್ಥ ಕತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕುಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಪರಿಚ್ಛೇದತೋ ಬಹಿ ಅಞ್ಞಂ ತತ್ತಕಂಯೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋಪೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರೇನ, ಉದಕುಕ್ಖೇಪೇನ ವಾ ಯೋ ತೇಸಂ ಸತ್ತಬ್ಭನ್ತರಸ್ಸ, ಉದಕುಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ವಾ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತತೋ ಬಹಿ ಅಞ್ಞಂ ತತ್ತಕಂಯೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಠಿತೋಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಥಮೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ಸಬ್ಬಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ, ಇದಂ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಕೋಪೇತೀ’’ತಿ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾದೀಸು ವವತ್ಥಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಇತಿ ಇಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ನಿಗಮನಂ. ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಬದ್ಧಾಬದ್ಧವಸೇನೇಧ, ಸೀಮಾ ನಾಮ ದ್ವಿಧಾ ತಹಿಂ;

ತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಾ ವಜ್ಜಿ-ತೇಕಾದಸ ವಿಪತ್ತಿಕಾ;

ಬದ್ಧಸೀಮಾ ತಿಧಾ ಖಣ್ಡಾ-ದಿತೋ ಗಾಮಾದಿತೋ ಪರಾ’’ತಿ.

ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿ ಚ ನಾಮೇಸಾ ದುವಿಧಾ ವತ್ಥುಸಭಾಗಾ, ಆಪತ್ತಿಸಭಾಗಾತಿ. ತತ್ಥ ಇಧ ವತ್ಥುಸಭಾಗಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನೇತರಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಘೋ ವಿಕಾಲಭೋಜನಾದಿನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಲಹುಕಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ಲಹುಕೇನ ವಿನಯಕಮ್ಮೇನ ವಿಸುಜ್ಝನತೋ ಲಹುಕಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಪಾಚಿತ್ತಿಯಪಾಟಿದೇಸನೀಯದುಕ್ಕಟದುಬ್ಭಾಸಿತಸಙ್ಖಾತಾ ಪಞ್ಚಾಪತ್ತಿಯೋ. ವತ್ಥುಸಭಾಗಾಯ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಸತಿ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ ನ ಹೋತಿಯೇವ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸಭಾಗಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಆಪನ್ನಸ್ಸ ಪನ ಸನ್ತಿಕೇ ಆವಿ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಸಚೇ ಆವಿ ಕರೋತಿ, ಆಪತ್ತಿ ಆವಿಕತಾ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಕಟಾ ಪನ ನ ಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ಅಟ್ಠ. ೧೦೨). ತಸ್ಸಾ ಪನ ಅದೇಸನಾಗಾಮಿನಿತೋ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ವತ್ಥುಸಭಾಗಾತಿ ವತ್ಥುವಸೇನ ಸಮಾನಭಾಗಾ, ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇಮಮೇವ ವತ್ಥುಸಭಾಗಂ ದೇಸೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಭಾಗಾ ಆಪತ್ತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ, ಯೋ ದೇಸೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೬೯) ವುತ್ತತ್ತಾ, ನ ಪನ ಆಪತ್ತಿಸಭಾಗಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಕಾಲಭೋಜನಪಚ್ಚಯಾ ಆಪನ್ನಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಆಪತ್ತಿಸಭಾಗನ್ತಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾನಭಾಗಂ.

ಸಾಮನ್ತಾ ಆವಾಸಾತಿ ಸಾಮನ್ತಆವಾಸಂ, ಸಮೀಪವಿಹಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಜ್ಜುಕನ್ತಿ ತದಹೇವಾಗಮನತ್ಥಾಯ. ಪಾಹೇತಬ್ಬೋತಿ ಪೇಸೇತಬ್ಬೋ. ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ಇತಿ ಏತಂ ಸುನ್ದರಂ ಭದ್ದಕಂ, ಲದ್ಧಕಪ್ಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನೋ ಚೇ ಲಭೇಥಾತಿ ವಿಹಾರಾನಂ ದೂರತಾಯ ವಾ ಮಗ್ಗೇ ಪರಿಪನ್ಥಾದಿನಾ ವಾ ಯದಿ ನ ಲಭೇಥ. ‘‘ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿ ಆವಿ ಕಾತುಮ್ಪಿ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ. ಯದಿ ಲಭೇಯ್ಯ, ಆವಿ ಕತ್ವಾಪಿ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯ. ಯದಿ ಪನ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಘೋ ಸಭಾಗಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ ಆಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಉಪೋಸಥಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋವ ಹೋತಿ. ಉಭೋಪಿ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಭಾಗಾ ಆಪತ್ತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ, ಯೋ ದೇಸೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ. ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಭಾಗಾ ಆಪತ್ತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಯೋ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೬೯) ವುತ್ತತ್ತಾ. ವಿಮತಿ ಸಂಸಯೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತೋ ವೇಮತಿಕೋ. ‘‘ಪುನ ನಿಬ್ಬೇಮತಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ದೇಸೇತಬ್ಬಮೇವಾ’’ತಿ ನೇವ ಪಾಳಿಯಂ, ನ ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅತ್ಥಿ, ದೇಸಿತೇ ಪನ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ. ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಆಯಸ್ಮನ್ತೋ ಆರೋಚೇಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಾಪತ್ತಿಕಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಕರಣೇ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ. ಕಸ್ಮಾ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಯೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏತಾಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ವಿಸಭಾಗಾಪತ್ತೀಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾಸುಪಿ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ವಿಸಭಾಗಾಸು ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಸು ತೇಸಂಯೇವ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಆಪತ್ತಿ, ನ ಸಙ್ಘಸ್ಸಾತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ ಹೋತಿಯೇವ.

ಅನ್ತಿಮವತ್ಥುಅಜ್ಝಾಪನ್ನಕೋ ನಾಮ ಚತುನ್ನಂ ಪಾರಾಜಿಕಾನಂ ಅಞ್ಞತರಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನಕೋ. ಪಣ್ಡಕಾದೀನಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಪರತೋ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಸಕ್ಕಂ ದೇವರಾಜಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಯೋ ಕೋಚಿ ನಾಗಮಾಣವಕಾದಿಕೋ ಅಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ನ ಅಸ್ಸಗೋಣಾದಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಿಸ್ಸಂ ವಜ್ಜನೀಯಪುಗ್ಗಲಕಥಾಯಂ. ಯಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೋ, ನ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೧೧) ಯಸ್ಸ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದಿನೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಸೋ ಇಧಾಪಿ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅನ್ತಮಸೋ ದೇವೇ ಉಪಾದಾಯ ನಾಗಮಾಣವಕಾದಿಕೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕೋ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ‘‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಏತ್ಥ ನಾಗೋ ವಾ ಹೋತು ಸುಪಣ್ಣಮಾಣವಕಾದೀನಂ ವಾ ಅಞ್ಞತರೋ, ಅನ್ತಮಸೋ ಸಕ್ಕಂ ದೇವರಾಜಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಯೋ ಕೋಚಿ ಅಮನುಸ್ಸಜಾತಿಯೋ, ಸೋ ಸಬ್ಬೋವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ‘ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೧೧). ತಿತ್ಥಂ ವುಚ್ಚತಿ ಲದ್ಧಿ, ತಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ತಿತ್ಥಿಕಾ, ತಿತ್ಥಿಕಾ ಏವ ತಿತ್ಥಿಯಾ, ಇತೋ ಅಞ್ಞಲದ್ಧಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸುತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸೋ ಸುತ್ತುದ್ದೇಸೋ. ಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಏವ ಉಪೋಸಥೋ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಅಧಿಟ್ಠಾನುಪೋಸಥೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಸೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ. ಓವಾದೋವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ, ತಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸೋ ಸರೂಪೇನ ಕಥನಂ ಓವಾದಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ. ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ವೀತಿಕ್ಕಮೇ ಅಯಂ ನಾಮ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಆಪತ್ತಿವಸೇನ ಆಣಾಪನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಆಣಾ, ಸೇಸಂ ಅನನ್ತರಸದಿಸಮೇವ.

