೨. ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ದ್ವೀಸು. ಏಕಕುಟಿಕಾದಿಭೇದೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಗಾಮೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತತ್ಥ ಏಕಕುಟಿಕಾದಿಭೇದೋತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಏಕಾ ಏವ ಕುಟಿ ಏಕಂ ಗೇಹಂ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮಲಯಜನಪದೇ, ಅಯಂ ಏಕಕುಟಿಕೋ ಗಾಮೋ ನಾಮ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ದ್ವಿಕುಟಿಕೋಪಿ ಗಾಮೋ, ತಿಕುಟಿಕೋಪಿ ಗಾಮೋ, ಚತುಕ್ಕುಟಿಕೋಪಿ ಗಾಮೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ವುತ್ತಪ್ಪಭೇದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಭಿನವನಿವಿಟ್ಠೋ ಏಕಕುಟಿಕಾದಿಗಾಮೋ ಪನ ಯಾವ ಮನುಸ್ಸಾ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಾಸಂ ನ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ತಾವ ಗಾಮಸಙ್ಖಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಕಿಂಭೂತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ನಾಮ ಇಟ್ಠಕಪಾಕಾರಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತಮಸೋ ಕಣ್ಟಕಸಾಖಾಹಿಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ. ತಬ್ಬಿಪರೀತೋ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ. ಅಮನುಸ್ಸೋ ನಾಮ ಯೋ ಸಬ್ಬಸೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಯಕ್ಖಪರಿಗ್ಗಹಭೂತೋ, ಯತೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಕೇನಚಿ ಕರಣೀಯೇನ ಪುನಪಿ ಆಗನ್ತುಕಾಮಾ ಏವ ಅಪಕ್ಕನ್ತಾ, ಯತೋ ಪನ ನಿರಪೇಕ್ಖಾ ಹುತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮನ್ತಿ, ಸೋ ಗಾಮಸಙ್ಖಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಏಕಕುಟಿಕಾದಿಭೇದೋವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತಮಸೋ’’ತಿಆದಿ. ಯೋ ಕೋಚಿ ಸತ್ಥೋಪೀತಿ ಜಙ್ಘಸತ್ಥಸಕಟಸತ್ಥಾದೀಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ಸತ್ಥೋಪಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ನಿಗಮನಗರಾನಿ ವಿಯ ಗಾಮಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಾಮೂಪಚಾರೋಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಗಾಮಞ್ಚ ಗಾಮೂಪಚಾರಞ್ಚಾ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪನ ಮಾತಿಕಾಯ ಅನವಸೇಸತೋ ಅವಹಾರಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹೋ ಕತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಬುದ್ಧಾ ಸಾವಸೇಸಂ ಪಾರಾಜಿಕಂ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ.

ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಗಾಮಗಾಮೂಪಚಾರೇಸು. ದ್ವಾರೇತಿ ನಿಬ್ಬಕೋಸಸ್ಸ ಉದಕಪತನಟ್ಠಾನತೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ. ಅನ್ತೋಗೇಹೇತಿ ಪಮುಖಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ. ಕತಪರಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಪಾಕಾರವತಿಆದೀಹಿ ಕತಪರಿಕ್ಖೇಪೋ. ಸುಪ್ಪಪತನಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನೇತ್ಥ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಘರಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ. ನ ಕೇವಲಂ ಘರಸ್ಸ ಪುರತೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಮನ್ತತೋ ತತ್ತಕೋವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಘರೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಪುರತೋ’’ತಿಆದಿಕಂ ಪನ ಲೋಕಿಯೇಹಿ ತಥಾಕರಣತೋ ವುತ್ತಂ. ಥಾಮಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸಾತಿ ಮಜ್ಝಿಮಥಾಮಸ್ಸ, ನೇವ ಅಪ್ಪಥಾಮಸ್ಸ, ನ ಮಹಾಥಾಮಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಯಥಾ ತರುಣಮನುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಥಾ ಮಾತುಗಾಮೋ ಕಾಕೇ ಉಡ್ಡಾಪೇನ್ತೋ ಉಜುಕಮೇವ ಹತ್ಥಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಲೇಡ್ಡುಂ ಖಿಪತಿ, ಯಥಾ ಚ ಉದಕುಕ್ಖೇಪೇ ಉದಕಂ ಖಿಪನ್ತಿ, ಏವಂ ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಸ್ಸ ಪತಿತಟ್ಠಾನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಲುಠಿತ್ವಾ, ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ಸಚೇ ದ್ವೇ ಇನ್ದಖೀಲಾ ಹೋನ್ತೀತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೯೨) ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಸಚೇ ಅನುರಾಧಪುರಸ್ಸೇವ ದ್ವೇ ಉಮ್ಮಾರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಏಕೋ, ತಸ್ಸ ಗಾಮದ್ವಾರಬಾಹಾನಂ ವೇಮಜ್ಝೇ ಠಿತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಬ್ಭನ್ತರಂ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮ. ಯತ್ರ ಪನ ಇನ್ದಖೀಲೋ ನತ್ಥಿ, ತತ್ರ ಗಾಮದ್ವಾರಬಾಹಾನಂ ವೇಮಜ್ಝಂ. ಯತ್ರ ದ್ವಾರಬಾಹಾಪಿ ನತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ವತಿಯಾ ವಾ ಪಾಕಾರಸ್ಸ ವಾ ಕೋಟಿವೇಮಜ್ಝಂವ ಇನ್ದಖೀಲಟ್ಠಾನಿಯತ್ತಾ ಇನ್ದಖೀಲೋತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಯೋ ಪನ ಗಾಮೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮಹಾ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಕುಲೇಸು ನಟ್ಠೇಸು ಅಪ್ಪಕೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಘರೂಪಚಾರತೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ. ಪುರಿಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಪನಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಮೇವಾತಿ. ನನು ಚೇತಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಚಾರದಸ್ಸನಂ ಪದಭಾಜನೇನ ವಿರುದ್ಧಮಿವ ದಿಸ್ಸತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಇನ್ದಖೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ವತ್ವಾ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ತಂ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಂ ಗಾಮಸಙ್ಖೇಪಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಭಾಜನೇಪಿ ಹಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ.

ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ಇಧ ಗಾಮೋ ನಾಮ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಚ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಚ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೯೨). ತತ್ರ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಯೇವ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಇನ್ದಖೀಲೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಗಾಮಸ್ಸ ಗಾಮಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಗಾಮಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ವುತ್ತಂ. ಗಾಮಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಚ ದಸ್ಸಿತೇ ಗಾಮೂಪಚಾರಲಕ್ಖಣಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ಪುನ ‘‘ತತ್ಥ ಠಿತಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ತತ್ಥಾಪಿ ಅಯಮೇವ ಯಥಾವುತ್ತೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಘರೂಪಚಾರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಲೇಡ್ಡುಪಾತಂಯೇವ ‘‘ಗಾಮೂಪಚಾರೋ’’ತಿ ವದತಿ, ತಸ್ಸ ಘರೂಪಚಾರೋ ‘‘ಗಾಮೋ’’ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ತತೋ ಘರಂ ಘರೂಪಚಾರೋ, ಗಾಮೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋತಿ ಏಸ ವಿಭಾಗೋ ಸಙ್ಕರೀಯತಿ. ಅಸಂಕರತೋ ಚೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಞ್ಚ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವೇತ್ಥ ಗಾಮೋ, ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಉಪಚಾರೇಸು. ಯ್ವಾಯಂ ಉಪಚಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ವಿಕಾಲೇ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಾದೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅಸಂಕಚ್ಚಿಕಾಗಾಮಪ್ಪವೇಸನಂ (ಪಾಚಿ. ೧೨೨೫) ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯೋ ಪನ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ನ ಕತ್ಥಚಿ ವಿನಯಪಿಟಕೇ ಉಪಯೋಗಂ ಗತೋ. ಕೇವಲಂ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸತೋ ಅಪರೋ ಏಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಗಾಮೂಪಚಾರೋ ನಾಮಾತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಹಿ ಞಾಯತಿ ‘‘ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಚೇ ಗಾಮಸ್ಸ ಏಕೋ ಲೇಡ್ಡುಪಾತೋ ಕಪ್ಪಿಯಭೂಮಿ ಸಮಾನೋ ಉಪಚಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಪಗೇವ ಅಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೇಪೋಕಾಸತೋ ಏಕೋ’’ತಿ. ಇಮೇಸಂ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಗಾಮಾರಞ್ಞಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ. ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುನ್ತಿ ಪಾದಗ್ಘನಕಂ. ಅವಹರನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ.

