ಪಟ್ಠಾನಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ

ದಿಬ್ಬನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಾದೀಹಿ ಕೀಳನ್ತಿ ಲಳನ್ತಿ, ತೇಸು ವಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ವಿಜಯಸಮತ್ಥತಾಯೋಗೇನ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇ ವಿಜೇತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ, ಇಸ್ಸರಿಯಟ್ಠಾನಾದಿಸಕ್ಕಾರದಾನಗ್ಗಹಣಂ ತಂತಂಅತ್ಥಾನುಸಾಸನಞ್ಚ ಕರೋನ್ತಾ ವೋಹರನ್ತಿ, ಪುಞ್ಞಯೋಗಾನುಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಯ ಜುತಿಯಾ ಜೋತನ್ತಿ, ಯಥಾಭಿಲಾಸಿತಞ್ಚ ವಿಸಯಂ ಅಪ್ಪಟಿಘಾತೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಯಥಿಚ್ಛಿತನಿಪ್ಫಾದನೇ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ವಾ ದೇವಾ, ದೇವನೀಯಾ ವಾ ತಂತಂಬ್ಯಸನನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸರಣಂ ಪರಾಯಣನ್ತಿ ಗಮನೀಯಾ, ಅಭಿತ್ಥವನೀಯಾ ವಾ. ಸೋಭಾವಿಸೇಸಯೋಗೇನ ಕಮನೀಯಾತಿ ವಾ ದೇವಾ. ತೇ ತಿವಿಧಾ – ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾತಿ. ಭಗವಾ ಪನ ನಿರತಿಸಯಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಕೀಳಾಯ, ಉತ್ತಮೇಹಿ ದಿಬ್ಬಬ್ರಹ್ಮಅರಿಯವಿಹಾರೇಹಿ, ಸಪರಸನ್ತಾನಸಿದ್ಧಾಯ ಪಞ್ಚವಿಧಮಾರವಿಜಯಿಚ್ಛಾನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ, ಚಿತ್ತಿಸ್ಸರಿಯಸತ್ತಧನಾದಿಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಸಕ್ಕಾರದಾನಗ್ಗಹಣಸಙ್ಖಾತೇನ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಾನುಸಾಸನೀಸಙ್ಖಾತೇನ ಚ ವೋಹಾರಾತಿಸಯೇನ, ಪರಮಾಯ ಪಞ್ಞಾಸರೀರಪ್ಪಭಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಜುತಿಯಾ, ಅನೋಪಮಾಯ ಚ ಞಾಣಸರೀರಗತಿಯಾ, ಮಾರವಿಜಯಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಪರಹಿತನಿಪ್ಫಾದನೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಾಯ ಸತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸದೇವಕೇನ ಲೋಕೇನ ಸರಣನ್ತಿ ಗಮನೀಯತೋ, ಅಭಿತ್ಥವನೀಯತೋ, ಭತ್ತಿವಸೇನ ಕಮನೀಯತೋ ಚ ಸಬ್ಬೇ ತೇ ದೇವೇ ತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಅತಿಸಯೋ ವಾ ದೇವೋತಿ ದೇವಾತಿದೇವೋ. ಸಬ್ಬದೇವೇಹಿ ಪೂಜನೀಯತರೋ ದೇವೋತಿ ವಾ ದೇವಾತಿದೇವೋ, ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಭಾವಂ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಾಲಙ್ಕಾರಂ ಪತ್ತತ್ತಾ ಅಞ್ಞದೇವೇಹಿ ಅತಿರೇಕತರೋ ವಾ ದೇವೋ ದೇವಾತಿದೇವೋ. ದೇವಾನನ್ತಿ ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾನಂ ತದಾ ಧಮ್ಮಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ. ಸಕ್ಕಾದೀಹಿ ದೇವೇಹಿ ಪಹಾರಾದಅಸುರಿನ್ದಾದೀಹಿ ದಾನವೇಹಿ ಚ ಪೂಜಿತೋ. ಕಾಯವಚೀಸಂಯಮಸ್ಸ ಸೀಲಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಂಯಮಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸುದ್ಧಸಂಯಮೋ.

ಇಸಿಸತ್ತಮೋತಿ ಚತುಸಚ್ಚಾವಬೋಧಗತಿಯಾ ಇಸಯೋತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗತಾನಂ ಸತಂ ಪಸತ್ಥಾನಂ ಇಸೀನಂ ಅತಿಸಯೇನ ಸನ್ತೋ ಪಸತ್ಥೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಪಸ್ಸೀಆದಯೋ ಚ ಉಪಾದಾಯ ಭಗವಾ ‘‘ಸತ್ತಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಯತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚುದಾವತ್ತತಿ, ತಂ ನಾಮರೂಪಂ ಸಮುದಯನಿರೋಧನೇನ ನಿರೋಧೇಸೀತಿ ನಾಮರೂಪನಿರೋಧನೋ. ಅತಿಗಮ್ಭೀರನಯಮಣ್ಡಿತದೇಸನಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ದೇಸೇಸಿ ಪಕರಣನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

‘‘ಕೇ ಪನ ತೇ ನಯಾ, ಕಿಞ್ಚ ತಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ನಯಿದಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ? ನಿದಾನಕಥಾಯಂ ಪಟ್ಠಾನಸಮಾನನೇ ಅನುಲೋಮಾದೀನಂ ನಯಾನಂ ಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಚ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ…ಪೇ… ನಾಮಾತಿ ಹಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಪಾಳಿಂ ಆಹರಿ. ತತ್ಥ ಗಾಥಾತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಞ್ಚ ಪರತೋ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮಾತಿ.

ಪಟ್ಠಾನನಾಮತ್ಥೋ ಪನ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ತಿಕಪಟ್ಠಾನಾದಿನಾಮತ್ಥೋ, ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಸಮೋಧಾನತಾ ಚೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಟ್ಠಾನೇ ಞಾತೇ ವಿತ್ಥಾರೋ ಸುಖವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತೀತಿ. ತತ್ಥ ಚ ನಾಮತ್ಥೋ ಪಠಮಂ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇಸಂ…ಪೇ… ನಾಮತ್ಥೋ ತಾವ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಸ್ಸ ಪಟ್ಠಾನನಾಮಸ್ಸೇವ ತಾವ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪ-ಕಾರೋ ಹೀತಿ ಉಪಸಗ್ಗಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋ ‘‘ಪವಿಭತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ಯಂ ಸೇಟ್ಠಂ ತದುಪಾಗಮುನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನಾನಪ್ಪಕಾರತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ. ನನು ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾ ಪವಿಭತ್ತಾತಿ ಪ-ಇತಿ ಉಪಸಗ್ಗೋ ಪಕಾರತ್ಥಮೇವ ದೀಪೇತಿ, ನ ನಾನಪ್ಪಕಾರತ್ಥನ್ತಿ? ನ, ತೇಸಂ ಪಕಾರಾನಂ ನಾನಾವಿಧಭಾವತೋ. ಅತ್ಥತೋ ಹಿ ಆಪನ್ನಂ ನಾನಾವಿಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ನಾನಾ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತೋತಿ. ತತ್ಥ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಆದೀಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಚ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅನೇಕಧಮ್ಮಭಾವತೋ ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಪಚ್ಚಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ವಿಭತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾದೀಸು ವುತ್ತತೋ ಕುಸಲಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಸಾತಿಸಯವಿಭಾಗತಂ ಪಟ್ಠಾನನಾಮಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಗೋಟ್ಠಾತಿ ವಜಾ. ಪಟ್ಠಿತಗಾವೋತಿ ಗತಗಾವೋ. ಆಗತಟ್ಠಾನಸ್ಮಿನ್ತಿ ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತಂ ವದತಿ. ಪವತ್ತಗಮನತ್ತಾ ಏತ್ಥಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ಅಥ ವಾ ಗಚ್ಛತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಗಮನಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಙ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಗಮನತ್ತಾ ಗಮನದೇಸಭಾವತೋ ಏಕೇಕಂ ಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಗತಿಮನ್ತೇಹಿ ಅತಿಸಯಯುತ್ತಸ್ಸ ಗತಿಮತೋ ಗಮನಟ್ಠಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಮಹಾವೇಗಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪಪಾತಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣೀಆದೀನಂ ಸಾಸಙ್ಗಗಮನಟ್ಠಾನಭಾವಂ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಮಹಾಪಥೋ ವಿಯ ನಿರಾಸಙ್ಗಗಮನಟ್ಠಾನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅತಿಸಯಯುತ್ತಗಮನಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಪಟ್ಠಾನನಾಮಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತಿಕಾನನ್ತಿ ತಿಕವಸೇನ ವುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ. ಸಮನ್ತಾತಿ ಅನುಲೋಮಾದೀಹಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇಹಿಪಿ ಗತಾನಿ ಚತುವೀಸತಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ‘‘ಸಮನ್ತಚತುವೀಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸಮನ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಯೋಗಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಸಮನ್ತಾ ಛ ಛ ಹುತ್ವಾತಿ ಏತೇನ ಅನುಲೋಮಾದಿಸಬ್ಬಕೋಟ್ಠಾಸತೋ ತಿಕಾದಿಛಛಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನ ಸಮನ್ತಸದ್ದೋ ತಿಕಾದಿಛಛಪಟ್ಠಾನವಿಸೇಸನಂ ಹೋತಿ, ನ ಚತುವೀಸತಿವಿಸೇಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಮನ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ ತಾನಿ ಚತುವೀಸತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತುವೀಸತಿಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮನ್ತತೋ ವಾ ಧಮ್ಮಾನುಲೋಮಾದಿತಿಕಾದಿಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮಾದಿಹೇತುಮೂಲಕಾದಿಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ಪವತ್ತಾನಿ ಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನಿ, ಅನೂನೇಹಿ ನಯೇಹಿ ಪವತ್ತಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಾನಿ ಪನ ಚತುವೀಸತಿ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಮೇಸಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಖುದ್ದಕಪಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸಮನ್ತಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಮೋಧಾನವಸೇನಾ’’ತಿ.

ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಚನೇನ ಹೇತುನೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾದಿಭೂತಸ್ಸ ಚ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾತಿ ತಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ. ಏತೇನಪಿ ಸೋ ಏವ ದೋಸೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಪುನಾಹ ‘‘ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತೇನ ಇಧ ಹೇತು-ಸದ್ದೇನ ಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತಂ, ಅಥ ಖೋ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಗಹಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಸದ್ದಸ್ಸ ಚ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾ’’ತಿ, ‘‘ಹೇತು ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪರತೋ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತ…ಪೇ… ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧) ತೇನ ತೇನ ಹೇತುಭಾವಾದಿಉಪಕಾರೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಕಾರತ್ತಂ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಧಮ್ಮೋ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಾ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ‘‘ಮೂಲಟ್ಠೇನ ಉಪಕಾರಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಚ್ಚೇವಮಾದಿನಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪಧಾನನಿದ್ದೇಸೇನ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಾ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮೇಹೇವ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿವಿಭಾವನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇಧಾಪಿ ವಾ ಹೇತು ಚ ಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಚಾತಿ ಧಮ್ಮೇನೇವ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿಆದಿಕೋ ಉದ್ದೇಸೋ ಕುಸಲಾದಿಉದ್ದೇಸೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೋ, ಅಥ ಖೋ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪಕಾರಪ್ಪಧಾನೋತಿ. ಏತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತತೀತಿ, ತಞ್ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಿತೀನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ತಿಟ್ಠತಿ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಾ’’ತಿ. ಕೋಚಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಠಿತಿಯಾ ಏವ ಹೋತಿ ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ, ಕೋಚಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾಯೇವ ಯಥಾ ಅನನ್ತರಾದಯೋ, ಕೋಚಿ ಉಭಯಸ್ಸ ಯಥಾ ಹೇತುಆದಯೋತಿ.

