ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ

ಅಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕೇ

ಪಞ್ಚಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ

ಧಾತುಕಥಾಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ

ಧಾತುಕಥಾಪಕರಣಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ದೇಸೇಸಿ, ತಂ ಸಮಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ, ವಿಭಙ್ಗಾನನ್ತರಂ ದೇಸಿತಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಧಾತುಕಥಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಾ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಬಲವಿಧಮನವಿಸಯಾತಿಕ್ಕಮನವಸೇನ ದೇವಪುತ್ತಮಾರಸ್ಸ, ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಮಾರಾನಂ, ಸಮುದಯಪ್ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಖನ್ಧಮಾರಸ್ಸ, ಮಚ್ಚುಮಾರಸ್ಸ ಚ ಬೋಧಿಮೂಲೇ ಏವ ಭಞ್ಜಿತತ್ತಾ ಪರೂಪನಿಸ್ಸಯರಹಿತಂ ನಿರತಿಸಯಂ ತಂ ಭಞ್ಜನಂ ಉಪಾದಾಯ ಭಗವಾ ಏವ ‘‘ಮಾರಭಞ್ಜನೋ’’ತಿ ಥೋಮಿತೋ. ತತ್ಥ ಮಾರೇ ಅಭಞ್ಜೇಸಿ, ಮಾರಭಞ್ಜನಂ ವಾ ಏತಸ್ಸ, ನ ಪರರಾಜಾದಿಭಞ್ಜನನ್ತಿ ಮಾರಭಞ್ಜನೋ. ಮಹಾವಿಕ್ಕನ್ತೋ ಮಹಾವೀರಿಯೋತಿ ಮಹಾವೀರೋ.

ಖನ್ಧಾದಯೋ ಅರಣನ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಭಾವಟ್ಠೇನ ಧಾತುಯೋ, ಅಭಿಧಮ್ಮಕಥಾಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ ವಾತಿ ಕತ್ವಾ ತೇಸಂ ಕಥನತೋ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಧಾತುಕಥಾತಿ ಅಧಿವಚನಂ. ಯದಿಪಿ ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಪಕರಣೇಸು ತೇ ಸಭಾವಾ ಕಥಿತಾ, ಏತ್ಥ ಪನ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದೀಸು ಚುದ್ದಸಸು ನಯೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಕಥಿತತ್ತಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಕಥನನ್ತಿ ಇದಮೇವ ಏವಂನಾಮಕಂ. ಏಕದೇಸಕಥನಮೇವ ಹಿ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕತನ್ತಿ. ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಹಿ ವಾ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅರಣನ್ತಾನಂ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದಯೋ ನಯಾ ವುತ್ತಾತಿ ತತ್ಥ ಮಹಾವಿಸಯಾನಂ ಧಾತೂನಂ ವಸೇನ ಧಾತೂಹಿ ಕಥಾ ಧಾತುಕಥಾತಿ ಏವಂ ಅಸ್ಸ ನಾಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದ್ವಿಧಾ ತಿಧಾ ಛಧಾ ಅಟ್ಠಾರಸಧಾತಿ ಅನೇಕಧಾ ಧಾತುಭೇದಂ ಪಕಾಸೇಸೀತಿ ಧಾತುಭೇದಪ್ಪಕಾಸನೋತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಧಾತುಕಥಾಯ ಅತ್ಥಂ. ಅ-ಕಾರೇ ಆ-ಕಾರಸ್ಸ ಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಯಂ ಧಾತುಕಥ’’ನ್ತಿ ವಾ ಏತ್ಥ ಪಕರಣನ್ತಿ ವಚನಸೇಸೋ ಸತ್ತನ್ನಂ ಪಕರಣಾನಂ ಕಮೇನ ವಣ್ಣನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾತಿ ತೇನ ಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ತಸ್ಸತ್ಥನ್ತಿ ಅ-ಕಾರಲೋಪೋ ವಾ. ತನ್ತಿ ತಂ ದೀಪನಂ ಸುಣಾಥ, ತಂ ವಾ ಅತ್ಥಂ ತಂದೀಪನವಚನಸವನೇನ ಉಪಧಾರೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಾಹಿತಾತಿ ನಾನಾಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತಾ, ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇ ಆಹಿತಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ.

ಗನ್ಥಾರಮ್ಭವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧. ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೧. ನಯಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೧. ಕೋ ಪನೇತಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛೇದೋತಿ? ನ ಸೋ ಇಧ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನಕಥಾ) ಪಕರಣಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಖನ್ಧಾದೀನಂ ದೇಸನಾ ನೀಯತಿ ಪವತ್ತೀಯತಿ ಏತೇಹಿ, ಖನ್ಧಾದಯೋ ಏವ ವಾ ನೀಯನ್ತಿ ಞಾಯನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹೀತಿ ನಯಾ, ನಯಾನಂ ಮಾತಿಕಾ ಉದ್ದೇಸೋ, ನಯಾ ಏವ ವಾ ಮಾತಿಕಾತಿ ನಯಮಾತಿಕಾ. ಏತೇಸಂ ಪದಾನಂ ಮೂಲಭೂತತ್ತಾತಿ ‘‘ಮೂಲಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾನಂ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದೀನಂ ಚುದ್ದಸನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮವಿಭಜನಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಮೂಲಭೂತತ್ತಾ ನಿಸ್ಸಯಭೂತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨. ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೨. ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದೀಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಚನೇನ ಚ ಯೇಸು ದ್ವಾದಸಸು ಅಙ್ಗೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸದ್ದೋ ವತ್ತತಿ, ತದತ್ಥಾನಿ ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ತೇಸಂ ತಥಾದಸ್ಸಿತಾನಂ ಸರೂಪೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ಫಸ್ಸಾದೀನಞ್ಚ ಪದಾನಂ ವಸೇನ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚವೀಸಾಧಿಕೇನ ಪದಸತೇನಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮುಪಪತ್ತಿಕಾಮಭವಾದೀನಂ ಇಧ ವಿಭತ್ತಾನಂ ಭಾವನಭವನಭಾವೇನ ಭವೇ ವಿಯ ಸೋಕಾದೀನಂ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ವಿಯ ಅನಿಟ್ಠತ್ತಾ ತನ್ನಿದಾನದುಕ್ಖಭಾವೇನ ಚ ಜರಾಮರಣೇ ಅನ್ತೋಗಧತಾಯ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ದ್ವಾದಸಪದತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಾಳಿಯಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾನಮ್ಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀನಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಣಂ ಕರೋನ್ತೋ ತೇಸಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ನಯಮಾತಿಕಾದಿಕಾ ಲಕ್ಖಣಮಾತಿಕನ್ತಾ ಮಾತಿಕಾ ಪಕರಣನ್ತರಾಸಾಧಾರಣತಾಯ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕಾ ನಾಮ, ತಸ್ಸಾ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ವುತ್ತೋ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾನಂ ಉದ್ದೇಸೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಮಾತಿಕಾ ನಾಮಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಏವಂ ಅವತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ…ಪೇ… ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಧಾತುಕಥಾಮಾತಿಕತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಅವತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಾತುಕಥಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇಯೇವಾತಿ ಚ ಧಾತುಕಥಾಮಾತಿಕಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತದಾವೇಣಿಕಮಾತಿಕಾಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಹಿ ಠಪಿತಾ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಠಪಿತಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಏವಂ ಅವತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ…ಪೇ… ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ಏತೇನ ವಚನೇನ ಧಾತುಕಥಾತೋ ಬಹಿಭೂತಾ ಕುಸಲಾದಿಅರಣನ್ತಾ ಮಾತಿಕಾ ಪಕರಣನ್ತರಗತಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಅವತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಾತುಕಥಾಯ ಅಬ್ಭನ್ತರೇಯೇವಾತಿ ಚ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಏವ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಠಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾಯ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ವಿಕಿಣ್ಣಭಾವೇನ ಪಕಿಣ್ಣಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೩. ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೩. ನಯಾನಂ ಪವತ್ತಿದ್ವಾರಭೂತಾ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹವಿಯೋಗೀಸಹಯೋಗೀಧಮ್ಮಾ ನಯಮುಖಾನೀತಿ ತೇಸಂ ಉದ್ದೇಸೋ ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾ. ಚುದ್ದಸಪಿ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಾನಂ ವೋಮಿಸ್ಸಕತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾತಿ ಯೇಹಿ ತೇ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಚುದ್ದಸನ್ನಮ್ಪಿ ನಯಾನಂ ಮುಖಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದಾದೀಸು ಸಚ್ಚಾದೀಹಿಪಿ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹೋ ಯದಿಪಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಪನ ಸಙ್ಗಾಹಕಭೂತೇಹಿ ತೇಹಿ ವುತ್ತೋ, ನ ಸಙ್ಗಹಭೂತೇಹಿ, ಸೋಪಿ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಆಯತನಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮುದ್ಧಾರೇ ತತ್ಥಾಪಿ ಖನ್ಧಾದೀಹೇವ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ, ತೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮುದ್ಧಾರೇಪಿ ಪನ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಚ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅರಣನ್ತಾನಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಾ ಚತೂಹೇವ ಖನ್ಧೇಹಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ,ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ನನು ಚ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿಪಿ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ? ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ಭವನ್ತಸ್ಸಪಿ ಚತೂಹೇವ ಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ರೂಪಂ ರೂಪೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ವಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಾ ರೂಪೇನ, ಚತೂಹೇವ ಪನ ಖನ್ಧೇಹಿ ಹೋತೀತಿ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋಪಿ ವಿಪ್ಪಯುಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ನಿಯಮಿತೋ ತೇಹಿ ವಿನಾ ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ. ಸೋ ಚಾಯಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಅನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಅನಾರಮ್ಮಣಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಚ ನ ಹೋತಿ, ಅನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪನ ಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಚ ಸಾರಮ್ಮಣೇನ, ಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಸಾರಮ್ಮಣೇನ ಅನಾರಮ್ಮಣೇನ ಮಿಸ್ಸಕೇನ ಚ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೪. ಲಕ್ಖಣಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೪. ಸಙ್ಗಹೋಯೇವ ಸಙ್ಗಹನಯೋ. ಸಭಾಗೋ. ವಿಸಭಾಗೋತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ, ತೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಏತೇನ, ‘‘ಚತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ಏತೇನಪಿ ವಿಸುಂ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ತೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ ಚ ಸಭಾಗೋ ವಿಸಭಾಗೋ ಚ ಭಾವೋ, ತಥಾ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಚಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯಸ್ಸ ವಾ ಸಙ್ಗಹೋ ಚ ಅಸಙ್ಗಹೋ ಚ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಭಾಗೋ ವಿಸಭಾಗೋ ಚ, ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಚ, ಸೋಪಿ ಸಭಾಗೋ ವಿಸಭಾಗೋ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಯೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂತಿ ಧಮ್ಮಾ ಗಣನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಸೋ ರುಪ್ಪನಾದಿಕೋ ಸಮಾನಭಾವೋ ಸಙ್ಗಹೇ ಸಭಾಗತಾ, ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ಸಮ್ಪಯೋಗೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫. ಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೫. ಏವಂ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕತೋ ಬಹಿ ಠಪಿತತ್ತಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾಪಿ…ಪೇ… ಮಾತಿಕಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಠಪನಾಕಾರೇನ ಬಹಿ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಠಪಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ವಾ ಠಪನಾಕಾರೇನ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಅರಣನ್ತಾನಂ ಇಧ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಧಾತುಕಥಾಯ ಮಾತಿಕತೋ ಬಹಿ ಪಕರಣನ್ತರಮಾತಿಕಾಯ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾಭಾವೇನ ಠಪಿತತ್ತಾ ತಥಾ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಗಹೋ ಏಕವಿಧೋವ, ಸೋ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ? ಸಙ್ಗಹೋತಿ ಅತ್ಥಂ ಅವತ್ವಾ ಅನಿದ್ಧಾರಿತತ್ಥಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋತಿಆದೀಸು ಸದ್ದೇಸು ಸಙ್ಗಹಸದ್ದೋ ತಾವ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥತ್ಥೋ. ಅತ್ಥೋಪಿ ವಾ ಅನಿದ್ಧಾರಿತವಿಸೇಸೋ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಪತ್ತೋ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ನ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ. ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಹಿ ವಿಸೇಸೇ ತಸ್ಸ ಏಕವಿಧತಾ ಸಿಯಾ, ನ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ. ಜಾತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಸಾಪೇಕ್ಖಸದ್ದತ್ತಾ ‘‘ಜಾತಿಯಾ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಜಾತಿಯಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾರಹಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾತಿ ಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋತಿ ರೂಪಕಣ್ಡೇ ವುತ್ತೋ ಸಜಾತಿಸಙ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ.

