೩. ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ

ಸನ್ತಿ ಸಹತ್ಥೇ ಉಪಸಗ್ಗೋ. ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕವಚನಮೇತಂ ‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಚೇತೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಉಸ್ಸುಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಸ್ಸುಕ್ಕವಚನಂ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೧೭೨) ನಾಮ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾವಚನಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸಮಾನಕತ್ತುಕೇಸು ಪುಬ್ಬಾಪರಕಾಲಕಿರಿಯಾವಚನೇಸು ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾವಚನಸ್ಸ ನಿರುತ್ತಿವೋಹಾರೋ. ಇದಾನಿ ‘‘ಸದ್ಧಿಂ ಚೇತೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಾಣೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ಪಾಣೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂಯೇವಾತಿ ‘‘ಪಾಣೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಏವ, ‘‘ಪಾಣೋ’’ತಿ ಸಞ್ಞುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಕಥಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಏಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಭಯಾರಮ್ಮಣಭಾವೋತಿ ಏದಿಸೀ ಚೋದನಾ ಅನವಕಾಸಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ದಿಟ್ಠಸಭಾವೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೧೭೨) ‘ರೂಪಂ ಅನಿಚ್ಚ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಭಾವೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಜಾನನಂ ವಿಯ ‘ಪಾಣೋ’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂಯೇವ ‘ವಧಾಮಿ ನ’ನ್ತಿ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ಆಚರಿಯಾ ತತ್ಥಾಪಿ ಏವಂ ನ ಕಥೇನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಪಾಣೋ’’ತಿ ವಚನಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಸತ್ತಸಞ್ಞಾಯ ಘಾತೇನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಪಾರಾಜಿಕಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಚೇತೇತ್ವಾತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ. ಪಕಪ್ಪೇತ್ವಾತಿ ಅಭಿವಿಚಾರೇತ್ವಾ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ಮನುಸ್ಸಅತ್ತಭಾವಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಲಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಕಲಲರೂಪತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಕಲಲರೂಪಂ ನಾಮ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನಂ ಕಾಯವತ್ಥುಭಾವದಸಕವಸೇನ ಸಮತಿಂಸ ರೂಪಾನಿ, ನಪುಂಸಕಾನಂ ಕಾಯವತ್ಥುದಸಕವಸೇನ ವೀಸತಿ. ತತ್ಥ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಾನಂ ಕಲಲರೂಪಂ ಜಾತಿಉಣ್ಣಾಯ ಏಕೇನ ಅಂಸುನಾ ಉದ್ಧಟತೇಲಬಿನ್ದುಮತ್ತಂ ಹೋತಿ ಅಚ್ಛಂ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ –

‘‘ತಿಲತೇಲಸ್ಸ ಯಥಾ ಬಿನ್ದು, ಸಪ್ಪಿಮಣ್ಡೋ ಅನಾವಿಲೋ;

ಏವಂವಣ್ಣಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ, ‘ಕಲಲ’ನ್ತಿ ಪವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೩೫; ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೬; ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೭೨);

ಏವಂ ಪರಿತ್ತಕಂ ವತ್ಥುಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಮರಣಕಾಲಾ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತೋ ಅತ್ತಭಾವೋ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇದಞ್ಚ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ಓಪಪಾತಿಕಸಂಸೇದಜಾಪಿ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾ ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥುಯೇವ. ಕಲಲಕಾಲೇಪೀತಿ ಪಠಮಸತ್ತಾಹೇಪಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸನ್ತತಿವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಕಲಲಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ನ ಪನ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಕಲಲರೂಪಂ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇನ ಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ತಿಂಸ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ತೇಸು ಪನ ಠಿತೇಸುಯೇವ ಸೋಳಸ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಗಹಿತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ದಾರಕಸ್ಸ ವಾ ಮಾತುಯಾ ವಾ ಪನಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯೋ ನತ್ಥಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಮರಣಸ್ಸ ಅನೋಕಾಸೋ ನಾಮ. ಭೇಸಜ್ಜಸಮ್ಪದಾನೇನಾತಿ ಗಬ್ಭಪಾತನಭೇಸಜ್ಜದಾನೇನ. ತತೋ ವಾ ಉದ್ಧಮ್ಪೀತಿ ಅಬ್ಬುದಪೇಸಿಕಾಲಾದೀಸುಪಿ. ಜೀವಿತಾ ವಿಯೋಜೇಯ್ಯಾತಿ ಸನ್ತತಿವಿಕೋಪನವಸೇನ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಅಪನೇಯ್ಯ.