ಖನ್ತೀ ಪರಮಂ ತಪೋ ತಿತಿಕ್ಖಾ…ಪೇ… ವುತ್ತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಗಾಥಾಯೋ ನಾಮ –

‘‘ಖನ್ತೀ ಪರಮಂ ತಪೋ ತಿತಿಕ್ಖಾ;

ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ;

ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಪರೂಪಘಾತೀ;

ನ ಸಮಣೋ ಹೋತಿ ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ.

‘‘ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸ ಅಕರಣಂ, ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪಸಮ್ಪದಾ;

ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನಂ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನಂ.

‘‘ಅನೂಪವಾದೋ ಅನೂಪಘಾತೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಚ ಸಂವರೋ;

ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಚ ಭತ್ತಸ್ಮಿಂ, ಪನ್ತಞ್ಚ ಸಯನಾಸನಂ;

ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಚ ಆಯೋಗೋ, ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ.(ದೀ. ನಿ. ೨.೯೦; ಧ. ಪ. ೧೮೩-೧೮೫) –

ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಗಾಥಾಯೋ.

ತತ್ಥ ಖನ್ತೀ ಪರಮಂ ತಪೋತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೯೦; ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೮೫) ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ ನಾಮ ಪರಮಂ ತಪೋ. ತಿತಿಕ್ಖಾತಿ ಖನ್ತಿಯಾ ಏವ ವೇವಚನಂ, ತಿತಿಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ ತಪೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ವದನ್ತೀತಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಪರಮ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ ಬುದ್ಧಾ. ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ಪರೂಪಘಾತೀತಿ ಯೋ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿವಿರಹಿತತ್ತಾ ಪರಂ ಉಪಘಾತೇತಿ ಬಾಧತಿ ವಿಹಿಂಸತಿ, ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಚತುತ್ಥಪಾದೋ ಪನ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ‘‘ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಹಿ ‘‘ನಸಮಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವೇವಚನಂ. ‘‘ಪರೂಪಘಾತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ’’ತಿ ವೇವಚನಂ. ಅಥ ವಾ ಪರೂಪಘಾತೀತಿ ಸೀಲೂಪಘಾತೀ. ಸೀಲಞ್ಹಿ ಉತ್ತಮಟ್ಠೇನ ‘‘ಪರ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯೋ ಚ ಸಮಣೋ ಪರಂ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ಸತ್ತಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ ಪರೂಪಘಾತೀ ಹೋತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸೀಲವಿನಾಸಕೋ, ಸೋ ಪಬ್ಬಜಿತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಯೋ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಾ ಪರೂಪಘಾತೀ ಹೋತಿ, ಪರಂ ಅನ್ತಮಸೋ ಡಂಸಮಕಸಮ್ಪಿ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತಿ, ಸೋ ನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತೋ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ಮಲಸ್ಸ ಅಪಬ್ಬಾಜಿತತ್ತಾ. ‘‘ಪಬ್ಬಾಜಯಮತ್ತನೋ ಮಲಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ಪಬ್ಬಜಿತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೩೮೮) ಇದಞ್ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತಲಕ್ಖಣಂ. ಯೋಪಿ ನ ಹೇವ ಖೋ ಉಪಘಾತೇತಿ ನ ಮಾರೇತಿ, ಅಪಿಚ ದಣ್ಡಾದೀಹಿ ವಿಹೇಠೇತಿ, ಸೋ ಪರಂ ವಿಹೇಠಯನ್ತೋ ಸಮಣೋ ನ ಹೋತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಾ? ವಿಹೇಸಾಯ ಅಸಮಿತತ್ತಾ. ‘‘ಸಮಿತತ್ತಾ ಹಿ ಪಾಪಾನಂ, ‘ಸಮಣೋ’ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೨೬೫) ಇದಞ್ಹಿ ಸಮಣಲಕ್ಖಣಂ.

ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಸಬ್ಬಪಾಪಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸ್ಸ. ಅಕರಣನ್ತಿ ಅನುಪ್ಪಾದನಂ. ಕುಸಲಸ್ಸಾತಿ ಚತುಭೂಮಕಕುಸಲಸ್ಸ. ಉಪಸಮ್ಪದಾತಿ ಉಪಸಮ್ಪಾದನಂ ಪಟಿಲಾಭೋ. ಸಚಿತ್ತಪರಿಯೋದಪನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವೋದಾಪನಂ ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಸೋಧನಂ, ತಂ ಪನ ಅರಹತ್ತೇನ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಸೀಲಸಂವರೇನ ಸಬ್ಬಪಾಪಂ ಪಹಾಯ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾಹಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ಕುಸಲಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಫಲೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯೋದಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಓವಾದೋ ಅನುಸಿಟ್ಠಿ.

ತತಿಯಗಾಥಾಯ ಅನೂಪವಾದೋತಿ ವಾಚಾಯ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನುಪವದನಂ. ಅನೂಪಘಾತೋತಿ ಕಾಯೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಉಪಘಾತಸ್ಸ ಅಕರಣಂ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇತಿ ಯಂ ತಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಪಅತಿಮೋಕ್ಖಂ ಅತಿಪಮೋಕ್ಖಂ ಉತ್ತಮಂ ಸೀಲಂ, ಪಾತಿ ವಾ ಅಗತಿವಿಸೇಸೇಹಿ, ಮೋಕ್ಖೇತಿ ದುಗ್ಗತಿಭಯೇಹಿ. ಯೋ ವಾ ನಂ ಪಾತಿ, ತಂ ಮೋಕ್ಖೇತೀತಿ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಚ. ಸಂವರೋತಿ ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮಲಕ್ಖಣೋ ಸಂವರೋ. ಮತ್ತಞ್ಞುತಾತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗವಸೇನ ಪಮಾಣಞ್ಞುತಾ. ಪನ್ತಞ್ಚ ಸಯನಾಸನನ್ತಿ ಜನಸಙ್ಘಟ್ಟನವಿರಹಿತಂ ನಿಜ್ಜನಸಮ್ಬಾಧಂ ವಿವಿತ್ತಂ, ಸೇನಾಸನಞ್ಚ. ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವಿಹಿಯೇವ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚತುಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸೋ ದೀಪಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪಚ್ಚಯಸನ್ತೋಸಸಾಮಞ್ಞೇನ ಇತರದ್ವಯಸ್ಸಾಪಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರನಯೇನ ಜೋತಿತತ್ತಾ. ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಚ ಆಯೋಗೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಂ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ, ತತೋಪಿ ಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಮೇವ ಅಧಿಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಯಥಾವುತ್ತೇ ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಆಯೋಗೋ ಚ ಅನುಯೋಗೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಂ ಬುದ್ಧಾನ ಸಾಸನನ್ತಿ ಏತಂ ಪರಸ್ಸ ಅನುಪವದನಂ, ಅನುಪಘಾತನಂ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಸಂವರೋ, ಪಟಿಗ್ಗಹಣಪರಿಭೋಗೇಸು ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿವಸಿಭಾವಾಯ ವಿವಿತ್ತಸೇನಾಸನಸೇವನಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನಂ ಓವಾದೋ ಅನುಸಿಟ್ಠೀತಿ. ಇಮಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋ ಗಾಥಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಗಾಥಾಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಂ ಬುದ್ಧಾ ಏವ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ, ನ ಸಾವಕಾ.

‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ. ೧೩೪) ನಯೇನ ವುತ್ತಂ ಆಣಾಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ನಾಮ. ತಂ ಸಾವಕಾ ಏವ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ, ನ ಬುದ್ಧಾ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಿ, ನ ಚ ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಸಾವಕಾ ಏವ ಉದ್ದಿಸನ್ತಿ, ನ ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇತಿ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ.

ಅನುಪಗತೋ ನಾಮ ತತ್ಥೇವ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಅಸತಿಯಾ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಅನುಪಗತೋ ವಾ. ಚಾತುಮಾಸಿನಿಯನ್ತಿ ಚಾತುಮಾಸಿಯಂ. ಸಾ ಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಾಸಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಭೂತಾತಿ ಚಾತುಮಾಸೀ, ಸಾ ಏವ ‘‘ಚಾತುಮಾಸಿನೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸಂ ಚಾತುಮಾಸಿನಿಯಂ. ಪಚ್ಛಿಮಕತ್ತಿಕಪುಣ್ಣಮಾಸಿನಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಯಸಾಮಗ್ಗಿನ್ತಿ ಕಾಯೇನ ಸಮಗ್ಗಭಾವಂ, ಹತ್ಥಪಾಸೂಪಗಮನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಸಚೇ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಪಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ವಸ್ಸಂ ಉಪಗತಾ, ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯಪಿ ಪಞ್ಚ, ಪುರಿಮೇಹಿ ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪವಾರಿತೇ ಪಚ್ಛಿಮೇಹಿ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಉಪೋಸಥಗ್ಗೇ ದ್ವೇ ಞತ್ತಿಯೋ ಠಪೇತಬ್ಬಾ. ಸಚೇಪಿ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಉಪಗತಾ ಚತ್ತಾರೋ, ತಯೋ, ದ್ವೇ, ಏಕೋ ವಾ ಹೋತಿ, ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಥ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಚತ್ತಾರೋ, ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯಪಿ ಚತ್ತಾರೋ, ತಯೋ, ದ್ವೇ, ಏಕೋ ವಾ, ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಥ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ತಯೋ, ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ತಯೋ, ದ್ವೇ ವಾ, ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇದಞ್ಹೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಂ – ಸಚೇ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಉಪಗತೇಹಿ ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಉಪಗತಾ ಥೋಕತರಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ಸಮಸಮಾ ಚ, ಸಙ್ಘಪ್ಪವಾರಣಾಯ ಚ ಗಣಂ ಪೂರೇನ್ತಿ, ಸಙ್ಘಪ್ಪವಾರಣಾವಸೇನ ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ಪವಾರೇತಬ್ಬಾ. ಸಚೇ ಪನ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ತಯೋ, ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ಏಕೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಹೋನ್ತಿ, ಚತುನ್ನಂ ಸಙ್ಘಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪವಾರೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಗಣಞತ್ತಿಯಾ ಪನ ಸೋ ಗಣಪೂರಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಗಣವಸೇನ ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ, ಇತರೇನ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ದ್ವೇ, ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯ ದ್ವೇ ವಾ ಏಕೋ ವಾ, ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಚೇ ಪುರಿಮಿಕಾಯ ಏಕೋ, ಪಚ್ಛಿಮಿಕಾಯಪಿ ಏಕೋ, ಏಕೇನ ಏಕಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ, ಏಕೇನ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಪುರಿಮವಸ್ಸೂಪಗತೇಹಿ ಪಚ್ಛಿಮವಸ್ಸೂಪಗತಾ ಏಕೇನಪಿ ಅಧಿಕತರಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪಠಮಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಥೋಕತರೇಹಿ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ. ಕತ್ತಿಕಚಾತುಮಾಸಿನಿಪವಾರಣಾಯ ಪನ ಸಚೇ ಪಠಮಂ ವಸ್ಸೂಪಗತೇಹಿ ಮಹಾಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಿತೇಹಿ ಪಚ್ಛಾ ಉಪಗತಾ ಅಧಿಕತರಾ ವಾ ಸಮಸಮಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪವಾರಣಾಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಪವಾರೇತಬ್ಬಂ. ತೇಹಿ ಪವಾರಿತೇ ಪಚ್ಛಾ ಇತರೇಹಿ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಅಥ ಮಹಾಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರಿತಾ ಬಹೂ ಹೋನ್ತಿ, ಪಚ್ಛಾ ವಸ್ಸೂಪಗತಾ ಥೋಕಾ ವಾ ಏಕೋ ವಾ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಉದ್ದಿಟ್ಠೇ ಪಚ್ಛಾ ತೇಸಂ ಸನ್ತಿಕೇ ತೇನ ಪವಾರೇತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಏಕಂಸಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಂಸೇ ಸಾಧುಕಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಞ್ಜಲಿಂ ಪಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ದಸನಖಸಮೋಧಾನಸಮುಜ್ಜಲಂ ಅಞ್ಜಲಿಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ಸಚೇ ಪನ ತತ್ಥ ಪಾರಿವಾಸಿಕೋಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಸಙ್ಘನವಕಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ನಿಸಿನ್ನೇನ ಅತ್ತನೋ ಪಾಳಿಯಾ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೇ ಪನ ಪಾಳಿಯಾ ಅನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಪಾಳಿಂ ವಿಹಾಯ ಹತ್ಥಪಾಸಂ ಅಮುಞ್ಚನ್ತೇನ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ. ಪವಾರಣಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಕರಣೀಯನ್ತಿ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಾದಿಂ ನವವಿಧಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ. ಯಥಾ ಚ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಘೋ ಸಭಾಗಾಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಸಙ್ಘೋ…ಪೇ… ಪಟಿಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೭೧) ಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ಲಭತಿ, ಏವಮೇತ್ಥಾಪಿ ತೀಹಿ ‘‘ಸುಣನ್ತು ಮೇ ಆಯಸ್ಮನ್ತಾ ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಭಾಗಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನಾ, ಯದಾ ಅಞ್ಞಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಸುದ್ಧಂ ಅನಾಪತ್ತಿಕಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತದಾ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ತಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಗಣಞತ್ತಿಂ ಠಪೇತ್ವಾ, ದ್ವೀಹಿಪಿ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಸುದ್ಧಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಏಕೇನಾಪಿ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಭೋಗಂ ಕತ್ವಾ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ತದಹೂತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಹು, ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಾನಾಸಂವಾಸಕೇಹೀತಿ ಲದ್ಧಿನಾನಾಸಂವಾಸಕೇಹಿ. ಅನಾವಾಸೋ ನಾಮ ನವಕಮ್ಮಸಾಲಾದಿಕೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪದೇಸೋ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಙ್ಘೇನಾತಿ ಸಙ್ಘಪ್ಪಹೋನಕೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ವಿನಾ. ಅಞ್ಞತ್ರ ಅನ್ತರಾಯಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ದಸವಿಧಮನ್ತರಾಯಂ ವಿನಾ. ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಅತ್ತಚತುತ್ಥೇನ ಅನ್ತರಾಯೇ ವಾ ಸತಿ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಯಥಾ ಚ ಆವಾಸಾದಯೋ ನ ಗನ್ತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ಸಚೇ ವಿಹಾರೇ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಉಪೋಸಥಾಧಿಟ್ಠಾನತ್ಥಂ ಸೀಮಾಪಿ ನದೀಪಿ ನ ಗನ್ತಬ್ಬಾ. ಸಚೇ ಪನೇತ್ಥ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ವಿಸ್ಸಟ್ಠಉಪೋಸಥಾಪಿ ಆವಾಸಾ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಏವಂ ಗತೋ ಅಧಿಟ್ಠಾತುಮ್ಪಿ ಲಭತಿ. ಆರಞ್ಞಕೇನಾಪಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಪೋಸಥದಿವಸೇ ಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಹಾರಮೇವ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಅಞ್ಞಂ ವಿಹಾರಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ತತ್ಥ ಉಪೋಸಥಂ ಕತ್ವಾವ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಅಕತ್ವಾ ಆಗನ್ತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಯಂ ಜಞ್ಞಾ ‘‘ಅಜ್ಜೇವ ತತ್ಥ ಗನ್ತುಂ ಸಕ್ಕೋಮೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೧೮೧) ಏವರೂಪೋ ಪನ ಆವಾಸೋ ಗನ್ತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೋನ್ತೇನಾಪಿ ಹಿ ಇಮಿನಾ ನೇವ ಉಪೋಸಥನ್ತರಾಯೋ ಕತೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ.