ಏತ್ಥ ನಯಮಾತಿಕಾಯ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ, ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸೇಸಂ ಅನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪುಚ್ಛನವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯಉದ್ದೇಸಾ, ಅವಸೇಸಾ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ. ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಹಿ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸದ್ದಸ್ಸ ಲೋಪೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತವಿಸೇಸವಿಸಿಟ್ಠೋ ಯೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ, ತನ್ನಿಸ್ಸಿತೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಸಙ್ಖಾತೋ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತೇನಾ’’ತಿ ಚ ವಿಸೇಸನೇ ಕರಣವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ತತಿಯಾದೀಸು ದಸಮಾವಸಾನೇಸು ನಯುದ್ದೇಸೇಸು ಛಟ್ಠವಜ್ಜೇಸು. ತೇಸುಪಿ ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ದ್ವೀಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅನ್ತಿಮಪದಸದಿಸೇನ ತತಿಯಪದೇನ ಪುಚ್ಛನವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ. ತತ್ಥ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮೇಸು ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ, ಸತ್ತಮಾದೀಸು ಚ ಚತೂಸು ಸಹಯೋಗೇ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ದುತಿಯತತಿಯೇಸು ವಿಯ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇ ವಿಸೇಸನೇ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸಭಾವನ್ತರೇನ ಸಭಾವನ್ತರಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ ಕತಂ, ಏತೇಸು ಧಮ್ಮನ್ತರೇನ ಧಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸಾತಿ. ಏಕಾದಸಮಾದೀಸು ಪನ ಚತೂಸು ಆದಿಪದೇನೇವ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಇತರೇಹಿ ಪುಚ್ಛನವಿಸ್ಸಜ್ಜನನಯಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ. ವಿಸೇಸನೇ ಏವ ಚೇತ್ಥ ಕರಣವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಯಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಿತತಾದಿವಿಸೇಸೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾದಿಭಾವಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಸೇಸೇನ್ತೀತಿ.

ವಿಕಪ್ಪತೋತಿ ವಿವಿಧಕಪ್ಪನತೋ, ವಿಭಾಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸಮ್ಪಯೋಗವಸೇನ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಚ ಸಬ್ಬೇ ಚ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ, ತೇಸಂ ಸಾಧಾರಣವಸೇನಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಹಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಇತರೇ ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಸಾಧಾರಣಾ ಪಸಟಾ ಪಾಕಟಾ ಚಾತಿ ಆದಿತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಾದಿಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥಂ ಉದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಅಸಾಧಾರಣಾಪಿ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾವಾತಿ ತೇಸು ಮಹಾವಿಸಯೇನ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಾದಿಪರಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠೋ. ‘‘ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವುತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹವಣ್ಣನಾಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ವಚನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಯೇ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಾಧಾರಣತೋತಿ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣೇಸು ವತ್ತಬ್ಬೇಸು ಯೋ ಅಸಾಧಾರಣೇಸು ಮಹಾವಿಸಯೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಾಧಾರಣತೋ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಾತಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಚ ಅಸಾಧಾರಣೇಸು ಮಹಾವಿಸಯೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಅಭಾವಾತಿ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪನೇತ್ಥ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಪನ ಅಸಮಾಧಿಸಭಾವಾ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದೇನೇವ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಸದ್ದೇಹಿ ಚ ಸಮಾಧಿಸಭಾವಾ ವಿಸೇಸಸದ್ದವಚನೀಯಂ ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಪೇತಬ್ಬಂ ನಿವತ್ತೇತಬ್ಬಞ್ಚ ನತ್ಥೀತಿ ಅನಞ್ಞಬ್ಯಾಪಕನಿವತ್ತಕಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸದೀಪನತೋ ತಸ್ಸೇವ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಭೇದದೀಪಕೇಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನ ಸುಖಾದಿಸಭಾವಾ ವೇದನಾ ವಿಯ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣವಿಪರೀತೇಹಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸಸದ್ದೇಹೇವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ಸಾಮಞ್ಞಸದ್ದೋ ಸಮಾಧಿಸಭಾವೇ ವಿಸೇಸಸದ್ದನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಸಯಮೇವ ವಿಸೇಸಸದ್ದಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಸಮಾಧಿಸಭಾವಮೇವ ಪಕಾಸೇಯ್ಯ, ಇತರೋ ಚ ಸಮಾಧಿಸಭಾವಮೇವಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ನಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಚೇವ ಅಪ್ಪವಿಸಯಾ ಚಾತಿ ಇಧ ಉದ್ದೇಸಂ ನ ಅರಹತಿ. ಅಭಿನ್ನಾಪಿ ವಾ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ವಿಯ ಪಾಕಟತ್ತಾಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಯೇನ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ಚ ಸಾ ಜೀವಿತಞ್ಚ ನ ಅರಹತೀತಿ ನ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ.

ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಪಠಮನಯೋ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಪದವಣ್ಣನಾ

೧. ಖನ್ಧಪದವಣ್ಣನಾ

೬. ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಯೋಮಹನ್ತರೇ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ ಪನ ಸಭಾವತೋ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾದಿವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಚ್ಚಾನಿ, ಅಧಿಪತಿಯಾದಿಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಚ ವುತ್ತಾನೀತಿ ಸಚ್ಚಾದಿವಿಸೇಸೋ ವಿಯ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹವಿಸೇಸೋ ಚ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿಸ್ಸಿತೋ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ. ತೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ನಯಮುಖಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತೂಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಾ ಚ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಿಸ್ಸಯೇನ ಖನ್ಧಾದೀಹೇವ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾತಿ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನಾತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಸಭಾಗತಾ ಹೋತೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಭಾವಸಙ್ಖಾತೇನ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವಚನಸಙ್ಖಾತೇನ ವಾ ಗಣನೇನ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಣನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಞ್ಹಿ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿಆದಿ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಯೇನ ಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ, ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ ‘‘ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿ ವಚನಂ. ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧಗಣನೇಸು ಏಕೇನ ಖನ್ಧಗಣನೇನ ಗಣಿತೋತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖನ್ಧಾದಿವಚನೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೋ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪರಿ ‘‘ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದಿಂ ವಕ್ಖತೀತಿ.

ಅಸಙ್ಗಹನಯನಿದ್ದೇಸೇತಿ ಇದಂ ‘‘ಸಙ್ಗಹೋ ಅಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ನಯಸ್ಸ ಏಕದೇಸನಯಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ನಯನ್ತರತಾಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಮೂಲಕಾಯೇವ ಚೇತ್ಥ ದುಕತಿಕಚತುಕ್ಕಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಏತೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಮೂಲಕಾ ಪುರಿಮೇನ ಯೋಜಿಯಮಾನೇ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪಚ್ಛಿಮೇಹೇವ ಯೋಜೇತ್ವಾ ತಯೋ ದುಕಾ ದ್ವೇ ತಿಕಾ ಏಕೋ ಚತುಕ್ಕೋ, ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧಮೂಲಕಾ ದ್ವೇ ದುಕಾ ಏಕೋ ತಿಕೋ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಮೂಲಕೋ ಏಕೋ ದುಕೋತಿ ಏತೇ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇಸಂ ಪನ ಭೇದತೋ ಪಞ್ಚಕಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಸಂಖಿತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ವುತ್ತನಯೇನ ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತುನ್ತಿ ಪಾಳಿಂ ನ ಆರೋಪಿತನ್ತಿ.

ಆಯತನಪದಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೦. ಯಸ್ಮಾ ಚ ದುಕತಿಕೇಸೂತಿ ಯದಿಪಿ ಏಕಕೇಪಿ ಸದಿಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ಏಕಕೇ ಪನ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ದುಕಾದೀಸು ಅಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ದಿಟ್ಠಂ. ನ ಹೇತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸೋತಚಕ್ಖುಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ, ನಾಪಿ ದುಕೇಹಿ ತಿಕಸ್ಸ, ಇಧ ಪನ ದುಕ್ಖಸಮುದಯದುಕ್ಖಮಗ್ಗದುಕಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ತಿಕೇನ ಚ ಸದಿಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ ದುಕತಿಕೇಸ್ವೇವ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನತಂ ಸಮುದಯಾನನ್ತರಂ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸ್ಸ ವಚನೇ ಕಾರಣಂ ವದತಿ.

೬. ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಣ್ಣನಾ

೬೧. ‘‘ಪುಚ್ಛಂ ಅನಾರಭಿತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ, ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಬ್ಬೇಪಿ ಪಮಾದವಸೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಲಿಖಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸರೂಪೇಕಸೇಸಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಚನೇನ ಅವಿಜ್ಜಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವಿಪಾಕಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಸೇಸನಂ ನ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ಧಾತುಕಥಾಯಂ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪದೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ವಿಪಾಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾಸದಿಸೇನ ತೇಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ದಸ್ಸಿತಾ, ಇಧ ಚ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಏಕಾದಸಹಾಯತನೇಹಿ ಸಙ್ಗಹವಚನೇನ ಅಕಮ್ಮಜಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ.

೭೧. ಜಾಯಮಾನಪರಿಪಚ್ಚಮಾನಭಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಜಾಯಮಾನಾದಿಭಾವಮತ್ತತ್ತಾ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿನಿಬ್ಭುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಾನಿ ಪರಮತ್ಥಾನಂ ಸಭಾವಮತ್ತಭೂತಾನಿ, ತಾನಿ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಪಾಕಭೇದಭೂತಾನಿ ರುಪ್ಪನಭಾವೇನ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಸಭಾಗಾನಿ, ಅರೂಪಾನಂ ಪನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಆದಿಭೂತಾನಿ ರೂಪಕಲಾಪಜಾತಿಆದೀನಿ ವಿಯ ಸಹುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಚತುಕ್ಖನ್ಧಕಲಾಪನಿಬ್ಬತ್ತಿಆದಿಭಾವತೋ ಏಕೇಕಭೂತಾನಿ ವೇದಿಯನಸಞ್ಜಾನನವಿಜಾನನೇಹಿ ಏಕನ್ತಪರಮತ್ಥಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಅಗಯ್ಹಮಾನಾನಿ ಸಙ್ಖತಾಭಿಸಙ್ಖರಣೇನ ಅನೇಕನ್ತಪರಮತ್ಥಕಿಚ್ಚೇನ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಸಭಾಗಾನಿ, ತಥಾ ದುವಿಧಾನಿಪಿ ತಾನಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಹಿ ಏಕನ್ತಪರಮತ್ಥಕಿಚ್ಚೇಹಿ ಅಗಯ್ಹಮಾನಾನಿ ನಿಸ್ಸತ್ತಟ್ಠೇನ ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತುಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಭಾಗಾನಿ, ತೇನ ತೇಹಿ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ‘‘ಜಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಪಠಮನಯಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದುತಿಯನಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ

೧೭೧. ಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಯಂ ತಂ ಉದ್ದೇಸೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹಿತತಾವಿಸಿಟ್ಠಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ತದೇವ ತಾವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹಸಾಮಞ್ಞಾನಂ ನಿಚ್ಚಂ ವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಭೇದನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಚ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ಸವಿಸೇಸಾವ ಖನ್ಧಾದಿಗಣನಾ ಸುದ್ಧಾ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತವಚನಮತ್ತೇನ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸಸ್ಸ ನಿದ್ಧಾರಿತತ್ತಾ ತೀಸು ಸಙ್ಗಹೇಸು ಏಕೇನ ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಯೇ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕೇನೇವ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ತೇಸಂ ಪನ ಏವಂವಿಧಾನಂ ಅಸಮ್ಭವಾ ನಯಮಾತಿಕಾಯ ಚ ಅಬ್ಭನ್ತರಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾಪೇಕ್ಖತ್ತಾ ಉದ್ದೇಸೇಪಿ ಯಂ ಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅರಣನ್ತೇಸು ಸಙ್ಗಾಹಕಂ, ತಂ ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ನಿದ್ಧಾರಿತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತೇನ ತೇನ ಸಙ್ಗಾಹಕೇನ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಯತ್ಥ ಹಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಧಮ್ಮವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮನಯೇ ಛಟ್ಠನಯೇ ಚ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಭಾವೇನ, ಇತರೇಸು ಚ ಯಂ ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಿಯಾಮಕಭಾವೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಅರಣನ್ತಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ.

ತತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ…ಪೇ… ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಾತುಯಾ’’ತಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಕರಣನಿದ್ದೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ‘‘ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಆಯತನಸಙ್ಗಹೇನ ಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನಾ’’ತಿ ಕರಣತ್ಥೇ. ಏತ್ಥ ಚ ಯೇನ ಯೇನ ಸಙ್ಗಾಹಕೇನ ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹೇಸು ತೇನ ತೇನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಅಞ್ಞಂ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ತದೇವ ಸಙ್ಗಾಹಕಾಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ಉದ್ಧಟಂ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಪನ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬೋ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ, ನ ಚ ಸೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕೋ ವಾ ಹೋತಿ. ಯಞ್ಚ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ನ ತಸ್ಸೇವ ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಭಾವೇನ ಪನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವಚನೇನ ವಾ ಗಹಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಪಕಾಸಿತೋಯಮತ್ಥೋ.

ಯದಿ ಚ ಸೋ ಏವ ತೇನ ಸಙ್ಗಯ್ಹೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದನಿದ್ದೇಸೇ – ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಆಯತನಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ ಧಾತೂಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಞ್ಚ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಚ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ. ನ ಹಿ ಸೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಸಭಾಗೋ ವಿಸಭಾಗೋ ಚಾತಿ. ತೇನೇವ ನ ಏಕದೇಸಾ ವಿಯ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ, ಸಮುದಾಯೋ ಏಕದೇಸಾನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಚ. ಯಥಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ, ಸರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ. ಸಮುದಾಯನ್ತೋಗಧಾನಞ್ಹಿ ಏಕದೇಸಾನಂ ನ ವಿಭಾಗೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೇನ ತೇ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಸಮುದಾಯೋ ಚ ತೇಸಂ ಸಭಾಗೋ ವಿಸಭಾಗೋ ಚ ಸಿಯಾತಿ, ತಥಾ ನ ಸಮುದಾಯೋ ಏಕದೇಸಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಾನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಚ. ಯಥಾ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಸುಖುಮರೂಪಸಭಾಗಸ್ಸ ವೇದನಾದಿವಿಸಭಾಗಸ್ಸ ಚ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಸ್ಸ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ರೂಪಾರೂಪಜೀವಿತಸಭಾಗವಿಸಭಾಗಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಸ್ಸ ಚ ಜೀವಿತವಜ್ಜಸ್ಸ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನೇವ. ನ ಹಿ ಏಕದೇಸಸಭಾಗಂ ಸಮುದಾಯಸಭಾಗಂ, ನಾಪಿ ಏಕದೇಸವಿಸಭಾಗಂ ಸಮುದಾಯವಿಸಭಾಗನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಅತ್ತತೋ ಅತ್ತನಿ ಅನ್ತೋಗಧತೋ ಅತ್ತೇಕದೇಸಸಭಾಗತೋ ಚ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಮೇವ ಏತೇಸಂ ನತ್ಥಿ, ಯೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಸಿಯುನ್ತಿ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ ಏವ ಏವರೂಪಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯಂ ಪನ ‘‘ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಅಸಙ್ಖತಂ ಖನ್ಧತೋ ಠಪೇತ್ವಾ ಚತೂಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಧಾತು. ೨೫), ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಞ್ಚ ಸೋತಾಯತನಞ್ಚ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ (ಧಾತು. ೨೬) ಚ ವುತ್ತಂ, ನ ತೇನ ಏಕದೇಸಾನಂ ಸಮುದಾಯಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ, ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಚ ಏಕದೇಸಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಚತುಕ್ಖನ್ಧಗಣನಭೇದೇಹಿ ಪನ ಧಮ್ಮಾಯತನಸ್ಸ ಗಣೇತಬ್ಬಾಗಣೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿನ್ನತಂ, ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಏಕಕ್ಖನ್ಧಗಣನೇನ ಗಣೇತಬ್ಬತಾಯ ಏಕವಿಧತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಙ್ಗಾಹಕಾಸಙ್ಗಾಹಕನಿರಪೇಕ್ಖಾನಂ ಗಣೇತಬ್ಬಾಗಣೇತಬ್ಬಾನಂ ತಂತಂಗಣನೇಹಿ ಗಣನದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ಪಠಮನಯೋ ಕಮ್ಮಕರಣಮತ್ತಸಬ್ಭಾವಾ, ದುತಿಯಾದಯೋ ಪನ ಸಙ್ಗಾಹಕಾಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಅಗಣನಾದಿದಸ್ಸನಾನಿ ಕತ್ತುಕರಣಕಮ್ಮತ್ತಯಸಬ್ಭಾವಾ. ತಥಾ ಪಠಮನಯೇ ತಥಾ ತಥಾ ಗಣೇತಬ್ಬಾಗಣೇತಬ್ಬಭಾವಸಙ್ಖಾತೋ ತಂತಂಖನ್ಧಾದಿಭಾವಾಭಾವೋ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾ, ದುತಿಯಾದೀಸು ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಧಮ್ಮದಸ್ಸನೇ ಸಙ್ಗಾಹಕಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಂ ಸಮಾನಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋ ಸಭಾಗತಾ, ತದಭಾವೋ ಚ ವಿಸಭಾಗತಾ. ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ತಂತಂಖನ್ಧಾದಿಭಾವಾಭಾವೋ ಏವಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ.

ಸಮುದಯಸಚ್ಚಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಸದಿಸಾನಿ ಪನ ತೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಮೇವ ಅತ್ಥಿ, ನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ ನ ಉದ್ಧಟಾನಿ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸದಿಸಾನಿ ತೇಹಿ ವಿಸಭಾಗಸಮುದಾಯಭೂತೇಹಿ ಅನೇಕಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಇತರೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಞ್ಚ ನತ್ಥೀತಿ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ. ಏವಂ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ ಉಭಯಾಭಾವತೋ ಚ ಯಥಾವುತ್ತಸದಿಸಾನಿ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಭಾವತೋ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನೇವ ಉದ್ಧಟಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನವಜ್ಜಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ. ನ ಹಿ ಏಕದೇಸೋ ಸಮುದಾಯಸಙ್ಗಾಹಕೋತಿ ದಸ್ಸಿತಮೇತನ್ತಿ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಖನ್ಧಪದೇನಾತಿ ಖನ್ಧಪದಸಙ್ಗಹೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಸಙ್ಗಾಹಕೇನಾತಿ. ‘‘ಕೇನಚಿ ಸಙ್ಗಾಹಕೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ಪನ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತಂ ಪನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಸಙ್ಗಾಹಕೇಸು ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಹಿ…ಪೇ… ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಏತೇನ ನಯೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ, ಸೋ ಚ ಅಡ್ಢೇಕಾದಸಹಿ ಆಯತನಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿಪಿ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನಾಪಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞಮತ್ತನಿವಾರಣಂ ಏವಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಙ್ಗಾಹಕತೋ ಅಞ್ಞನಿವಾರಣಂ. ಸೋ ಚಾತಿಆದಿ ಚ ನ ನಿರಪೇಕ್ಖವಚನಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಙ್ಗಾಹಕಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ. ಕಥಂ? ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋವ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಯಥಾ ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧತೋ ಅಞ್ಞಂ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಅತ್ಥಿ, ಯಂ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ಸಿಯಾ, ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಪನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋವ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಯುತ್ತೋ. ಸಿಯಾ ಪನೇತಂ ‘‘ಸೋ ಏವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತೂ’’ತಿ, ತಂ ನಿವಾರೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಚ ಅಡ್ಢೇಕಾದಸಹಿ ಆಯತನಧಾತೂಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಾ ತದೇಕದೇಸಾನಂ ವಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಚ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಅಭಾವೋ ವುತ್ತೋತಿ ಯುಜ್ಜತಿ, ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ತದೇಕದೇಸಾನಂ ವಾ ಅಡ್ಢೇಕಾದಸಹಿ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ. ನ ಹಿ ಸಾ ಸಙ್ಗಹಿತತಾ ಅತ್ಥಿ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ. ತೇನ ಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ತದೇಕದೇಸೋ ವಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಸಿಯುಂ, ಅತ್ಥಿ ಚ ತೇಸಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾತಿ.

ಏವಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಅಭಾವತೋ ಏತಾನಿ, ಅಞ್ಞಾನಿ ಚಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಹಿ ವಿಯ ಏತೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಅಭಾವತೋ ಏತಾನಿ ಅಞ್ಞಾನಿ ಚ ಯಥಾ ವಾ ತಥಾ ವಾ ಏತಾನಿ ವಿಯ ಅಯುಜ್ಜಮಾನವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ತಾ ಏವರೂಪಾನಿ ಪದಾನಿ ಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ನ ಗಹಿತಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ತತ್ಥ ಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಹಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋವ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ, ತಂ ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವದಸ್ಸನೇನ ನಿವಾರಿತಂ. ಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಸತಿಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತೇ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಅಭಾವತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದೀಸು ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ ಸತಿ ತೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇ ತದಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವತೋ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಪನ ಸಙ್ಗಹಿತಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವೋ ಏವೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ. ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾಭಾವೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಂ ಯದಿಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನಿ ಅನ್ತೋಗಧಸ್ಸ ಅತ್ತೇಕದೇಸಸಭಾಗಸ್ಸ ಚ ನತ್ಥಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥೀತಿ ನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದೀಸು ವಿಯ ಉಭಯಾಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ. ಧಮ್ಮಾಯತನಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಞ್ಚ ಖನ್ಧಚತುಕ್ಕದುಕಾದಿಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇ ಸತಿ ನ ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾ ನತ್ಥೀತಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಅಭಾವೋ ಅನೇಕನ್ತಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಗ್ಗಹಿತಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣೇ, ಗಹಿತಾನಞ್ಚ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಅನಿದಸ್ಸನಂ ಪುನದೇವ ಸಪ್ಪಟಿಘನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ಸನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತೇನ ಸಪ್ಪಟಿಘಸದ್ದೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅನಿದಸ್ಸನಸಪ್ಪಟಿಘಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಪುನದೇವಾತಿ ಏತೇನ ತತ್ಥೇವ ಅವಿಸಿಟ್ಠಂ ಸನಿದಸ್ಸನಪದಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಸನಿದಸ್ಸನದುಕಪದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೇವೇಕಂ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ನ ಹಿ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ಆಯತನಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸಿತೋಯಂ ನಯೋತಿ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಸ್ಸೇವ ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸಾನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಾಹಕಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವಚನೇಸು ಅಸಙ್ಗಾಹಕಅಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವಚನೇಸು ಚ ತದವತ್ತಬ್ಬತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ ಏವ ಹಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ನ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ನ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋತಿ.

ದುತಿಯನಯಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ತತಿಯನಯೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ

೧೭೯. ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇಸು ವೇದನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ಸುಖುಮರೂಪೇನ ಸಹ ಆಯತನಧಾತುಸಭಾಗತ್ತೇ ಸತಿಪಿ ನ ಸುಖುಮರೂಪಮೇವ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಆಯತನಧಾತುಸಭಾಗತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತೇನ ತಾನಿ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೇವ, ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಿಪಿ ತೇನ ತಾನಿ ತೇಹಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ನ ಹೋನ್ತೇವ ತದೇಕದೇಸೇನ ಸುಖುಮರೂಪೇನ ಆಯತನಧಾತುಸಭಾಗತ್ತಾ, ಸಙ್ಗಹಿತಾಭಾವೋ ಏವ ಪನ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಹಿ ಪನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ನ ತೇ ತೇಹಿ ಕಥಞ್ಚಿ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಥಾ ತೇ ತೇಹಿ ನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದೀಹಿ ಚ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಮುದಾಯಭೂತೇಹಿ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ವಿಯ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ತೇಹಿ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋ ಏವ ಏವರೂಪಾನಂ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಸನಿಬ್ಬಾನಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಸಮುದಾಯಭೂತಾನಂ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾದೀನಂ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋವ. ನ ಹಿ ತಂ ಕಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ತೇ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಸಿಯುಂ, ನ ಚ ಅತ್ತನೋ ಏಕದೇಸೋ ಅತ್ತೇಕದೇಸಸಭಾಗೋ ಚ ಅತ್ತನಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ತನಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾ ಪನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ಕತನ್ತಿ.

ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾಯತನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ, ತಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಧಮ್ಮಾಯತನೇನ ಹಿ ನ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಕೇನಚಿ ಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಅತ್ಥಿ ವಿಸಭಾಗಕ್ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನಸಮುದಾಯತ್ತಾ, ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಸಙ್ಗಾಹಕಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಚ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸಿತೋಯಂ ನಯೋತಿ ಏತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾಯತನಗಣನೇನ ಗಣಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಾನಿ…ಪೇ… ಗಹಿತಾನೀತಿ ಏತೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಕದೇಸಂ ದೀಪೇನ್ತಾನಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಾದಿಪದಾನಿ, ಓಳಾರಿಕರೂಪಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ದೀಪೇನ್ತಾನಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದಾನಿ, ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಅದೀಪೇನ್ತಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿಪದಾನಿ, ಸಕಲಧಮ್ಮಾಯತನದೀಪಕಾನಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಾದಿಪದಾನಿ ಚ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾಯತನೇಕದೇಸಂ ಅಞ್ಞಾಯತನೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಂ ದೀಪೇನ್ತಾನಿ ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ತತಿಯನಯಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಚತುತ್ಥನಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ

೧೯೧. ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಯಸ್ಮಾ ಯಥಾ ದುತಿಯತತಿಯನಯಾ ತಿಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗಹಾನಂ ಸಙ್ಗಹಣಾಸಙ್ಗಹಣಪ್ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೇನ ‘‘ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ, ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಚ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ, ನೇವಂ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಚಮಾ. ಸಙ್ಗಹಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ಅಸಙ್ಗಹಣಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ಚ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಗಹಣಪ್ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸವಿರಹೇ ಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮಾಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮವಿಸೇಸೇ ನಿಸ್ಸಿತಾ ಏತೇ ದ್ವೇ ನಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಕೇನಚಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೇನ ಪುನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಧಮ್ಮವಿಸೇಸೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಸಙ್ಗಹಿತತಾಯ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಚ, ತಮೇವ ತಾವ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧ…ಪೇ… ಸಙ್ಗಹಿತಾ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಖನ್ಧ…ಪೇ… ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಏತ್ಥ ಚ ಯೇ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ನ ಸಙ್ಗಾಹಕಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾಯತನದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದೀನಿ ವಿಯ, ಯೇ ಚ ದ್ವೀಹಾಯತನಧಾತುಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ ವಿಯ, ಯೇ ಚ ಏಕೇನ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹೇನೇವ ಧಾತುಸಙ್ಗಹೇನೇವ ಚ ನ ಸಙ್ಗಾಹಕಾ ವೇದನಾದಿಕ್ಖನ್ಧನಿರೋಧಸಚ್ಚಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾದಯೋ ವಿಯ ಚ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವಸಬ್ಭಾವಾ ಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ನ ಉದ್ಧಟಾ, ತೀಹಿಪಿ ಪನ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಯೇ ಸಙ್ಗಾಹಕಾ, ತೇ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾಭಾವಾಭಾವತೋ ಇಧ ಉದ್ಧಟಾ. ತೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾಪಿ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ಅತ್ತನೋ ಸಙ್ಗಾಹಕಸ್ಸ ಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಯಸ್ಸ ಪುನ ಸಙ್ಗಹೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಚಾತಿ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸಕಲೇನ ಹಿ ಖನ್ಧಾದಿಪದೇನಾತಿ ಸಕಲವಾಚಕೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಅತ್ತನೋ ಸಙ್ಗಾಹಕಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪುನ ತೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ, ತಂ ತೇನ ಖನ್ಧಾದಿಪದೇನಾತಿ ಏವಂ ಅಯೋಜೇತ್ವಾ ತಂ ಅಞ್ಞಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ನ ಹಿ ಯೇನ ಯಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ, ನ ಚ ತಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸಾತಿ. ಯಥಾ ವೇದನಾ ಸದ್ದೋ ಚ ಖನ್ಧೋ ಆಯತನಞ್ಚ, ನ ಏವಂ ಸುಖುಮರೂಪಂ, ತಂ ಪನ ಖನ್ಧಾಯತನಾನಂ ಏಕದೇಸೋವ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸುಖುಮರೂಪೇಕದೇಸಂ ವಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಸುಖುಮರೂಪಂ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ತದೇವ ಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ, ತಮ್ಪಿ ತಥಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ನ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ಏತ್ಥ ಪುಚ್ಛಿತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಚ, ಅಥ ಖೋ ಸಙ್ಗಹೋವ, ತಸ್ಮಾ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನಾತಿ ಏಕೇನ ಖನ್ಧಗಣನೇನಾತಿ ಅಯಮೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ, ನ ಸಙ್ಗಾಹಕೇನಾತಿ. ನ ಹಿ ಏಕೋ ಖನ್ಧೋ ಅತ್ತನೋ ಏಕದೇಸಸ್ಸ ಸಙ್ಗಾಹಕೋತಿ.

ಚತುತ್ಥನಯಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಪಞ್ಚಮನಯೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ

೧೯೩. ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಧಮ್ಮದಸ್ಸನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಸುಖುಮರೂಪವಿಞ್ಞಾಣಸಹಿತಧಮ್ಮಸಮುದಾಯಾ ಯೇ ತೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಅಚೇತಸಿಕಾನುಪಾದಾಸದಿಸಾ ಸತಿಪಿ ಏಕೇನ ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇ ತೀಹಿಪಿ ಅಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಾಹಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಸದಿಸಾ ಕೇನಚಿ ಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಭಾವತೋ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಏವ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ತೇ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಭಾವೇನ ನ ಉದ್ಧಟಾ, ಇತರೇ ಪನ ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಉದ್ಧಟಾತಿ.

ಯಂ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತಾದಿಸೇನ ಹಿ ಪದೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಖನ್ಧಸಙ್ಗಹಮತ್ತಂ ನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘೇಸು ಪನ ಅಸಙ್ಗಾಹಕೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ, ನ ಚ ತದೇವ ತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಾಹಕನ್ತಿ. ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಂ ವಸೇನ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಕತೇಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಏವಂ ಕತೇಹಿ ದುತಿಯಪಞ್ಹಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಠಮಪಞ್ಹನಾಮರೂಪಪಞ್ಹಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚತುತ್ತಿಂಸ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಂ ಪದಂ, ತದೇವಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಿಸೇಸಕಪದಂ ವದತಿ, ನ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಧಮ್ಮೇ. ತೇ ಹಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಪದೇನ ಸರೂಪತೋತಿ. ತತ್ಥ ತದೇವಾತಿ ಏವ-ಸದ್ದೇನ ನ ತಂ ಕದಾಚಿ ಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಉದ್ಧಟಸ್ಸೇವ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಭಾವೇ ನಿಯತತಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಅನಿಯತತಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ತದೇವ ಯೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ‘‘ನಿಯಮತೋ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವಚನಸೇಸೋ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ತದೇವಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಮೇವ ಏವಂಪಕಾರಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಯೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಭಾವೇನ ಏವಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಭಾವನಿಯಮನತ್ಥೋ ಏವ-ಸದ್ದೋ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತತಾನಿವಾರಣತ್ಥೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞಸಹಿತಂ ಅಸಹಿತಞ್ಚ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಿ ಹಿ ಅಞ್ಞಸಹಿತಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಿ ಅಸಹಿತಾನೀತಿ.

ಅವಸೇಸಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಇದಂ ಅವಸೇಸಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇಹಿಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮೇಹಿ ತೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾವ ತೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಾ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಹುತ್ವಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅನುದ್ಧಟಾ ವೇದನಾದಯೋಪಿ ಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ಏವಾತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮೇ ನಯೇ ವೇದನಾದಯೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ವುತ್ತಾ, ದುತಿಯೇ ರೂಪಧಮ್ಮಾವಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ವೇದನಾದಯೋ ಹಿ ರೂಪವಿಞ್ಞಾಣೇಹೇವ ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಓಳಾರಿಕರೂಪೇಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಚ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ರೂಪೇಕದೇಸೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋತಿ.

೧೯೬. ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹೇ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ವೇದನಾದೀಹಿ ಚತೂಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿ ಏತೇನ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಂ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಚಕ್ಖಾಯತನೇನ ಪನ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ದಸ ಓಳಾರಿಕಾಯತನಾನಿ ನ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೇವಾತಿ. ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನ ತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜಂ ಸಬ್ಬಂ ತೇವ ಧಮ್ಮೇ ಉದಾನೇತಿ. ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ಹಿ ಏಕತೋ ಉದಾನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ. ತತ್ಥ ಪಠಮೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಏಕತೋ ಉದಾನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಅಞ್ಞೇ ವಿಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾ ನಯದಾನೇನ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾಯತನನ್ತಿ…ಪೇ… ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಭವಾತಿ ಅಸಞ್ಞೇಕವೋಕಾರಭವಾ. ದ್ವೇತಿ ಬಾಹಿರುಪಾದಾಧಮ್ಮೇ ಏವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯೇನ ಅಸಙ್ಗಾಹಕೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬಞ್ಚ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ಸೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಕೋ ತಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಞ್ಚ ನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ‘‘ವಿಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಪನ ಉದ್ದಾನಸ್ಸ ನಯದಾನಮತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ದ್ವೇವೀಸನಯೋ ಚಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ದ್ವೇವೀಸಪದಿಕೋ ಏಸ ನಯೋ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಞ್ಚಮನಯಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಅಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಛಟ್ಠನಯೋ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಪದವಣ್ಣನಾ