ಇಮಸ್ಸ ಪನತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೭೧) ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ. ಆವಿಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ. ಪಾಣಸ್ಸ ಅತಿಪಾತೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ, ಪಾಣವಧೋ ಪಾಣಘಾತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸತ್ತೋತಿ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ರೂಪಾರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇ ಹಿ ವಿಕೋಪಿತೇ ಇತರಮ್ಪಿ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧತಾಯ ವಿನಸ್ಸತೀತಿ. ಯಾಯ ಚೇತನಾಯಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಣೇ ಪಾಣಸಞ್ಞಿನೋ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ. ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ಪವತ್ತಾಯ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಭಾವೋ ನತ್ಥಿ. ಸಾ ಚೇತನಾತಿ ಸಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಕಉಪಕ್ಕಮಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರಾನಂ ಅಞ್ಞತರದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ವಧಕಚೇತನಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಾಯ ಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಉಪಕ್ಕಮಕರಣಹೇತು ತಂಮಹಾಭೂತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಮಹಾಭೂತಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೧೭೨), ಸಾ ತಾದಿಸಪಯೋಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ಚೇತನಾ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ. ಲದ್ಧೂಪಕ್ಕಮಾನಿ ಹಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಇತರಭೂತಾನಿ ವಿಯ ನ ವಿಸದಾನೀತಿ ಸಮಾನಜಾತಿಕಾನಂ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೀ. ಸಂಸಗ್ಗೇ ಅಯಮೀಕಾರೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ವುತ್ತಚೇತನಾಯ ಸಮಙ್ಗಿಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ. ಸಕೋ ಹತ್ಥೋ ಸಹತ್ಥೋ, ತೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಪಯೋಗೋ ಸಾಹತ್ಥಿಕೋ. ನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ, ಸೋವ ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೋ. ಏವಂ ಆಣತ್ತಿಕೋ. ವಿಜ್ಜಾಮಯೋ ಮನ್ತಪರಿಜಪ್ಪನಯೋಗೋ. ಇದ್ಧಿಮಯೋ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಿದ್ಧಿಮಯೋ.

ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಯೇವ ಛ ಪಯೋಗೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಛಸು ಪಯೋಗೇಸು. ಸಾಹತ್ಥಿಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಹತ್ಥೋ ಉಪಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಕಾಯೇನಾತಿ ಹತ್ಥೇನ ವಾ ಪಾದೇನ ವಾ ಮುಟ್ಠಿನಾ ವಾ ಜಾಣುನಾ ವಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗೇನ. ಕಾಯೇಕದೇಸೋ ಹೇತ್ಥ ಹತ್ಥಾದಿಕಾಯೋ ಅವಯವೇ ಸಮುದಾಯೋಪಚಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಗಾಮೋ ದಡ್ಢೋ’’ತಿ. ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನಾತಿ ಕಾಯತೋ ಅಮೋಚಿತೇನ ಅಸಿಆದಿನಾ ಪಹರಣೇನ. ಪಹರಣನ್ತಿ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಹಿತಾಯ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧನಂ. ಕಾಯೇನ ವಾ ಸತ್ತಿಆದೀನಂ, ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧೇನ ವಾ ಉಸುಯನ್ತಪಾಸಾಣಾದೀನಂ ನಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಸಾಹತ್ಥಿಕನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯೇಸು. ಉದ್ದಿಸ್ಸಾನುದ್ದಿಸ್ಸಭೇದತೋತಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಚ ಅನುದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಚ ಪವತ್ತಿಭೇದೇನ. ಉದ್ದಿಸನಂ ಉದ್ದಿಸೋ, ಸೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಉದ್ದಿಸಕೋ, ಪಯೋಗೋ, ತಸ್ಮಿಂ. ಬಜ್ಝತಿ ಏತೇನಾತಿ ಬದ್ಧೋ, ಕಮ್ಮಮೇವ ಬದ್ಧೋ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ, ಪಾಣಾತಿಪಾತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಬನ್ಧನಂ ಬದ್ಧೋ, ಕಮ್ಮುನಾ ಬದ್ಧೋ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ, ಸೋ ಅಸ್ಸ ಹೋತಿ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಕಮ್ಮಮಸ್ಸ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉಭಯತ್ಥಾಪೀತಿ ಉದ್ದಿಸಕೇ, ಅನುದ್ದಿಸಕೇ ಚಾತಿ ದ್ವೀಸುಪಿ. ಪಚ್ಛಾ ವಾ ತೇನೇವ ರೋಗೇನ ಮರತೂತಿ ಯೋಜನಾ. ಪಹರಿತಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಮರಣಾಯ ಪಹೋನಕಪ್ಪಹಾರಸ್ಸ ಲದ್ಧಕ್ಖಣೇಯೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಯದಿ ಅವಸ್ಸಂ ತೇನ ಮರತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಚೇ ಪನ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪಹಾರಂ ದತ್ವಾ ತೇನ ಅಮತಸ್ಸ ಪುನ ಅಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಪಹಾರೇ ದಿನ್ನೇ ಪಚ್ಛಾಪಿ ಪಠಮಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಮರತಿ, ತದಾವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಅಥ ದುತಿಯಪಹಾರೇನ ಮರತಿ, ನತ್ಥಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ. ಉಭಯೇಹಿ ಮತೇಪಿ ಪಠಮಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ, ಉಭಯೇಹಿಪಿ ಅಮತೇ ನೇವತ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಬಹೂಹಿಪಿ ಏಕಸ್ಸ ಪಹಾರೇ ದಿನ್ನೇ. ತತ್ರಾಪಿ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಪಹಾರೇನ ಮರತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋತಿ. ಆಣಾಪನಂ ನಾಮ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಸಹಿತಾಯ ವಧಕಚೇತನಾಯ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಾಧನಂ.

ಇದಾನಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಆಣತ್ತಿಕಪಯೋಗೇ ಸಙ್ಕೇತವಿಸಙ್ಕೇತಭಾವಜಾನನತ್ಥಂ ಛಬ್ಬಿಧಂ ನಿಯಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆಣತ್ತಿಕಪಯೋಗೇ. ಆಣತ್ತಿನಿಯಾಮಕಾತಿ ಆಣತ್ತಿಕಪಯೋಗಸಾಧಿಕಾ. ಏತೇಸು ಹಿ ಅವಿರಜ್ಝಿತೇಸುಯೇವ ಆಣತ್ತಿಕಪಯೋಗೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ.

ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಮಾರೇತಬ್ಬೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಪತ್ತೀತಿ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಣತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಆಪತ್ತಿ, ಆಣತ್ತಸ್ಸ ಮಾರಣಕ್ಖಣೇ. ಆಣಾಪಕೋ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಆಣತ್ತಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ, ವತ್ಥುವಿಸೇಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸೋ ಚ ಆಪತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಚ ಹೋತೀತಿ. ‘‘ಪುರೇಭತ್ತಂ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತೋ ಪುರೇಭತ್ತಮೇವ ಮಾರೇತೀತಿ ‘‘ಅಜ್ಜ ಸ್ವೇ’’ತಿ ಅನಿಯಮೇತ್ವಾ ‘‘ಪುರೇಭತ್ತಂ ಮಾರೇಹೀ’’ತಿ ಆಣತ್ತೋ ಯದಾ ಕದಾಚಿ ಪುರೇಭತ್ತಂ ಮಾರೇತಿ. ಯೋ ಪನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಮಜ್ಝನ್ಹೇ ವಾ ಸಾಯನ್ಹೇ ವಾ ಸ್ವೇ ವಾ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ಮಾರೇತಿ, ವಿಸಙ್ಕೇತೋ ಹೋತಿ, ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ನತ್ಥಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ಮಾರೇತುಂ ವಾಯಮನ್ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝನ್ಹೇ ಜಾತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತೇನ ನಯೇನ ಸಬ್ಬಕಾಲಪ್ಪಭೇದೇಸು ಸಙ್ಕೇತವಿಸಙ್ಕೇತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏವಂ ವತ್ಥುಕಾಲೇಸು ಸಙ್ಕೇತವಿಸಙ್ಕೇತತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಓಕಾಸಾದೀಸು ಸಙ್ಕೇತವಿಸಙ್ಕೇತತಂ ಅತಿದಿಸನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಓಕಾಸೋತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೭೪) ಗಾಮೋ ವಾ ವನಂ ವಾ ಗೇಹದ್ವಾರಂ ವಾತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ. ಆವುಧನ್ತಿ ಅಸಿ ವಾ ಉಸು ವಾ ಸತ್ತಿ ವಾತಿ ಏವಮಾದಿ. ಇರಿಯಾಪಥೋತಿ ಮಾರೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಗಮನಂ ವಾ ನಿಸಜ್ಜಾ ವಾತಿ ಏವಮಾದಿ. ಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೋತಿ ವಿಜ್ಝನಂ ವಾ ಛೇದನಂ ವಾ ಭೇದನಂ ವಾ ಸಙ್ಖಮುಣ್ಡಕಂ ವಾತಿ ಏವಮಾದಿ. ಇಮೇಸು ಯಥಾ ಯಥಾ ವಧಕೋ ಆಣತ್ತೋ, ತಥಾ ತಥಾ ಕತೇ ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕತೇ ವಿಸಙ್ಕೇತೋ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಓಕಾಸಾದೀಸು ಚತೂಸು. ಹೋತಿ ಚೇತ್ಥ –

‘‘ಯಥಾಣತ್ತಿವಸೇನೇವ, ಆಣತ್ತೇನ ಕತೇ ಸತಿ;

ಆಣಾಪಕಸ್ಸ ಆಪತ್ತಿ, ವಿಸಙ್ಕೇತೋಞ್ಞಥಾ ಕತೇ’’ತಿ.

ಆಣತ್ತಿಯಂ ಪನ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ – ಅಧಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಆಣಾಪೇತಿ ‘‘ಏವಂ ವಿಜ್ಝ, ಏವಂ ಪಹರ, ಏವಂ ಘಾತೇಹೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೭೪) ವುತ್ತಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಞಾತಬ್ಬೋ.

ಓಪತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಓಪಾತೋ, ಆವಾಟೋ, ತಸ್ಸ ಖಣನಂ ಓಪಾತಕ್ಖಣನಂ. ಅಪಸ್ಸೇನಸಂವಿಧಾನನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೭೭) ಅಪಸ್ಸೇನಸ್ಸ ಸಂವಿಧಾನಂ. ನಿಚ್ಚಪರಿಭೋಗೋ ಮಞ್ಚೋ ವಾ ಪೀಠಂ ವಾ ಅಪಸ್ಸೇನಫಲಕಂ ವಾ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದನ್ತಸ್ಸ ಅಪಸ್ಸೇನಕತ್ಥಮ್ಭೋ ವಾ ತತ್ಥಜಾತಕರುಕ್ಖೋ ವಾ ಚಙ್ಕಮೇ ಅಪಸ್ಸಾಯ ತಿಟ್ಠನ್ತಸ್ಸ ಆಲಮ್ಬನರುಕ್ಖೋ ವಾ ಆಲಮ್ಬನಫಲಕಂ ವಾ, ಸಬ್ಬಮ್ಪೇತಂ ಅಪಸ್ಸನೀಯಟ್ಠೇನ ಅಪಸ್ಸೇನಂ ನಾಮ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಪಸ್ಸೇನೇ ಯಥಾ ಅಪಸ್ಸಯನ್ತಂ ವಿಜ್ಝತಿ ವಾ ಛಿನ್ದತಿ ವಾ, ತಥಾ ಕತ್ವಾ ವಾಸಿಫರಸುಸತ್ತಿಆರಕಣ್ಟಕಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಸತ್ಥಸ್ಸ ಠಪನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉಪನಿಕ್ಖಿಪನಂ ನಾಮ ಸಮೀಪೇ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ. ಮನಾಪಸ್ಸ ವಾ ಅಮನಾಪಸ್ಸ ವಾ ರೂಪಸ್ಸ ಉಪಹರಣಂ ಸಮೀಪೇ ಠಪನಂ ರೂಪೂಪಹಾರೋ, ಅತ್ತನಾ ವಾ ಯಕ್ಖಪೇತಾದಿವೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನಂ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸದ್ದೂಪಹಾರಾದೀನಂ ಗಹಣಂ. ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ಥಾವರಪಯೋಗೇಪಿ. ಉದ್ದಿಸ್ಸಾನುದ್ದಿಸ್ಸಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಯತೋ ತತ್ಥಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಓಪಾತಾದೀಸು ಪರೇಸಂ ಮೂಲೇನ ವಾ ಮುಧಾ ವಾ ದಿನ್ನೇಸುಪಿ ಯದಿ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಕೋಚಿ ಮರತಿ, ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಯದಿಪಿ ತೇನ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾ ತತ್ರ ಓಪಾತೇ ವಿನಾಸೇತ್ವಾ ಭೂಮಿಸಮೇ ಕತೇಪಿ ಪಂಸುಹಾರಕಾ ವಾ ಪಂಸುಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾ, ಮೂಲಖಣಕಾ ವಾ ಮೂಲಾನಿ ಖಣನ್ತಾ ಆವಾಟಂ ಕರೋನ್ತಿ, ದೇವೇ ವಾ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಕದ್ದಮೋ ಜಾಯತಿ, ತತ್ಥ ಚ ಕೋಚಿ ಓತರಿತ್ವಾ ವಾ ಲಗ್ಗಿತ್ವಾ ವಾ ಮರತಿ, ಮೂಲಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಯದಿ ಪನ ಯೇನ ಲದ್ಧಂ, ಸೋ ವಾ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ವಿತ್ಥತತರಂ ವಾ ಗಮ್ಭೀರತರಂ ವಾ ಕರೋತಿ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಕೋಚಿ ಮರತಿ, ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ. ಯಥಾ ತು ಮೂಲಾನಿ ಮೂಲೇಹಿ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ, ತಥಾ ತತ್ಥ ಥಲೇ ಕತೇ ಮುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ಅಪಸ್ಸೇನಸಂವಿಧಾನಾದೀಸುಪಿ ಯಾವ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ, ತಾವ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಕಮ್ಮಬದ್ಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಜ್ಜಾಪರಿಜಪ್ಪನನ್ತಿ ಆಥಬ್ಬಣಿಕೇಹಿ, ವಿಜ್ಜಾಧರೇಹಿ ಚ ಮನ್ತಪರಿಜಪ್ಪನಂ. ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾಯ ಇದ್ಧಿಯಾತಿ ಸಾತಿಸಯಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಾಯ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ ಸಹಜಾತಾಯ ಇದ್ಧಿಯಾ, ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಜಾತಾಯ ಇದ್ಧಿಯಾ. ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಪವತ್ತನಂ, ಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ದಾಠಾವುಧಾದೀನಂ ದಾಠಾಕೋಟನಾದೀನಮಿವ ಮಾರಣತ್ಥಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಿದ್ಧಿವಿಕಾರಕರಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಕಮ್ಮಸಾಧನೋ ವಾಯಂ ಹಾರಕಸದ್ದೋ ಬಹುಲಂವಿಧಾನೇನ ತತ್ಥಾಪಿ ಣ್ವುಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಜೀವಿತಹರಣಕಂ, ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ ವಾ ಸತ್ಥಮೇವ ಹಾರಕನ್ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೧೭೨) ವಿಕಪ್ಪದ್ವಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ಥಞ್ಚ ತಂ ಹಾರಕಞ್ಚಾತಿ ಸತ್ಥಹಾರಕ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಹಾರಕಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪರನಿಪಾತಂ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಗವೇಸೇಯ್ಯ. ‘‘ಯಥಾ ಲಭತಿ, ತಥಾ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯತ್ಥಮಾಹ, ‘‘ಉಪನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಿಖಾಪತ್ತಮತ್ಥಂ. ಇತರಥಾ ಹಿ ‘‘ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ‘‘ಉಪನಿಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ ನ ಸಿಯಾ. ಪರಿಯಿಟ್ಠಮತ್ತೇಯೇವಾತಿ ಪರಿಯೇಸಿತಮತ್ತೇಯೇವ. ಯದಿ ಏವಂ ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಸತ್ಥಹಾರಕಂ ವಾಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾತಿ ಅಸಿಂ ವಾ ಸತ್ತಿಂ ವಾ ಭೇಣ್ಡಿಂ ವಾ ಲಗುಳಂ ವಾ ಪಾಸಾಣಂ ವಾ ಸತ್ಥಂ ವಾ ವಿಸಂ ವಾ ರಜ್ಜುಂ ವಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೭೨) ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಭಾಜನೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಸತ್ಥಹಾರಕಂ ವಾಸ್ಸ ಪರಿಯೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ. ಬ್ಯಞ್ಜನಾನುರೂಪತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಸತಿ ಹಿಂಸತೀತಿ ಸತ್ಥಂ, ಸಸನ್ತಿ ಹಿಂಸನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಸತ್ಥಂ. ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ಸತ್ತಿಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಪಾಳಿಸೇಸಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತ್ಥ ಲಗುಳನ್ತಿ ಮುಗ್ಗರೋ. ಸತ್ಥನ್ತಿ ವುತ್ತಾವಸೇಸಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮುಖಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯೋ ಏವಂ ಮರತೀತಿ ಯೋ ಸತ್ಥಂ ವಾ ಆಹರಿತ್ವಾ, ವಿಸಂ ವಾ ಖಾದಿತ್ವಾ, ರಜ್ಜುಯಾ ವಾ ಉಬ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ, ಸೋಬ್ಭಾದೀಸು ವಾ ಪತಿತ್ವಾ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಾ ಅಗ್ಗಿಪವೇಸನಉದಕಪವೇಸನಾದೀಹಿ ಉಪಾಯೇಹಿ ಮರತಿ. ‘‘ಸೋ ಧನಂ ವಾ ಲಭತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಸೋ ಧನಂ ವಾ ಲಭತಿ, ಯಸಂ ವಾ ಲಭತಿ, ಸಗ್ಗಂ ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಧಮ್ಮೋ ವಾಸ್ಸ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ. ಕಿಮನೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಏತೇನಾತಿ ‘‘ಮರಣವಣ್ಣಂ ವಾ ಸಂವಣ್ಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ. ನಯಿಧ ಏವನ್ತಿ ಇಧ ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಪಾರಾಜಿಕೇ ನ ಏವಂ, ನ ಪರಿಯಾಯಕಥಾಯ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಂವಣ್ಣೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ.

‘‘ಸತ್ಥಂ ವಾ ಆಹರಾ’’ತಿಆದಿನಾತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನ ‘‘ವಿಸಂ ವಾ ಖಾದ, ರಜ್ಜುಯಾ ವಾ ಉಬ್ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಾಲಂ ಕರೋಹಿ, ಸೋಬ್ಭೇ ವಾ ನರಕೇ ವಾ ಪಪಾತೇ ವಾ ಪಪತಾ’’ತಿಆದಿಂ (ಪಾರಾ. ೧೭೨) ಸಬ್ಬಂ ಮರಣೂಪಾಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ನರಕೋ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೭೨) ನಾಮ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಫಲನ್ತಿಯಾ ಭೂಮಿಯಾ ಸಯಮೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಮಹಾದರೀ, ಯತ್ಥ ಹತ್ಥೀಪಿ ಪತನ್ತಿ, ಚೋರಾಪಿ ನಿಲೀಯಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಪಪಾತೋತಿ ಪಬ್ಬತನ್ತರೇ ವಾ ಥಲನ್ತರೇ ವಾ ಏಕತೋ ಛಿನ್ನೋ. ಪಾಪಕೇನಾತಿ ಲಾಮಕೇನ. ದುಜ್ಜೀವಿತೇನಾತಿ ದುಕ್ಖಬಹುಲತ್ತಾ ದುಕ್ಖೇನ ಜೀವಿತೇನ. ಮತಂ ತೇ ಜೀವಿತಾ ಸೇಯ್ಯಾತಿ ತವ ಮರಣಂ ಜೀವಿತಾ ಸುನ್ದರತರಂ. ಚಿತ್ತಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಚಿತ್ತೋ. ತಥಾ ಮನೋ. ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸಬ್ಬಮತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ, ಸಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ಖೋ, ಕಚ್ಚಾನ, ಅಯಂ ದುತಿಯೋ ಅನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫; ೩.೯೦) ವಿಯ ನಿದಸ್ಸನೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಬುದ್ಧಿಯಂ ವಿಪರಿವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನತೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಮತಂ ತೇ ಜೀವಿತಾ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿಆದಿ.

ನನು ಚೇತ್ಥ ‘‘ಮನೋ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಚಿತ್ತಮೇವ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಾಯಂ ಚಿತ್ತಸದ್ದೋ ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೧೭೧) ವಿಯ ವಿಚಿತ್ತಾದಿಅತ್ಥೋ, ಅಥ ಖೋ ವಿಞ್ಞಾಣವಚನೋತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಇಮಿನಾ ಪುನರುತ್ತಿದೋಸಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಥಮೇತಂ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನೇವಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಚಿತ್ತೋ ನಾನಾಪ್ಪಕಾರಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ವಿಚಿತ್ತತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಚಿತ್ತಸದ್ದೋ ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕನಿಕಾಯಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಏವಂ ಚಿತ್ತಂ, ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೦) ವಿಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆಹರಿತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪದೇಪಿ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ಇತಿಸದ್ದೋ ಆಹರಿತಬ್ಬೋ. ಇದಞ್ಹಿ ‘‘ಇತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿ ಏವಂ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ಅಧಿಕಾರತೋ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ. ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಚೇತ್ಥ ‘‘ತಕ್ಕೋ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೭) ವಿಯ ನ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸೇವ ನಾಮಂ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಸ ಚ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಸಂವಿದಹನಮತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಞ್ಞಾಚೇತನಾವಿತಕ್ಕಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಸಂವಿದಹನಸ್ಸ. ಸಾಮಞ್ಞತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಮತ್ತಸದ್ದೋ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮತ್ತಂ ಭೋಜೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಞ್ಚ ಸಂವಿದಹನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಇಮಿನಾ ಸಂವಿದಹನಂ ನಾಮೇತ್ಥ ನ ವಿಧಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ನಾಮ ವಿತಕ್ಕೋ.

ಉಚ್ಚಾವಚೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೭೨) ಮಹನ್ತಾಮಹನ್ತೇನ ಉಪಾಯೇನ. ತತ್ಥ ಮರಣವಣ್ಣಸಂವಣ್ಣನೇ ತಾವ ಜೀವಿತೇ ಆದೀನವದಸ್ಸನವಸೇನ ಅವಚಾಕಾರತಾ, ಮರಣೇ ವಣ್ಣಭಣನವಸೇನ ಉಚ್ಚಾಕಾರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಮಾದಪನೇ ಪನ ಮುಟ್ಠಿಜಾಣುನಿಪ್ಪೋಥನಾದೀಹಿ ಮರಣಸಮಾದಪನವಸೇನ ಉಚ್ಚಾಕಾರತಾ, ಏಕತೋ ಭುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ನಖೇ ವಿಸಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮರಣಾದಿಸಮಾದಪನವಸೇನ ಅವಚಾಕಾರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏವಂ ಅಸಾಧಾರಣವಿನಿಚ್ಛಯಂ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಸಾಧಾರಣವಿನಿಚ್ಛಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವೇಸಾಲಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಓಪಾತಕ್ಖಣನಾದೀಸು ದುಕ್ಕಟನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಚೇಪಿ ಜಾತಪಥವಿಂ ಖಣತಿ, ಪಾಣಾತಿಪಾತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಪಯೋಗತ್ತಾ ಪಯೋಗೇ ಪಯೋಗೇ ದುಕ್ಕಟಂ. ಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದಿಸದಿಸೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತೋ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ, ಯಕ್ಖೋ ಚ ಪೇತೋ ಚ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹೋ ಚ ಯಕ್ಖಪೇತತಿರಚ್ಛಾನಗತಮನುಸ್ಸವಿಗ್ಗಹಾ, ತೇಸಂ. ‘‘ತಥಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಥುಲ್ಲಚ್ಚಯಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ಇದಾನಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಪಸ್ಸೇನಸಂವಿಧಾನಾದೀಸುಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಆಪತ್ತಿಭೇದಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅಪಸ್ಸೇನಸಂವಿಧಾನಾದೀಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಪಯೋಗೇಸು.

ಇದಾನಿ ಅನಾಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾ’’ತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೨.೧೭೯) ಇದಂ ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕಉಪಕ್ಕಮಸ್ಸ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಮರಣಸಂವತ್ತನಿಕಉಪಕರಣಸ್ಸ ಅಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ, ‘‘ನಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ಉಪಕ್ಕಮಂ ಜಾನನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಮರಣಾಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಚೇತೇತ್ವಾತಿ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ, ವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಮುಸಲುಸ್ಸಾಪನವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಯಾತಿ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖು ಭತ್ತಗ್ಗೇ ಅನ್ತರಘರೇ ಆಸನಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋ ಮುಸಲೇ ಉಸ್ಸಿತೇ ಏಕಂ ಮುಸಲಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ದುತಿಯೋ ಮುಸಲೋ ಪರಿಪತಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ದಾರಕಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ಅವತ್ಥಾಸಿ. ಸೋ ಕಾಲಮಕಾಸಿ. ತಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಅಹೋಸಿ…ಪೇ… ಕಿಂಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ. ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಅಹಂ ಭಗವಾತಿ. ಅನಾಪತ್ತಿ ಭಿಕ್ಖು ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೮೦) ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಯ.

ವಿಸಗತಪಿಣ್ಡಪಾತವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಯಾತಿ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರೋ ಪಿಣ್ಡಚಾರಿಕೋ ಭಿಕ್ಖು ವಿಸಗತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮನಂ ಹರಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಗ್ಗಕಾರಿಕಂ ಅದಾಸಿ. ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಕಾಲಮಕಂಸು. ತಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಅಹೋಸಿ…ಪೇ… ಕಿಂಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ. ನಾಹಂ ಭಗವಾ ಜಾನಾಮೀತಿ. ಅನಾಪತ್ತಿ ಭಿಕ್ಖು ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೮೧) ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಯ.

ಭೇಸಜ್ಜವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಯಾತಿ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಅಞ್ಞತರಾ ವಞ್ಝಾ ಇತ್ಥೀ ಕುಲೂಪಕಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಏತದವೋಚ ‘‘ಇಙ್ಘಾಯ್ಯ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಜಾನಾಹಿ, ಯೇನಾಹಂ ವಿಜಾಯೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ. ‘ಸುಟ್ಠು ಭಗಿನೀ’ತಿ ತಸ್ಸಾ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಅದಾಸಿ. ಸಾ ಕಾಲಮಕಾಸಿ. ತಸ್ಸ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಅಹೋಸಿ…ಪೇ… ಅನಾಪತ್ತಿ ಭಿಕ್ಖು ಪಾರಾಜಿಕಸ್ಸ, ಆಪತ್ತಿ ದುಕ್ಕಟಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೮೭) ಇಮಸ್ಮಿಂ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಯ. ಇಧ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪಿತಭಿಕ್ಖೂ, ತೇಸಂ ಅನಾಪತ್ತಿ. ಅವಸೇಸಾನಂ ಮರಣವಣ್ಣಸಂವಣ್ಣನಕಾದೀನಂ ಆಪತ್ತಿಯೇವ.

ಅಥ ಕಥಂ ದುಕ್ಖವೇದನನ್ತಿ, ನನು ರಾಜಾನೋ ಚೋರಂ ದಿಸ್ವಾ ಹಸಮಾನಾಪಿ ‘‘ಗಚ್ಛಥ, ನಂ ಘಾತೇಥಾ’’ತಿ ವದನ್ತೀತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಹಸಮಾನಾ ವದನ್ತಿ, ಸೋ ಪನ ಹಾಸೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞವಿಸಯೋ, ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾ ದುಕ್ಖಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕಾಯಂ ‘‘ಸಚೇಪಿ ಹಿ ಸಿರಿಸಯನಂ ಆರುಳ್ಹೋ ರಜ್ಜಸಮ್ಪತ್ತಿಸುಖಮನುಭವನ್ತೋ ರಾಜಾ ‘ಚೋರೋ ದೇವ ಆನೀತೋ’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘ಗಚ್ಛಥ ನಂ ಮಾರೇಥಾ’ತಿ ಹಸಮಾನೋ ಭಣತಿ, ದೋಮನಸ್ಸಚಿತ್ತೇನೇವ ಭಣತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸುಖವೋಕಿಣ್ಣತ್ತಾ, ಪನ ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧಾಭಾವಾ ಚ ದುಜ್ಜಾನಮೇತಂ ಪುಥುಜ್ಜನೇಹೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೭೯).

ತತಿಯಪಾರಾಜಿಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.