ಉದಕಂ ಆಸನೇನ ಚಾತಿ ಆಸನೇನ ಸಹ ಪಾನೀಯಪರಿಭೋಜನೀಯಂ ಉದಕಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಘಸನ್ನಿಪಾತತೋ ಪಠಮಂ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬಕರಣಂ. ಪುಬ್ಬಕರಣತೋ ಪಚ್ಛಾ ಕತ್ತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮತೋ ಪಠಮಂ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮತೋ ಪಠಮಂ ಕತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚ’’ಮಿಚ್ಚೇವ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ದ್ವೀಹಿ ನಾಮೇಹಿ ನವವಿಧಂ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚಂ ದಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ. ಕಿಂ ತಂ ಕತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತಂ ಅಕತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಂ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಥೇರೇನ ಆಣತ್ತೇನ ಅಗಿಲಾನೇನ ನ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಯೋ ನ ಸಮ್ಮಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಮಹಾವ. ೧೫೯) ವಚನತೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ ಥೇರೇನ ಆಣತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಸಚೇ ಪನ ಆಣತ್ತೋ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಿಂ ತಾವಕಾಲಿಕಮ್ಪಿ ನ ಲಭತಿ, ಸಾಖಾಭಙ್ಗಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ತಮ್ಪಿ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಕಪ್ಪಿಯಂ ಹೋತಿ. ಪಾನೀಯಂ ಪರಿಭೋಜನೀಯಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಪಾನೀಯಪರಿಭೋಜನೀಯಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇತಬ್ಬಂ. ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಪೀಠಫಲಕಾದಿಆಸನಂ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಉಪೋಸಥಾಗಾರೇ ಆಸನಾನಿ ನತ್ಥಿ, ಸಂಘಿಕಾವಾಸತೋಪಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಹರಿತಬ್ಬಾನಿ. ಆಸನೇಸು ಅಸತಿ ಕಟಸಾರಕೇಪಿ ತಟ್ಟಿಕಾಯೋಪಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ತಟ್ಟಿಕಾಸುಪಿ ಅಸತಿ ಸಾಖಾಭಙ್ಗಾನಿ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಾನಿ. ಕಪ್ಪಿಯಕಾರಕಂ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಕಪ್ಪಿಯಂ ಹೋತಿ. ಪದೀಪೋ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ಪದೀಪೇತಬ್ಬೋ, ಪದೀಪುಜ್ಜಲನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆಣಾಪೇನ್ತೇನ ಪನ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಓಕಾಸೇ ತೇಲಂ ವಾ ವಟ್ಟಿ ವಾ ಕಪಲ್ಲಿಕಾ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ತೇಲಾದೀನಿ ನತ್ಥಿ, ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾನಿ. ಪರಿಯೇಸಿತ್ವಾ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಕಪ್ಪಿಯಂ ಹೋತಿ. ಅಪಿಚ ಕಪಾಲೇ ಅಗ್ಗಿಪಿ ಜಾಲೇತಬ್ಬೋ. ಆಣಾಪೇನ್ತೇನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಾ ಸದಾಕಾಲಮೇವ ಏಕೋ ವಾ ಭಾರನಿತ್ಥರಣಕೋ ವಾ ಸರಭಾಣಕಧಮ್ಮಕಥಿಕಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರೋ ವಾ ನ ಆಣಾಪೇತಬ್ಬೋ, ಅವಸೇಸಾ ಪನ ವಾರೇನ ಆಣಾಪೇತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಥೇರೇನಾಪಿ ಪತಿರೂಪಂ ಞತ್ವಾ ಆಣಾಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ಬಹಿ ಉಪೋಸಥಂ ಕತ್ವಾ ಆಗತೇನಾತಿ ನದಿಯಾ ವಾ ಸೀಮಾಯ ವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಉಪೋಸಥಂ ಕತ್ವಾ ಆಗತೇನ ಛನ್ದೋ ದಾತಬ್ಬೋ, ‘‘ಕತೋ ಮಯಾ ಉಪೋಸಥೋ’’ತಿ ಅಚ್ಛಿತುಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಿಚ್ಚಪ್ಪಸುತೋ ವಾತಿ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕಾದಿಕಿಚ್ಚಪ್ಪಸುತೋ ವಾ. ಸಚೇ ಗಿಲಾನೋ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಮಞ್ಚೇನ ವಾ ಪೀಠೇನ ವಾ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝಂ ಆನೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಗಿಲಾನುಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಏವಂ ಹೋತಿ ‘‘ಸಚೇ ಖೋ ಮಯಂ ಇಮಂ ಗಿಲಾನಂ ಠಾನಾ ಚಾವೇಸ್ಸಾಮ, ಆಬಾಧೋ ವಾ ಅಭಿವಡ್ಢಿಸ್ಸತಿ, ಕಾಲಕಿರಿಯಾ ವಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ, ನ ತ್ವೇವ ಸೋ ಗಿಲಾನೋ ಠಾನಾ ಚಾವೇತಬ್ಬೋ, ಸಙ್ಘೇನ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ತ್ವೇವ ವಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಕರೇಯ್ಯ ಚೇ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸ. ಸಚೇ ಬಹೂ ತಾದಿಸಾ ಗಿಲಾನಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಙ್ಘೇನ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಠತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಹತ್ಥಪಾಸೇ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಸಚೇ ದೂರೇ ದೂರೇ ಹೋನ್ತಿ, ಸಙ್ಘೋ ನಪ್ಪಹೋತಿ, ತಂ ದಿವಸಂ ಉಪೋಸಥೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನ ತ್ವೇವ ವಗ್ಗೇನ ಸಙ್ಘೇನ ಉಪೋಸಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತದಹುಪೋಸಥೇ ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ದೇನ್ತೇನ ಛನ್ದಮ್ಪಿ ದಾತುಂ, ಸನ್ತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೬೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ಭಗವತೋ ಆಣಂ ಕರೋನ್ತೇನ ‘‘ಛನ್ದಂ ದಮ್ಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಛನ್ದಹಾರಕೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿನ್ನೇ ಛನ್ದೇ ತತ್ಥೇವ ಪಕ್ಕಮತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ದಾತಬ್ಬೋ ಛನ್ದೋ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮಹಾವ. ೧೬೫) ಪುನ ಅತ್ತನೋ ಛನ್ದದಾನಪರಿಸ್ಸಮವಿನೋದನತ್ಥಂ ‘‘ಛನ್ದಂ ಮೇ ಹರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಛನ್ದಹಾರಕೋ ಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಿನ್ನೇ ಛನ್ದೇ ಸಙ್ಘಪ್ಪತ್ತೋ ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ನ ಆರೋಚೇತಿ, ಆಹಟೋ ಹೋತಿ ಛನ್ದೋ, ಛನ್ದಹಾರಕಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೬೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟತೋ ತಂ ಮೋಚೇತುಂ ‘‘ಛನ್ದಂ ಮೇ ಆರೋಚೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಉಭಯೇನ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಮನಸಾ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಕಾಯಪ್ಪಯೋಗಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇನ ವಾ, ವಾಚಂ ಪನ ನಿಚ್ಛಾರೇತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ತಥೇವ ವಾಚಾಯ ವಾ, ಉಭಯಥಾಪಿ ಸಕ್ಕೋನ್ತೇನ ಕಾಯವಾಚಾಹಿ ವಾ ವಿಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ, ಜಾನಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಪನ ಯಾಯ ಕಾಯಚಿಪಿ ಭಾಸಾಯ ವಿಞ್ಞಾಪೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಪಾರಿಸುದ್ಧಿದಾನೇಪಿ ಛನ್ದದಾನೇ ವುತ್ತಸದಿಸೋವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತಂ ಪನ ದೇನ್ತೇನ ಪಠಮಂ ಸನ್ತೀ ಆಪತ್ತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ಸಾಪತ್ತಿಕೋ ಸಮಾನೋ ‘‘ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ದಮ್ಮಿ, ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಮೇ ಹರ, ಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಮೇ ಆರೋಚೇಹೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೬೪) ವತ್ತುಂ ಲಭತಿ. ‘‘ಸನ್ತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕರಣೀಯಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ‘‘ಸನ್ತಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಕರಣೀಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಚ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ದೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಛನ್ದೋ ಚ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ಚ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ, ತಂ ದೇತೀತಿ ಸರೂಪೇಕಸೇಸನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇತರಾತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ. ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಾ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧೀತಿ ಏತ್ಥ ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಾ ನಾಮ ಬಿಳಾಲಬನ್ಧನಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸಙ್ಖಲಿಕಾಯ ಪಠಮವಲಯಂ ದುತಿಯವಲಯಂಯೇವ ಪಾಪುಣಾತಿ, ನ ತತಿಯಂ, ಏವಮಯಮ್ಪಿ ಛನ್ದಪಾರಿಸುದ್ಧಿ ದಾಯಕೇನ ಯಸ್ಸ ದಿನ್ನಾ, ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೧೬೪; ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೨.೧೬೪). ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಸದಿಸತ್ತಾ ‘‘ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಬಿಳಾಲಸಙ್ಖಲಿಕಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಾಸಂ ಕಾಸಞ್ಚಿ ಸಙ್ಖಲಿಕಾನಂ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಉತುಕ್ಖಾನನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಕಿರಿಯಂ ಅರತಿ ವತ್ತೇತೀತಿ ಉತು, ತಸ್ಸ ಅಕ್ಖಾನಂ ಉತುಕ್ಖಾನಂ, ಉತುಆಚಿಕ್ಖನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಚ ತಸ್ಸ ಆಚಿಕ್ಖನಂ, ತಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಹೇಮನ್ತಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಗಣನಾತಿ ಕಲನಾ. ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಅಟ್ಠಗರುಧಮ್ಮೇಹಿ ಓವದನಂ ಭಿಕ್ಖುನೋವಾದೋ. ಸ್ವೇ ಉಪೋಸಥೋತಿ ಆಗನ್ತ್ವಾತಿ ‘‘ಸ್ವೇ ಉಪೋಸಥೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಜ್ಜೇವ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಪನ್ನರಸಿಕೇ ಉಪೋಸಥೇ ಪಕ್ಖಸ್ಸ ಚಾತುದ್ದಸಿಯಂ, ಚಾತುದ್ದಸಿಕೇ ತೇರಸಿಯಂ ಆಗನ್ತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಹಾಪಚ್ಚರಿಯಂ ಪನ ‘‘ಪಕ್ಖಸ್ಸ ತೇರಸಿಯಂಯೇವ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘ಅಯಂ ಉಪೋಸಥೋ ಚಾತುದ್ದಸಿಕೋ ವಾ ಪನ್ನರಸಿಕೋ ವಾ’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಪಾಚಿ. ಅಟ್ಠ. ೧೪೯) ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ಚ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಚೇ ಚಾತುದ್ದಸಿಯಂ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೋನ್ತಿ, ‘‘ಚಾತುದ್ದಸಿಕೋ ಭಗಿನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಪನ್ನರಸಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿ, ‘‘ಪನ್ನರಸಿಕೋ ಭಗಿನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಠಪೇತ್ವಾ ಬಾಲಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ಗಿಲಾನಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ಗಮಿಕಂ ಅವಸೇಸೇಹಿ ಓವಾದಂ ಗಹೇತು’’ನ್ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೧೪) ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಆರೋಚನವಿಧಾನಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಬಾಲೋ. ಚಾತುದ್ದಸಿಕಪನ್ನರಸಿಕೇಸು ಉಪೋಸಥೇಸು ವಾ ಪಾಟಿಪದೇ ವಾ ಗನ್ತುಕಾಮೋ ಗಮಿಯೋ, ದುತಿಯಪಕ್ಖದಿವಸತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಇಧ ಗಮಿಯೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ. ಅರಞ್ಞೇ ನಿವಾಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಆರಞ್ಞಿಕೋ. ಸೋಪಿ ‘‘ಅಹಂ ಅರಞ್ಞವಾಸೀ, ಸ್ವೇ ಉಪೋಸಥೋ, ವಿಹಾರೇ ನ ವಸಾಮೀ’’ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತುಂ ನ ಲಭತಿ. ಯದಿ ನ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ದುಕ್ಕಟಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಓವಾದೋ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ನ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೧೪). ತೇನ ಪನ ಪಚ್ಚಾಹರಣತ್ಥಾಯ ಸಙ್ಕೇತೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆರಞ್ಞಿಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಓವಾದಂ ಗಹೇತುಂ, ಸಙ್ಕೇತಞ್ಚ ಕಾತುಂ ಅತ್ರ ಪತಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೧೫). ತಸ್ಮಾ ಆರಞ್ಞಿಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಚೇ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ವಸನಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖಾ ಲಬ್ಭತಿ, ತತ್ಥೇವ ಚರಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ದಿಸ್ವಾ ಆರೋಚೇತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ನೋ ಚಸ್ಸ ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖಾ ಸುಲಭಾ ಹೋತಿ, ಸಾಮನ್ತಗಾಮೇ ಚರಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಗಾಮಂ ಆಗಮ್ಮ ತಥೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ದೂರಂ ಗನ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಸಙ್ಕೇತೋ ಕಾತಬ್ಬೋ ‘‘ಅಹಂ ಅಸುಕಂ ನಾಮ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಗಾಮದ್ವಾರೇ ಸಭಂ ವಾ ಮಣ್ಡಪಂ ವಾ ರುಕ್ಖಮೂಲಂ ವಾ ಉಪಸಙ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ತತ್ರ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ. ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ತತ್ರ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಅಗನ್ತುಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಸಙ್ಕೇತಂ ನ ಗನ್ತಬ್ಬಂ, ಯಾ ನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೧೫). ಉಪೋಸಥಗ್ಗೇತಿ ಉಪೋಸಥಕರಣಟ್ಠಾನೇ. ಅಟ್ಠಹಿ ಅಙ್ಗೇಹೀತಿ –