೨೨೮. ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಪದೇ ಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಯಞ್ಚ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಗಹಿತನ್ತಿ ಇದಂ ನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಿ ಪದಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಮ್ಪಯೋಗಪದಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗಪದಞ್ಚಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಹಿ ಯಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಾದಿಪದಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಪುಚ್ಛಾಯಪಿ ನ ಗಹಿತಂ. ಸಮ್ಪಯೋಗಪದಂ ಪನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕತಿಹಿ…ಪೇ… ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಗಹಿತಂ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಲಬ್ಭಮಾನಂ, ವಿಪ್ಪಯೋಗಪದಂ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಮೇವಾತಿ. ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ರೂಪೇನ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ವಾ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ರೂಪೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಸಭಾಗತಾಯ ಅಭಾವತೋ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ನಿವಾರೇನ್ತೇನ ಸಾ ಏವ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾ ಏತೇಸಂ ವಿಸಭಾಗತಾತಿ ತದಭಾವತೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋಪಿ ನಿವಾರಿತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಚತೂಸು ಹಿ ಖನ್ಧೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಭಾಗತಾ ಹೋತಿ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನೇಹಿ ತೇಸಂ ತೇಹಿ ಚ ರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ವಿಸಭಾಗತಾ ಚ, ನ ಚ ರೂಪೇಕದೇಸಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ವಾ ಸಾ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾ ಅತ್ಥಿ, ಯಾ ರೂಪೇಕದೇಸೇನ ರೂಪೇಕದೇಸನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಚ ರೂಪಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗತಾ ಸಿಯಾ. ತೇನೇವ ‘‘ಚತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ಸತ್ತಸು ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಸು ಏಕಾಯಪಿ ಅವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇತಿ ಯಥಾ ರೂಪಭವೋ ತೀಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ, ನೇವವಿಪಾಕನವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಚಹಿ, ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ ಏಕಾಯ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕೇ ಧಮ್ಮೇ ದೀಪೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಅದೀಪೇತ್ವಾ ಏಕಾಯಪಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಅಹೋನ್ತೇ ಸತ್ತಹಿಪಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಸತ್ತಪಿ ವಾ ತಾ ದೀಪೇನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇತಿ ಹಿ ಯೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇತಿ. ತೇನ ಯಾನಿ ತಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ದೀಪೇನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾಯತನಾದಿಪದಾನಿ, ಯಾನಿ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಭಾವೇಹಿ ನವತ್ತಬ್ಬಂ ದೀಪೇನ್ತಿ ಅಚೇತಸಿಕಾದಿಪದಾನಿ, ಯಾನಿ ಚ ಸಮ್ಪಯುತ್ತನವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ದೀಪೇನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಿಪದಾನಿ, ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಧಮ್ಮದೀಪಕಾನಂ ಅಗ್ಗಹಣಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತತದುಭಯಸಮುದಾಯಾನಂ ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಸು ಕೇನಚಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವಾ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಯದಿ ಏವಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಕುಸಲೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಾ ಹಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸೋಭಯಧಮ್ಮಾತಿ? ನ, ಯಥಾವುತ್ತಸಮುದಾಯಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀಹೇವ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವವಚನತೋ. ಖನ್ಧಾದಯೋ ಹಿ ತದೇಕದೇಸಾ ತದೇಕದೇಸಞ್ಞಸಮುದಾಯಾ ಚ, ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸಾನಞ್ಚ ವಿಭಾಗಾಭಾವತೋ ನ ಸಭಾಗವಿಸಭಾಗತಾ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವೋ ಹೋತಿ. ಕುಸಲಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾ, ತೇ ಚ ಕುಸಲೇಹಿ, ನ ತೇಸಂ ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸಭಾವೋ ತದೇಕದೇಸಞ್ಞಸಮುದಾಯಭಾವೋ ವಾ, ತಸ್ಮಾ ಖನ್ಧಾದೀನಿ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾಮತ್ತೇನ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಧಮ್ಮದಸ್ಸನೇ ಕುಸಲೇಹಿ ಇತರೇಸಂ, ಇತರೇಹಿ ಚ ಕುಸಲಾನಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ನ ನ ಹೋತಿ ವಿಸಭಾಗತಾಸಬ್ಭಾವತೋತಿ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ವುತ್ತಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬೇಸು ಏವರೂಪೇಸು.

ಉದ್ದಾನೇ ಪನ ಅಟ್ಠಾರಸ ತತೋ ಪರೇತಿ ಇದಂ ‘‘ಸೋಳಸಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತೇವೀಸನ್ತಿ ಇದಞ್ಚ ‘‘ಏಕವೀಸ’’ನ್ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಕಾಲಸನ್ತಾನಭೇದರಹಿತಾರಹಿತಬಹುಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂನಂ ಏಕದೇಸಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಏಕದೇಸಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಇದ್ಧಿಪಾದಾದಯೋ ಅನಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಚ ಸಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪಯೋಗೀವಿಪ್ಪಯೋಗೀಭಾವೇನ ಸಮಾನಕಾಲಸನ್ತಾನೇಹಿ ಚ ಏಕದೇಸನ್ತರೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾ ಏವ ಗಹಿತಾತಿ ತೇಹಿ ತೇ ಕೇಹಿಚಿ ಏಕದೇಸನ್ತರೇಹಿ ವಿಭತ್ತೇಹಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗಞ್ಚ ಲಭನ್ತಿ. ಅತ್ಥಿ ಹಿ ತೇಸಂ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿತಾ ಸಭಾಗತಾ ವಿಸಭಾಗತಾ ಚಾತಿ. ತೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ‘‘ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ, ‘‘ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ. ಭಿನ್ನಕಾಲಸಮುದಾಯಾ ಏವ ಪನ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಾ ವತ್ತಮಾನಾ ಚ ಏಕೇಕಧಮ್ಮಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಸಮಾನಕಾಲಸ್ಸ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ನ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ವಿಭಾಗಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತಾದಯೋ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಮನಾಯತನಸ್ಸ ಚ. ತೇನ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಕೇಹಿಚಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಏವಮಾದಿ ನ ವುತ್ತಂ, ಖನ್ಧಾಯತನವಿಭಾಗವಿರಹಿತಮ್ಪಿ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಧಾತುವಿಭಾಗೇನ ವಿಭತ್ತಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು…ಪೇ… ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಸೋಳಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮೇವಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಾಗೇನ ವಿಭತ್ತಾನಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ‘‘ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದೀಸು ಯಥಾಯೋಗಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನಾವಿಭತ್ತಸ್ಸ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾತಿ.

೨೩೫. ಯಥಾ ತಂಸಮ್ಪಯೋಗೀಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ತಂವಿಪ್ಪಯೋಗೀಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಅವಿಭಾಗೇಹಿ ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗವಚನಸ್ಸ ಅಯುತ್ತತ್ತಾ. ವಿಭಾಗೇ ಹಿ ಸತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಸುಖದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುತೋ ಅಞ್ಞವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತನ್ತಿ ಯುತ್ತಂ ವತ್ತುಂ ವಿಭಾಗೇನೇವ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ, ವಿಭಾಗರಹಿತೇಹಿ ಪನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ನ ಯುತ್ತಂ, ತೇಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸಮುದಯಸ್ಸ ವಿಸಭಾಗಭಾವಾಭಾವತೋ. ಯಞ್ಹಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಆಮಟ್ಠಕಾಲಭೇದಂ ನ ಹೋತಿ ಸಙ್ಖತಂ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಮ್ಪಯೋಗೀವಿಪ್ಪಯೋಗೀಭಾವೇನ ಉದ್ಧರೀಯತಿ, ತಞ್ಚ ವಿಭಾಗರಹಿತೇಹಿ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಙ್ಖತೇಹಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭಾವಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅನಾಮಟ್ಠಕಾಲಭೇದೇ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಏವ ನಿಸ್ಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ, ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಪನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತಾದೀಪಕೇ ಭೇದೇ ಗಹಿತೇ ತೇನೇವ ವಿಸಭಾಗತಾಪಿ ಗಹಿತಾ ಏವಾತಿ ಹೋತಿ. ಭೇದೇ ಪನ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ತೇನ ತೇನ ಗಹಣೇನ ವಿಸಭಾಗತಾಯ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಸತಿ ಸಭಾಗತ್ತೇ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾಯ ಏವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾಗಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಭಾವಸಙ್ಖಾತಾ ಸಭಾಗತಾಪಿ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸಾ ಚ ಗಹಿತತ್ತಾ ಸಮ್ಪಯೋಗೋವ ಲಬ್ಭತಿ, ನ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತತ್ತೇನಾತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾದೀಸುಪೀತಿ.

೨೬೨. ‘‘ದುತಿಯಜ್ಝಾನವಿಚಾರಞ್ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಸೇಸಾ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಂ ಯೇ ಪಧಾನಾ ವಿತಕ್ಕೋ ವಿಯ ಕೋಟ್ಠಾಸನ್ತರಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಅಲೀನಾ, ತೇ ಏವ ಇಧ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ಅನನ್ತರನಯೇ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಸಮಾನಗತಿಕಾ ನ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇಹೀತಿ ತೇ ನ ಗಹಿತಾ. ದಸಮೋಸಾನನಯೇಸು ಚ ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಞ್ಚ ಸೋಳಸಹಿ ಧಾತೂಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಅಟ್ಠಾರಸಸಙ್ಗಹಿತೋ ಚ ವುತ್ತೋ. ವಿತಕ್ಕಸಹಿತೇಸುಪಿ ಪನ ತೇಸು ಗಹಿತೇಸು ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ವಿಚಾರೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ‘‘ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಕೇಹಿಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಸೋ ಹಿ ಸಮುದಾಯೋ ವಿಚಾರಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇನ ಕೇನಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ನ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ತದೇಕದೇಸಸ್ಸ ವಿತಕ್ಕಸ್ಸ ವಿಚಾರತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ನಾನಾಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಇದ್ಧಿಪಾದಸ್ಸ ಏಕದೇಸಾನಂ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ನ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಪನ ತೇಸು ಏಕೋಪಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸೇನ ಚ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ವಿಚಾರೇನ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಭಾವತೋ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ನ ಹಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಹಿ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕೇಸು ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸೇನ ಮೋಹೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ಕೇಚಿ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ನ ಸಮುದಾಯೋ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥಿ, ಯೇನ ಸೋ ಸಮುದಾಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಭಾವನಾಯಪಹಾತಬ್ಬಹೇತುಕಸಹೇತುಕಾದಯೋಪಿ. ನ ಪನೇವಂ ಯೇನ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಸಮುದಾಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ, ತಂ ನತ್ಥಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇಸು ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಚಾರೇನ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ನ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಏಕಧಮ್ಮೇಪಿ ಕೇಹಿಚೀತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಸಙ್ಖಾಯ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಛಟ್ಠನಯಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಸತ್ತಮನಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ

೩೦೬. ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಭಾವತೋ ನ ಗಹಿತಾ. ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದೀನಿ ಸತಿಪಿ ತೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಲೋಭಸಹಗತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ತತೋ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಕೇನಚಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಅತ್ಥಿ. ನನು ಚ ತೇ ಏವ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಅಡ್ಢದುತಿಯಾನಿ ಆಯತನಾನಿ ಅಡ್ಢದುತಿಯಾ ಧಾತುಯೋ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ? ನ, ತದಞ್ಞಧಮ್ಮಾನಂ ಖನ್ಧಾದಿಭಾವತೋ. ನ ಹಿ ತೇ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ, ಅಥ ಖೋ ತೇ ಚ ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ಚ, ತಥಾ ಅಡ್ಢದುತಿಯಾಯತನಧಾತುಯೋಪಿ. ನ ಚ ತದಞ್ಞಸಮುದಾಯೇಹಿ ಅಞ್ಞೇ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಮುದಾಯೇಕದೇಸಾನಂ ಏಕದೇಸಞ್ಞಸಮುದಾಯಾನಞ್ಚ ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ. ಏಸ ನಯೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು. ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೇಸುಪಿ ನಿರವಸೇಸೇಸು ಅಧಿಪ್ಪೇತೇಸು ತೇಸಂ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಅಗ್ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ನ ದಿಸ್ಸತಿ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಏವರೂಪಾನೀತಿ ಯಥಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಯೇಸು ಅಞ್ಞೇಸುಪಿ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಾನಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಯೋಗೇನ ‘‘ಏವರೂಪಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ, ನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಭಾವೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಾನಿ ಪನ ಪದಾನಿ ಧಮ್ಮಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ದೀಪೇನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಪದಾನಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಮನಾಯತನಾದಿಪದಾನಿ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯವೇದನಾಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದಾನಿಪಿ ಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ಸಮ್ಮಿಸ್ಸವಿಞ್ಞಾಣದೀಪಕಾನಿ ಇಧ ಗಹಿತಾನೀತಿ. ಏತೇನ ಚ ಲಕ್ಖಣೇನ ಏವರೂಪಾನೇವ ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಏವರೂಪಾನಿ ಗಹಿತಾನೇವಾತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಾದಿಇದ್ಧಿಪಾದಾದಿಪದಾನಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ‘‘ಅಥ ಫಸ್ಸಸತ್ತಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಸಹ ಯುತ್ತಪದೇಹಿ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಪುರಾಣಪಾಠೋ, ಅಯಂ ಪನ ಊನೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಥ ಫಸ್ಸಸತ್ತಕಂ, ತಿಕೇ ತಯೋ ಸತ್ತ ಮಹನ್ತರೇ ಚಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ಕತೋ.