ಉಪಕಾರಕಲಕ್ಖಣೋತಿ ಚ ಧಮ್ಮೇನ ಧಮ್ಮಸತ್ತಿಉಪಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಹಿನೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಹೇತು. ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಧಾತುಸದ್ದಾನಂ ಹಿ-ಸದ್ದೋ ಮೂಲ-ಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪತಿಟ್ಠತ್ಥೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ. ಹಿನೋತಿ ವಾ ಏತೇನ ಕಮ್ಮನಿದಾನಭೂತೇನ ಉದ್ಧಂ ಓಜಂ ಅಭಿಹರನ್ತೇನ ಮೂಲೇನ ವಿಯ ಪಾದಪೋ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಫಲಂ ಗಚ್ಛತಿ ಪವತ್ತತಿ ವುಡ್ಢಿಂ ವಿರೂಳ್ಹಿಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಹೇತು. ಆಚರಿಯಾನನ್ತಿ ರೇವತತ್ಥೇರಂ ವದತಿ.

‘‘ಯೋನಿಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮನಸಿಕರೋತೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಚೇವ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಭಿವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೬೬-೬೭) ಕುಸಲಭಾವಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪಟಿಬದ್ಧೋ ಕುಸಲಭಾವೋ’’ತಿ. ಏತೇನೇವ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಭಾವಾ ಕುಸಲಭಾವೋ ವಿಯ ನ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಂ ಪನೇಕೇ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯುಂ ‘‘ಅಹೇತುಕಹೇತುಸ್ಸ ಅಕುಸಲಭಾವೋ ವಿಯ ಸಹೇತುಕಹೇತೂನಂ ಸಭಾವತೋವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋ’’ತಿ, ತಸ್ಸ ಉತ್ತರಂ ವತ್ತುಂ ‘‘ಯದಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲೋ ವಾ ಸಿಯಾ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ವಾ, ಯದಿ ಅಲೋಭೋ ಸಭಾವತೋ ಕುಸಲೋ, ಕುಸಲತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ನ ಸಿಯಾ. ಅಥ ಅಬ್ಯಾಕತೋ, ತಂಸಭಾವತ್ತಾ ಕುಸಲೋ ನ ಸಿಯಾ ಅಲೋಭಸಭಾವಸ್ಸ ಅದೋಸತ್ತಾಭಾವೋ ವಿಯ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಉಭಯಥಾಪಿ ಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಉಭಯಥಾ ಹೋನ್ತೇಸು ಫಸ್ಸಾದೀಸು ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧಕುಸಲಾದಿಭಾವಂ ಪರಿಯೇಸಥ, ನ ಸಭಾವತೋ, ಏವಂ ಹೇತೂಸುಪಿ ಕುಸಲಾದಿತಾ ಅಞ್ಞಪಟಿಬದ್ಧಾ ಪರಿಯೇಸಿತಬ್ಬಾ, ನ ಸಭಾವತೋತಿ. ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಹೇತೂಸು ಸಭಾವತೋವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ’’ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಸಾ ಪನ ಪರಿಯೇಸಿಯಮಾನಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಪಟಿಬದ್ಧಾ ಹೋತೀತಿ ಹೇತೂಸು ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸುಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾದಿಪಟಿಬದ್ಧೋ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ, ನ ಹೇತುಪಟಿಬದ್ಧೋತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಆರಭಿತ್ವಾಪೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ರೂಪಾಯತನಾದಿಮತ್ತೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಅನಿಯಮೇನ ಸಬ್ಬರೂಪಾಯತನ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾಯತನಾನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ನ ಹೋತೀತಿ.

‘‘ಛನ್ದವತೋ ಕಿಂ ನಾಮ ನ ಸಿಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿಕಂ ಪುರಿಮಾಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚಿತ್ತೇ ಛನ್ದಾದಯೋ ಧುರಭೂತಾ ಜೇಟ್ಠಕಭೂತಾ ಸಯಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ಸಾಧಯಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ ತೇಸಂ ವಸೇ ವತ್ತನ್ತಿ ಹೀನಾದಿಭಾವೇನ ತದನುವತ್ತನತೋ, ತೇನ ತೇ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ಗರುಕಾತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ತನ್ನಿನ್ನಪೋಣಪಬ್ಭಾರಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಅಸ್ಸಾದಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತಯಮಾನಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾಯಂ ಅತ್ತಾಧೀನಾನಂ ಪತಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿಆದಿ ಚಿತ್ತನಿಯಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸನ್ತೀರಣಾನನ್ತರಂ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ, ಚುತಿಅನನ್ತರಾ ಪಟಿಸನ್ಧೀತಿ ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಯಂ ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತದನನ್ತರುಪ್ಪಾದನಿಯಮೋ ತಂತಂಸಹಕಾರೀಪಚ್ಚಯವಿಸಿಟ್ಠಸ್ಸ ಪುರಿಮಪುರಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಇಜ್ಝತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭಾವನಾಬಲೇನ ಪನ ವಾರಿತತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ವೇಖೇ ದಿನ್ನೇ ಪುಪ್ಫಿತುಂ ಸಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ಪುಪ್ಫನಂ ನ ಹೋತಿ, ಅಗದವೇಖೇ ಪನ ಅಪನೀತೇ ತಾಯಯೇವ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಪುಪ್ಫನಂ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಭಾವನಾಬಲೇನ ವಾರಿತತ್ತಾ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಸಮತ್ಥಸ್ಸೇವ ಅಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅಪಗತೇ ತಾಯಯೇವ ಸಮತ್ಥತಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪನಂ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತತೋವೇತ್ಥ ನಾನಾಕರಣಂ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅತ್ಥತೋತಿ ಉಪಚಯಸನ್ತತಿಅಧಿವಚನನಿರುತ್ತಿಪದಾನಂ ವಿಯ ಸದ್ದತ್ಥಮತ್ತತೋ ನಾನಾಕರಣಂ, ನ ವಚನೀಯತ್ಥತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನೇವ ಸದ್ದತ್ಥವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದನ್ತರಾಭಾವತೋ ನಿರನ್ತರುಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ. ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಸಣ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಹಾವಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಇದಮಿತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಉದ್ಧಂ ತಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ವಿಭಾಗಾಭಾವಾ ಅತ್ತನಾ ಏಕತ್ತಮಿವ ಉಪನೇತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಅನನ್ತರಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ಸಮನನ್ತರಪಚ್ಚಯತಾ.

ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾತಿ ಚ ಅಬ್ಯಾಪಾರತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಯದಾಕಾರೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವತ್ತಮಾನೇ ವಾ ಸತಿ ತಂತಂವಿಸೇಸವನ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋವ ಆಕಾರೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಮೇವ ಚ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಲವೋಹಾರೋತಿ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ಚವನ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಚುತಿಪಚ್ಛಿಮಪಟಿಸನ್ಧೀನಞ್ಚ ನಿರೋಧುಪ್ಪಾದನಿರನ್ತರತಾಯ ಕಾಲನ್ತರತಾ ನತ್ಥೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ತೇಸಂ ಅನ್ತರಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಉಪಾದಾಯ ಕಾಲನ್ತರತಾ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಚ ರೂಪಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಅನ್ತರಂ ಕರೋತಿ ಅಞ್ಞಸನ್ತಾನತ್ತಾ. ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಸನ್ತತಿಯೋ ಹಿ ದ್ವೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸದಿಸಸಭಾವತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೋಪಕಾರಭಾವೇನ ವತ್ತಮಾನಾಪಿ ವಿಸುಂಯೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಏಕಸನ್ತತಿಯಞ್ಚ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ವತ್ತಮಾನಂ ತಂಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಅನ್ತರಕಾರಕಂ ಹೋತಿ. ತಾದಿಸಞ್ಚ ಕಞ್ಚಿ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಫಲಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ಅಭಾವೋ ಅನ್ತರಕಾರಕೋ ಹೋತಿ ಅಭಾವತ್ತಾಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಜವನಾನನ್ತರಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ವಿಯ, ಭವಙ್ಗಾನನ್ತರಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ ಚ ನಿರನ್ತರತಾ ಸುಟ್ಠು ಚ ಅನನ್ತರತಾ ಹೋತೀತಿ ತಥಾ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಚುತೀನಮ್ಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಪಾಕಟೋತಿ ಉಪ್ಪಾದನಸಮತ್ಥತಾವ ವುತ್ತಾ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಬ್ಬನ್ತಾಪರನ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಗಹಿತಾನಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಲಭನ್ತಾನಂ ‘‘ಅತೀತೋ ಧಮ್ಮೋ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೮.೫) ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ನ ಸೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಂಯೇವಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ನ ಹಿ ಕುಸಲಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಗ್ಗಹಣಂ ಅಪರಿಚ್ಛೇದಂ, ಯತೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋಯೇವ ಚ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾ, ತೇನೇವ ಚ ಅತೀತತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಯೋ ನ ಸನ್ತೀತಿ.

ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸಹುಪ್ಪಾದಭಾವೇನಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪಾಕಟೇನ ಠಿತಿಯಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ನಿದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪನ ಸಹಜಾತಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತಾತಿ.

ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾ, ಉಪಕಾರಕತಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತಾವಸೇನೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ, ನ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ. ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೋಯೇವ ಹಿ ಕೋಚಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತಿ, ನ ಚ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಭಾವೇಹಿ ಉಪಕಾರಕಸ್ಸ ಉಪಕಾರಕಾ ವತ್ಥುಖನ್ಧಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ತರುಆದೀನಂ ಪಥವೀ ವಿಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾಕಾರೇನ ಪಥವೀಧಾತು ಸೇಸಧಾತೂನಂ, ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಉಪಕಾರಕಾ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಾದಯೋ ವಿಯ ನಿಸ್ಸಯಾಕಾರೇನ ಖನ್ಧಾದಯೋ ತಂತಂನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀನಂ.

ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣಂ ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ವದತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಭುಸೋ, ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಿ.

ಪಕತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪ-ಕಾರೋ ಉಪಸಗ್ಗೋ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನೇ ಸಮತ್ಥಭಾವೇನ ಸುಟ್ಠುಕತತಂ ದೀಪೇತಿ. ತಥಾ ಚ ಕತಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ’’ತಿ. ಕರಣಞ್ಚ ದುವಿಧಂ ನಿಪ್ಫಾದನಂ ಉಪಸೇವನಞ್ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಪ್ಫಾದಿತೋ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಉಪಸೇವಿತೋ ವಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಯಅಲ್ಲೀಯಾಪನವಸೇನ ಉಪಭೋಗೂಪಸೇವನಂ ವಿಜಾನನಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪಸೇವನಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನ ಅನಾಗತಾನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಪದಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪಸೇವನೇನ ಯಥಾಪಟಿಸೇವಿತಾನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ.

ಯಥಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ವಿನಾ ಸನ್ತಾನಾವಿಚ್ಛೇದಹೇತುಭಾವಂ ಅಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಯೇ ಪಚ್ಛಾಜಾತಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕಾ, ತೇಸಂ ಸಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಉಪಕಾರಕತಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ, ತಥಾ ನಿಸ್ಸಯಾರಮ್ಮಣಾಕಾರಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಪುರೇಜಾತಭಾವೇನ ವಿನಾ ಉಪಕಾರಕಭಾವಂ ಅಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪುರೇಜಾತಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯತಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾಕಾರವಿಸಿಟ್ಠಾ ಉಪಕಾರಕತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಗಿಜ್ಝಪೋತಕಸರೀರಾನಂ ಆಹಾರಾಸಾಚೇತನಾ ವಿಯಾತಿ ಏತೇನ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವ ‘‘ಆಹಾರಾಸಾ ವಿಯಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ಚೇತನಾಗಹಣಂ ಕರೋತಿ.