‘‘ಸೀಲವಾ ಹೋತಿ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ ವಿಹರತಿ ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ, ಅಣುಮತ್ತೇಸು ವಜ್ಜೇಸು ಭಯದಸ್ಸಾವೀ ಸಮಾದಾಯ ಸಿಕ್ಖತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು. ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಹೋತಿ ಸುತಧರೋ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ, ಯೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಾ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ತಥಾರೂಪಾಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾ ಬಹುಸ್ಸುತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಧಾತಾ ವಚಸಾ ಪರಿಚಿತಾ, ಮನಸಾ ಅನುಪೇಕ್ಖಿತಾ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾ. ಉಭಯಾನಿ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಸ್ವಾಗತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಸುವಿಭತ್ತಾನಿ ಸುಪ್ಪವತ್ತೀನಿ ಸುವಿನಿಚ್ಛಿತಾನಿ ಸುತ್ತಸೋ ಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ. ಕಲ್ಯಾಣವಾಚೋ ಹೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣವಾಕ್ಕರಣೋ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಮನಾಪೋ. ಪಟಿಬಲೋ ಹೋತಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಓವದಿತುಂ. ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜಿತಾಯ ಕಾಸಾಯವತ್ಥವಸನಾಯ ಗರುಧಮ್ಮಂ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನಪುಬ್ಬೋ ಹೋತಿ. ವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ವಾ ಹೋತಿ ಅತಿರೇಕವೀಸತಿವಸ್ಸೋ ವಾ’’ತಿ (ಪಾಚಿ. ೧೪೭) –

ಇಮೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ. ಪಾಸಾದಿಕೇನಾತಿ ಪಸಾದಾವಹೇನ ನಿದ್ದೋಸೇನ ಕಾಯವಚೀಮನೋಕಮ್ಮೇನ. ಸಮ್ಪಾದೇತೂತಿ ತಿವಿಧಂ ಸಿಕ್ಖಂ ಸಮ್ಪಾದೇತು. ಯದಾ ಪನ ತಾಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೀಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕಂಯೇವ ದಿಸ್ವಾ ಓವಾದೋ ಯಾಚಿತೋ, ತದಾ ಉಪೋಸಥಗ್ಗೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇಹಿ ಪುಬ್ಬಕಿಚ್ಚವಸೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಕಾಚಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಓವಾದಂ ಯಾಚಮಾನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ‘‘ಏವಂ ವದೇಹೀ’’ತಿ ಅತ್ತನಾ ವತ್ತಬ್ಬವಚನಂ ಅಞ್ಞೇನ ಕಥಾಪೇತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ಭಿಕ್ಖುನೋವಾದಕೋ ಸಮ್ಮತೋ’’ತಿಆದಿಂ ಸಯಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಸಯಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಆರೋಚೇತಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಾಪೇತಬ್ಬಂ. ಇದನ್ತಿ ‘‘ತಾಹೀ’’ತಿ ಬಹುವಚನಂ. ಏಕತೋ ಸಹೇವ.

ಞತ್ತಿಟ್ಠಪಕೇನ ವಾತಿ ಯತ್ಥ ತಿಣ್ಣಂ ವಸನಟ್ಠಾನೇ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಞತ್ತಿಟ್ಠಪನಕೇನ ವಾ. ಇತರೇನ ವಾತಿ ಯತ್ಥ ದ್ವೇ ಭಿಕ್ಖೂ ವಸನ್ತಿ, ಏಕೋ ವಾ, ತತ್ಥ ಇತರೇನ ವಾ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಚೇ ಸಯಮೇವ ಸಮ್ಮತೋ, ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತಥೇವಾತಿ ಉಪೋಸಥಗ್ಗೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವ. ‘‘ಆರೋಚೇತ್ವಾವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನಾರೋಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಓವಾದೋ ನ ಆರೋಚೇತಬ್ಬೋ, ಯೋ ನ ಆರೋಚೇಯ್ಯ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಚೂಳವ. ೪೧೫) ವಚನತೋ ಓವಾದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪೋಸಥಗ್ಗೇ ಅನಾರೋಚೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ.

ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವನ್ತಿ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಸುದ್ಧತಂ. ಆರೋಚೇಥಾತಿ ಆವಿ ಕರೋಥ. ಏತ್ಥ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ಉದ್ದಿಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದೇ ಅಯಮನುಯೋಗೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಕಿಂ ತಂ, ಯಂ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಘೋ ಉಪೋಸಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ಸನ್ಧಿಯತೀತಿ ಪುಬ್ಬವಚನೇನ ಅಪರಂ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತೇಹಿ ಸಹಿತತಾಯ. ಗಣಸ್ಸಾತಿ ಉದ್ದೇಸಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಚತುವಗ್ಗೇ ಸೇಸಭಿಕ್ಖೂನಂ. ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಸಙ್ಘೇನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಹೋತಿ. ಕರಣತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ. ಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಸಭಾವೋ.