ಅದಿನ್ನನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೯೨) ದನ್ತಪೋನಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಕಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ ಅಜ್ಝೋಹರಣೀಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಧ ಪನ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಸಸಾಮಿಕಂ ಭಣ್ಡಂ, ತದೇತಂ ತೇಹಿ ಸಾಮಿಕೇಹಿ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ನ ದಿನ್ನನ್ತಿ ಅದಿನ್ನಂ. ಅವಹಾರಪ್ಪಹೋನಕಮೇವ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಸ್ಸ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಙ್ಖಾಸದ್ದಸ್ಸೇವ ತ-ಕಾರೇನ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸಙ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಏಕನ್ತಿ ಪದತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಅನತ್ಥನ್ತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ ಭಾಗತೋ ಸಙ್ಖಾಯತಿ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಕತ್ವಾ. ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರೇ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ ಚಿರಾಯನ್ತೀತಿ ಪಪಞ್ಚಾ, ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಯಸ್ಸ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತಂ ‘‘ರತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಮತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿನಿವಿಟ್ಠೋ’’ತಿ ವಾ ಪಪಞ್ಚೇನ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜೇನ್ತೀತಿ ಪಪಞ್ಚಾ, ಸಙ್ಖಾ ವುಚ್ಚತಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ, ಪಪಞ್ಚಾವ ಸಙ್ಖಾ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ, ಪಪಞ್ಚಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಣ್ಹಾಮಾನದಿಟ್ಠಿಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೋತಿ ‘‘ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ’’ತಿ ಕಥಿತೋ. ಏಕೋ ಚಿತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ವಿಸ್ಸಾಸತಾವಕಾಲಿಕಾದಿಗ್ಗಾಹವಸಪ್ಪವತ್ತಅಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ಅಞ್ಞೋ ಚಿತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೋ. ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ಥೇಯ್ಯಭೂತಚಿತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೇನ. ಯದಿ ಏವಂ ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಏತಸ್ಸ ವಿಭಙ್ಗೇ ‘‘ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೋ ಅವಹರಣಚಿತ್ತೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೯೨) ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಆದರಂ ಅಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸದ್ದತ್ಥಮನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅತ್ಥಮೇವಾತಿ ಭಾವತ್ಥಮೇವ.

ತೇ ಪನ ಅವಹಾರಾತಿ ತೇ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಅವಹಾರಾ. ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾವಿಞ್ಞಾಣಕವಸೇನ ನಾನಾವಿಧೋ ಭಣ್ಡೋ ಏತಸ್ಸ ಪಞ್ಚಕಸ್ಸಾತಿ ನಾನಾಭಣ್ಡಂ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಅವಹಾರಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಪಞ್ಚಕಂ, ಪಞ್ಚಪರಿಮಾಣಮಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಪಞ್ಚಕಂ, ನಾನಾಭಣ್ಡಮೇವ ಪಞ್ಚಕಂ ನಾನಾಭಣ್ಡಪಞ್ಚಕಂ. ಸವಿಞ್ಞಾಣಕವಸೇನ ಏಕೋ ಭಣ್ಡೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಏಕಭಣ್ಡಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ಸಾಹತ್ಥಿಕೋವ ಪಞ್ಚಕಂ ಸಾಹತ್ಥಿಕಪಞ್ಚಕಂ. ಆದಿಪದವಸೇನ ಚೇತಂ ನಾಮಂ ಕುಸಲಾದಿತ್ತಿಕಸ್ಸ ಕುಸಲತ್ತಿಕವೋಹಾರೋ ವಿಯ. ತಸ್ಮಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಾದಿಪಞ್ಚಕನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸು ಪಞ್ಚಕದ್ವಯೇಸು. ಏತಸ್ಸೇವಾತಿ ‘‘ಆದಿಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ಮಾತಿಕಾಪದಸ್ಸ. ಇಮೇಸಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪದಾನಂ ವಸೇನ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮಪದಂ ಅಭಿಯೋಗವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ದುತಿಯಪದಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಭಣ್ಡಂ ಹರನ್ತಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೋ ವಸೇನ, ತತಿಯಪದಂ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಣ್ಡವಸೇನ, ಚತುತ್ಥಂ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕವಸೇನ, ಪಞ್ಚಮಂ ಥಲೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಪಞ್ಚಕೇಸು. ಇತರನ್ತಿ ಏಕಭಣ್ಡಪಞ್ಚಕಂ. ಆರಾಮನ್ತಿ ಪುಪ್ಫಾರಾಮಫಲಾರಾಮಂ. ಅಭಿಯುಞ್ಜತೀತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೨) ಪರಸನ್ತಕಂ ‘‘ಮಮ ಸನ್ತಕೋವ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಮುಸಾ ಭಣಿತ್ವಾ ಅಭಿಯುಞ್ಜತಿ ಚೋದೇತಿ, ಅಟ್ಟಂ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇಪಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗತ್ತಾ ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ, ದುಕ್ಕಟಸಙ್ಖಾತಾ ಆಪತ್ತಿ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ದುಕ್ಕಟಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕಮಸ್ಸ ಆಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಆಪತ್ತಿ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು. ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ವಿಮತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯಕುಸಲತಾಯ, ಬಲವನಿಸ್ಸಿತಾದಿಭಾವೇನ ವಾ ಆರಾಮಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಸಂಸಯಂ ಜನೇತಿ. ಕಥಂ? ತಞ್ಹಿ ತಥಾ ವಿನಿಚ್ಛಯಪ್ಪಸುತಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಾಮಿಕೋ ಚಿನ್ತೇತಿ ‘‘ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಇಮಂ ಆರಾಮಂ ಅತ್ತನೋ ಕಾತುಂ, ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ ನು ಖೋ’’ತಿ. ಏವಂ ತಸ್ಸ ವಿಮತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ತೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ ಹೋತಿ. ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಯದಾ ಪನ ಸಾಮಿಕೋ ‘‘ಅಯಂ ಥದ್ಧೋ ಕಕ್ಖಳೋ ಜೀವಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತರಾಯಮ್ಪಿ ಮೇ ಕರೇಯ್ಯ, ಅಲಂ ದಾನಿ ಮಯ್ಹಂ ಇಮಿನಾ ಆರಾಮೇನಾ’’ತಿ ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಉಸ್ಸಾಹಂ ಠಪೇತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಕರಣೇ ನಿರುಸ್ಸಾಹೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಪತ್ತಿ ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ ಸಚೇ ಸಯಮ್ಪಿ ಕತಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋ ಚಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಥ ಪನ ಸಾಮಿಕೇನ ಧುರೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತೇಪಿ ಅಭಿಯುಞ್ಜಕೋ ಧುರಂ ಅನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾವ ‘‘ಇಮಂ ಸುಟ್ಠು ಪೀಳೇತ್ವಾ ಮಮ ಆಣಾಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಕಿಙ್ಕಾರಪ್ಪಟಿಸ್ಸಾವಿಭಾವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದಾತಬ್ಬಭಾವೇ ಸಉಸ್ಸಾಹೋ, ರಕ್ಖತಿ ತಾವ. ಅಥಾಪಿ ಅಭಿಯುಞ್ಜಕೋ ಅಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ನ ದಾನಿ ಇಮಂ ಇಮಸ್ಸ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸಾಮಿಕೋ ಪನ ಧುರಂ ನ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಪಕ್ಖಂ ಪರಿಯೇಸತಿ, ಕಾಲಂ ಆಗಮೇತಿ, ‘‘ಲಜ್ಜಿಪರಿಸಂ ತಾವ ಲಭಾಮಿ, ಪಚ್ಛಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಗಹಣೇಯೇವ ಸಉಸ್ಸಾಹೋ ಹೋತಿ, ರಕ್ಖತಿಯೇವ. ಯದಾ ಪನ ‘‘ಸೋಪಿ ನ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ‘‘ಸಾಮಿಕೋಪಿ ನ ಲಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉಭೋ ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ತದಾ ಅಭಿಯುಞ್ಜಕಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಂ.

ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ ಹರನ್ತೋತಿ ವೇತನೇನ ವಾ ಮಿತ್ತಭಾವೇನ ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ ಹರನ್ತೋ. ಸೀಸೇ ಭಾರನ್ತಿ ಸೀಸೇ ಠಿತಭಾರಂ. ಸೀಸಸ್ಸ ತಾವ ಪುರಿಮಗಲೇ ಗಲವಾಟಕೋ, ಪಿಟ್ಠಿಗಲೇ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕೇಸನ್ತೇ ಆವಟ್ಟೋ ಹೋತಿ, ಗಲಸ್ಸೇವ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕೇಸಾ ಓರುಯ್ಹ ಜಾಯನ್ತಿ, ಯೇ ‘‘ಕಣ್ಣಚೂಳಿಕಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಅಧೋಭಾಗೋ ಚಾತಿ ಅಯಂ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ, ತತೋ ಉಪರಿ ಸೀಸಂ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಠಿತಭಾರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಖನ್ಧಂ ಓರೋಪೇತೀತಿ ಉಭೋಸು ಪಸ್ಸೇಸು ಕಣ್ಣಚೂಳಿಕಾಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ, ಕಪ್ಪರೇಹಿ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪರಿ, ಪಿಟ್ಠಿಗಲಾವಟ್ಟತೋ ಚ ಗಲವಾಟಕತೋ ಚ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ, ಪಿಟ್ಠಿವೇಮಜ್ಝಾವಟ್ಟತೋ ಚ ಉರಪರಿಚ್ಛೇದಮಜ್ಝೇ, ಹದಯಾವಾಟಕತೋ ಚ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪರಿ ಖನ್ಧೋ, ತಂ ಓರೋಪೇತಿ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ – ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಇದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏತ್ಥ ಯಾಹೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೧) ಸಾಮಿಕೇಹಿ ಅನಾಣತ್ತೋ ಸಯಮೇವ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಇದಂ ನಾಮ ದೇಥ, ಅಹಂ ವೋ ಭಣ್ಡಂ ವಹಾಮೀ’’ತಿ ತೇಸಂ ಭಣ್ಡಂ ಸೀಸೇನ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಆಮಸತಿ, ದುಕ್ಕಟಂ. ಯಥಾವುತ್ತಸೀಸಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮನ್ತೋವ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಘಂಸನ್ತೋ ಸಾರೇತಿಪಿ ಪಚ್ಚಾಸಾರೇತಿಪಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ. ಖನ್ಧಂ ಓರೋಪಿತಮತ್ತೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸಾಮಿಕಾನಂ ‘‘ವಹತೂ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ಥಿ, ತೇಹಿ ಪನ ಅನಾಣತ್ತತ್ತಾ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಖನ್ಧಂ ಪನ ಅನೋರೋಪೇತ್ವಾಪಿ ಸೀಸತೋ ಕೇಸಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಚಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಯಮಕಭಾರಸ್ಸ ಪನ ಏಕೋ ಭಾಗೋ ಸೀಸೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ, ಏಕೋ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ, ತತ್ಥ ದ್ವಿನ್ನಂ ಠಾನಾನಂ ವಸೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ಪನ ಸುದ್ಧಸೀಸಭಾರಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ಯೋ ಚಾಯಂ ಸೀಸಭಾರೇ ವುತ್ತೋ, ಖನ್ಧಭಾರಾದೀಸುಪಿ ಅಯಮೇವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಭಣ್ಡನ್ತಿ ಸಙ್ಗೋಪನತ್ಥಾಯ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥೇ ಪರೇಹಿ ಠಪಿತಭಣ್ಡಂ. ಅಹಂ ನ ಗಣ್ಹಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಅತೀತತ್ಥೇ ಚೇತಂ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ, ನಾಹಂ ಗಹೇಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದುಕ್ಕಟಂ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೧೧) ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇಪಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗತ್ತಾ. ‘‘ಕಿಂ ತುಮ್ಹೇ ಭಣಥ, ನೇವಿದಂ ಮಯ್ಹಂ ಅನುರೂಪಂ, ನ ತುಮ್ಹಾಕ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ವದನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ದುಕ್ಕಟಮೇವ. ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ವಿಮತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ‘‘ರಹೋ ಮಯಾ ಏತಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಠಪಿತಂ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಜಾನಾತಿ, ದಸ್ಸತಿ ನು ಖೋ ಮೇ, ನೋ’’ತಿ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ವಿಮತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ತಸ್ಸ ಫರುಸಾದಿಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಠಪೇತಿ. ತತ್ರ ಸಚಾಯಂ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಕಿಲಮೇತ್ವಾ ನಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದಾನೇ ಸಉಸ್ಸಾಹೋ, ರಕ್ಖತಿ ತಾವ. ಸಚೇ ಸೋ ದಾನೇ ನಿರುಸ್ಸಾಹೋ, ಭಣ್ಡಸಾಮಿಕೋ ಪನ ಗಹಣೇ ಸಉಸ್ಸಾಹೋ, ರಕ್ಖತೇವ. ಯದಿ ಪನ ಸೋ ತಸ್ಮಿಂ ದಾನೇ ನಿರುಸ್ಸಾಹೋ, ಭಣ್ಡಸಾಮಿಕೋಪಿ ‘‘ನ ಮಯ್ಹಂ ದಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಧುರಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಏವಂ ಉಭಿನ್ನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಯದಿಪಿ ಮುಖೇನ ‘‘ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವದತಿ, ಚಿತ್ತೇನ ಪನ ಅದಾತುಕಾಮೋ, ಏವಮ್ಪಿ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇನ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾರಾಜಿಕಂ.

ಸಹಭಣ್ಡಹಾರಕಂ ನೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ‘‘ಸಹಭಣ್ಡಹಾರಕಂ ಭಣ್ಡಂ ನೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ. ಪಠಮಂ ಪಾದಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತೀತಿ ಭಣ್ಡಹಾರಕಂ ತಜ್ಜೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಗಮನಪಥಂ ವಾರೇತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ರುಚಿತಮಗ್ಗಂ ಏಕಪಾದಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇತಿ. ಥಲಟ್ಠನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೯೫) ಥಲೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ಭೂಮಿತಲೇ ವಾ ಪಾಸಾಣಪಬ್ಬತತಲಾದೀಸು ವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇ ವಾ ಠಪಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫನ್ದಾಪೇತಿ, ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯನ್ತಿ ಯೋ ಫನ್ದಾಪೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಯೋಗೇ ಪಯೋಗೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಆಮಸನೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ಫನ್ದಾಪನೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಞ್ಚ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಆಮಸನಫನ್ದಾಪನಪಯೋಗೇ ಕರೋನ್ತಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ. ‘‘ಏಕಪಯೋಗೇನ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಉದ್ಧಾರೇ ಪಾರಾಜಿಕಮೇವ, ನ ದುಕ್ಕಟಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಠಾನಾತಿ ಠಿತಟ್ಠಾನತೋ. ಸಚೇ ತಂ ಥಲಟ್ಠಂ ರಾಸಿಕತಂ ಹೋತಿ, ಅನ್ತೋಕುಮ್ಭಿಯಂ ಭಾಜನಗತಕರಣಮುಟ್ಠಿಚ್ಛೇದನವಿನಿಚ್ಛಯೇನ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಏಕಾಬದ್ಧಂ ಸಿಲೇಸನಿಯ್ಯಾಸಾದಿ, ಪಕ್ಕಮಧುಫಾಣಿತವಿನಿಚ್ಛಯೇನ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಗರುಕಂ ಹೋತಿ ಭಾರಬದ್ಧಂ ಲೋಹಪಿಣ್ಡಿತೇಲಮಧುಘಟಾದಿ ವಾ, ಕುಮ್ಭಿಯಂ ಠಾನಾಚಾವನವಿನಿಚ್ಛಯೇನ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತಬ್ಬಂ. ಸಙ್ಖಲಿಕಾಬದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಠಾನಭೇದೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬೋ. ಪತ್ಥರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಪನ ಪಾವಾರತ್ಥರಣಕಟಸಾರಕಾದಿಂ ಉಜುಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಕಡ್ಢತಿ, ಪಾರಿಮನ್ತೇ ಓರಿಮನ್ತೇನ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ತಥೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರತೋ ಪೇಲ್ಲತಿ, ಪಾರಿಮನ್ತೇ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸಂ ಓರಿಮನ್ತೇ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ವಾಮತೋ ವಾ ದಕ್ಖಿಣತೋ ವಾ ಅಪನಾಮೇನ್ತಸ್ಸ ವಾಮನ್ತೇನ ವಾ ದಕ್ಖಿಣನ್ತೇನ ವಾ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸಂ ದಕ್ಖಿಣನ್ತೇ ವಾ ವಾಮನ್ತೇ ವಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ವೇಠೇತ್ವಾ ಉದ್ಧರತಿ, ಕೇಸಗ್ಗಮತ್ತಂ ಆಕಾಸಗತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಪಾರಾಜಿಕಂ.

ಸಕೋ ಹತ್ಥೋ ಸಹತ್ಥೋ, ತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೀತಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ, ಅವಹಾರೋ. ಆಣಾಪನಂ ಆಣತ್ತಿ, ತಾಯ ಆಣತ್ತಿಯಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅವಹಾರೋ ಆಣತ್ತಿಕೋ. ನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ, ಸುಙ್ಕಘಾತಟ್ಠಾನೇ, ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋಕಾಸೇ ಚ ಠತ್ವಾ ಭಣ್ಡಸ್ಸ ಬಹಿ ನಿಪಾತನಂ, ನಿಸ್ಸಗ್ಗೋವ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ. ಕಿರಿಯಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕೋ. ಧುರಸ್ಸ ಆಲಯಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಭಾರಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನಂ ನಿರುಸ್ಸಾಹಭಾವಾಪಜ್ಜನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೋ. ಇದಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಆದರಂ ಅಕತ್ವಾ ತೇಸಂ ಅತ್ಥಮತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಹತ್ಥಾತಿ ಸಹತ್ಥೇನ. ಕರಣತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ. ‘‘ಅಸುಕಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಆಣಾಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ ಆಪತ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯದಿ ಏವಂ ಇಮಸ್ಸ, ಅತ್ಥಸಾಧಕಸ್ಸ ಚ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ? ತಂ ಖಣಂ ಏವ ಗಹಣೇ ನಿಯುಞ್ಜನಂ ಆಣತ್ತಿಕಪಯೋಗೋ, ಕಾಲನ್ತರೇನ ಗಹಣತ್ಥಂ ನಿಯೋಗೋ ಅತ್ಥಸಾಧಕೋತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೯೨; ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ೧.೯೨) ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಸ ಭಣ್ಡಂ ಯದಾ ಸಕ್ಕೋಸಿ, ತದಾ ತಂ ಅವಹರಾತಿ ಆಣಾಪೇತೀ’’ತಿ.