ಕುಸಲಾದಿಭಾವೇನ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸ ಪಯೋಗೇನ ಕರಣೀಯಸ್ಸ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರಣಂ ಪವತ್ತನಂ ಆಸೇವನಟ್ಠೋ, ಅತ್ತಸದಿಸಸಭಾವತಾಪಾದನಂ ವಾಸನಂ ವಾ. ಗನ್ಥಾದೀಸು ಪುರಿಮಾಪುರಿಮಾಭಿಯೋಗೋ ವಿಯಾತಿ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಆಸೇವನಾ ವಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗೋ ಚಿತ್ತಕಿರಿಯಾ, ಆಯೂಹನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಕಾಯವಚೀಪಯೋಗೋ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ಏವಂ ಚಿತ್ತಪ್ಪಯೋಗೋ ಚೇತನಾ. ಸಾ ತಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಕಿರಿಯತಾವಿಸಿಟ್ಠೇ ಸನ್ತಾನೇ ಸೇಸಪಚ್ಚಯಸಮಾಗಮೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವಿಪಾಕಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಮ್ಪಿ ತೇನೇವ ಕಿರಿಯಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಿಕಾ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಕಿರಿಯಭಾವಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ. ಸಹಜಾತಾನಂ ಪನ ತೇನ ಉಪಕಾರಿಕಾತಿ ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ.

ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವೇನಾತಿ ಏತೇನ ಸಉಸ್ಸಾಹೇಹಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೇಹಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಹಿ ಸಾರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇನ ಸದಿಸವಿಪಾಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸೋ ಹಿ ವಿಪಾಕಾನಂ ಪಯೋಗೇನ ಅಸಾಧೇತಬ್ಬತಾಯ ಪಯೋಗೇನ ಅಞ್ಞಥಾ ವಾ ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಿದ್ಧೇಸು ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾಯೇವ ಸಿದ್ಧಿತೋ ನಿರುಸ್ಸಾಹೋ ಸನ್ತಭಾವೋ ಹೋತಿ, ನ ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಸನ್ತಭಾವೋ, ತಥಾಸನ್ತಸಭಾವತೋಯೇವ ಭವಙ್ಗಾದಯೋ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾ. ಪಞ್ಚದ್ವಾರೇಪಿ ಹಿ ಜವನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ರೂಪಾದೀನಂ ಗಹಿತತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಭಿನಿಪಾತಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಸನ್ತೀರಣಮತ್ತಾ ಪನ ವಿಪಾಕಾ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾಯೇವ. ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವಾಯಾತಿ ನಿರುಸ್ಸಾಹಸನ್ತಭಾವತ್ಥಾಯ. ಏತೇನ ತಪ್ಪಚ್ಚಯವತಂ ಅವಿಪಾಕಾನಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕಾನುಕುಲಂ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಆಹಾರಾನಂ ಪಧಾನಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನಾ’’ತಿ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಞ್ಹಿ ಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಅರೂಪೀನಂ ಆಹಾರಾನಂ ಆಹಾರಜರೂಪಸಮುಟ್ಠಾಪಕರೂಪಾಹಾರಸ್ಸ ಚ ಹೋತಿ, ಅಸತಿಪಿ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪೂಪತ್ಥಮ್ಭಕರೂಪಾಹಾರಸ್ಸ, ಅಸತಿ ಪನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇ ಆಹಾರಾನಂ ಜನಕತ್ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ಪಧಾನಂ. ಜನಯಮಾನೋಪಿ ಹಿ ಆಹಾರೋ ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಯಮಾನೋಯೇವ ಜನೇತೀತಿ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಭಾವೋ ಆಹಾರಭಾವೋತಿ.

ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಿನಿವಾರಕೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತನೇನ ಗರುಭಾವೋ ಅಧಿಪತಿಯಟ್ಠೋ, ಅಥ ಖೋ ದಸ್ಸನಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಹಿ ಜೀವನೇ ಜೀವನ್ತೇಹಿ ಸುಖಿತಾದಿಭಾವೇ ಸುಖಿತಾದೀಹಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಪಗ್ಗಹುಪಟ್ಠಾನಾವಿಕ್ಖೇಪಜಾನನೇಸು ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪವತ್ತಿಯಂ ಆಜಾನನೇ ಅಞ್ಞಾತಾವೀಭಾವೇ ಚ ಸದ್ಧಾದಿಸಹಜಾತೇಹೀತಿ ಏವಂ ತಂತಂಕಿಚ್ಚೇಸು ಚಕ್ಖಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಅನುವತ್ತನೀಯತಾ. ತೇಸು ತೇಸು ಹಿ ಕಿಚ್ಚೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಂ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ತದನುವತ್ತನೇನ ತತ್ಥ ಪವತ್ತೀತಿ. ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪನ ಯದಿಪಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀಹಿ ಅನುವತ್ತನೀಯತಾ ಅತ್ಥಿ, ಸಾ ಪನ ನ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಜೀವಿತಾಹಾರಾ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ಅನುಪಾಲಕಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾ ಅತ್ಥಿ, ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಭಾವಾ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಕೇನಚಿ ಪಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕೇವಲಂ ಪನ ಯಥಾಸಕೇಹೇವ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಯಥಾ ಇತ್ಥಾದಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೋತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ತಂಸಹಿತಸನ್ತಾನೇ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಲಿಙ್ಗಾದೀಹಿ ಅನುವತ್ತನೀಯತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯತಾ ಚ ತೇಸಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ. ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ಸುಖದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿಪಿ ಚಕ್ಖಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ.

ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾನಭೂತಾನಂ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ವಿತಕ್ಕನಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಪೇಕ್ಖನಂ, ಚಿನ್ತನಂ ವಾ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂಯೇವ ಸಾಧಾರಣೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಟ್ಠೋ. ಠಪೇತ್ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾದ್ವಯನ್ತಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಯಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿಪೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸತ್ತಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಅಝಾನಙ್ಗಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನಂ ನಿವತ್ತನಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಸತ್ತ ಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಏತೇನೇವ ಸಿದ್ಧೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾದ್ವಯ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ? ವೇದನಾಭೇದೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಸುಖದುಕ್ಖದ್ವಯಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಅಝಾನಙ್ಗತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಝಾನಙ್ಗಟ್ಠಾನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ. ಸತಿಪಿ ವಾ ಝಾನಙ್ಗವೋಹಾರೇ ವೇದನಾಭೇದದ್ವಯಸ್ಸ ಏಕನ್ತೇನ ಝಾನಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾನಂ ಪನ ಯದಿಪಿ ಝಾನಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ಝಾನಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪನ ನ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸತ್ತ ಝಾನಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಗಹಣಂ ಕತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿಪೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಬ್ಬಕುಸಲಾದಿಭೇದಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥಂ, ನ ಪನ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಗತಸಙ್ಗಣ್ಹನತ್ಥನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಯತೋ ತತೋ ವಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ವಾ ಮಿಚ್ಛಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇ ಪನ ದ್ವೇಪಿ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನ ಸಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸೂತಿ ಸಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಅಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ. ಏವಂ ಅತ್ಥೇ ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಕತ್ಥಚಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಲಾಭೋ ನ ವಾರಿತೋತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ನ ಸವಿತಕ್ಕಾಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಝಾನಪಚ್ಚಯಸ್ಸೇವ ಅಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತನ್ತಿ. ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ವಾ ಲಾಭಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥೇ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಸವಿತಕ್ಕಾಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಝಾನಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಲಾಭಾಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೇನ ಅಲಾಭೇನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಂ ಮನೋಧಾತುಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹಸುಞ್ಞತವಾರೇಸು ಝಾನಂ ನ ಉದ್ಧಟಂ, ತಂ ಅಲಾಭಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏಸ ಝಾನಪಚ್ಚಯಸ್ಸಪಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಅಲಾಭೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಸಹೇತುಕೇಸು ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಸಹಜಾತೇ ಸಂಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಏಕತ್ತಗತಭಾವಕರಣಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಬ್ಯಾಪಾರೋ ಬಲವಾ, ನ ತಥಾ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಹೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಕರಣೇ ದುಬ್ಬಲಮ್ಪಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಂ ಯದಿಪಿ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಹೋತೀತಿ ಸವಿತಕ್ಕಾಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸುಪಿ ಝಾನಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋವ, ತಸ್ಮಾ ಯೇ ಏವಂ ಪಠನ್ತಿ ‘‘ನ ಏತೇ ಪನ ದ್ವೇಪಿ ಝಾನಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭನ್ತೀ’’ತಿ, ತೇಸಂ ಸೋ ಪಾಠೋ ಸುನ್ದರತರೋ, ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸಾಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ, ನ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಯಾತಿ.

ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತತಾಯ ಏಕೀಭಾವೋಪಗಮೇನ ವಿಯ ಉಪಕಾರಕತಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ.

ಯುತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇನ ನಾನತ್ತೂಪಗಮೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ. ನ ಹಿ ವತ್ಥುಸಹಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತವಸೇನ ಅಯುತ್ತಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ಅತ್ಥೀತಿ. ರೂಪಾನಂ ಪನ ರೂಪೇಹಿ ಸತಿಪಿ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗೇ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋಯೇವ ನತ್ಥೀತಿ ನ ತೇಸಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ (ಧಾತು. ೩).

ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಲಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸಭಾವೇನ. ತೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಮೇ ಪಾಪಕಮ್ಮಂ ಕತ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೮), ‘‘ಅತ್ಥೇಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತಹಿತಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ (ಪು. ಪ. ಮಾತಿಕಾ ೪.೨೪) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ವುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಉಪಲಬ್ಭಮಾನತಾಲಕ್ಖಣಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ನಿವಾರೇತಿ. ಸತಿಪಿ ಜನಕತ್ತೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಪ್ಪಧಾನಾ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತೇನಾ’’ತಿ. ಇದಞ್ಚ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕತ್ತಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಸಹಜಾತಾದೀನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಆರಮ್ಮಣೇ ಫುಸನಾದಿವಸೇನ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಸಹಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಫಸ್ಸಾದಿಸಮುದಾಯೇ ಸತಿ ದುತಿಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ಪನ ಹೋತಿ, ತೇನ ನತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ. ಸತಿಪಿ ಪುರಿಮತರಚಿತ್ತಾನಂ ನತ್ಥಿಭಾವೇ ನ ತಾನಿ ನತ್ಥಿಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕಾನಿ, ಅನನ್ತರಮೇವ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸಂ ಅಲಭಮಾನಾನಂ ನತ್ಥಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಓಕಾಸಂ ದದಮಾನಂ ವಿಯ ಉಪಕಾರಕಂ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪವತ್ತಿಓಕಾಸದಾನೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ’’ತಿ ಆಹ.

ಏತ್ಥ ಚ ಅಭಾವಮತ್ತೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಓಕಾಸದಾನಂ ನತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ, ಸಭಾವಾವಿಗಮೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಸಭಾವವಿಗಮೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ವಿಗತಪಚ್ಚಯತಾ, ನತ್ಥಿತಾ ಚ ನಿರೋಧಾನನ್ತರಸುಞ್ಞತಾ, ವಿಗತತಾ ನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತತಾ, ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ, ತಥಾ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಸಸಭಾವತೋ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾ, ಸಭಾವಾವಿಗಮೇನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಕಾರಕತಾ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯತಾತಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೋ ಧಮ್ಮಾವಿಸೇಸೇಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಸತ್ತಿವಿಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ತಥಾಗತೇನ ಚತುವೀಸತಿಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಾ ವುತ್ತಾತಿ ಭಗವತಿ ಸದ್ಧಾಯ ‘‘ಏವಂವಿಸೇಸಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಸುತಮಯಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತಾಭಾವನಾಮಯೇಹಿ ತದಭಿಸಮಯಾಯ ಯೋಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ.

ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ಏಕಸ್ಸಪಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವತೋ ನಾಮಧಮ್ಮೇಕದೇಸತಾ ಅನನ್ತರಾದೀನಂ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ನಾಮಧಮ್ಮಾವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಭಾವೇ ಭಜನ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂಯೇವ ಖನ್ಧಾನಂ ನಾಮತಾ, ಅಥ ಖೋ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ನಾಮಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪೇಕದೇಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಏಕದೇಸವಚನೇನ ರೂಪರೂಪತೋ ಅಞ್ಞಂ ವಜ್ಜೇತಿ, ರೂಪರೂಪಂ ಪನ ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಆಗತಮೇವ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘೋ ಧಮ್ಮೋ ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ – ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ, ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಂ. ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ವತ್ಥುಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಆಪೋಧಾತುಂ ಕಬಳೀಕಾರಂ ಆಹಾರಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ…ಪೇ… ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೨೨.೩೯).

ಪಚ್ಚಯುದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋ

೧. ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಯೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ, ಸೋ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಏತೇನ ಹೇತುಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಹೇತುಭಾವೇನ ಯಥಾವುತ್ತೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಉಭಯಥಾಪಿ ಹೇತುಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೋತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಪಚ್ಚಯೇಸುಪಿ. ಉಪಕಾರಕತಾ ಪನ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಏವ, ನ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅತ್ಥೀತಿ. ತಥಾ ತಥಾ ಉಪಕಾರಕಂ ತಂ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಹಿ ಭಗವಾ ತಂ ತಂ ಉಪಕಾರಕತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ.

ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮೋ ಹೇತು-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೋ. ತೇನ ಏತಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ ಹೇತುಪಚ್ಚಯತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ದುತಿಯೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಸೇಸನಂ. ತೇನ ನ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಹೇತುನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಮೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನನು ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ದುತಿಯೇ ಹೇತುಸದ್ದೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅತ್ತನಾವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ? ನಾಯಂ ಏಕನ್ತೋ. ಹೇತುಸದ್ದೋ ಹಿ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥೇವ ಬ್ಯಾವಟೋ ಯದಾ ಗಯ್ಹತಿ, ತದಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಸೇಸನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅವಿಸಿಟ್ಠಾ ಯೇ ಕೇಚಿ ಗಹಿತಾ ಭವೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೇನ ಅತ್ತನಿ ಏವ ಬ್ಯಾವಟೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸನೇನ ವಿನಾ ಯೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಥಾಪಿ…ಪೇ… ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆಹ. ನನು ಯಥಾ ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಆಹಾರಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧೫), ‘‘ಅರೂಪಿನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧೬) ಚ ವುತ್ತೇ ದುತಿಯೇನ ಆಹಾರಗ್ಗಹಣೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ವಿನಾಪಿ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾವ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ? ನ, ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಹಿ ತತ್ಥ ದುತಿಯಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇ ಅಸತಿಪಿ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾವ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ತಂ ನ ಕತಂ, ಇಧ ಪನ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ದುತಿಯಂ ಹೇತುಗ್ಗಹಣನ್ತಿ.

ಏವಮ್ಪಿ ಹೇತೂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಸೋ ಏವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಹೇತೂತಿ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ಯೋ ಕೋಚಿ ಹೇತು ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸೇವ ಹೇತುಸ್ಸ ಪುನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ, ಏತದತ್ಥಮೇವ ಚ ವಿನಾಪಿ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇ ಸಿದ್ಧೇಪಿ ತಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಅಥ ವಾ ಅಸತಿ ದುತಿಯೇ ಹೇತುಸದ್ದೇ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನ ಪನ ಹೇತೂನನ್ತಿ ಏವಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಸಿಯಾತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಸೋ ವುತ್ತೋ, ತೇನ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಭಾವಂ ಯೇ ಲಭನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಹೇತೂನಂ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಹೇತುಝಾನಮಗ್ಗಾ ಪತಿಟ್ಠಾಮತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ನಿರಪೇಕ್ಖಾ, ನ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ವಿಯ ಸಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇಸ್ವೇವ ದುತಿಯಂ ಹೇತಾದಿಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಪನ ಆಹರಿತಬ್ಬಇಸಿತಬ್ಬಾಪೇಕ್ಖಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ವಿನಾಪಿ ದುತಿಯೇನ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ಗಹಣೇನ ಅತ್ತನಾ ಏವ ಆಹರಿತಬ್ಬೇ ಚ ಇಸಿತಬ್ಬೇ ಚ ಆಹಾರಿನ್ದ್ರಿಯಭೂತೇ ಅಞ್ಞೇ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕೇ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೀತಿ ತಂ ತತ್ಥ ನ ಕತಂ, ಇಧ ಚ ದುತಿಯೇನ ಹೇತುಗ್ಗಹಣೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಹೇತುನಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇನೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಹೇತೂನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಪುನ ವಿಸೇಸನಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀತಿ ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ‘‘ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೦೧) ದುತಿಯಂ ಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾತಿ ತಂ-ಸದ್ದೋ ಪುರಿಮವಚನಾಪೇಕ್ಖೋ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ನಿದ್ದೇಸೋ ‘‘ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೨) ಪುರಿಮವಚನೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬೇ ಪಾಕಟೀಭೂತೇ ಏವ ಪವತ್ತತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೇತುಸದ್ದೋ ‘‘ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಬ್ಯಾವಟೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸದ್ದೇನ ವಿಯ ತಂ-ಸದ್ದೇನಪಿ ಅನಪೇಕ್ಖನೀಯೋ ಅಞ್ಞೋ ಚ ಕೋಚಿ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಪ್ಪಕಾಸಕೋ ವುತ್ತೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನೇನ ಅಸಮತ್ತೇನ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಚನನ್ತರಾಪೇಕ್ಖೇನ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇನ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ಪಾಕಟೀಕತಂ, ತೇನ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ತಂಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಸದ್ದೇ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಂ ಪಾಕಟೀಭೂತನ್ತಿ? ಯೇಹಿ ಹೇತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ‘‘ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕವಿಸೇಸನಭೂತಾ ತಬ್ಬಿಸೇಸಿತಾ ಚ ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ತೇ ಹೇತೂ ಚೇವಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪಚ್ಚತ್ತನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ಹೇತುಸದ್ದೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸತಿ ಯಥಾ ಇಧ ತೇನೇವ ತಂ-ಸದ್ದೇನ ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಾ ಪಾಕಟಾ, ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಭವಿತುಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ‘‘ನಿದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ ‘ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ. ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವಾ ಹೇತುಗ್ಗಹಣಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ತಂಸದ್ದವಚನೀಯತಂ ಚೋದೇತಿ ಪರಿಹರತಿ ಚ. ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಚ ಹೇತುಸಮುಟ್ಠಾನಾನನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ. ಹೇತೂ ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ.

ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಅಜನಯಮಾನಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಜನಯಮಾನಾಪಿ. ಯದಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ತಂ ನ ವುತ್ತಂ, ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಿಭಙ್ಗೇ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ತಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಯದಿ ಚ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾನಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನಿದಸ್ಸಿತೋ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ಪನ ಅವತ್ವಾ ‘‘ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸಮುಟ್ಠಾನತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಏವಂಪಕಾರೇನ ಹಿ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನವಚನೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನವಚನಂ ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ. ನನು ‘‘ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಸಮುಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾತಿ? ನ ವುತ್ತಾ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವ ಹಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತೋತಿ.

ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾಯಾತಿ ಏತೇನೇವ ಹೇತುಆದಿಪಟಿಬದ್ಧತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಯಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತೇತಿ, ಯಞ್ಚ ಪಕಪ್ಪೇತಿ, ಯಞ್ಚ ಅನುಸೇತಿ, ಆರಮ್ಮಣಮೇತಂ ಹೋತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸತಿ ಪತಿಟ್ಠಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ವಿಞ್ಞಾಣೇ ವಿರುಳ್ಹೇ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ಹೋತಿ, ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೯) ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸುತ್ತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿನಾಮರೂಪಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ’’ತಿಆದಿ.

ಪುರಿಮತರಸಿದ್ಧಾಯ ಪಥವಿಯಾ ಬೀಜಪತಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಪುರಿಮತರಸಿದ್ಧೇ ಕಮ್ಮೇ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಬೀಜಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಖೇತ್ತಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಬೀಜ’’ನ್ತಿ. ಕಸ್ಸ ಪನ ತಂ ಖೇತ್ತಂ ಬೀಜಞ್ಚಾತಿ? ನಾಮರೂಪಙ್ಕುರಸ್ಸ.

ಅಯಞ್ಚ ಪನತ್ಥೋತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ಕಮ್ಮಜರೂಪಾನಂ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತಾ. ಓಕಾಸವಸೇನೇವಾತಿ ನಾಮರೂಪೋಕಾಸವಸೇನೇವ. ಸೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಓಕಾಸೋತಿ. ವತ್ಥುರೂಪಮತ್ತಮ್ಪೀತಿ ವದನ್ತೋ ವತ್ಥುರೂಪಸ್ಸ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಾನಂ ಸೇಸರೂಪಾನಮ್ಪಿ ತದುಪತ್ಥಮ್ಭಕಭಾವೇನೇವ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸಹಭವನಮತ್ತಂ ವಾ. ತತ್ಥ ಕಾಯಭಾವಾದಿಕಲಾಪಾನಂ ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಾವತೋ ಕತ್ಥಚಿ ಅಭಾವಾಭಾವತೋ ‘‘ವತ್ಥುರೂಪಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಿನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಸ್ಸಾಮಿಕೇತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸರಾಜಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪವತ್ತಿಯಂ ಕಟತ್ತಾರೂಪಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪಟಿಬಾಹನತೋತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋಯೇವ ನತ್ಥಿ ‘‘ಹೇತೂ ಸಹಜಾತಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧) ವಚನತೋ. ನ ಹಿ ಯೇಸಂ ಹೇತೂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಾನಿ ಹೇತುಸಹಜಾತಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಯದಿ ಸಿಯುಂ, ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಸಹಜಾತೋ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿಆದಿ ಚ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ, ನ ಪನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತಾನಿ ಹೇತುಸಹಜಾತಾನೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಯೋ ಪನ ಹೇತೂಹಿ ಸಮಾನಕಾಲುಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಹೇತುಸಹಜಾತಭಾವಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸಾಯಂ ಪಸಙ್ಗೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಇದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಭಗವಾ ಪನ ವಚನಾನಂ ಲಹುಗರುಭಾವಂ ನ ಗಣೇತಿ, ಬೋಧನೇಯ್ಯಾನಂ ಪನ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪತೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅವಿಲೋಮೇನ್ತೋ ತಥಾ ತಥಾ ದೇಸನಂ ನಿಯಾಮೇತೀತಿ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಅಕ್ಖರಾನಂ ಬಹುತಾ ವಾ ಅಪ್ಪತಾ ವಾ ಚೋದೇತಬ್ಬಾತಿ.

ಹೇತುಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨. ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಏತೇನ ವತ್ತಮಾನಕ್ಖಣೇಕದೇಸೇನ ಸಬ್ಬಂ ವತ್ತಮಾನಕ್ಖಣಂ ಗಯ್ಹತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ರೂಪಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ವತ್ತಮಾನಕ್ಖಣೇತಿ. ತೇನ ಆಲಮ್ಬಿಯಮಾನಾನಮ್ಪಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವತ್ತಮಾನತಾಯ ಪುರೇ ಪಚ್ಛಾ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ಅನಾಲಮ್ಬಿಯಮಾನಾನಂ. ನ ಏಕತೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ನೀಲಾದೀನಿ ಸಬ್ಬರೂಪಾನಿ ಸಹ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಸದ್ದಾದಯೋಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವಚನಂ ರೂಪಾದೀನಿ ಭಿನ್ದತೀತಿ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇನತ್ಥೇನ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವಲಕ್ಖಣದೀಪನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ರೂಪಾದಿಭೇದದೀಪನತ್ಥನ್ತಿ. ‘‘ಯಂ ಯಂ ವಾ ಪನಾರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಣ್ಣನಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾದಿವಸೇನ ವಾ ಇಧಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.

ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಥಾ ನದೀಪಬ್ಬತಾನಂ ಸನ್ದನಂ ಠಾನಞ್ಚ ಪವತ್ತಂ ಅವಿರತಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನನ್ತಿ ಸನ್ದನ್ತಿ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಹಸಮುದಾಯವಸೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಂ ಪವತ್ತನಂ ಅವಿರತನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ವತ್ತಮಾನವಚನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇಮೇ ಪನ ನ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ಹೋನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಅತೀತೋ ಚ ಅನಾಗತೋ ಚ ಅತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸೇತೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಿಯುಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಅತೀತತ್ತಿಕೇ ಅತೀತಾನಾಗತಾನಂ ನ ಕೋಚಿ ಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ಯೇಸಂ ರೂಪಾದಯೋ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾವ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇಸು ಹಿ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಅತೀತಾನಾಗತೇಸು ತಂತಂಪಚ್ಚಯಾ ಅಹೇಸುಂ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ತಂತಂಪಚ್ಚಯವನ್ತತಾ. ಪಚ್ಚಯವನ್ತೋ ಹಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಯೇವಾತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಯಂ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ತೇ ತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಭಾವೋಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥೋ. ಚತ್ತಾರೋ ಹಿ ಖನ್ಧಾ ಸಹೇವ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ತೇಸು ಏಕೇಕಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾದೀಸು ಫಸ್ಸಾದೀಸು ಚ ಏಕೇಕಸ್ಸಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತೇ ತೇ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ರೂಪಾದಿಕೋ ಏಕೇಕೋವ ಯಂಯಂ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ, ಯೇ ಚ ಅನೇಕೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಏಕೇಕವಸೇನ ಯಂಯಂ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ತೇ ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ನೀಲಾದೀಸು ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಚ ಏಕೇಕಮೇವ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಯಂ ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇ ಪನ ಆಲಮ್ಬಿಯಮಾನಾ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಚ ಅನೇಕೇ, ತಥಾ ಸದ್ದಾದಿಆರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾ ಚಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ತೇ ತೇ’’ತಿ.

ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನತೋ ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ಛನ್ನಂ ರಾಸೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಖನ್ಧಪಟಿಬದ್ಧಾನುಸ್ಸರಣಕಾಲೇ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಕಿರಿಯಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸತಿ ಯಥಾ ‘‘ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಖನ್ಧಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೨.೫೮) ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ತಂ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುಟ್ಠಂ ಅಸಙ್ಖತತ್ತಾ, ನ ಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುಟ್ಠೇಸು ಅಪ್ಪಮಾಣಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಞಾತೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಜಾನನೇ ನ ತೇನ ಪಯೋಜನಂ ಅತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಚಿತ್ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಜಾನನಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಏವಮಿದಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ತದಾರಮ್ಮಣಜಾನನಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ. ದಿಟ್ಠನಿಬ್ಬಾನೋಯೇವ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುಟ್ಠೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ತೇನ ಯಥಾದಿಟ್ಠಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನ ಪನ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣೇನ ತದಾರಮ್ಮಣವಿಭಾವನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ವಿಭೂತಮೇವ ಹಿ ತಂ ತಸ್ಸಾತಿ. ಏವಂ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣೇಪಿ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ರೂಪಾವಚರಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ರಾಸೀನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತಂ.

ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೩. ಧುರನ್ತಿ ಧುರಗ್ಗಾಹಂ. ಜೇಟ್ಠಕನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ. ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮಛನ್ದಸ್ಸ ಸಮಾನರೂಪೇನ ತದನನ್ತರಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇನ ತಂಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಛನ್ದಸದ್ದೇನೇವ ಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಛನ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕವಿಸೇಸನಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಛನ್ದಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸುಪಿ.

ಗರುಕಾರಚಿತ್ತೀಕಾರವಸೇನ ವಾತಿ ಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಲದ್ಧಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ, ಲದ್ಧಂ ಅವಿಜಹಿತಬ್ಬಂ. ಯೇನ ವಾ ವಿನಾ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸೇವತ್ಥೋ ಅವಿಜಹಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ಅನವಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಅವಞ್ಞಾತಮ್ಪಿ ಅದೋಸದಸ್ಸಿತಾಯ ಅಸ್ಸಾದನೇನ ಅನವಞ್ಞಾತಂ ಕತ್ವಾ.

ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾ ಅಪ್ಪನಾಸದಿಸಾ ಮಹಾಬಲಾ ವಿನಾ ಅಧಿಪತಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ‘‘ಏಕನ್ತೇನೇವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾವರಣಭೂತಾ ಚ ತೇ ಸಗ್ಗಾವರಣಾ ಚ ಮಗ್ಗಾವರಣಾ ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಸಗ್ಗಾನಂ ಕಾಮಾವಚರದೇವಾನಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ನ ಅರಹನ್ತಿ, ಕೋ ಪನ ವಾದೋ ರೂಪಾರೂಪೀನನ್ತಿ.

ಕಾಮಾವಚರಾದಿಭೇದತೋ ಪನ ತಿವಿಧೋ ಕಿರಿಯಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ಲೋಭಸಹಗತಾಕುಸಲಸ್ಸೇವ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಇದಂ ಪರಸನ್ತಾನಗತಾನಂ ಸಾರಮ್ಮಣಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣೋ ಧಮ್ಮೋ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನೋ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾ ನತ್ಥೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನೇಪಿ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ ಖನ್ಧೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನಂ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೨೦.೩೧) ನಿಸ್ಸಾಯ ಅರಹತೋ ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀಹಿ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದಿಯನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೨೨.೩೦) ವಿಯ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ರೂಪೇ ಏವ ಭವಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ ವಿಚಾರಿತಮೇತಂ. ಪುಥುಜ್ಜನಾದಿಕಾಲೇ ವಾ ಅನಾಗತೇ ಕಿರಿಯಧಮ್ಮೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದನಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೇ ಖನ್ಧೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೩.೯೬) ಕಿರಿಯಧಮ್ಮಾ ರಾಗದಿಟ್ಠೀನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೇವ, ತೇ ಚ ‘‘ಅತೀತಾರಮ್ಮಣೇ ಅನಾಗತೇ ಖನ್ಧೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೯.೨೩) ಅನಾಗತಾ ತೇಭೂಮಕಾಪಿ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಆವಜ್ಜನಕಿರಿಯಸಬ್ಭಾವತೋ ಪನ ಇದಮ್ಪಿ ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ.

ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೪. ಯಥಾ ಓಕಾಸದಾನವಿಸೇಸಭಾವೇನ ನತ್ಥಿವಿಗತಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಏವಂ ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರಾ, ಏತೇ ಪನ ಚಿತ್ತನಿಯಾಮಹೇತುವಿಸೇಸಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಚಿತ್ತನಿಯಾಮಹೇತುವಿಸೇಸಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಾತುವಸೇನ ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಚ ನಿದ್ದೇಸಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನವಿಸೇಸೋ ನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಧಾತುವಿಸೇಸೇನ ಚಿತ್ತವಿಸೇಸೇ ದಸ್ಸನಂ ಯಂ ಕಾತುಂ ಆರದ್ಧೋ, ತಂ ವೋಚ್ಛಿಜ್ಜೇಯ್ಯ. ‘‘ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಮನೋಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ನಿಯಾಮಾಭಾವತೋ, ‘‘ಮನೋಧಾತು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಚ ತಥೇವ ನ ಸಕ್ಕಾ. ನ ಹಿ ಮನೋಧಾತು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಯೇವ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿಯಾಮೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಕಟಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯೋ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಾವ ಧಾತುವಿಸೇಸನಿಯಾಮೋ ಅತ್ಥಿ, ತಾವ ನಿದಸ್ಸನೇನ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸದಿಸಕುಸಲಾನನ್ತಿ ವೇದನಾಯ ವಾ ಹೇತೂಹಿ ವಾ ಸದಿಸಕುಸಲಾನಂ ಅನುರೂಪಕುಸಲಾನನ್ತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಭೂಮಿಭಿನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಭವಙ್ಗಗ್ಗಹಣೇನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲಕೇಸು ಚುತಿಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲಕೇ ತದಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ.

ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಾಯ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸಾತಿ ಆವಜ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯಂ ವಿಸೇಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕಾಮಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಕಾಮಾವಚರಕಿರಿಯರಾಸಿಸ್ಸ ಚ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಹೋನ್ತೋ ಚ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸೇವಾತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆವಜ್ಜನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೬. ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪೋರಾಣಪಾಠೋ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ನ ಅವುತ್ತಸ್ಸ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ, ನ ಚ ಸಮಾನತ್ಥಸ್ಸಪಿ ಸದ್ದನ್ತರಸ್ಸ ಅತ್ಥೇ ವುತ್ತೇ ಸದ್ದನ್ತರಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಞ್ಞಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅಞ್ಞೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಓಕ್ಕನ್ತೀತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಪಟಿಸನ್ಧಿಯೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಇತರಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ’’ತಿ. ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಯದಿಪಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಓಕ್ಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ನ ತೇನ ಖಣನ್ತರೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ರೂಪೀನಂ ನಿವಾರಿತೋತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ಕೇಚಿ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಚಿ ವತ್ಥುಭೂತಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲೇತಿ ರೂಪನ್ತರಾನಂ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಚ ಕಾಲನ್ತರೇ ಅರೂಪೀನಂ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಂ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಿವಾರಿತಂ ನಿವಾರೇತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕಞ್ಚಿ ಕಾಲ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಕತೋ. ತೇನ ಹಿ ‘‘ಕಞ್ಚೀ’’ತಿ ಉಪಯೋಗೇಕವಚನಂ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಬಹುವಚನಸ್ಸ ಆದೇಸೋ, ‘‘ಕಾಲೇ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಭುಮ್ಮೇಕವಚನಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಪುರಿಮೇನ ಚ ‘‘ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ವತ್ಥು ಚ ತಿಣ್ಣನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಾಮಸಹಿತಸ್ಸೇವ ವತ್ಥುಸ್ಸ ‘‘ನಾಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತೇ ಆಪನ್ನೇ ಏತೇನ ಕೇವಲಸ್ಸೇವ ತಥಾ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತಯೋ ನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಸೇನಾತಿ ಲಬ್ಭಮಾನೇಪಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವಚನೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಏಕದೇಸಭೂತೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪೇ ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸವಸೇನ ಸಾಮಿವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ನಿದ್ಧಾರಣೇ ವಾ.

ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೮. ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಕಾಲೇ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಲಬ್ಭತಿ ‘‘ರೂಪಿನೋ ಧಮ್ಮಾ ಕೇಚೀ’’ತಿ, ತತ್ಥ ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ‘‘ವತ್ಥುರೂಪಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಆರುಪ್ಪವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ನ, ‘‘ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಕಂ ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬತ್ತಾ.

ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೯. ತೇ ತಯೋಪಿ ರಾಸಯೋತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೇ ತಯೋ ಅನೇಕಸಙ್ಗಾಹಕತಾಯ ರಾಸಯೋತಿ ವದತಿ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯನಿದ್ದೇಸೇ ಯೇ ಪುರಿಮಾ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಕದಾಚಿ, ತಸ್ಮಾ ಯೇಸು ಪದೇಸು ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ತೇಸು ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ. ಯೇ ಪನ ಪುರಿಮಾ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಸಂ ನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಏಕನ್ತೇನ ಹೋನ್ತಿ, ಯೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಬಾಹಿಕಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇಸಂ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೇಸು ಪದೇಸು ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತೇಸು ‘‘ಕೇಸಞ್ಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಿದ್ಧಾನಂ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಅಕುಸಲಾದೀಹಿ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇಸಂ ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ ಅಯಞ್ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ, ನ ಪನ ಅವಿಸೇಸೇನ ಅಕುಸಲಾದೀಸು ಕೇಸಞ್ಚೀತಿ.

ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಕುಸಲಾ…ಪೇ… ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಯೇಸಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇಸಂ ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮಾನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ರೂಪಾಬ್ಯಾಕತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭತೀತಿ. ಕಥಂ? ಆರಮ್ಮಣಾನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೇ ತಾವ ನ ಲಭತಿ ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಪುಬ್ಬಾಪರನಿಯಮೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ ಚ, ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಞ್ಚ ನ ಲಭತಿ ಅಚೇತನೇನ ರೂಪಸನ್ತಾನೇನ ಪಕತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಅರೂಪಸನ್ತಾನೇನ ಸದ್ಧಾದಯೋ ನಿಪ್ಫಾದಿತಾ ಉತುಭೋಜನಾದಯೋ ಚ ಉಪಸೇವಿತಾ, ನ ಏವಂ ರೂಪಸನ್ತಾನೇನ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಉತುಬೀಜಾದಿಕೇ ಕಮ್ಮಾದಿಕೇ ಚ ಸತಿ ರೂಪಂ ಪವತ್ತತಿ, ನ ತಂ ತೇನ ಪಕತಂ ಹೋತಿ. ಸಚೇತನಸ್ಸೇವ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದನುಪತ್ಥಮ್ಭನುಪಯೋಗಾದಿವಸೇನ ಚೇತನಂ ಪಕಪ್ಪನಂ ಪಕರಣಂ, ರೂಪಞ್ಚ ಅಚೇತನನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ನಿರೀಹಕೇಸು ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕೇಸಞ್ಚಿ ಸಾರಮ್ಮಣಸಭಾವತಾ ಹೋತಿ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ನ, ಏವಂ ಸಪ್ಪಕರಣಸಭಾವತಾ ನಿಪ್ಪಕರಣಸಭಾವತಾ ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಉತುಬೀಜಾದಯೋ ಪನ ಅಙ್ಕುರಾದೀನಂ ತೇಸು ಅಸನ್ತೇಸು ಅಭಾವತೋ ಏವ ಪಚ್ಚಯಾ, ನ ಪನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾದಿಭಾವತೋತಿ. ಪುರಿಮಪುರಿಮಾನಂಯೇವ ಪನೇತ್ಥ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಬಾಹುಲ್ಲವಸೇನ ಪಾಕಟವಸೇನ ಚ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಅನಾಗತೇ ಖನ್ಧೇ ಪತ್ಥಯಮಾನೋ ದಾನಂ ದೇತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೮.೮) ಪನ ಅನಾಗತಾಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಪುರಿಮೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಇಧ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಪುಗ್ಗಲೋಪಿ ಸೇನಾಸನಮ್ಪೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಸೇನಾಸನಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಭಜನ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಚೀವರಾರಞ್ಞರುಕ್ಖಪಬ್ಬತಾದಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಭಜನ್ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಯಾಕತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ‘‘ಸೇನಾಸನಂ ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿವಚನೇನ ಸೇನಾಸನಗ್ಗಹಣೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ಭಜನ್ತಾವ ಧಮ್ಮಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಪುಗ್ಗಲಾದೀಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತಾಯ ಸೇನಾಸನಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಉತುಂ ಭೋಜನಂ ಸೇನಾಸನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸೇನಾಸನಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ವಿಯ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಉತುಆದೀನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ, ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಚಕ್ಖುಂ…ಪೇ… ವತ್ಥುಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಖನ್ಧೇ ಗರುಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸಾದೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೨.೧೮.೪) ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಞ್ಚಾತಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಮ್ಪಿ ಚ ತಾದಿಸಾನಂ ಪುಬ್ಬೇ ಪಕತತ್ತಾ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಾದೀನಿ ಆರಮ್ಮಣಮೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಏಕಚ್ಚಾಯಾ’’ತಿ ಆಹ.

ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಮ್ಪಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಸಿಣಾದಿಮ್ಹಿ ಝಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಪ್ಪನ್ನಝಾನುಪ್ಪಾದನೇ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನಝಾನಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನೇ ಇದ್ಧಿವಿಧಾದೀನಂ ಅಭಿಞ್ಞಾನಞ್ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ತೇಭೂಮಕಕುಸಲೋ ಚತುಭೂಮಕಸ್ಸಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸಾ’’ತಿ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ‘‘ಅರೂಪಾವಚರಂ ಸದ್ಧಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ರೂಪಾವಚರಂ ಝಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮಗ್ಗಂ ಅಭಿಞ್ಞಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೪.೧೩.೨೮೫). ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಂ ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾನಮ್ಪಿ ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವವಸೇನ, ಪಟಿಸನ್ಧಿನಿಯಾಮಕಸ್ಸ ಚುತಿತೋ ಪುರಿಮಜವನಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ, ಅರೂಪಾವಚರಕುಸಲಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಸ ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೇನಾತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಾನಂ ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಾಳಿಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ನಯದಸ್ಸನಮತ್ತೇನೇವ ಪಞ್ಹಾವಾರೇಸು ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋತಿ.

ಇಮಿನಾ ಪನ ನಯೇನಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರನಿಬ್ಬತ್ತನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಸಿನೇಹುಪ್ಪಾದನಲೇಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾನಂ ನ ಕೇನಚಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ಇದಂ ಸಾರತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಾಮಾವಚರಾದಿತಿಹೇತುಕಭವಙ್ಗಂ ಕಾಯಿಕಸುಖಾದಿ ಚ ರೂಪಾವಚರಾದಿಕುಸಲಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಸ್ಸ ತಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಕಕುಸಲುಪ್ಪಾದನತ್ಥಂ ಉಪ್ಪಾದಿಯಮಾನಸ್ಸ, ರೂಪಾವಚರಕಿರಿಯಸ್ಸ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವುಟ್ಠಾದೀಸು ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಜಾನನತ್ಥಂ ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಅರಹತೋ, ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಾನಂ ಪನ ತದುಪ್ಪಾದಕಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವವಸೇನ ಸೋ ಸೋ ವಿಪಾಕೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾ ತೇಭೂಮಕವಿಪಾಕೋ’’ತಿ. ಯದಿಪಿ ಅರಹತ್ತಫಲತ್ತಂ ಝಾನವಿಪಸ್ಸನಾ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಅನಾಗಾಮೀ, ನ ಪನ ತೇನ ತಂ ಕದಾಚಿ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾದೀಹಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ತಾನಿ ವಿಯ ತೇಸಂ ಝಾನಾದೀನಂ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಅಗ್ಗಫಲಂ ನ ಝಾನಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ. ಉಪಲದ್ಧಪುಬ್ಬಸದಿಸಮೇವ ಹಿ ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪರಿಟ್ಠಿಮಂ ಕುಸಲಸ್ಸಪೀ’’ತಿ.

ಕಿರಿಯಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿಮ್ಪಿ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ದಾನಾದಿಕುಸಲಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ತೇಭೂಮಕಕಿರಿಯಾಪಿ ಚತುಭೂಮಕಸ್ಸಪಿ ಕುಸಲಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ರಾಗಾದಿಉಪ್ಪಾದನೇ ಅಕುಸಲಸ್ಸ, ಕುಸಲಾಕುಸಲೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಮುಖೇನ ಚತುಭೂಮಕವಿಪಾಕಸ್ಸ. ಏವಂ ಕಿರಿಯಸ್ಸಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿರಿಯಸಙ್ಖಾತೋಪಿ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಚತುಭೂಮಕಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಖನ್ಧಾನಂ ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ಉತುಭೋಜನಸೇನಾಸನಾನಮೇವ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಸೀನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವದಸ್ಸನಂ ನಯದಸ್ಸನಮೇವಾತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಠಾನಮಹಾಪಕರಣೇ ಆಗತನಯೇನಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾ, ಕುಸಲೇ ಖನ್ಧೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೯೧) ಏವಮಾದಿಕಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಟಿಕ್ಖೇಪಂ, ಅನುಲೋಮೇ ಚ ಅನಾಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಸುತ್ತನ್ತಿಕಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣೂಪನಿಸಂ ನಾಮರೂಪಂ, ನಾಮರೂಪನಿಸಂ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇನ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೩),

‘‘ಯಥಾಪಿ ಪಬ್ಬತೋ ಸೇಲೋ, ಅರಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಬ್ರಹಾವನೇ;

ತಂ ರುಕ್ಖಾ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ, ವಡ್ಢನ್ತೇ ತೇ ವನಪ್ಪತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೪೯). –

ಆದಿಕೇನ ಚ.

ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೦. ನಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಯಾನಿ ವಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇನ ನ ವತ್ತನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತದಸ್ಸನೇನ ಮನೋದ್ವಾರೇಪಿ ಯಂ ಯದಾರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇನ ವತ್ತತಿ, ತಸ್ಸ ತದಾಲಮ್ಬಿತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ರೂಪರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತಿ, ಸರೂಪೇನ ಪನ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಸಾವಸೇಸವಸೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಚಿತ್ತವಸೇನ ಕಾಯಂ ಪರಿಣಾಮಯತೋ ಇದ್ಧಿವಿಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತದಾರಮ್ಮಣಭಾವಿನೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಭಾವಿನೋ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತಾಭಾವೇನ ಇತರಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾ ಅಗ್ಗಹಣಂ. ಭವಙ್ಗಭಾವಿನೋ ಪನ ಗಹಣಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ನ ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ವಿಯ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಭಾವತೋ, ‘‘ಮನೋಧಾತೂನಞ್ಚಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀರಣಭಾವಿನೋ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಯಾಪಿ.

ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೧. ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೧. ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಇದಂ ಕಾಮಾವಚರರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾನಂ ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸಿತಪುರೇಜಾತದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕೋ ಪನ ಆಹಾರಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ.

ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೨. ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೨. ಪಗುಣತರಬಲವತರಭಾವವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತೇನ ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತತೋ ವಿಸೇಸೇತಿ.

ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೩. ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೩. ಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಮ್ಮಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದಿ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಚೇತನಾಕಮ್ಮಮೇವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸತಿಪಿ ಹಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮತ್ತೇ ನ ಚೇತನಾವಜ್ಜಾ ಏವಂಸಭಾವಾತಿ. ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಮತ್ಥೇನಾತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಮತ್ಥತಾ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇಯೇವ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಏತೇನ ಕಾಮಾವಚರಚೇತನಾ ಏಕವೋಕಾರೇ ರೂಪಮ್ಪಿ ನ ಜನೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೪. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೪. ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಯೇಸಂ ಏಕನ್ತೇನ ವಿಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನ ನಯದಸ್ಸನಂ ಕತಂ. ನ ಹಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಭೂಮಿದ್ವಯವಿಪಾಕೋ ರೂಪಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ.

ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೫. ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಕಬಳಂ ಕರಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋಹರಿತೋವಾತಿ ಅಸಿತಪೀತಾದಿವತ್ಥೂಹಿ ಸಹ ಅಜ್ಝೋಹರಿತೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಾತಬ್ಬಸಾಯಿತಬ್ಬಾನಿಪಿ ಹಿ ಸಭಾವವಸೇನ ಕಬಳಾಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಸೇಸತಿಸನ್ತತಿಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅನುಪಾಲಕೋವ ಹುತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ನೋಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ತದುಭಯಞ್ಚ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಕಾಯಸ್ಸ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ತಿವಿಧೋಪಿ ಪನ ಸೋ ನೋಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಕಾಯಸ್ಸ ವುತ್ತೋತಿ.

ಆಹಾರಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೬. ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೬. ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಯಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ – ರೂಪಾರೂಪಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತವೋಹಾರೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅರೂಪಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಿ ಪಚ್ಚಯನ್ತರಾಪೇಕ್ಖಾನಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಕ್ಖಣೇ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಂ ಅಫರನ್ತಾನಿಪಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಸಿಯುಂ. ಯೋ ಪನ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತ್ತನೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಂ ಅಫರನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಯದಿ ಚ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಸಿಯುಂ, ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾನಂ ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಿಯುಂ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ರೂಪಸ್ಸ, ಅರೂಪಂ ವಾ ಅರೂಪಸ್ಸ ವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ. ಸತಿ ಚೇವಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತತ್ತಾ ಕಲಲಾದಿಕಾಲೇ ಚ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಿ ಸಿಯುಂ, ಯೇಸಂ ತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಂ ಫರೇಯ್ಯುಂ, ನ ಚ ಫರನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ನ ತೇಹಿ ತಾನಿ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಕಾನಿ, ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತತ್ತಾಭಾವತೋ ಚ ತೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಂ ನ ಫರನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪನ ಯೇಹಿ ತಾನಿ ಸಹಜಾತಾನಿ, ತೇಸಂ ಅಬೀಜಭಾವತೋಯೇವ ನ ಫರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಪನ್ನವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಭಾವಾನಂ ತೇಸಂ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಅವಿನಿಬ್ಭುತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಸಮಾನಕಲಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾಯ ಅಫರಣತೋ ತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಯೇಸಂ ಬೀಜಭೂತಾನಿ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ತೇಸಂ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ಅಪರಮತ್ಥಭಾವತೋತಿ ಕೇಚಿ, ತೇ ಪನ ಕಲಲಾದಿಕಾಲೇಪಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀನಂ ತದನುರೂಪಾನಂ ಅತ್ಥಿತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಿ.

ಜಾತಿಭೂಮಿವಸೇನ ವುತ್ತೇಸು ಭೇದೇಸು ಕುಸಲಜಾತಿಯಂ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಮೇವ ಆರುಪ್ಪೇ ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಪನ ರೂಪಾವಚರಕುಸಲಂ ಅವಸೇಸಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಠಮಲೋಕುತ್ತರಂ ಪನ ದೋಮನಸ್ಸಯುತ್ತಞ್ಚ ವಿಸುಂ ಏಕಾ ಜಾತಿ ಭೂಮಿ ವಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ನ ಠಪಿತಂ. ಹೇತುಆದೀಸುಪಿ ‘‘ತಥಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಕುಸಲಹೇತು, ತಥಾ ಅಕುಸಲಹೇತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಟ್ಠಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧) ಏಸ ನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ.

ಠಿತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಇದಂ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇಪಿ ಪನ ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ…ಪೇ… ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಏಕಂ ಮಹಾಭೂತಂ ಪಟಿಚ್ಚ…ಪೇ… ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಸದಿಸ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೬೬). ನ ಹಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಅಞ್ಞೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಪವತ್ತೇ ಚ ಕಟತ್ತಾರೂಪಸ್ಸ. ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದಯೋ ಚ ಛ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಾ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಏತೇಸು ಅನುಲೋಮತೋ ನ ತಿಟ್ಠತೀತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೭. ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೭. ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ನತ್ಥಿ, ಸುಖದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಾನಿ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಭೂತಾನೇವ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ, ನ ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖಭೂತಾನೀತಿ ಇಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ. ನನು ಚ ‘‘ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜೇಸೂ’’ತಿ ವಚನೇನೇವ ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ವಜ್ಜಿತಾನೀತಿ ಸುಖದುಕ್ಖಗ್ಗಹಣಮೇವ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ, ಝಾನಙ್ಗಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಝಾನಙ್ಗಭಾವವಿಸೇಸನತೋ. ‘‘ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜೇಸು ಸುಖದುಕ್ಖುಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಙ್ಖಾತಾನೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾಯಿಕಸುಖದುಕ್ಖಾನಿಪಿ ವಜ್ಜಿತಾನೀತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ನ ಪನ ಯಾನಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಝಾನಙ್ಗಭೂತೋ ಸುಖಭಾವೋ ದುಕ್ಖಭಾವೋ ಚ ವಿಸೇಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಭಾವವಿಸಿಟ್ಠೋಯೇವ ಸುಖದುಕ್ಖಭಾವೋ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಝಾನಙ್ಗಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಗ್ಗಹಣಂ ಕರೋತಿ. ತೇನ ‘‘ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜೇಸೂ’’ತಿ ವಚನೇನ ವಜ್ಜಿಯಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಭಾವಾಭಾವತೋ ಝಾನಙ್ಗಭಾವಾಭಾವೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾವಜ್ಜಿತಾ ಪನ ಸುಖದುಕ್ಖೋಪೇಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾ ಕಸ್ಮಾ ವಜ್ಜಿತಾತಿ? ಯತ್ಥ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಉದ್ಧರೀಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ, ತತ್ಥ ಚ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ನ ಉದ್ಧಟಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತತ್ತಾತಿ ಏತೇನ ಆವಜ್ಜನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಮತ್ತಾಯಪಿ ಚಿನ್ತನಾಪವತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ತೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಿಪಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖಾನೀ’’ತಿ ಪೋರಾಣಪಾಠೋ. ತತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖೇಹೇವ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾಯ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯಪಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನೇವ ಕಾರಣೇನ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪುಬ್ಬೇ ಪನ ಸತ್ತ ಅಙ್ಗಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ವಜ್ಜಿತಾನೀತಿ ತೇಸಂ ವಜ್ಜನೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣೇನ ಲೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾ ಹೇಸಾತಿ. ಯದಿ ಚ ಲೇಸೇನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ, ಯಥಾವುತ್ತೇಸುಪಿ ತೀಸು ಏಕಮೇವ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಿಣ್ಣಂ ಪನ ವಚನೇನ ತತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಉದ್ಧಟಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಕಾರಣೇನ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೋ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂದೋಸಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸುಖದುಕ್ಖಾನೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಯೇ ಪನ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಭೂತೇಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಾದೀಹಿ ಸುಖದುಕ್ಖೇನ ಅವಿಭೂತಭಾವೇನ ಪಾಕಟತಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಿಚ್ಚಯುತ್ತತಾಯ ಚ ಸಮಾನಾನಂ ಸುಖಾದೀನಂ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ನ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯಾತಿ ಸಾ ಏತ್ಥ ನ ಗಹಿತಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತಂ ರುಚಿಮತ್ತಂ. ಯದಿ ಝಾನಙ್ಗಸಮಾನಾನಂ ಝಾನಙ್ಗನ್ತಿ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಚೇತ್ಥ ಝಾನಙ್ಗಭೂತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯುತ್ತಮನೋಧಾತುಆದೀಸು ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಸಮಾನಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಅನುದ್ಧಟಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ. ಸೇಸಾಹೇತುಕೇಸುಪಿ ಝಾನಙ್ಗಂ ಉದ್ಧಟಮೇವ ಉದ್ಧರಣಟ್ಠಾನೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಝಾನಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೮. ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೮. ಪಞ್ಞಾ ವಿತಕ್ಕೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ ವೀರಿಯಂ ಸತಿ ಸಮಾಧಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಸಙ್ಕಪ್ಪಂ ವೀರಿಯಂ ಸಮಾಧಿಞ್ಚ ವಿತಕ್ಕವೀರಿಯಸಮಾಧಿವಚನೇಹಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ‘‘ಅಯಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗೋ ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ…ಪೇ… ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದೀಹಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೮) ಸುತ್ತವಚನೇಹಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೇಸುಪಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗವೋಹಾರಸಿದ್ಧಿತೋ ತೇಹಿ ಸಹ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನಿ ಇಧ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಚ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಚ ಮಗ್ಗಙ್ಗವಚನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ವುತ್ತಾನಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತವೋಹಾರೋಪಿ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪನ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಾಠಗತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನಿ ನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾನಿ. ನ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವೋತಿ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ತೇಹಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದೀಹಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಚೇತನಾಧಮ್ಮಾ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋಯೇವ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಪನ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ. ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭೂತಾನಿ ಚ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಚ ಅಞ್ಞಂ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಪರಿಯಾಯನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಮಗ್ಗಙ್ಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪನ ಇಚ್ಛನ್ತೇನ ಪಾಳಿಗತಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದಪತಿರೂಪಕೋ ಅಞ್ಞೋ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದೋ ಉಭಯಪದತ್ಥೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಯಥಾ ‘‘ಅಧಿಕರಣಂ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಕರಣಾನೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೩೮೬, ೪೦೫). ಇಧ ಪನ ‘‘ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸೇ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಪಾಳಿಗತೋಯೇವ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದೋ ಉದ್ಧಟೋ, ನ ಚ ಅತ್ಥುದ್ಧರಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥನಿಯಮನಂ ಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಾಳಿಯಂ ಮಗ್ಗಙ್ಗಸದ್ದಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದೀನಂ ಅತ್ಥಭಾವೋ ಮಾ ಹೋತೂತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವವಾಯಾಮಸತಿಸಮಾಧಿಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಸಙ್ಕಪ್ಪವಾಯಾಮಸಮಾಧಯೋತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ನನು ಏವಂ ‘‘ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಜ್ಜೇಸೂ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ತೇಸು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸನ್ತಿ, ಯೇ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುನ್ತಿ? ನ, ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನನಿಯಮನತ್ಥತ್ತಾ. ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಜ್ಜೇಸ್ವೇವ ಏತಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನಾಹೇತುಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು. ತತ್ಥುಪ್ಪನ್ನಾನಿ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಾನೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ.

ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨೦. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦. ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಸಙ್ಕಾವತ್ಥುಭೂತೋ ಉಪಕಾರಕಭಾವೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨೧. ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೧. ಕುಸಲಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ವುತ್ತೋ, ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಯೋ ಹಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಾಭಾವೇನ ಅನುಪಕಾರಕೋ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪಕಾರಕೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ನ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥಿಭಾವಾಭಾವೇನ ಅನುಪಕಾರಕಂ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ಥಿಭಾವಲಾಭೇನ ಉಪಕಾರಕಂ ಹೋತಿ. ಉಪ್ಪಾದಾದಿಯುತ್ತಾನಂ ವಾ ನತ್ಥಿಭಾವೋಪಕಾರಕತಾವಿರುದ್ಧೋ ಉಪಕಾರಕಭಾವೋ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯತಾತಿ ನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯೋ.

ಸತಿ ಚ ಯೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಏಕತೋ ಪುರೇತರಂ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತೇ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ ಆಹ ‘‘ಆಹಾರೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಸಹಜಾತಾದಿಭೇದಂ ನ ಲಭತೀ’’ತಿ. ತದಭಾವೋ ಚ ಏತೇಸಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅತ್ಥಿಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨೨-೨೩-೨೪. ನತ್ಥಿವಿಗತಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೨-೨೩. ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಮೇವ ಹೇತ್ಥ ನಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ನತ್ಥಿವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಸು ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಸು ಚ ಬ್ಯಞ್ಜನಮತ್ತೇಯೇವ ನಾನತ್ತಂ, ನ ಅತ್ಥೇತಿ ಇದಂ ಯೋ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಙ್ಗಹಿತೇ ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣಮತ್ತೇಯೇವ ನಾನತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ.