ಥೇರಾ ಚ ನವಾ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ದಸವಸ್ಸಾ, ಅತಿರೇಕದಸವಸ್ಸಾ ಚ ಥೇರಾ. ಊನಪಞ್ಚವಸ್ಸಾ ನವಾ. ಪಞ್ಚವಸ್ಸಾ, ಅತಿರೇಕಪಞ್ಚವಸ್ಸಾ ಚ ಮಜ್ಝಿಮಾ. ಅಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ತೇನ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖೇನ ಅತ್ಥಿಕಂ ಕತ್ವಾ, ತಂ ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ‘‘ಇದಂ ಮಯ್ಹಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಅತ್ಥಿಂ ಕತ್ವಾ. ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇತ್ವಾ. ಸೋತದ್ವಾರವಸೇನಾತಿ ಸೋತದ್ವಾರಿಕಜವನವಿಞ್ಞಾಣವಸೇನ. ಸಬ್ಬಚೇತಸಾ ಸಮನ್ನಾಹರಾಮಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಥೋಕಮ್ಪಿ ಬಹಿ ಗನ್ತುಂ ಅದೇನ್ತಾ ಸಬ್ಬೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಆವಜ್ಜೇಮ, ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನಸಿ ಕರೋಮಾತಿ ಆವಜ್ಜೇಮ, ಸಮನ್ನಾಹರಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಚ ಖೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ನ ಏತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪ್ಪಟಿಪಾದನಲಕ್ಖಣೋ, ಅಥ ಖೋ ವೀಥಿಪ್ಪಟಿಪಾದನಜವನಪ್ಪಟಿಪಾದನಮನಸಿಕಾರಪುಬ್ಬಕಚಿತ್ತೇ ಠಪನಲಕ್ಖಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇಯ್ಯಾಮಾ’’ತಿ. ನ ಸಮೇತೀತಿ ನ ಸಂಗಚ್ಛತಿ. ಕಸ್ಮಾ ನ ಸಂಗಚ್ಛತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಕೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಙ್ಘಪರಿಯಾಪನ್ನೋತಿ ಸಙ್ಘೇ ಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಅನ್ತೋಗಧೋ.

ಇದಾನಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಆಯಸ್ಮನ್ತೋತಿ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ಪಿಯವಚನೇನ ಆಲಪನಂ.

ಅಲಜ್ಜಿತಾತಿ ಅಲಜ್ಜಿತಾಯ, ಅಲಜ್ಜನಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತಿಯತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ. ‘‘ಅಞ್ಞಾಣತಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪ್ಪಕತತಾತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ಅಭಿಭೂತತಾಯ. ಸತಿಸಮ್ಮೋಸಾತಿ ಸತಿವಿಪ್ಪವಾಸತೋ. ವೀತಿಕ್ಕಮನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದವೀತಿಕ್ಕಮನಂ.

ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿ ಸಞ್ಚೇತೇತ್ವಾ, ಅಕಪ್ಪಿಯಭಾವಂ ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ವೀತಿಕ್ಕಮಚಿತ್ತಂ ಪೇಸೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಗೂಹತೀತಿ ನಿಗೂಹತಿ ನ ದೇಸೇತಿ ನ ವುಟ್ಠಾತಿ. ಲಜ್ಜಾಯ ಪರಿಗೂಹನ್ತೋ ಅಲಜ್ಜೀ ನ ಹೋತಿ, ‘‘ಕಿಂ ಇಮಿನಾ’’ತಿ ಅನಾದರಿಯೇನ ಪರಿಗೂಹನ್ತೋ ಅಲಜ್ಜೀ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಗತಿಗಮನಞ್ಚ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಭಣ್ಡಭಾಜನೀಯಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಛನ್ದಾಗತಿಆದಿಭೇದಂ ಅಗತಿಗಮನಞ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ. ಅಲಜ್ಜಿಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸಮುಟ್ಠಾನಲಜ್ಜಾವಿರಹಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನಾದರಿಯವಸೇನೇವ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ, ಆಪನ್ನಞ್ಚ ಆಪತ್ತಿಂ ಪರಿಗೂಹನ್ತೋ, ಭಣ್ಡಭಾಜನೀಯಟ್ಠಾನಾದೀಸು ಅಗತಿಗಮನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಚ ಅಲಜ್ಜೀ ಹೋತಿ, ನ ಇತರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಮನ್ದೋತಿ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ, ಅಪಞ್ಞಸ್ಸೇವೇತಂ ನಾಮಂ. ಮೋಮೂಹೋತಿ ಅತಿಸಂಮೂಳ್ಹೋ. ವಿರಾಧೇತೀತಿ ನ ರಾಧೇತಿ ನ ಸಾಧೇತಿ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇತಿ ವಿನಯಸಂಸಯೇ. ಕಪ್ಪಿಯಂ ಚೇ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ವಿನಯಧರಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇನ ವತ್ಥುಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಮಾತಿಕಂ, ಪದಭಾಜನಂ, ಅನ್ತರಾಪತ್ತಿಂ, ಅನಾಪತ್ತಿಞ್ಚ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ‘‘ಕಪ್ಪತಿ, ಆವುಸೋ, ಮಾ ಏತ್ಥ ಕಙ್ಖೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಭವೇಯ್ಯ.

ಸಹಸೇಯ್ಯಚೀವರವಿಪ್ಪವಾಸಾದೀನೀತಿ ಏತ್ಥ ಸಹಸೇಯ್ಯಾ ನಾಮ ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಉತ್ತರಿದಿರತ್ತತಿರತ್ತಂ ಸಹಸೇಯ್ಯಾಪತ್ತಿ, ವಿಪ್ಪವಾಸೋ ನಾಮ ಏಕರತ್ತಛಾರತ್ತವಸೇನ ವಿಪ್ಪವಾಸೋ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸತ್ತಾಹಾತಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಆಪತ್ತಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಪಾಚಿತ್ತಿಯಪಾಟಿದೇಸನೀಯದುಕ್ಕಟದುಬ್ಭಾಸಿತಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ.

ದೇಸೇತು ವಾ ಪಕಾಸೇತು ವಾತಿ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ವಾ ಗಣಮಜ್ಝೇ ವಾ ಏಕಪುಗ್ಗಲೇ ವಾ ದೇಸೇತು ವಾ ಪಕಾಸೇತು ವಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿದೇಸನಾ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುಭಾವಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಚಾಗೋ. ವುಟ್ಠಾನಂ ಪನ ದೇಸನಾವಿಸೇಸತ್ತಾ ‘‘ದೇಸನಾ’’ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಕಾಸೇತು ವಾತಿ ಆರೋಚೇತು ವಾ.