ಸುಙ್ಕಘಾತಪರಿಕಪ್ಪಿತೋಕಾಸಾನನ್ತಿ ಸುಙ್ಕಘಾತಞ್ಚ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋಕಾಸೋ ಚ ಸುಙ್ಕಘಾತಪರಿಕಪ್ಪಿತೋಕಾಸಾ, ತೇಸಂ. ತತ್ಥ ಸುಙ್ಕಘಾತನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೧೩) ರುಕ್ಖಪಬ್ಬತಾದಿಸಞ್ಞಾಣೇನ ನಿಯಮಿತಸ್ಸ ಸುಙ್ಕಟ್ಠಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಞ್ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ತತೋ ರಾಜದೇಯ್ಯಭಾಗಂ ಸುಙ್ಕಂ ಅದತ್ವಾ ನೀಹರನ್ತಾ ರಞ್ಞೋ ಸುಙ್ಕಂ ಹನನ್ತಿ ವಿನಾಸೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುಙ್ಕಘಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಕೋಚಿ ಪರಪರಿವೇಣಾದೀನಿ ಪವಿಟ್ಠೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಭನೇಯ್ಯಭಣ್ಡಂ ದಿಸ್ವಾ ದ್ವಾರಪ್ಪಮುಖಾದಿವಸೇನ ಯಂ ಠಾನಂ ‘‘ಸಚೇ ಮಂ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ದಟ್ಠುಕಾಮತಾಯ ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತೋ ವಿಯ ದಸ್ಸಾಮಿ, ನೋ ಚೇ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ, ಅಯಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋಕಾಸೋ. ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೨೧) ಅತ್ಥಸಾಧಕಚೇತನಾಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಸಚೇಪಿ ಅವಹಾರಕೋ ಸಟ್ಠಿವಸ್ಸಾತಿಕ್ಕಮೇನಪಿ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಅವಹರತಿ, ಆಣಾಪಕೋ ಚ ಅನ್ತರಾಯೇವ ಕಾಲಂ ಕರೋತಿ, ಹೀನಾಯ ವಾ ಆವತ್ತತಿ, ಅಸ್ಸಮಣೋವ ಹುತ್ವಾ ಕಾಲಂ ವಾ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಹೀನಾಯ ವಾ ಆವತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಅವಹಾರಕಸ್ಸ ಪನ ಅವಹಾರಕ್ಖಣೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಪಾದಗ್ಘನಕತೇಲನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೯೪) ಏತ್ಥ ಪಾದೋ ನಾಮ ಕಹಾಪಣಸ್ಸ ಚತುತ್ಥೋ ಭಾಗೋ, ತಂ ಅಗ್ಘತೀತಿ ಪಾದಗ್ಘನಕಂ, ಪಾದಗ್ಘನಕಞ್ಚ ತಂ ತೇಲಞ್ಚಾತಿ ಪಾದಗ್ಘನಕತೇಲಂ. ಉಪಾಹನಾ ಆದಿ ಯೇಸಂ ವತ್ಥೂನಂ ತಾನಿ ಉಪಾಹನಾದೀನಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ದುಕೂಲಸಾಟಕಚಮ್ಮಕ್ಖಣ್ಡಾದೀನಂ ಗಹಣಂ. ಪಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ಪಕ್ಖಿಪತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಹತ್ಥತೋ ಮುತ್ತಮತ್ತೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕ’’ನ್ತಿ ಸಚೇ ಪನ ಅತ್ತನೋಪಿ ಕುಮ್ಭಿಯಂ ಅಞ್ಞೋ ಸಪ್ಪಿಂ ವಾ ತೇಲಂ ವಾ ಆಕಿರತಿ, ತತ್ರ ಚಾಯಂ ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತೇನ ತೇಲಪಿವನಕಂ ಭಣ್ಡಂ ಪಕ್ಖಿಪತಿ, ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ.

ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಪಯುಞ್ಜನಂ ಆಣಾಪನಂ ಪಯೋಗೋ, ಆಣತ್ತಸ್ಸ ಭಣ್ಡಗ್ಗಹಣತೋ ಪುಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಬ್ಬೋ, ಇತಿ ಪುಬ್ಬೋ ಚ ಸೋ ಪಯೋಗೋ ಚಾತಿ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗೋ. ಪಯೋಗೇನ ಸಹ ವತ್ತಮಾನೋ ಅವಹಾರೋ ಸಹಪಯೋಗೋ. ಸಮಂ ಏಕೀ ಹುತ್ವಾ ವಿದಹಿತ್ವಾ ಮನ್ತೇತ್ವಾ ಅವಹರಣಂ ಸಂವಿಧಾವಹಾರೋ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಞ್ಞುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕತಾವಹಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಞ್ಜಾನನಂ ಸಙ್ಕೇತೋ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮಂ. ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಂ ನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಂ, ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಕಸ್ಸಚಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಪುಬ್ಬಪಯೋಗಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು. ಖಿಲಾದೀನಿ ಸಙ್ಕಾಮೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನಾತಿ ಖಿಲಂ, ರಜ್ಜುಂ, ವತಿಂ, ಮರಿಯಾದಂ ವಾ ಪಾಕಾರಂ ವಾ ಸಙ್ಕಾಮೇತ್ವಾ ಖೇತ್ತಗ್ಗಹಣವಸೇನ, ಖಿಲಂ, ರಜ್ಜುಂ, ವತಿಂ, ಮರಿಯಾದಂ ವಾ ಪಾಕಾರಂ ವಾ ಸಙ್ಕಾಮೇತ್ವಾ ವತ್ಥುಗ್ಗಹಣವಸೇನ. ಸಚೇ ಪನ ದ್ವೀಹಿ ಖಿಲೇಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಪಠಮೇ ಖಿಲೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ದುತಿಯೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೪). ಸಚೇ ತೀಹಿ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ, ಪಠಮೇ ದುಕ್ಕಟಂ, ದುತಿಯೇ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ತತಿಯೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಏವಂ ಬಹುಕೇಸುಪಿ ಅವಸಾನೇ ದ್ವೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ದುಕ್ಕಟಂ, ಅವಸಾನೇ ದ್ವಿನ್ನಂ ಏಕೇನ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ, ಇತರೇನ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ರಜ್ಜುಪಸಾರಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಂ ಪನ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಾಮಿಕಾನಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇನಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೪) ವುತ್ತಂ, ತಂ ‘‘ಖೇತ್ತಂ ಅಭಿಯುಞ್ಜತಿ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಾರಾ. ೧೦೪) -ಅಧಿಕಾರೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಭಿಯೋಗವಸೇನ ಗಹಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಸಂಮನ್ತಯಿತ್ವಾತಿ ಏಕಚ್ಛನ್ದತಾಯ ಏಕಜ್ಝಾಸಯತಾಯ ಭಣಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅವಹಾರೇ ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ ‘‘ಏವಂ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಗತೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಞ್ಜಾನನಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಞ್ಞಾಣಕರಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಚೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪುರೇಭತ್ತಂ ಅವಹರಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೧೯) ಅಜ್ಜ ವಾ ಪುರೇಭತ್ತಂ ಅವಹರತು, ಸ್ವೇ ವಾ, ಅನಾಗತೇ ವಾ ಸಂವಚ್ಛರೇ, ನತ್ಥಿ ವಿಸಙ್ಕೇತೋ, ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಸಚೇ ಪನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಪುರೇಭತ್ತಂ ಅವಹರಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸ್ವೇ ಅವಹರತಿ. ‘‘ಅಜ್ಜಾ’’ತಿ ನಿಯಮಿತಂ ಸಙ್ಕೇತಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಪಚ್ಛಾ ಅವಹಟಂ ಹೋತಿ. ಸಚೇ ‘‘ಸ್ವೇ ಪುರೇಭತ್ತಂ ಅವಹರಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಜ್ಜ ಪುರೇಭತ್ತಂ ಅವಹರತಿ, ‘‘ಸ್ವೇ’’ತಿ ನಿಯಮಿತಂ ತಂ ಸಙ್ಕೇತಂ ಅಪತ್ವಾ ಪುರೇ ಅವಹಟಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅವಹರನ್ತಸ್ಸ ಅವಹಾರಕಸ್ಸೇವ ಪಾರಾಜಿಕಂ, ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸ ಅನಾಪತ್ತಿ. ‘‘ಸ್ವೇವ ಪುರೇಭತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತದಹೇವ ವಾ, ಸ್ವೇ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ವಾ ಅವಹರನ್ತೋಪಿ ತಂಸಙ್ಕೇತತೋ ಪುರೇ ಚ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಅವಹರತಿ. ಯೋ ಪನ ಏವಂಅಕತ್ವಾ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಮೇವ ಅವಹರತಿ, ಅಯಂ ಸಙ್ಕೇತತೋ ಅಪುರೇ ಅಪಚ್ಛಾ ತಂ ಅವಹರತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಸ ನಯೋ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತರತ್ತಿನ್ದಿವೇಸುಪಿ, ಪುರಿಮಯಾಮಮಜ್ಝಿಮಯಾಮಪಚ್ಛಿಮಯಾಮಕಾಳಜುಣ್ಹಮಾಸಉತುಸಂವಚ್ಛರಾದಿವಸೇನಾಪಿ ಏತ್ಥ ಸಙ್ಕೇತವಿಸಙ್ಕೇತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪರಭಣ್ಡಾವಹಾರಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಹೇತುತ್ತಾ ಅಕ್ಖಿನಿಖಣಾದೀನೇವ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಅಕ್ಖಿನಿಖಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಕರಣಂ ಅಕ್ಖಿನಿಖಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಕರಣಂ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಭಮುಕುಕ್ಖೇಪಸೀಸಕಮ್ಪನಹತ್ಥಲಙ್ಘನಪಾಣಿಪ್ಪಹಾರಅಙ್ಗುಲಿಫೋಟನಗೀವುನ್ನಾಮನಉಕ್ಕಾಸನಾದಿಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಕೇತಕಮ್ಮೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಥೇನೋ ವುಚ್ಚತಿ ಚೋರೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಥೇಯ್ಯಂ, ತೇನ ಅವಹರಣಂ ಥೇಯ್ಯಾವಹಾರೋ. ಪಸಯ್ಹ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಅವಹರಣಂ ಪಸಯ್ಹಾವಹಾರೋ. ವತ್ಥಸುತ್ತಾದಿಕಂ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಕಪ್ಪನಂ ಪರಿಕಪ್ಪೋ, ತೇನ ಅವಹರಣಂ ಪರಿಕಪ್ಪಾವಹಾರೋ. ತಿಣಪಣ್ಣಾದೀಹಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಸ್ಸ ಅವಹಾರೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಾವಹಾರೋ. ಕುಸೇನ ಅವಹಾರೋ ಕುಸಾವಹಾರೋ. ಕೂಟಮಾನಕೂಟಕಹಾಪಣಾದೀಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಕೂಟಮಾನಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೯೩; ಪು. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧೭೯) ನಾಮ ಹದಯಭೇದಸಿಖಾಭೇದರಜ್ಜುಭೇದವಸೇನ ತಿವಿಧಂ ಮಾನಕೂಟಂ. ತತ್ಥ ಹದಯನ್ತಿ ನಾಳಿಆದಿಮಾನಭಾಜನಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ, ತಸ್ಸ ಭೇದೋ ಛಿದ್ದಕರಣಂ ಹದಯಭೇದೋ, ಸೋ ಸಪ್ಪಿತೇಲಾದಿಮಿನನಕಾಲೇ ಲಬ್ಭತಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಹೇಟ್ಠಾಛಿದ್ದೇನ ಮಾನೇನ ‘‘ಸಣಿಕಂ ಆಸಿಞ್ಚಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅನ್ತೋಭಾಜನೇ ಬಹುಂ ಪಗ್ಘರಾಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ದದನ್ತೋ ಚ ಛಿದ್ದಂ ಪಿಧಾಯ ಸೀಘಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ದೇತಿ.