೩೦೯. ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಪದೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಉದ್ಧಟಪದೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಪಾಳಿಉದ್ದಾನಗಾಥಾಯಂ ದ್ವೇ ಚ ಮನೇನ ಯುತ್ತಾ, ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಣಾತಿ ಮನೋಧಾತುಯಾ ಏಕನ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದ್ವೇ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾತಿ ಸವಿತಕ್ಕಪದಂ ಸವಿಚಾರಪದಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸತ್ತಮನಯಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಅಟ್ಠಮನಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ

೩೧೭. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಂ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ಕತಿಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ…ಪೇ… ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಕೇನಚಿ ಖನ್ಧಾದಿನಾ ಸಮ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಂ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ತಸ್ಸ ಪುನ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಟ್ಠಮನಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ನವಮನಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ

೩೧೯. ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾಯಂ ಯಂಖನ್ಧಾದಿವಸೇನಾತಿ ಸಮಾಸಪದಂ ಇದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಯಸ್ಸ ಖನ್ಧಾದಿನೋ ವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಚ ತಸ್ಸೇವ ಖನ್ಧಾದಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಂ ಇಧ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅರಣನ್ತೇಸು ಯೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ, ಪುನ ತಸ್ಸೇವ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿನೋ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ. ತಞ್ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಿತನ್ತಿ. ರೂಪೇನ ವಾತಿ ಏತೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಅಪ್ಪಚ್ಚಯಅಸಙ್ಖತೇಹಿಪಿ ಅಯೋಗೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತಥಾ ರೂಪಮಿಸ್ಸಕೇಹಿ ವಾತಿ ಏತೇನ ಅನುಪಾದಿನ್ನಅನುಪಾದಾನಿಯಾದೀಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಮಿಸ್ಸಕೇಹಿಪಿ. ವಕ್ಖತಿ ಹಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ಸುಖುಮರೂಪಗತಿಕಮೇವಾ’’ತಿ. ಸಬ್ಬಾರೂಪಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಾಹಕೇಹೀತಿ ವತ್ತಮಾನಾನಮೇವ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವತ್ತಮಾನೇಸು ಏಕಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಂ ಅನಪನೇತ್ವಾ ಅವಿಕಲಚತುಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಅರೂಪಭವಾದೀಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ – ಯೇ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ನ ಲಭನ್ತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ, ತೇ ಸಬ್ಬೇ ನ ಗಹಿತಾ, ಇತರೇ ಚ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಸಬ್ಬೇ ಗಹಿತಾತಿ.

ನವಮನಯಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದಸಮನಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ

೩೫೩. ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ಅಗ್ಗಹಿತೇಸು ಧಮ್ಮಾಯತನಾದಿಧಮ್ಮಾ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಗತಧಮ್ಮಭಾವತೋ ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ನ ಗಹಿತಾ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಚತುಮಹಾಭವಅಬ್ಯಾಕತಾದಿಧಮ್ಮಾ ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವತೋತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ.

ದಸಮನಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೧. ಏಕಾದಸಮನಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ

೪೦೯. ಏಕಾದಸಮನಯವಣ್ಣನಾಯಂ ‘‘ತೇ ಚ ಸೇಸೇಹಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನ ಮನಾಯತನೇನ ಸತ್ತಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂಹೀ’’ತಿ ಏತೇಸಂ ಪದಾನಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ನಾಮಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಹ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಕೇಹಿಚೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ಪನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂಸು ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ‘‘ತೇ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಮುದಯಸಚ್ಚೇನ ಖನ್ಧಾದಿಸಙ್ಗಹೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಧಮ್ಮೇ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಏವ ವಿಸೇಸಿತಾನಂ ಅತ್ತವಜ್ಜೇಹಿ ಸೇಸೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ತಣ್ಹಾಯ ಧಮ್ಮಾಯತನಧಮ್ಮಧಾತೂಸು ಚ ತಣ್ಹಾಯ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಾರಹೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸೇಸೇಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತತ್ತಾ ಕೇಹಿಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ನಾಮಾ’’ತಿ.

ಏಕಾದಸಮನಯಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೨. ದ್ವಾದಸಮನಯೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ

೪೧೭. ದ್ವಾದಸಮನಯೇ ಚ ನವಮನಯೇ ವಿಯ ಸಮ್ಪಯೋಗಾರಹಾವ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಯೇವ ಉದ್ಧಟಾ’’ತಿ.

ದ್ವಾದಸಮನಯಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೩. ತೇರಸಮನಯೋ ಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ

೪೪೮. ತೇರಸಮನಯವಣ್ಣನಾಯಂ ಯೇಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ಹೋತಿ, ತೇ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿಉದ್ದಾನಗಾಥಾಯ ದಸ್ಸಿತಾ ಬಾವೀಸ ಧಮ್ಮಾ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸದಿಸಪಞ್ಹಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಯೇಹಿ ಪನ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಿ ಅರೂಪಭವೇನ ವಿಯ ಓಳಾರಿಕಾಯತನಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ತೇ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಸಬ್ಬೇ ಇಧ ಉದ್ಧಟಾ ‘‘ಅರೂಪಭವೇನ ಸದಿಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಸೇಸಾತಿ ಸೇಸಾ ಪಞ್ಚಮನಯೇ ಆಗತಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಸತಿಪಿ ಅಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇ ಇಧ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ನ ರುಹನ್ತೀತಿ ನ ಉದ್ಧಟಾ. ಯೇ ಪನ ಅಸಙ್ಗಾಹಕಾ ಏವ ನ ಹೋನ್ತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಿಧಮ್ಮಾ, ತೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಯಥಾ ಪನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ನ ರುಹನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತೇಸಞ್ಚ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸಮ್ಪಯೋಗೇಹಿ ವೋಮಿಸ್ಸತಾಯ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯದಿ ಪನ ತೇ ಕದಾಚಿ ಅಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಿಯುಂ, ನ ತೇಸಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥೀತಿ ‘‘ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಚ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಉಭಯಾಭಾವತೋ ಹಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಇಧ ನ ರುಹನ್ತೀತಿ. ಏವಂ ಪನೇತ್ಥ ಸಿಯಾ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಹಿ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಾ ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಧಮ್ಮಾ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಞ್ಚ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಚ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಅನಾರಮ್ಮಣಸಹಿತಾನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಸಬ್ಬವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ತದುಭಯಧಮ್ಮಾನಞ್ಚ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಾದಿಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀಹಿ ತೀಹಿಪಿ ಸಙ್ಗಹೇಹಿ ಅಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಸಮ್ಪಯೋಗವಿಪ್ಪಯೋಗಾಭಾವೋ ಅರುಹಣೇ ಕಾರಣಂ. ಜಾತಿವಿಪ್ಪಯೋಗಭೂಮಿಕಾಲಸನ್ತಾನವಿಪ್ಪಯೋಗತೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ. ತತ್ಥ ಜಾತಿವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ‘‘ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ, ಭೂಮಿವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಾ, ರೂಪಾವಚರಾ’’ತಿಆದಿ, ಕಾಲವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ‘‘ಅತೀತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅನಾಗತಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ, ಸನ್ತಾನವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವಂ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಚತುಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತೇರಸಮನಯಅಸಙ್ಗಹಿತೇನಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೪. ಚುದ್ದಸಮನಯೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ

೪೫೬. ಚುದ್ದಸಮನಯೇ ಧಮ್ಮಾಯತನಾದೀನಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಗತಧಮ್ಮಭಾವತೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸ ಅರುಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಜಾತಿಆದಿತ್ತಯಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಭಾವಮತ್ತತ್ತಾ ನ ಕಥಞ್ಚಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ವಿಪ್ಪಯೋಗೋ ಚ ರುಹತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಬಹಿದ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನತ್ತಾ, ಅನಿದಸ್ಸನಅಪ್ಪಟಿಘಾದೀನಂ ಅನಾರಮ್ಮಣಮಿಸ್ಸಕಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದತ್ತಾ. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಾದಿಧಮ್ಮಾವ ಇಧ ತೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನಂ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಸಬ್ಭಾವಾ ಗಹಿತಾತಿ.

ಪಾಳಿಉದ್ದಾನಗಾಥಾಯಂ ಸಮುಚ್ಛೇದೇ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ನಯೇ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮೋಘಪುಚ್ಛಕೇನ ಚಾತಿ ಅಲಬ್ಭಮಾನಾ ಚ ತೇ ಮೋಘಪುಚ್ಛಕೇನ ಹೇತುನಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ತೇಸಂ ಪುಚ್ಛಾಯ ಮೋಘತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಮೋಘಪುಚ್ಛಕೋ ಅಟ್ಠಮೋ ನಯೋ, ತೇನ ಚ ಸಹ ಓಸಾನನಯೇ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಯೋಗಸ್ಸಪಿ ಅಭಾವಾ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚುದ್ದಸಮನಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಧಾತುಕಥಾಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ.

ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ

೧. ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೧. ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ತಿಕದುಕವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಭಙ್ಗೇ ಖನ್ಧಾದಿವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಥಾಸಙ್ಗಹಿತವಿಭತ್ತಾನಂ ಧಾತುಕಥಾಯ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದಿಪ್ಪಭೇದಂ ವತ್ವಾ ಯಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ಸಭಾವತೋ ಉಪಾದಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಆರದ್ಧಾ. ತತ್ಥ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಅಸಭಾವಸಮೂಹವಸೇನ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ, ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋ, ದೇವೋ, ಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಬಾಹಿರರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಸಸಭಾವಸಮೂಹಸಸಭಾವಭೇದವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಕಾ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಾಯ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾದೀಸು ವಿಭತ್ತಾ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ. ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪನ ಅಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತಾಯ ಚ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿಪ್ಪಭೇದಾಯ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ ಪಧಾನಾಯ ‘‘ವಿಹಾರೋ ಮಞ್ಚೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ಚ ಸಬ್ಬಾ ಅಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ನಾಮ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ. ತಾ ಏವ ಹಿ ವೋಮಿಸ್ಸಾ ಇತರಾ ಚತಸ್ಸೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ದಸ್ಸನೇನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಖನ್ಧಾದಿಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಪನ ಛಸು ಅಞ್ಞತ್ಥ ಅದಸ್ಸಿತಪ್ಪಭೇದಂ ಇಧೇವ ಚ ದಸ್ಸಿತಪ್ಪಭೇದಂ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಇಮಸ್ಸ ಪಕರಣಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ನಾಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಇಧ ಪಞ್ಞಪೇತುಕಾಮೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥುಭಾವೇನ ದಸ್ಸೇತುಕಾಮೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಕರೋತಿ, ವತ್ಥೂಹಿ ಪನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ದಸ್ಸೇತೀತಿ.

ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾತಿ ಇದಂ ಖನ್ಧಾತಿ ರೂಪಂ ಪಥವೀತಿಆದಿಕಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಪ್ಪಭೇದಪಞ್ಞಾಪನಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಞ್ಞಾಪನಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಪನ ದಸ್ಸನಾ ಠಪನಾತಿ ಏತೇ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಾ, ತೇಸಂ ಪಕಾಸನಾ ನಿಕ್ಖಿಪನಾತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಇದಮೇವಂನಾಮಕಂ ಇದಮೇವಂನಾಮಕನ್ತಿ ತಂತಂಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಕರಣಂ ಬೋಧನಮೇವ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ, ನ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಾನಂ ಮಞ್ಚಾದೀನಂ ವಿಯ ಠಾನಸಮ್ಬನ್ಧಕರಣಂ. ಯೋ ಪನಾಯಂ ‘‘ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ಹಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಚ ಠಪೇತಿ ಚಾ’’ತಿ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಸೋ ಭಾವಭೂತಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯ ವಾ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ದಿಟ್ಠತಾಯ ಠಪಿತತಾಯ ಚ ತಂನಿಮಿತ್ತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಕತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿಆದಿನಾ ವಚನೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪಾಳಿಮುತ್ತಕೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸೇವಾತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಯ. ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸತೋತಿ, ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಸಮ್ಭೂತಸ್ಸಾತಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸತೋತಿ ವಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಮೇವತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಭೂತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ತೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಕುಸಲಾದೀನಿ ಅಕುಸಲಾದಿಸಭಾವತೋ, ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಚ ವೇದನಾದಿಸಭಾವತೋ ವಿನಿವತ್ತಸಭಾವಾನಿ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಉಪಲದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ತೇ ಅಪನೇತ್ವಾ ತೇಹಿ ವಿನಿವತ್ತಸ್ಸ ಇತ್ಥಿಆದಿಸಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅಸಮ್ಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಪನೇತಸ್ಸ ‘‘ತೇನಾಕಾರೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿದುಕೇ ವುತ್ತಮೇವ. ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಪಿ ಸಭಾವೇ ಲೋಕನಿರುತ್ತಿಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಅನಭಿನಿವೇಸೇನ ಚಿತ್ತೇನ ‘‘ಇತ್ಥೀ, ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ಗಹಣಸಬ್ಭಾವಾ ‘‘ಲೋಕನಿರುತ್ತಿಮತ್ತಸಿದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಾಭಿನಿವೇಸೇನ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ಪಞ್ಚಮಸಚ್ಚಾದಿಕಂ ನ ಸಭಾವತೋ, ನಾಪಿ ಸಙ್ಕೇತೇನ ಸಿದ್ಧನ್ತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನಪಿ ಅನುಪಲಬ್ಭನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಾಸು ಇಮಸ್ಮಿಂ…ಪೇ… ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಸರೂಪತೋ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಆಗತತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾನಯಸ್ಸ ಅವಿರೋಧೇನ ಆಚರಿಯವಾದಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಚೇಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಸ ಸಭಾವತೋ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಮತ್ತಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬಮ್ಪಿ ಹಿ ಸಸಭಾವಂ ತಜ್ಜಪರಮತ್ಥನಾಮಲಾಭತೋ ನ ಪರತೋ ಲಭಿತಬ್ಬಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿನಾಮಂ ಲಭತಿ, ನಿಸಭಾವಂ ಪನ ಸಭಾವಾಭಾವತೋ ನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನ ನಾಮಂ ಲಭತೀತಿ. ಸತ್ತೋತಿಆದಿಕೇನ ನಾಮೇನ ಪಞ್ಞಪಿತಬ್ಬಮತ್ತಟ್ಠೇನ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ನಾಮಂ ಲಭತಿ, ನಿಸಭಾವಾ ಚ ಸತ್ತಾದಯೋ. ನ ಹಿ ಸಸಭಾವಸ್ಸ ರೂಪಾದೀಹಿ ಏಕತ್ತೇನ ಅಞ್ಞತ್ತೇನ ವಾ ಅನುಪಲಬ್ಭಸಭಾವತಾ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಕಿರೀಟಂ ಮಕುಟಂ, ತಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಕಿರೀಟೀ. ಏತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಆಚರಿಯವಾದೇ ಅನೂನೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಮೋರೋಧೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ದುತಿಯಂ ತತಿಯನ್ತಿ ಏವಂಪಕಾರಾ ಹಿ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಛಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಭಜತೀತಿ ಯುತ್ತಂ ವತ್ತುಂ, ಇತರಾ ಚ ಯಥಾಯೋಗಂ ತಂ ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿನ್ತಿ. ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ ದ್ವೇ ತೀಣೀತಿಆದಿ ಪನ ಸಙ್ಖಾ ನಾಮ ಕಾಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ತಾಸಂ ಉಪಾದಾಸನ್ತತಿಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಂ, ಇತರಾಸಞ್ಚ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಯಥಾನಿದಸ್ಸಿತಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಂ ಮಞ್ಞಮಾನೋ ಆಹ ‘‘ಸೇಸಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಕ್ಖಞ್ಚೇವ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಕ್ಖಞ್ಚ ಭಜನ್ತೀ’’ತಿ. ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ ದ್ವೇ ತೀಣೀತಿಆದೀನಂ ಉಪನಿಧಾಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಕಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಮೇವ ಮಞ್ಞತಿ. ಯಞ್ಹಿ ಪಠಮಾದಿಕಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯಸ್ಸ ಚೇಕಾದಿಕಸ್ಸ ಉಪನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಪೀಯತಿ, ತಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ. ತಥಾ ಸನ್ತತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಚ. ನ ಹಿ ಅಸೀತಿ ಆಸೀತಿಕೋ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನೋತಿ.

ಏಕಚ್ಚಾ ಭೂಮಿಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಕಾಮಾವಚರಾದೀ ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಾಮೋತಿ ಪನ ಓಕಾಸೇ ಗಹಿತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏಸಾ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ, ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಗಹಿತೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇನವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಯಥಾ ಪನ ವಚನಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಚನಸಮುಟ್ಠಾಪಕಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಭಾಣಕೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ, ಏವಂ ಕಿಸೋ ಥೂಲೋತಿ ರೂಪಾಯತನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಣ್ಠಾನೇನ ಪುಗ್ಗಲಾದೀನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಭವಿತುಂ ಅರಹತಿ. ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ರೂಪಾಯತನೇ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ರೂಪಂ ಫಸ್ಸೋತಿಆದಿಕಾ ಪನ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ರುಪ್ಪನಾದಿಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ, ಪಚ್ಚತ್ತಧಮ್ಮನಾಮವಸೇನ ಪಚ್ಚತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ವಾ ಅವರೋಧೇತಬ್ಬಾ. ವಿಜ್ಜಮಾನಾವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀಸು ಚ ವುತ್ತಾಸು ತಾಸಂ ವೋಮಿಸ್ಸತಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಇತರಾಪಿ ವುತ್ತಾಯೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಆಚರಿಯವಾದೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೨. ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಯಾವತಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏವಂ ಪಾಳಿಯೋಜನಂ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಖೇಪಪ್ಪಭೇದವಸೇನ ಅಯಂ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ, ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಹಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ದಸ್ಸಿತೋ, ‘‘ಯಾವತಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಪಭೇದತೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿಕೇನಾತಿ. ತತ್ಥ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಪಭೇದನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ. ತೇನ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ತತ್ರಾಪಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಾವಚರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ – ‘‘ಯಾವತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯತ್ತಕಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ತತ್ತಕಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಯತ್ತಕೋ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ತಪ್ಪಭೇದಾನಞ್ಚ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಪಭೇದೋ, ತತ್ತಕೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದೋತಿ ಪಕರಣನ್ತರೇ ವುತ್ತೇನ ವತ್ಥುಭೇದೇನ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಯಾವತಾ ಆಯತನಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ.

೭. ಏಕದೇಸೇನೇವಾತಿ ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧. ಝಾನಙ್ಗಾನೇವ ವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ವಿಮೋಕ್ಖಸಹಜಾತೇನ ನಾಮಕಾಯೇನಾ’’ತಿ. ಯೇನ ಹಿ ಸದ್ಧಿನ್ತಿಆದಿನಾ ಪಠಮಂ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವತ್ಥಂ ವಿವರತಿ. ಫಸ್ಸೇನಪಿ ಫುಟ್ಠಾಯೇವ ನಾಮಾತಿ ಏತೇನ ‘‘ಅಪಿಚೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ದುತಿಯಂ ಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ ಫುಸನತ್ಥಂ, ಇತರೇಹಿ ಇತರೇ ಕಾರಣತ್ಥೇ. ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಫುಸನಕಾರಣಭಾವಾ ಹಿ ಫುಸನಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ. ಪುನಪಿ ಪಠಮತ್ಥಮೇವ ದುಬ್ಬಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ತತ್ರಾಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಠಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಸೇಸಾ ಅತಿರೇಕಪಣ್ಣಾಸಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ವೇದನಾಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ವೇದನಾಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಸುಖಸ್ಸ ಫುಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ತೇಸಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ ತೇನೇವ ತಸ್ಸ ಫುಸನಾ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ವೇದಯಿತಾಧಿಪತಿಯಟ್ಠೇಹಿ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನಭಾವಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಅಥ ವಾ ಠಪೇತ್ವಾ ತಾನಿ ಅಙ್ಗಾನೀತಿ ಅಙ್ಗಾನಂ ಬಹುತ್ತಾ ಬಹುವಚನಂ. ತೇಸು ಪನ ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ ‘‘ವಿತಕ್ಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ತತ್ಥ ‘‘ಸುಖಂ ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಯೋಜನಾಯ ಸೇಸಾ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರಾಸು ಚತ್ತಾರೋತಿ. ಸಬ್ಬಯೋಜನಾಸು ಚ ತಯೋ ಅನ್ತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨. ಯೋ ಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕಚ್ಚೇಹಿ ಆಸವೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಅಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೂಪನಿಸ್ಸಯಲಾಭೇನ ಚ ಸಾತಿಸಯೇನ ಸಮಯವಿಮೋಕ್ಖೇನ, ಸೋ ಏವ ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ತೇನ ವಿಮುತ್ತೋ ಝಾನಲಾಭೀ ಸೇಕ್ಖೋ ರೂಪಾರೂಪಭವತೋ ಅಪುನರಾವಟ್ಟಕೋ ಕಾಮರಾಗಾದೀಹಿ ತಥಾವಿಮುತ್ತೋವ ಹೋತೀತಿ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಲದ್ಧುಂ ಅರಹತಿ. ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪನ ಝಾನಲಾಭೀ ಪುನರಾವಟ್ಟಕಧಮ್ಮೋ ಪುನ ಕಾಮರಾಗಾದಿಸಮುದಾಚಾರಭಾವತೋ ವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ನಾರಹತಿ, ತೇನ ಸೋ ‘‘ಸಮಯವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತೋ. ಅರಹತೋ ಪನ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಆಸವಾ ನತ್ಥಿ, ಯತೋ ವಿಮುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಮತ್ತಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ನ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಸ್ಸ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಸ್ಸ ವಾ ಕಾರಣಂ. ತದಕಾರಣಭಾವಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಹೇವ ಖೋ…ಪೇ… ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸೇವ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಹಿ ಅರಹಾ ಅಸಮಯವಿಮುತ್ತೋತಿ. ಬಾಹಿರಾನನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರತೋ ಬಹಿಭೂತಾನಂ, ಲೋಕಿಯಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩. ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧನಿಬ್ಬಾನಮತ್ತವಾಚಕೋ ಅರೂಪಸದ್ದೋ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ರೂಪತೋ ಅಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಮಞ್ಜೂಸನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಂ. ಅಭಿಞ್ಞಾದೀನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾದಕಭಾವೇನ ಸಮಾಧಿ ಮಞ್ಜೂಸಾಸದಿಸೋ ಹೋತಿ. ಅದ್ಧಾನಂ ಫರಿತುನ್ತಿ ದೀಘಕಾಲಂ ಬ್ಯಾಪೇತುಂ, ಪವತ್ತೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸಮ್ಮಜ್ಜಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಆದರಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ ವತ್ತಭೇದೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ವತ್ತಭೇದಮತ್ತೇನ ನಟ್ಠಾ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಾದೀಹಿ ನಟ್ಠಾ ವಿಯ ನ ಕಿಞ್ಚೇನ ಪಚ್ಚಾಹರಿತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ ಮನ್ದಪಾರಿಪನ್ಥಕತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ವತ್ತಸಮಿತಕರಣಮತ್ತೇನೇವ ಪಚ್ಚಾಹರಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಅಪ್ಪೇನ್ತೋವ ನಿಸೀದೀ’’ತಿ ಆಹ.