ನತ್ಥಿವಿಗತಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ

‘‘ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ವಿಪಾಕಪಚ್ಚಯಾಪಿ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಸತ್ತರಸನ್ನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಮಪಾಠೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸತ್ತರಸಹಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುತ್ತೋ, ಸಬ್ಬೇ ಹೇತೂ ಸಹ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಮೋಹಾದೀನಂ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ದೋಸಸ್ಸಪಿ ಸತ್ತರಸಹಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ದೋಸಸ್ಸಪಿ ಗರುಕರಣಂ ಪಾಳಿಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ‘‘ಅಕುಸಲೋ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿ ನಾಮ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೪) ಏತ್ಥಾಪಿ ಲೋಭದೋಸಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಪನ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ದೋಸಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯತಾಪಿ ನಿವಾರೇತಬ್ಬಾ. ನ ಚ ‘‘ಸೇಸಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನಿವಾರಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಪುರೇಜಾತಾದೀಹಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಸೇಸತ್ತಾತಿ ತನ್ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ದೋಸಂ ಲೋಭಮೋಹೇಹಿ ಸಹ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಸುಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದೋಸೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋಪಿ ನ ಹೋತಿ, ಸೇಸಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಏತೇನ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ, ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ನ ಹಿ ಏತಂ ಏಕಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವೋ ಚ ಏತೇನ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಆದಯೋತಿ ಭೇದಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ತೇ ಏವ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸೂ’’ತಿ. ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾಕಮ್ಮನ್ತಾಜೀವಾ ತೇಹಿ ಚೇವ ಕಮ್ಮಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಾತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಧಾತಿ ಇದಮೇವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ನ ಹಿ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದಯೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ವಿಯ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ ಚೇತನಾಯ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ. ಯದಿ ಚ ಭವೇಯ್ಯ, ಪಞ್ಹಾವಾರೇ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ಮಗ್ಗೇ ತೀಣೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಚಾದೀನಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಪಟ್ಠಾನಸಂವಣ್ಣನಾ ಹೇಸಾ. ಸೇಸಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚ ಚೇತನಾಯ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವವಚನೇನ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ನ ಇದಂ ಪಠಿತಬ್ಬನ್ತಿ ನ ಪಠನ್ತಿ. ‘‘ಅಹಿರಿಕಂ…ಪೇ… ಮಿದ್ಧಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ’’ತಿಆದಿಮಪಾಠೋ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪನ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ತಂ ತತ್ಥ ಅಪಠಿತ್ವಾ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾನಿ ತತೋ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಂ ಅಪನೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಠನ್ತಿ.

‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣ…ಪೇ… ಪುರೇಜಾತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ದಸಧಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪುನ ತಥಾ ಹದಯವತ್ಥೂ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಪುರೇಜಾತಅತ್ಥಿಅವಿಗತವಸೇನ ನವಧಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸಧಾ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಏತ್ತಕಮೇವೇತ್ಥ ಅಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅಪುಬ್ಬಂ ರೂಪಸದ್ದಗನ್ಧರಸಾಯತನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಆರಮ್ಮಣಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮಾನಂ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಸಬ್ಬಾತಿಕ್ಕನ್ತಪಚ್ಚಯಾಪೇಕ್ಖಾ ಏತೇಸಂ ಅಪುಬ್ಬತಾ ನತ್ಥೀತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ಅಪುಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಪಿ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯತೋ ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ಮಞ್ಞಮಾನೇನ ಅಪುಬ್ಬತಾ ನ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಸ ಪನ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಅಪುಬ್ಬತಾ. ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಚ ಪುರೇಜಾತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತಧಾ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ.

ಆಕಾರೋತಿ ಮೂಲಾದಿಆಕಾರೋ. ಅತ್ಥೋತಿ ತೇನಾಕಾರೇನ ಉಪಕಾರಕತಾ. ‘‘ಯೇನಾಕಾರೇನಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಾ ಅತ್ಥವಚನಂ ‘‘ಯೇನತ್ಥೇನಾ’’ತಿ. ವಿಪಾಕಹೇತೂಸುಯೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಮೋಹವಿಪಾಕಹೇತುಸ್ಸ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಚ ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕೇಯೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಂ. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಪಠಿತ್ವಾ ‘‘ಛಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ತಂ ಪನ ಪಠಿತ್ವಾ ‘‘ಸತ್ತಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದೋ ಹೇತ್ಥ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಚ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ.

ಅನನ್ತರಸಮನನ್ತರೇಸು ಯಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ನ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ. ಯಞ್ಚ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ತಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪನ ಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಚಾ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯೋವ ಹೋತಿ, ಕೋಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋತೀತಿ. ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತೇ ಪನೇತ್ಥ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತನ್ತಿ ಯದಿ ಕಞ್ಚಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಪುರೇಜಾತಂ ವುತ್ತಂ, ಆರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಸಾ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಅಥ ಪನ ವತ್ಥುಪುರೇಜಾತತೋ ಅಞ್ಞಂ ವತ್ಥುಭಾವರಹಿತಾರಮ್ಮಣಮೇವ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ‘‘ನಿಸ್ಸಯಿನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಇತೋ ಉತ್ತರಿಪೀತಿ ಪುರೇಜಾತತೋ ಪರತೋಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತೋ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ ನಿಸ್ಸಯಿನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ ವಾ ಉತ್ತರಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆದಿ ಚ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಕಮ್ಮಾದೀಸು ಪನ ಲಬ್ಭಮಾನಾಲಬ್ಭಮಾನಂ ನ ವಕ್ಖತೀತಿ ಪುರಿಮೋಯೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೋವಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋಪಿ ಪನ ಸೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋವ ಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾನಂ ವಸೇನ ಅಪರೇಹಿಪಿ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನೇಕಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ.

‘‘ಯಥಾನುರೂಪಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತಾನಂ ದಸನ್ನಂ ಹೇತುಅಧಿಪತೀನಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪುರಿಮಪಾಠೋ, ‘‘ಯಥಾನುರೂಪಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇ ವುತ್ತಾನಂ ಮಗ್ಗವಜ್ಜಾನಂ ನವನ್ನಂ ಹೇತುಅಧಿಪತಿಝಾನಾನಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಚ್ಛಿಮಪಾಠೋ, ತೇಸು ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಸಮನನ್ತರನಿರುದ್ಧತಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವೇನ ಚ ಸದಿಸೋ ಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಸಭಾಗತಾ, ವಿರುದ್ಧಪಚ್ಚಯತಾ ಪಚ್ಚಯವಿಸಭಾಗತಾ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಹೇತುಆದೀನಂ ಸಹಜಾತಾನಂ ಸಹಜಾತಭಾವೇನ ಸಭಾಗತಾ, ಸಹಜಾತಾಸಹಜಾತಾನಂ ಹೇತುಆರಮ್ಮಣಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಸಭಾಗತಾತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಭಾಗತಾ ವಿಸಭಾಗತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಜನಕಾಯೇವ, ನ ಅಜನಕಾತಿ ಜನಕಭಾವಪ್ಪಧಾನಾಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಭಾವಪ್ಪಧಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯೇಸಂ ಹೇತುಆದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ತೇಹಿ ವಿನಾ ನೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಚ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ಉಭಯಪ್ಪಧಾನತಾ ವುತ್ತಾ. ನ ಹಿ ತೇ ಅನನ್ತರಾದಯೋ ವಿಯ ಜನನೇನೇವ ಪವತ್ತಿಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ.

ಸಬ್ಬೇಸಂ ಠಾನಂ ಕಾರಣಭಾವೋ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ. ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಭಿನ್ದನ್ತೇನ ತಯೋಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಗ್ಗಹಣಮೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಭಿನ್ದನಂ ಪಕತೂಪನಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ರೂಪಾನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಆರಮ್ಮಣಾನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯಾನಂ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಅನನ್ತರಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ತೇಸು ಏಕದೇಸೇನ ಅನನ್ತರೂಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಇತರಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಛಾಜಾತಾಪಿ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕಾ ಅರೂಪರೂಪಾನಞ್ಞೇವ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋತಿ ಏತ್ಥ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಅನನ್ತರಾದೀಸು ಏವ ವತ್ತಬ್ಬೋ ತಂಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ, ನ ಚ ಯುಗಳಭಾವೋ ಪಚ್ಛಾಜಾತೇನ ಸಹ ಕಥನೇ ಕಾರಣಂ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕದಸ್ಸನಮತ್ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾತಿ ತಂ ತತ್ಥ ಪಠಿತ್ವಾ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತೋಪಿ ಅಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಿಕೋ ರೂಪಾನಂಯೇವ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ’’ತಿ ಪಠನ್ತಿ.

ಪಚ್ಚಯನಿದ್ದೇಸಪಕಿಣ್ಣಕವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪುಚ್ಛಾವಾರೋ

೧. ಪಚ್ಚಯಾನುಲೋಮವಣ್ಣನಾ

ಏಕೇಕಂ ತಿಕದುಕನ್ತಿ ಏಕೇಕಂ ತಿಕಂ ದುಕಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ತಿಕದುಕನ್ತಿ.

ಪಚ್ಚಯಾ ಚೇವಾತಿ ಯೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಂ ಫರನ್ತಾ ಕುಸಲಾದಿಪಚ್ಚಯಾ ಚೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ತೇ ಚ ಖೋ ಸಹಜಾತಾವಾ’’ತಿ. ಯೇಹಿ ಪನ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಸಹಜಾತಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಅಸಹಜಾತಾಪೀತಿ. ಏತ್ಥ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತವಾರೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಹಜಾತಾಭಿಧಾನೇಹಿ ಸಮಾನತ್ಥಂ ಬೋಧೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಪಚ್ಛಿಮವಾರೇನ ಪುರಿಮವಾರೋ, ಪುರಿಮವಾರೇನ ಚ ಪಚ್ಛಿಮವಾರೋ ಚ ಬೋಧಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಸ ನಯೋ ಪಚ್ಚಯನಿಸ್ಸಯವಾರೇಸು ಸಂಸಟ್ಠಸಮ್ಪಯುತ್ತವಾರೇಸು ಚ, ಏವಞ್ಚ ನಿರುತ್ತಿಕೋಸಲ್ಲಂ ಜನಿತಂ ಹೋತೀತಿ.

‘‘ತೇ ತೇ ಪನ ಪಞ್ಹೇ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ಪುನ ಕುಸಲೋ ಹೇತು ಹೇತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ‘‘ಕುಸಲಾ ಹೇತೂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನ’’ನ್ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೦೧) ಪಞ್ಹಾವಾರಪಾಠೋತಿ ಪಮಾದಲೇಖಾ ಏಸಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಪಾಠಮೇವ ಪಠನ್ತಿ. ಪುರಿಮವಾರೇಸು ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಭಾವೇಹಿ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಯಮೇ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾದೀಹಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ, ನ ತತ್ಥ ‘‘ಇಮೇ ನಾಮ ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೨೫) ಏವಮಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ಪಟಿಚ್ಚತ್ಥಾದಿಫರಣಕಭಾವೇ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಂ ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವತೋ ಪಞ್ಹಾ ನಿಜ್ಜಟಾ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಾ ಚ ಕತ್ವಾ ನ ವಿಭತ್ತಾ, ಇಧ ಪನ ‘‘ಸಿಯಾ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಕುಸಲಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೇತಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಕುಸಲಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾ ಚ ನಿಚ್ಛಿತಾ, ನ ಕೋಚಿ ಪುಚ್ಛಾಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಅನಿಚ್ಛಿತೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಪಞ್ಹಾ ನಿಜ್ಜಟಾ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಾ ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ. ಪಞ್ಹಾ ಪನ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮಾನನ್ತಿ ನ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಜ್ಜಟತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಮತ್ತೇನೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಠಪಿತತ್ತಾ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ, ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಾ ಞಾಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.