ಸಿಖಾಭೇದೋ ಪನ ತಿಲತಣ್ಡುಲಾದಿಮಿನನಕಾಲೇ ಲಬ್ಭತಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಸಣಿಕಂ ಸಿಖಂ ಉಸ್ಸಾಪೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ದದನ್ತೋ ವೇಗೇನ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಿಖಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ದೇತಿ.

ರಜ್ಜುಭೇದೋ ಖೇತ್ತವತ್ಥುಮಿನನಕಾಲೇ ಲಬ್ಭತಿ. ಖೇತ್ತಾದಿಂ ಮಿನನ್ತಾ ಹಿ ಅಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ಮಹನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಮಿನನ್ತಿ, ಮಹನ್ತಮ್ಪಿ ಅಮಹನ್ತಂ.

ತಮ್ಬಕಂಸಾದಿಮಯೋ ಕೂಟೋ ಕಹಾಪಣೋ ಕೂಟಕಹಾಪಣೋ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ತುಲಾಕೂಟಕಂಸಕೂಟವಞ್ಚನಾದಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತ್ಥ ತುಲಾಕೂಟಂ ರೂಪಕೂಟಂ, ಅಙ್ಗಕೂಟಂ, ಗಹಣಕೂಟಂ, ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕೂಟನ್ತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ರೂಪಕೂಟಂ ನಾಮ ದ್ವೇ ತುಲಾ ಸಮರೂಪಾ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಮಹತಿಯಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ದದನ್ತೋ ಖುದ್ದಿಕಾಯ ದೇತಿ. ಅಙ್ಗಕೂಟಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ ಹತ್ಥೇನ ತುಲಂ ಅಕ್ಕಮತಿ, ದದನ್ತೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಅಕ್ಕಮತಿ. ಗಹಣಕೂಟಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಮೂಲೇ ರಜ್ಜುಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ದದನ್ತೋ ಅಗ್ಗೇ. ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಕೂಟಂ ನಾಮ ತುಲಂ ಸುಸಿರಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೋ ಅಯಚುಣ್ಣಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ತಂ ಪಚ್ಛಾಭಾಗೇ ಕರೋತಿ, ದದನ್ತೋ ಅಗ್ಗಭಾಗೇ.

ಕಂಸೋ ವುಚ್ಚತಿ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿ, ತಾಯ ವಞ್ಚನಂ ಕಂಸಕೂಟಂ. ಕಥಂ? ಏಕಂ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಂ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ತಿಸ್ಸೋ ಲೋಹಪಾತಿಯೋ ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣಾ ಕರೋನ್ತಿ. ತತೋ ಜನಪದಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಅಡ್ಢಂ ಕುಲಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಸುವಣ್ಣಭಾಜನಾನಿ ಕಿಣಾಥಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅಗ್ಘೇ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಸಮಗ್ಘತರಂ ದಾತುಕಾಮಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತೋ ತೇಹಿ ‘‘ಕಥಂ ಇಮೇಸಂ ಸುವಣ್ಣಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಸುವಣ್ಣಪಾತಿಂ ಪಾಸಾಣೇ ಘಂಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾ ಪಾತಿಯೋ ದತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ.

ವಞ್ಚನಂ ನಾಮ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಉಪಾಯೇಹಿ ಪರೇಸಂ ವಞ್ಚನಂ. ತತ್ರಿದಮೇಕಂ ವತ್ಥು – ಏಕೋ ಕಿರ ಲುದ್ದಕೋ ಮಿಗಞ್ಚ ಮಿಗಪೋತಕಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗಚ್ಛತಿ, ತಮೇಕೋ ಧುತ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ಭೋ ಮಿಗೋ ಅಗ್ಘತಿ, ಕಿಂ ಮಿಗಪೋತಕೋ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಮಿಗೋ ದ್ವೇ ಕಹಾಪಣೇ, ಮಿಗಪೋತಕೋ ಏಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಏಕಂ ಕಹಾಪಣಂ ದತ್ವಾ ಮಿಗಪೋತಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಥೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ನ ಮೇ ಭೋ ಮಿಗಪೋತಕೇನ ಅತ್ಥೋ, ಮಿಗಂ ಮೇ ದೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ತೇನ ಹಿ ದ್ವೇ ಕಹಾಪಣೇ ದೇಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ಆಹ ‘‘ನನು ಭೋ ಮಯಾ ಪಠಮಂ ಏಕೋ ಕಹಾಪಣೋ ದಿನ್ನೋ’’ತಿ. ಆಮ ದಿನ್ನೋ, ಇಮಂ ಮಿಗಪೋತಕಂ ಗಣ್ಹ, ಏವಂ ಸೋ ಚ ಕಹಾಪಣೋ, ಅಯಞ್ಚ ಕಹಾಪಣಗ್ಘನಕೋ ಮಿಗಪೋತಕೋತಿ ದ್ವೇ ಕಹಾಪಣಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ. ಸೋ ‘‘ಕಾರಣಂ ವದತೀ’’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಮಿಗಪೋತಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಿಗಂ ಅದಾಸೀತಿ.

ಪಸಯ್ಹಾತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೩೮) ಪರೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ. ಗಾಮಂ ಘಾತೇನ್ತೀತಿ ಗಾಮಘಾತಕಾ, ಗಾಮಂ ಪಹರನ್ತಾ ಚೋರಾ, ತೇ ಆದಿ ಯೇಸಂ ತೇ ಗಾಮಘಾತಕಾದಯೋ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಚೇತ್ಥ ಪನ್ಥಘಾತಕಾದೀನಂ ಗಹಣಂ. ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ಪಾರಾಜಿಕನ್ತಿ ‘‘ಸಚೇ ಸಾಟಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿಕಪ್ಪಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ಸಾಟಕಸ್ಸ ಚ ತತ್ಥ ಸಬ್ಭಾವತೋ. ಪದವಾರೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ ಭೂಮಿಯಂ ಅನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾವ ವೀಮಂಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಭಣ್ಡದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಯಂ ಪರಸ್ಸ ನಟ್ಠಂ, ತಸ್ಸ ಮೂಲಂ ವಾ ತದೇವ ವಾ ಭಣ್ಡಂ ದಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಏವಂ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ, ತಸ್ಸ. ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಅವಹಾರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಪರೇಸನ್ತಿ ಕೀಳನ್ತಾನಂ, ಪವಿಸನ್ತಾನಂ ವಾ ಪರೇಸಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ. ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಂಸುನಾ ವಾ ಪಣ್ಣೇನ ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತೀತಿ ‘‘ಸಚೇ ಇದಾನೇವ ಓನಮಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ‘ಕಿಂ ಸಮಣೋ ಗಣ್ಹಾತೀ’ತಿ ಮಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ವಿಹೇಠೇಯ್ಯುಂ ಪಚ್ಛಾ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಂಸುನಾ ವಾ ಪಣ್ಣೇನ ವಾ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ. ಉದ್ಧಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಠಾನಾಚಾವನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಮಿಕಾತಿ ಅನ್ತಾಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತುಕಾಮಾ ಭಣ್ಡಸಾಮಿಕಾ ಮನುಸ್ಸಾ. ಉದ್ಧಾರೇತಿ ಉದ್ಧರಣೇ, ಠಾನಾಚಾವನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಠಾನಾಚಾವನಞ್ಚೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪವೇಸೇತೀತಿ ಠಾನಾಚಾವನವಸೇನ ಪವೇಸೇತಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತೇನ ಫುಟ್ಠೋಕಾಸಂ ಕೇಸಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ಉಪರಿಮನ್ತೇನ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತೋ ಪವೇಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮಗ್ಘತರನ್ತಿ ಅಪ್ಪಗ್ಘತರಂ. ಉದ್ಧಟಮತ್ತೇ ಅವಹಾರೋತಿ ಸಕಭಾವಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾ, ನ ಅತ್ಥಸಾಧಕವಸೇನ. ಉದ್ಧಾರೇ ರಕ್ಖತಿ ಅತ್ತನೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಪಾತೇತುಕಾಮತಾಯ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಪಾತನೇಪಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ‘‘ಉದ್ಧಾರೇಯೇವ ರಕ್ಖತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾವ ಪಾತನೇ ನ ರಕ್ಖತೀತಿ ಅತ್ಥೇ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ಅತ್ಥಸಾಧಕವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಚೇ ಪನ ದ್ವೀಸುಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಪತಿತದಣ್ಡಕೇ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಮೇತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೩೮), ತತೋ ಅವಸೇಸಭಿಕ್ಖೂಸು ಗತೇಸು ಇತರೋ ‘‘ಮಯ್ಹಂ, ಭನ್ತೇ, ದಣ್ಡಕೋ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ, ‘‘ಮಯ್ಹಮ್ಪಿ, ಆವುಸೋ, ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀ’’ತಿ, ‘‘ಕತಮೋ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಮಯ್ಹಂ ಭಾಗೋ’’ತಿ. ‘‘ಅಯಂ ತುಯ್ಹಂ ಭಾಗೋ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ವಿವದಿತ್ವಾ ವಾ ಅವಿವದಿತ್ವಾ ವಾ ತಂ ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಗತೇ ಇತರೋ ತಸ್ಸ ಭಾಗಂ ಉದ್ಧರತಿ, ಉದ್ಧಾರೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಸಚೇಪಿ ತೇನ ‘‘ಅಹಂ ಮಮ ಭಾಗಂ ತುಯ್ಹಂ ನ ದೇಮಿ, ತ್ವಂ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಭಾಗಂ ಞತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ‘‘ನಾಯಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ತಸ್ಸೇವ ಭಾಗಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಉದ್ಧಾರೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ಸಚೇ ಪನ ಇತರೋ ‘‘ಅಯಂ ತುಯ್ಹಂ ಭಾಗೋ, ಅಯಂ ಮಯ್ಹಂ ಭಾಗೋತಿ ಕಿಂ ಇಮಿನಾ ವಿವಾದೇನಾ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ವಾ ಪತ್ತೋ ಹೋತು, ತುಮ್ಹಾಕಂ ವಾ, ಯೋ ವರಭಾಗೋ, ತಂ ತುಮ್ಹೇ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ವದತಿ, ದಿನ್ನಕಂ ನಾಮ ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ಅವಹಾರೋ. ಸಚೇ ಸೋ ವಿವಾದಭೀರುಕೋ ಭಿಕ್ಖು ‘‘ಯಂ ತುಯ್ಹಂ ರುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ಪತ್ತಂ ವರಭಾಗಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಲಾಮಕಂಯೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ತತೋ ಇತರಸ್ಸ ವಿಚಿನಿತಾವಸೇಸಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅವಹಾರೋ ನತ್ಥೇವ. ಏವಮಿಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಕಾನಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಇಮೇ ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ಅವಹಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನಿಟ್ಠಿತೋ ‘‘ಆದಿಯೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ…ಪೇ… ಯಸ್ಸತ್ಥೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ರಾಜಾನೋತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಪರಾಧಾನುರೂಪಂ ಪನ ಛೇಜ್ಜಭೇಜ್ಜಾನುಸಾಸಕೋ ಪಮಾಣಭೂತೋವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ರಾಜಾನೋತಿ ಇದಂ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಿಕರಾಜತ್ತಾ ಯಥಾಪವೇಣಿಯಾವ ಕರೋತಿ. ಅಞ್ಞೇ ಪನ ಕಾಕಣಿಕಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸೀಸಂ ಛಿನ್ದೇಯ್ಯುಂ, ಬಹುಕಸ್ಸಾಪಿ ನ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಕರೇಯ್ಯುಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಹನನಂ ನಾಮ ಪೋಥನಞ್ಚೇವ ಛೇದನಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಹತ್ಥಾದೀಹಿ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಪಾದಕಸಾವೇತ್ತಅಡ್ಢದಣ್ಡಕಾನಂ ಗಹಣಂ. ರಜ್ಜುಬನ್ಧನಾದೀಹೀತಿ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಅನ್ದುಬನ್ಧನಸಙ್ಖಲಿಕಾಬನ್ಧನಘರಬನ್ಧನನಗರಬನ್ಧನಪುರಿಸಗುತ್ತೀನಂ ಗಹಣಂ. ನೀಹರೇಯ್ಯುನ್ತಿ ರಟ್ಠತೋ ನಿಕ್ಖಾಮೇಯ್ಯುಂ. ಚೋರೋಸಿ…ಪೇ… ಥೇನೋಸೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪರಿಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಅಜ್ಝಾಹರಿತಬ್ಬಂ ಊನತ್ತಾ ಪದಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇಹಿ ವಚನೇಹಿ ಪರಿಭಾಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ಯಥಾರೂಪಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಾದತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾದಸ್ಸ ವಾ ಪಾದಾರಹಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಪೋರಾಣಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಸ್ಸ ಚತುತ್ಥೋ ಭಾಗೋ ಪಾದೋ, ಪಾದಂ ಅರಹತೀತಿ ಪಾದಾರಹೋ, ತಸ್ಸ ಪಾದಸ್ಸ ವಾ ಪಾದಾರಹಸ್ಸ ವಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಾದೇನ ಕಹಾಪಣಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಭಾಗಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಮೇವ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಾದಾರಹೇನ ಪಾದಗ್ಘನಕಂ ಕಪ್ಪಿಯಭಣ್ಡಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತದಸ್ಸನೇನ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕಪ್ಪಹೋನಕವತ್ಥು ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪೋರಾಣಕಸ್ಸಾತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೮೮; ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ೧.೮೮) ಪೋರಾಣಸತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ನೀಲಕಹಾಪಣಸದಿಸಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಸ್ಸ. ಏತೇನ ರುದ್ರದಾಮಕಾದೀನಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ.

ಏವಂ ಅಸಾಧಾರಣವಿನಿಚ್ಛಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಾಧಾರಣವಿನಿಚ್ಛಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರಾಜಗಹೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ರಞ್ಞೋತಿ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರರಞ್ಞೋ. ಮಾಸಕೋ ನಾಮ ಪೋರಾಣಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣಸ್ಸ ವೀಸತಿಮೋ ಭಾಗೋ. ಯೋ ಲೋಕೇ ‘‘ಮಞ್ಜೇಟ್ಠೀ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇದಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನೇ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಊನಮಾಸಕಾತಿರೇಕಮಾಸಕಪಞ್ಚಮಾಸಕೇಸು. ಪರಿಹೀನಾಪರಿಹೀನವಸೇನಾತಿ ಅಗ್ಘಸ್ಸ ಪರಿಹೀನಾಪರಿಹೀನವಸೇನ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಇದಞ್ಹಿ ಅದಿನ್ನಾದಾನಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನನ್ತೇನ ಓತಿಣ್ಣೇ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸಹಸಾ ಅವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಠಾನಾನಿ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬಾನಿ. ಯಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ಪೋರಾಣಾ ಆಹು –

‘‘ವತ್ಥುಂ ಕಾಲಞ್ಚ ದೇಸಞ್ಚ, ಅಗ್ಘಂ ಪರಿಭೋಗಪಞ್ಚಮಂ;

ತುಲಯಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಠಾನಾನಿ, ಧಾರೇಯ್ಯತ್ಥಂ ವಿಚಕ್ಖಣೋ’’ತಿ. (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೯೨);

ತತ್ಥ ಚ ವತ್ಥೂತಿ ಭಣ್ಡಂ. ಅವಹಾರಕೇನ ಹಿ ‘‘ಮಯಾ ಇದಂ ನಾಮ ಅವಹಟ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಆಪತ್ತಿಂ ಅನಾರೋಪೇತ್ವಾವ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಸಸಾಮಿಕಂ ವಾ ಅಸಾಮಿಕಂ ವಾತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಸಸಾಮಿಕೇಪಿ ಸಾಮಿಕಾನಂ ಸಾಲಯಭಾವೋ ವಾ ನಿರಾಲಯಭಾವೋ ವಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ತೇಸಂ ಸಾಲಯಕಾಲೇ ಅವಹಟಂ, ಭಣ್ಡಂ ಅಗ್ಘಾಪೇತ್ವಾ ಆಪತ್ತಿ ಕಾರೇತಬ್ಬಾ. ಸಚೇ ನಿರಾಲಯಕಾಲೇ, ನ ಪಾರಾಜಿಕೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋ. ಭಣ್ಡಸಾಮಿಕೇಸು ಪನ ಭಣ್ಡಂ ಆಹರಾಪೇನ್ತೇಸು ಭಣ್ಡಂ ದಾತಬ್ಬಂ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಾಮೀಚಿ. ಏವಂ ವತ್ಥು ಓಲೋಕೇತಬ್ಬಂ.

ಕಾಲೋತಿ ಅವಹಾರಕಾಲೋ. ತದೇವ ಹಿ ಭಣ್ಡಂ ಕದಾಚಿ ಸಮಗ್ಘಂ ಹೋತಿ, ಕದಾಚಿ ಮಹಗ್ಘಂ. ತಸ್ಮಾ ತಂ ಭಣ್ಡಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅವಹಟಂ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಲೇ ಯೋ ತಸ್ಸ ಅಗ್ಘೋ, ತೇನ ಅಗ್ಘೇನ ಆಪತ್ತಿ ಕಾರೇತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ಕಾಲೋ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ.

ದೇಸೋತಿ ಅವಹಾರದೇಸೋ. ತಞ್ಹಿ ಭಣ್ಡಂ ಯಸ್ಮಿಂ ದೇಸೇ ಅವಹಟಂ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ದೇಸೇ ಯೋ ತಸ್ಸ ಅಗ್ಘೋ, ತೇನ ಅಗ್ಘೇನ ಆಪತ್ತಿ ಕಾರೇತಬ್ಬಾ. ಭಣ್ಡುಟ್ಠಾನದೇಸೇ ಹಿ ಭಣ್ಡಂ ಸಮಗ್ಘಂ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಮಹಗ್ಘಂ. ಏವಂ ದೇಸೋ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ.

ಅಗ್ಘೋತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೯೨) ಭಣ್ಡಗ್ಘೋ. ನವಭಣ್ಡಸ್ಸ ಹಿ ಯೋ ಅಗ್ಘೋ, ಸೋ ಪಚ್ಛಾ ಪರಿಹಾಯತಿ. ಯಥಾ ನವಧೋತೋ ಪತ್ತೋ ಅಟ್ಠ ವಾ ದಸ ವಾ ಅಗ್ಘತಿ, ಸೋ ಪಚ್ಛಾ ಭಿನ್ನೋ ವಾ ಛಿದ್ದೋ ವಾ ಆಣಿಗಣ್ಠಿಕಾಹತೋ ವಾ ಅಪ್ಪಗ್ಘೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಸಬ್ಬದಾ ಭಣ್ಡಂ ಪಕತಿಅಗ್ಘೇನೇವ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ. ಏವಂ ಅಗ್ಘೋ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ.

ಪರಿಭೋಗೋತಿ ಭಣ್ಡಸ್ಸ ಪರಿಭೋಗೋ. ಪರಿಭೋಗೇನಾಪಿ ಹಿ ವಾಸಿಆದಿಭಣ್ಡಸ್ಸ ಅಗ್ಘೋ ಪರಿಹಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ – ಸಚೇ ಕೋಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಪಾದಗ್ಘನಕಂ ವಾಸಿಂ ಹರತಿ, ತತ್ರ ವಾಸಿಸಾಮಿಕೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ‘‘ತಯಾ ಅಯಂ ವಾಸಿ ಕಿತ್ತಕೇನ ಕೀತಾ’’ತಿ. ‘‘ಪಾದೇನ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತೇ ಕಿಣಿತ್ವಾವ ಠಪಿತಾ, ಉದಾಹು ತಂ ವಲಞ್ಜೇಸೀ’’ತಿ? ಸಚೇ ವದತಿ ‘‘ಏಕದಿವಸಂ ಮೇ ದನ್ತಕಟ್ಠಂ ವಾ ರಜನಛಲ್ಲಿ ವಾ ಪತ್ತಪಚನದಾರು ವಾ ಛಿನ್ನಂ, ಘಂಸಿತ್ವಾ ವಾ ನಿಸಿತಾ’’ತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಪೋರಾಣೋ ಅಗ್ಘೋ ಭಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಚ ವಾಸಿಯಾ, ಏವಂ ಅಞ್ಜನಿಯಾ ವಾ ಅಞ್ಜನಿಸಲಾಕಾಯ ವಾ ಕುಞ್ಚಿಕಾಯ ವಾ ಪಲಾಲೇನ ವಾ ಥುಸೇಹಿ ವಾ ಇಟ್ಠಕಚುಣ್ಣೇನ ವಾ ಏಕವಾರಂ ಘಂಸಿತ್ವಾ ಧೋವನಮತ್ತೇನಾಪಿ ಅಗ್ಘೋ ಭಸ್ಸತಿ. ತಿಪುಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ಮಕರದನ್ತಚ್ಛೇದನೇನಾಪಿ ಪರಿಮದ್ದನಮತ್ತೇನಾಪಿ, ಉದಕಸಾಟಿಕಾಯ ಸಕಿಂ ನಿವಾಸನಪಾರುಪನೇನಾಪಿ, ಪರಿಭೋಗಸೀಸೇನ ಅಂಸೇ ವಾ ಸೀಸೇ ವಾ ಠಪನಮತ್ತೇನಾಪಿ, ತಣ್ಡುಲಾದೀನಂ ಪಪ್ಫೋಟನೇನಾಪಿ ತತೋ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಅಪನಯನೇನಪಿ, ಅನ್ತಮಸೋ ಏಕಂ ಪಾಸಾಣಸಕ್ಖರಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಛಡ್ಡಿತಮತ್ತೇನಾಪಿ, ಸಪ್ಪಿತೇಲಾದೀನಂ ಭಾಜನನ್ತರಪರಿವತ್ತನೇನಪಿ, ಅನ್ತಮಸೋ ತತೋ ಮಕ್ಖಿಕಂ ವಾ ಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಂ ವಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಛಡ್ಡಿತಮತ್ತೇನಪಿ, ಗುಳಪಿಣ್ಡಕಸ್ಸ ಮಧುರಭಾವಜಾನನತ್ಥಂ ನಖೇನ ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಅಣುಮತ್ತಂ ಗಹಿತಮತ್ತೇನಪಿ ಅಗ್ಘೋ ಭಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾದಗ್ಘನಕಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಾಮಿಕೇನ ಪರಿಭೋಗೇನ ಊನಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ನ ತಂ ಅವಹಾರಕೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಾರಾಜಿಕೇನ ಕಾರೇತಬ್ಬೋತಿ. ಏವಂ ಪರಿಭೋಗೋ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬೋ.

ಏವಂ ಇಮಾನಿ ತುಲಯಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಠಾನಾನಿ ಧಾರೇಯ್ಯ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಕ್ಖಣೋ ಆಪತ್ತಿಂ ವಾ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ವಾ ಗರುಕಂ ವಾ ಲಹುಕಂ ವಾ ಆಪತ್ತಿಂ ಯಥಾಠಾನೇ ಠಪೇಯ್ಯಾತಿ.