ಏವಂ ಅನಾಪನ್ನಾ ವಾತಿ ಏವಂ ಛನ್ನಂ ಆಕಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರೇನ ಅನಾಪನ್ನಾ ವಾ. ವುಟ್ಠಿತಾ ವಾತಿ ಪರಿವಾಸಾದಿನಾ ವುಟ್ಠಿತಾ ವಾ. ಆರೋಚಿತಾ ವಾತಿ ಆವಿಕತಾ ವಾ. ಆರೋಚೇನ್ತೋ ಚ ‘‘ತುಯ್ಹಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಏಕಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆವಿಕರೋಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಆಚಿಕ್ಖಾಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಆರೋಚೇಮೀ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಮಮ ಏಕಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆಪನ್ನಭಾವಂ ಜಾನಾಹೀ’’ತಿ ವಾ ವದತು, ‘‘ಏಕಂ ಗರುಕಂ ಆಪತ್ತಿಂ ಆವಿಕರೋಮೀ’’ತಿ ವಾ ಆದಿನಾ ನಯೇನ ವದತು, ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಆರೋಚಿತಾವ ಹೋತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಗರುಕಾಪತ್ತಿಂ ಆವಿಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಲಹುಕಾಪತ್ತಿಂ ಆವಿಕರೋಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವದತಿ, ಅನಾವಿಕತಾ ಹೋತಿ ಆಪತ್ತಿ. ವತ್ಥುಂ ಆರೋಚೇತಿ, ಆಪತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇತಿ, ಉಭಯಂ ಆರೋಚೇತಿ, ತಿವಿಧೇನಾಪಿ ಆರೋಚಿತಾವ ಹೋತಿ. ಅಸನ್ತಿಯಾ ಆಪತ್ತಿಯಾತಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ಭುಮ್ಮಂ. ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನಾಪಿ ಹೀತಿ ಏತ್ಥ ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ಆಮ, ಮಯಂ ಪರಿಸುದ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ತುಣ್ಹೀಭಾವೇನಾಪೀತಿ ಅಪಿಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಿಂ ತಂ ಯಾವತತಿಯಾನುಸಾವಿತಂ ನಾಮ, ಕಥಞ್ಚೇತಂ ಯಾವತತಿಯಾನುಸಾವಿತಂ ಹೋತೀತಿ ವಿಚಾರಣಾಯಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ಮತಿಭೇದಮುಖೇನ ತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾವತತಿಯಂ ಅನುಸಾವಿತಂ ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯದೇತಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಅನುಸಾವಿತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಭೇದತೋತಿ ಅರೀಯತಿ ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಭಿಧೇಯ್ಯಂ, ಬ್ಯಞ್ಜೀಯತಿ ಅತ್ಥೋ ಅನೇನಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಅಕ್ಖರಂ, ಅತ್ಥೋ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ, ತೇಸಂ ಭೇದೋ ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಭೇದೋ, ತತೋ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಚ ವಿಸದಿಸತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಅನುಸಾವನಞ್ಹಿ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಹೀತಿ ಕಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ತಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಅಭಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನಾತಿ ಭಿನ್ನತ್ತಾ. ಅಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನತ್ತಯಸ್ಸ. ಅವಸ್ಸಞ್ಚೇತಮೇವಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅತಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋಪಿ ಸಿಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಿ ಚೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತನ್ತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿವಚನತ್ತಯಂ. ಅಪರೇ ‘‘ಅನುಸಾವಿತ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ನ ಅತೀತತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ, ಅಥ ಖೋ ಅನಾಗತತ್ಥಂ. ಧಾತ್ವತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾಲನ್ತರವಿಹಿತೋಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಕಾಲನ್ತರೇ ಸಾಧು ಹೋತೀತಿ ವಿಕಪ್ಪೇಸುಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪರೇ ‘ಅನುಸಾವಿತ’ನ್ತಿ ಪದಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಉಪರಿ ಉದ್ದೇಸಾವಸಾನೇತಿ ಪಾರಾಜಿಕುದ್ದೇಸಾವಸಾನೇ. ಅತ್ಥಯುತ್ತೀನಂ ಅಭಾವತೋತಿ ಅನಾಗತತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಕಾರಣಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವತೋ. ಇದಾನಿ ತಮೇವ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಇದಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಥಮೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯದಿ ಚಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಯನ್ತಿ ಅನಾಗತಕಾಲೋ. ಅನುಸಾವಿತಂ ಹೇಸ್ಸತೀತಿ ವದೇಯ್ಯಾತಿ ಅನುಪ್ಪಯೋಗಂ ಅನಾಗತಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅನುಸಾವಿತಂ ಹೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಬುದ್ಧೋ ವದೇಯ್ಯ. ಅಯಂ ಹೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಯದಿ ಚೇತ್ಥ ಧಾತ್ವತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋ ತ-ಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಸತಿ ಧಾತ್ವತ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾಮ ವಿಸೇಸನವಿಸೇಸ್ಯಭಾವೋ, ಸೋ ಚ ಅನುಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಸಮಾನತ್ಥಭಾವೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನಾಸತೀತಿ ‘‘ಹೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅನುಪ್ಪಯೋಗಂ ವದೇಯ್ಯ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಅನಾಗತಂ ನ ದೀಪೇತಿ, ಅತೀತಕಾಲಮೇವ ದೀಪೇತೀತಿ. ಅನುಸಾವಿಯಮಾನೇತಿ ವಚನತೋತಿ ‘‘ಅನುಸಾವಿಯಮಾನೇ’’ತಿ ವತ್ತಮಾನಕಾಲವಚನತೋ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಯಾವತತಿಯಂ ಅನುಸಾವಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕಿಮಿದನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾವತತಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಕಿಂ ತೇನ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಯೇನೇತಂ ಲಕ್ಖಣವಚನಮತ್ತಂ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇನಾತಿ ಲಕ್ಖಣವಚನಮತ್ತೇನ ಹೇತುನಾ.

ತದೇತನ್ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ. ತಂ ಪನೇತನ್ತಿ ‘‘ತತ್ಥಾಯಸ್ಮನ್ತೇ ಪುಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಯಾವತತಿಯಾನುಸಾವನಂ. ನ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ನೋಪಲಬ್ಭತಿ. ಇಮಮೇವ ಚ ಅತ್ಥನ್ತಿ ಇಮಂ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ. ಯದಿ ಹಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಆಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತ್ತಯಂ ಯಾವತತಿಯಾನುಸಾವನಂ ಸಿಯಾ, ತದೇವ ಉಪೋಸಥಕ್ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೧೩೨ ಆದಯೋ) ವದೇಯ್ಯ, ನ ಪನ ‘‘ಸಕಿಮ್ಪಿ ಅನುಸಾವಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಕನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನನು ಚಾಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ನ ಆಗತೋ, ಅಥ ಕುತೋ ಲದ್ಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಮೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ವಿನಯಟ್ಠಾನೇಸು ಕತಪರಿಚಯಾನಂ ಆಚರಿಯಾನಂ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಞಾಪೇನ್ತೀ ಪವೇಣಿ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾ, ತಾಯ ಆಭತೋ ಆನೀತೋ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಭತೋ.