(೧) ವಿಭಙ್ಗವಾರೋ

೫೩. ಯಾ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಲಭನ್ತಿ, ನ ತಾಯೇವ ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸೂತಿ ತಿಕಪದನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಿನಾ ಮೂಲಾವಸಾನವಸೇನ ಸದಿಸತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ನ ತಾಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ಕೇವಲಂ ತಿಕನ್ತರೇಯೇವ, ಕುಸಲತ್ತಿಕೇಪಿ ಪನ ಯಾ ಪಟಿಚ್ಚವಾರೇ ಲಭನ್ತಿ, ನ ತಾಯೇವ ಪಚ್ಚಯವಾರಾದೀಸೂತಿ ಸಬ್ಬಪುಚ್ಛಾಸಮಾಹರಣಂ ಇಧ ಕತ್ತಬ್ಬಮೇವ. ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಪಚ್ಚನೀಯೇ ಚ ತಿಕಪಟ್ಠಾನೇ ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕಪೀತಿತ್ತಿಕಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಸಬ್ಬಾಪೇತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪೀತಿತ್ತಿಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಏಕೂನಪಞ್ಞಾಸ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಲಭನ್ತೀತಿ.

ತೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ತೇನ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭೂತೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಯಾವ ನಿರೋಧಗಮನಾ ಉದ್ಧಂ ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಾದಯೋ ವಾ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ ಚ ವಚನೇಹಿ ಖಣತ್ತಯಸಮಙ್ಗೀ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀಯೇವ ಪನ ಏವಂ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಏಕಸ್ಸಾತಿಆದಿ ಇಧ ಕುಸಲವಚನೇನ ಗಹಿತೇ ಖನ್ಧೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ವೇದನಾತ್ತಿಕಾದೀಸು ಪನ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ದ್ವಿನ್ನಂ, ದ್ವೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಏಕಸ್ಸಪಿ, ಹೇತುದುಕಾದೀಸು ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋ ಏಕೇಕಸ್ಸಪಿ ದುಕತಿಕಾದಿಭೇದಾನಞ್ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಹೋತಿಯೇವ, ತಥಾ ದುಕಾದಿಭೇದಾನಞ್ಚಾತಿ.

‘‘ರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕಞ್ಚ ನ ಗಹೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ನ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥೇವ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕೋವ, ಅಥ ಖೋ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಮ್ಪಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಏತ್ಥ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತಂ ಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪೇನ ವಿನಾ ಸಹ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸಹೇತುಕಂ ವಿಪಾಕಕಿರಿಯಾಬ್ಯಾಕತಂ ಅಗ್ಗಹಿತಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ಪನ ಯಂ ರೂಪೇನ ಸಹ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ‘‘ಕಟತ್ತಾ ಚ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಪತ್ತಿಂ ನಿವಾರೇತುಂ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥು, ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾತಿ ವಾ ವತ್ಥುಖನ್ಧಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಂ ವಚನದ್ವಯಂ ವುತ್ತಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಿತಮ್ಪಿ ವಿಸುಂ ಉದ್ಧಟಂ.

ಮಹಾಭೂತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಞ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ವಿನಾ ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಮಹಾಭೂತೇಪಿ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದಸ್ಸನೇ ಖನ್ಧಪಚ್ಚಯಸಹಿತಾಸಹಿತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಇತೋ ಪರೇಸು ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಮ್ಪೀ’’ತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಅಯಂ ನಯೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ.

೫೪. ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಾ ಪಹಾಯಾತಿ ಯಾಸು ಪುಚ್ಛಾಸು ರೂಪೇನ ವಿನಾ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಅಥ ಖೋ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ, ತಾ ಪಹಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೫೭. ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾ ಗಬ್ಭಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ವಚನತೋತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಬ್ಭಾವೇನ ತಾಯ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪಟಿಸನ್ಧಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿನಾಮಕಾತಿ ಸಾಧೇತಿ. ಪರಿಪುಣ್ಣಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ…ಪೇ… ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೫೩) ಏತ್ತಾವತಾ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಸಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ಅವಸೇಸಂ ಪನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬಾಹಿರ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಬಾಹಿರನ್ತಿ ಏತೇನ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪುನ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಸಬ್ಬಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಂ ಆಹಾರಉತುಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ತಸ್ಸ ವಜ್ಜನೇ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥೀತಿ. ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ‘‘ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಅವಿಸೇಸವಚನಂ ಸಹಜಾತಂ ಅರೂಪಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಹೇತಾದಿಕೇ ಚ ಪಚ್ಚಯೇ ಬಹುತರೇ ಲಭನ್ತಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಕಟತ್ತಾರೂಪದ್ವಯಂ ಸಹ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧಂ ತಂಸಮಾನಗತಿಕಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ವತ್ತಮಾನಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಇಧಪಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಯ ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೬೩) ಕಟತ್ತಾರೂಪಭಾವವಿಸಿಟ್ಠಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪುನವಚನೇ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಯಥಾ ಬಾಹಿರಾದೀಸು ‘‘ಮಹಾಭೂತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಅವತ್ವಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಜಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ಸಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ… ಕಟತ್ತಾರೂಪಂ ಉಪಾದಾರೂಪ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದೀಸು ವಿಸುಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಭಾವಕಟತ್ತಾರೂಪಭಾವೇಹಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾವ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ತತ್ಥ ಬಾಹಿರಗ್ಗಹಣಾದೀಹಿ ವಿಯ ಏತ್ಥ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಕೇನಚಿ ಅವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ. ಅಪಿಚ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತನಿಬ್ಬತ್ತಾನಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಂ ಬಾಹಿರರೂಪಾಯತನಾದೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಹೇತಾದೀಸು ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ, ಆಹಾರಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಭಾವೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಮೇವ, ನ ಜನಕಂ, ಮಹಾಭೂತಾನೇವ ಪನ ತೇಸಂ ಸಹಜಾತಾದಿಭಾವೇನ ಜನಕಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಚ ವಿನಾ ಅಭಾವೇ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹಿ ಅರೂಪೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಕಟತ್ತಾರೂಪಭೂತಾನೇವ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಾನೀತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಜೇಸ್ವೇವ ಉಪಾದಾರೂಪೇಸು ವಿಸೇಸನಂ ಕತಂ. ಅಞ್ಞಾನಿ ವಾ ಸಮಾನಜಾತಿಕೇನ ರೂಪೇನ ಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಪಾಕಟವಿಸೇಸನಾನೇವಾತಿ ನ ವಿಸೇಸನಂ ಅರಹನ್ತಿ, ಏತಾನಿ ಪನ ಅಸಮಾನಜಾತಿಕೇಹಿ ಅರೂಪೇಹಿ ಸಮುಟ್ಠಿತಾನಿ ವಿಸೇಸನಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ವಿಸೇಸಿತಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಯಥಾ ವಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾನಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಸವಿಸೇಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಮೂಲಕರಣಭಾವತೋ ಚ, ನ ಏವಂ ಉತುಆಹಾರಾ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಜಾನೇವ ವಿಸುಂ ವಿಸೇಸನಂ ಅರಹನ್ತಿ. ಇತರಾನಿ ಪನ ಮಹಾಭೂತವಿಸೇಸೇನೇವ ವಿಸೇಸಿತಾನಿ, ಇಧ ಉಪಾದಾರೂಪವಿಸೇಸನೇನ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ವಿಯ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞತರವಿಸೇಸನಂ ಉಭಯವಿಸೇಸನಂ ನ ಹೋತೀತಿ.

೫೮. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥು, ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾತಿ ಖನ್ಧವತ್ಥೂನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾದಸ್ಸನೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸುಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕತೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕತೋ ವತ್ಥುನಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ವತ್ಥೂ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಏಕತೋ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಫರಣತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ಇಧೇವ, ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ ಅಯಮೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಸುಂ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಫರಣತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವತ್ಥುಸ್ಸಪಿ ದಸ್ಸಿತಾಯ ‘‘ಏಕಂ ಖನ್ಧಞ್ಚ ವತ್ಥುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧವತ್ಥೂನಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತಾಯೇವ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ, ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಮಹಾಭೂತಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿ ನ ವುತ್ತಂ, ನನು ಯದೇವ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಂ ಫರತಿ, ನ ತೇನೇವ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ವಿಯ. ನ ಹಿ ಯಂ ‘‘ಏಕಂ ತಯೋ ದ್ವೇ ಚ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾದೀಸುಪಿ. ಪಚ್ಚಯವಾರೇ ಚ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೨೫೬) ವುತ್ತಂ, ನ ವತ್ಥು ಕುಸಲಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಚ ಪನ ತಂಪಚ್ಚಯಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಏವ. ಯದಿಪಿ ಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ತೇ ಪಟಿಚ್ಚ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾತಿ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಖನ್ಧಸಹಜಾತಾನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಾಭಾವತೋ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸದ್ದೋ ಹಿ ನ ಹೇತಾದಿಸದ್ದೋ ವಿಯ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ, ಸಹಜಾತಾದಿಸದ್ದೋ ವಿಯ ವಾ ಅಞ್ಞತರಾಪೇಕ್ಖೋ, ಅಥ ಖೋ ಯಥಾವುತ್ತೇತರೇತರಾಪೇಕ್ಖೋ. ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಾ ಇಧ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ತೇಸು ಚ ಮಹಾಭೂತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ. ಯಸ್ಸ ಚ ಸಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ತತೋ ತೇನ ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ಯಥಾ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ, ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಖನ್ಧಾ. ತಸ್ಮಾ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ ತದಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸದ್ದಸ್ಸ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನ ವುತ್ತಾ, ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಚ ವುತ್ತಾ. ಖನ್ಧಾ ಪನ ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೇನ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ.

೫೯. ನ ಸಾ ಗಹಿತಾತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪನ ನ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ರೂಪಾಯತನಾದೀನಿ ವಿಯ ನ ಗಹಿತಾನೀತಿ.

೬೦. ದ್ವೀಸು ಉಪನಿಸ್ಸಯೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಮ್ಪಿ ಪನ ಯೇ ಲಭನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸದಿಸನ್ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ‘‘ನ ಸಬ್ಬೇ ಅಕುಸಲಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭನ್ತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ. ಕುಸಲಾಪಿ ಪನ ಮಹಗ್ಗತಾ ಏಕನ್ತೇನ, ಕಾಮಾವಚರಾ ಚ ಕದಾಚಿ ನ ಲಭನ್ತೀತಿ ‘‘ನ ಸಬ್ಬೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ.

೬೧. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಯಥಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಂ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾವ ದೇಸನಾ ಕತಾ, ಏವಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ನಿಯಮಸಬ್ಭಾವಾ. ಹೇತುಆದೀಸು ಹಿ ನಿಯಮೋ ನತ್ಥಿ. ನ ಹಿ ತೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅಲೋಭಾದೀಸು ಕುಸಲಾದೀಸು ರೂಪಾದೀಸು ಚ ಅಯಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿಯಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಇಧ ಪನ ವತ್ಥು ನ ವತ್ಥುಧಮ್ಮೇಸು ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಯಮತೋ ಛಬ್ಬಿಧಂ ವತ್ಥು ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ವುತ್ತಂ. ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಮ್ಪಿ ಹಿ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಪಾಕಸ್ಸ ನಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಉದ್ಧಟೋ. ‘‘ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಪಾಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸಪಿ ಅಲಾಭತೋ ತತ್ಥ ‘‘ಪುರೇಜಾತೇ ತೀಣೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೩.೧೨೪) ವುತ್ತನ್ತಿ.

೬೩. ತಥಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಮಹಾಭೂತಾನನ್ತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಏಕಕ್ಖಣಿಕನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ತದುಪಾದಾರೂಪಾನಮ್ಪಿ ವದತೀತಿ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನನ್ತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೬೪. ಯಥಾಲಾಭವಸೇನಾತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯರೂಪೇಸು ಯಂ ಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ.

೬೯. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ನಿಯಮತೋ ವತ್ಥು ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಖನ್ಧಾ, ನ ಚ ಸಮಾನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ಏವ ಕುಸಲಾದಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಅಥ ಖೋ ನಾನಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ, ಖನ್ಧೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೋ ಪಚ್ಚಯಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಕರೋತೀತಿ ಇಮಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವತ್ಥುಂ ಖನ್ಧೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಕರಣತೋತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ, ವತ್ಥುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತತ್ಥ ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ವತ್ಥುಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ, ಇದಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಸದ್ದೇನ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತಸ್ಸತ್ಥೋ ‘‘ವತ್ಥುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಕಿಂ ಪನ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ? ಯಂ ‘‘ಏಕಂ ಖನ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಪಾಳಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಂ. ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ವತ್ಥುಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾತಿ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಖನ್ಧಾ, ವತ್ಥುನಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಂ ಸಾಧೇನ್ತೇನಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಅನನ್ತರತ್ತಾ ಪಾಕಟಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸೇವ ಗಹಣಂ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಮ್ಪೀ’’ತಿ ಆಹ. ಆಸನ್ನಮ್ಪಿ ದೂರಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ.

೭೧-೭೨. ‘‘ಇಮೇ ವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯದಿ ಏಕೇನಪಿ ದೇಸನಂ ಸಂಖಿತ್ತಂ ಸಂಖಿತ್ತಮೇವ, ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ತಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯೋ ಏಕಮ್ಪಿ ಪದಂ ಅಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರಿತಾತಿ ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತಞ್ಚ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ಏಕೂನವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಏತ್ತಕಾ ಹಿ ಸಂಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ. ಯೇ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಅವಿತ್ಥಾರಿತಞ್ಚ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ‘‘ಇಮೇ ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಆದಿಮ್ಹಿ ಪನ ತಯೋ ಪಚ್ಚಯೇ ವಿತ್ಥಾರಿತೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯತೋ ಪಭುತಿ ಸಙ್ಖೇಪೋ ಆರದ್ಧೋ, ತತೋ ಚತುತ್ಥತೋ ಪಭುತಿ ಸಂಖಿತ್ತಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಞ್ಚ ಸಹ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮೇ ತೇವೀಸತಿ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ವಿಭಙ್ಗವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.