ಏವಂ ತತ್ಥ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಕಸಞ್ಞಿಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಕಸಞ್ಞಿಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಸನ್ತಕಂ ಇದಂ ಭಣ್ಡ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಕಸಞ್ಞಿಸ್ಸ ಪರಭಣ್ಡಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹತೋ ಗಹಣೇ ಅನಾಪತ್ತಿ, ಗಹಿತಂ ಪನ ಪುನ ದಾತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಸಾಮಿಕೇಹಿ ‘‘ದೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ನ ದೇತಿ, ತೇಸಂ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪೇ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೇತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೩೧) ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಹಣೇಪಿ ಅನಾಪತ್ತಿ. ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹಲಕ್ಖಣಂ ಪನ ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ –

‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚಹಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಾಸಂ ಗಹೇತುಂ, ಸನ್ದಿಟ್ಠೋ ಚ ಹೋತಿ, ಸಮ್ಭತ್ತೋ ಚ ಆಲಪಿತೋ ಚ ಜೀವತಿ ಚ ಜಾನಾತಿ ಚ ‘ಗಹಿತೇ ಮೇ ಅತ್ತಮನೋ’’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೩೫೬).

ತತ್ಥ ಸನ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಕಮಿತ್ತೋ. ಸಮ್ಭತ್ತೋತಿ ದಳ್ಹಮಿತ್ತೋ. ಆಲಪಿತೋತಿ ‘‘ಮಮ ಸನ್ತಕಂ ಯಂ ಇಚ್ಛಸಿ, ತಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾಸಿ, ಆಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಜೀವತೀತಿ ಅನುಟ್ಠಾನಸೇಯ್ಯಾಯ ಸಯಿತೋಪಿ ಯಾವ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಗಹಿತೇ ಚ ಅತ್ತಮನೋತಿ ಗಹಿತೇ ತುಟ್ಠಚಿತ್ತೋ. ಏವರೂಪಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ‘‘ಗಹಿತೇ ಮೇ ಅತ್ತಮನೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾನನ್ತೇನ ಗಹೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನವಸೇನ ಚೇತಾನಿ ಪಞ್ಚಙ್ಗಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ವಿಸ್ಸಾಸಗ್ಗಾಹೋ ಪನ ತೀಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ರುಹತಿ. ಕಥಂ? ಸನ್ದಿಟ್ಠೋ, ಜೀವತಿ, ಗಹಿತೇ ಅತ್ತಮನೋ, ಸಮ್ಭತ್ತೋ, ಜೀವತಿ, ಗಹಿತೇ ಅತ್ತಮನೋ, ಆಲಪಿತೋ, ಜೀವತಿ, ಗಹಿತೇ ಅತ್ತಮನೋತಿ ಏವಂ.

ಯೋ ಪನ ಜೀವತಿ, ನ ಚ ಗಹಿತೇ ಅತ್ತಮನೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ವಿಸ್ಸಾಸಭಾವೇನ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ಪುನ ದಾತಬ್ಬಂ. ದದನ್ತೇನ ಚ ಮತಕಧನಂ ತಾವ ಯೇ ತಸ್ಸ ಧನೇ ಇಸ್ಸರಾ ಗಹಟ್ಠಾ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ವಾ, ತೇಸಂ ದಾತಬ್ಬಂ. ಅನತ್ತಮನಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ತಸ್ಸೇವ ದಾತಬ್ಬಂ. ಯೋ ಪನ ಪಠಮಂಯೇವ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಕತಂ ತಯಾ ಮಮ ಸನ್ತಕಂ ಗಣ್ಹನ್ತೇನಾ’’ತಿ ವಚೀಭೇದೇನ ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನ ವಾ ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಕುಪಿತೋ, ಸೋ ಪಚ್ಚಾಹರಾಪೇತುಂ ನ ಲಭತಿ. ಯೋ ಚ ಅದಾತುಕಾಮೋ, ಚಿತ್ತೇನ ಪನ ಅಧಿವಾಸೇತಿ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವದತಿ, ಸೋಪಿ ಪುನ ಪಚ್ಚಾಹರಾಪೇತುಂ ನ ಲಭತಿ. ಯೋ ಪನ ‘‘ಮಯಾ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸನ್ತಕಂ ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಪರಿಭುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವಾ ವುತ್ತೋ ಗಹಿತಂ ವಾ ಹೋತು, ಪರಿಭುತ್ತಂ ವಾ, ‘‘ಮಯಾ ಪನ ತಂ ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನ ಠಪಿತಂ, ಪಾಕತಿಕಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವದತಿ, ಅಯಂ ಪಚ್ಚಾಹರಾಪೇತುಂ ಲಭತಿ.

ತಾವಕಾಲಿಕೇತಿ ‘‘ಪಟಿದಸ್ಸಾಮಿ ಪಟಿಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ತಾವಕಾಲಿಕೇಪಿ ಗಹಣೇ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಗಹಿತಂ ಪನ ಸಚೇ ಭಣ್ಡಸಾಮಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಾ ಗಣೋ ವಾ ‘‘ತುಯ್ಹೇವೇತಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಅನುಜಾನಾತಿ, ಇಚ್ಚೇತಂ ಕುಸಲಂ. ನೋ ಚೇ ಅನುಜಾನಾತಿ, ಆಹರಾಪೇನ್ತೇ ದಾತಬ್ಬಂ. ಸಙ್ಘಸನ್ತಕಂ ಪನ ಪಟಿದಾತುಮೇವ ವಟ್ಟತಿ.

ಪೇತಪರಿಗ್ಗಹೇತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ಉಪಪನ್ನಾಪಿ, ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪಿ, ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಯೋ ದೇವಾಪಿ ಸಬ್ಬೇ ‘‘ಪೇತಾ’’ತ್ವೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾ, ತೇಸಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇ ಅನಾಪತ್ತಿ. ದೇವತಾಯ ಪನ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಬಲಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೇಹಿ ರುಕ್ಖಾದೀಸು ಲಗ್ಗಿತಸಾಟಕೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ತಞ್ಚ ಖೋ ಆರಕ್ಖಕೇಹಿ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ, ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ಪನ ಗಹೇತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೧೩೧).

ತಿರಚ್ಛಾನಗತಪರಿಗ್ಗಹೇತಿ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದೀನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇ. ಸಚೇಪಿ ಹಿ ದೇವೋ ವಾ ನಾಗಸುಪಣ್ಣೋ ವಾ ಮನುಸ್ಸರೂಪೇನ ಆಪಣಂ ಪಸಾರೇತಿ, ತತೋ ಚಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ ಕೋಚಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಕೋ ಭಿಕ್ಖು ತಂ ಞತ್ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ವಟ್ಟತಿ.

ಪಂಸುಕೂಲಸಞ್ಞಿಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಸಾಮಿಕಂ ಇದಂ ಪಂಸುಕೂಲ’’ನ್ತಿ ಏವಸಞ್ಞಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣೇ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಸಚೇ ಪನ ತಂ ಸಸಾಮಿಕಂ ಹೋತಿ, ಆಹರಾಪೇನ್ತೇ ದಾತಬ್ಬಂ. ಉಮ್ಮತ್ತಕಾದೀನಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನೇವ. ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಧನಿಯೋ. ಅವಸೇಸಾನಂ ಪನ ರಜಕಭಣ್ಡಿಕಾದಿಚೋರಾನಂ ಛಬ್ಬಗ್ಗಿಯಾದೀನಂ ಆಪತ್ತಿಯೇವ.

ಸಚಿತ್ತಕೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಇದಂ ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅದಿನ್ನಾದಾನಸಮುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ ಕಾಯಚಿತ್ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಆಣತ್ತಿಕಂ ವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ. ಸಾಹತ್ತಿಕಾಣತ್ತಿಕಂ ಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತತೋ ಸಮುಟ್ಠಾತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ‘‘ಭಾರಿಯಮಿದಂ, ತ್ವಂ ಏಕಪಸ್ಸಂ ಗಣ್ಹ, ಅಹಂ ಏಕಪಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಸಂವಿಧಾಯ ಉಭಯೇಸಂ ಪಯೋಗೇನ ಏಕಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಠಾನಾಚಾವನೇ ಲಬ್ಭತಿ. ‘‘ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಅವಚನಂ ಪನ ಕಾಯವಾಚಾನಂ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಅಙ್ಗಮತ್ತತ್ತಾ. ಯಾಯ ಪನ ಚೇತನಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿತೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ ವಾ ಆಣತ್ತಿಕೋ ವಾ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಠಾನಾಚಾವನಂ ಸಾಧೇತಿ, ತಸ್ಸಾ ವಸೇನ ಆಪತ್ತಿ ಕಾರೇತಬ್ಬಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಂ ವಾ ಆಣತ್ತಿಕಸ್ಸ ಅಙ್ಗಂ ನ ಹೋತಿ, ಆಣತ್ತಿಕಂ ವಾ ಸಾಹತ್ಥಿಕಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ‘‘ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯಾಮೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವೇನ ಮುಚ್ಚನತೋ ಸಞ್ಞಾವಿಮೋಕ್ಖಂ. ಕಾಯೇನ ಕತಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ, ಕಾಯದ್ವಾರೇನ ಕತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಚೀಕಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತುಟ್ಠೋ ವಾ ಭೀತೋ ವಾ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ವಾ ನಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ತಿವೇದನಂ. ಸೇಸಂ ಪಠಮಸಿಕ್ಖಾಪದೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ದುತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.