೪. ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪೇನ ಪಮಾದೇನ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿ ನ ಕುಪ್ಪತೀತಿ ಪರಿಹೀನೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಸಙ್ಗೇ ಪಟಿಸಂಹಟಮತ್ತೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತುಂ ಸಮತ್ಥತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಕಿಸ್ಸ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕೋ ಅನ್ತರಾಯಾಯಾತಿ? ಯಾ ಹಿಸ್ಸ ಸಾ, ಆನನ್ದ, ಅಕುಪ್ಪಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ನಾಹಂ ತಸ್ಸಾ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯ ವದಾಮಿ. ಯೇ ಚ ಖ್ವಸ್ಸ, ಆನನ್ದ, ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಆತಾಪಿನೋ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ವಿಹರತೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾ ಅಧಿಗತಾ, ತೇಸಾಹಮಸ್ಸ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕಂ ಅನ್ತರಾಯಾಯ ವದಾಮೀ’’ತಿ ಸುತ್ತೇ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೭೯) ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮಯಂ ಆಪಜ್ಜನೇನ ಪರಿಹರಿತಬ್ಬಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖವಿಹಾರಾನಂ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಬ್ಯಾಸಙ್ಗಕಾಲೇ ಅನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಸಿಲೋಕೋ ಅನ್ತರಾಯೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಸ್ಸ ತೇನ ಅವಿರೋಧೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೫. ಧಮ್ಮಾನಂ…ಪೇ… ಪೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಇಧ ಹಿ ತಾಹಿ ಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಪರಿಹಾಯೇಯ್ಯಾತಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಮ್ಪಿ ಅಪರಿಹಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಚ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಮಾದಮಾಗಮ್ಮ ತಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಕುಪ್ಪೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕುಪ್ಪನಂ ಅಕುಪ್ಪನಞ್ಚ ವುತ್ತಂ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಹಾನಧಮ್ಮಾನಮೇವ ವಿನಾಸೋತಿ ವಚನನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಚನತ್ಥನಾನತ್ತಮತ್ತೇನ ವಾ ಪರಿಯಾಯನ್ತರತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

೭-೮. ಚೇತನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಚೇತನಾ ತದಾಯೂಹನಾ ಚ. ಅನುರಕ್ಖಣಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಪಞ್ಞಾಸಹಿತಾ ಸತಿ. ತಾಹಿ ಚೇತಿಯಮಾನಅನುರಕ್ಖಿಯಮಾನಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಭಬ್ಬಾ ಚೇತನಾಭಬ್ಬಾ ಅನುರಕ್ಖಣಾಭಬ್ಬಾ.

೧೦. ಪುಥುಜ್ಜನಗೋತ್ತನ್ತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಸಿಕ್ಖಂ, ಪುಥುಜ್ಜನಗತಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾ ಹಿ ಸಂಯೋಜನತ್ತಯಾನುಪಚ್ಛೇದೇನ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನಸಿಕ್ಖಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ.

೧೧. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಚ ವಟ್ಟಭಯತೋ ಪಞ್ಞುಬ್ಬೇಗೇನ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನ್ತೋ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಉಪರತೋತಿ ಭಯೂಪರತೋ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತ ಸೇಕ್ಖಾ ಭಯೂಪರತಾ’’ತಿ.

೧೨. ಭವಙ್ಗಪಞ್ಞಾವಿರಹಿತಾ ‘‘ವಿಪಾಕಾವರಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಹಿತಾತಿ ತಿಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಕೇಚಿ ‘‘ದುಪ್ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗಫಲೂಪನಿಸ್ಸಯಾ’’ತಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಹಿ ವಿನಾ ನ ತದುಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ.

೧೪. ಯತ್ಥ ನಿಯತಾನಿಯತವೋಮಿಸ್ಸಾ ಪವತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥೇವ ನಿಯತಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಉತ್ತರಕುರೂಸು ತದಭಾವಾ ನಿಯತೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಾ ಪನ ಉತ್ತರಕುರುಕಾನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ.

೧೬. ತೇರಸಸು ಸೀಸೇಸು ಪಲಿಬೋಧಸೀಸಾದೀನಿ ಪವತ್ತಸೀಸಞ್ಚ ಪರಿಯಾದಿಯಿತಬ್ಬಾನಿ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸೀಸಾದೀನಿ ಪರಿಯಾದಕಾನಿ, ಪರಿಯಾದಕಫಲಂ ಗೋಚರಸೀಸಂ. ತಞ್ಹಿ ವಿಸಯಜ್ಝತ್ತಫಲವಿಮೋಕ್ಖೋತಿ. ಪರಿಯಾದಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಙ್ಖಾರಸೀಸಂ ಸಙ್ಖಾರವಿವೇಕಭೂತೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಪರಿಯಾದಿಯಿತಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯಾದಕಫಲಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಹ ವಿಯ ಸಂಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನೇನ ಸಮಸೀಸಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೮೭) ತೇರಸ ಸೀಸಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಇಧ ಪನ ‘‘ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಆಸವಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ತೇಸು ಕಿಲೇಸಪವತ್ತಸೀಸಾನಮೇವ ವಸೇನ ಯೋಜನಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿಲೇಸಸೀಸ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪವತ್ತಸೀಸಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೋ ವುಟ್ಠಹನ್ತೋ ಮಗ್ಗೋ ಚುತಿತೋ ಉದ್ಧಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣವಸೇನ ಯದಿಪಿ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಯಾವ ಪನ ಚುತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ‘‘ಪವತ್ತಸೀಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನೇನ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ವಿಯ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಾರಾ ಚ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಸ್ಸೇವ ವಾರಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತಿ. ‘‘ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೭೮; ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೨, ೧೪) ವಚನತೋ ಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪರಿಸಮಾಪನೇನ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ಸಮಾಪಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಂ ಪನ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ಯದಿ ಚುತಿಚಿತ್ತೇನ ಹೋತಿ, ತೇನೇವ ಜೀವಿತಪರಿಸಮಾಪನಞ್ಚ ಹೋತೀತಿ ಇಮಾಯ ವಾರಚುತಿಸಮತಾಯ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಾನಂ ಅಪುಬ್ಬಾಚರಿಮತಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಾರಸಮತಾಯಾ’’ತಿ. ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಚಿತ್ತಮೇವ ಭವಙ್ಗೋತರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೧೭. ಮಹಾಪಯೋಗೋತಿ ಮಹಾಕಿರಿಯೋ ವಿಪತ್ತಿಕರಣಮಹಾಮೇಘುಟ್ಠಾನಾಕಾರವಿನಾಸೋ. ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ವಿನಾಸೋ ನಪ್ಪವತ್ತೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೮. ಅರಣೀಯತ್ತಾತಿ ಪಯಿರುಪಾಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ.

೨೦. ಯಾಯ ಕತಕಿಚ್ಚತಾ ಹೋತಿ, ತಾಯ ಅಗ್ಗವಿಜ್ಜಾಯ ಅಧಿಗತಾಯ ತೇವಿಜ್ಜತಾಭಾವೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತಾ, ಸಾ ಚ ಆಗಮನವಸೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಸಾತಿಸಯಾ ತೇವಿಜ್ಜತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆಗಮನೀಯಮೇವ ಧುರ’’ನ್ತಿ.

೨೨. ತತ್ಥ ಚಾತಿ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಧಾರಭಾವೇ ವಾ. ತತ್ಥೇವ ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ.

೨೩. ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಚ ಅನನುಸ್ಸುತೇಸು ಸಚ್ಚೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೪. ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೪೮; ೩.೩೧೨; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೦೯; ಧ. ಸ. ೨೪೮) ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಅನ್ತೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ವತ್ವಾ ‘‘ಯತೋ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಯದಿಪಿ ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತವಸೇನ ಸಬ್ಬಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ ‘‘ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಹಜಾತನಾಮಕಾಯೇನ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತೇ ಹಿ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯೇ ತೇ ಸನ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ರೂಪೇ ಆರುಪ್ಪಾ, ತೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮೨) ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ ವುತ್ತಾ, ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠೋ ಚ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋಪಪತ್ತಿತೋತಿ. ಕಾಯಸಕ್ಖಿಮ್ಹಿಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ಆಸವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ದಸ್ಸನಕಾರಣಾ ಪನ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ದಿಸ್ವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾತಿ ವುತ್ತಾ. ದಸ್ಸನಾಯತ್ತಪರಿಕ್ಖಯತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ದಸ್ಸನಂ ಪುರಿಮಕಿರಿಯಾ ಹೋತೀತಿ. ನಾಮನಿಸ್ಸಿತಕೋ ಏಸೋತಿ ಏಸೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ರೂಪತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ನಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತೋ ಪುನ ತತೋ ಮುಚ್ಚನತೋ ‘‘ನಾಮನಿಸ್ಸಿತಕೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಕಂ ಸುತ್ತಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯದ್ವಯತೋ ಸುವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಆಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತ್ತೇ ಹಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಲಾಭಿನೋ ಉಪಸೀವಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಭಗವತಾ ನಾಮಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ ಮುನಿ ಅಕ್ಖಾತೋತಿ.

ಪಠಮತ್ಥೇರವಾದೇ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ, ದುತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇ ಉಭತೋ ಭಾಗತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ, ತತಿಯತ್ಥೇರವಾದೇ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ತತ್ಥ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದನೇಹಿ ವಾ ಕಾಯದ್ವಯತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅರೂಪಾವಚರಂ ಪನ ನಾಮಕಾಯತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ನೀವರಣಸಙ್ಖಾತನಾಮಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಞ್ಹಿ ನೀವರಣದೂರೀಭಾವೇನ ನಾಮಕಾಯತೋ ರೂಪತಣ್ಹಾವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಏಕದೇಸೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಾದಕಭೂತಂ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತನಾಮಲಾಭಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೨೫. ಏತೇಸು ಹಿ ಏಕೋಪಿ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀ ನ ಹೋತೀತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಭೂತಂ ರೂಪಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತಂ ಏಕಮ್ಪಿ ವಿಮೋಕ್ಖಂ ಅನಧಿಗತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅರೂಪಾವಚರೇಸು ಹಿ ಏಕಮ್ಪಿ ಅಧಿಗತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಭಾವಕಾರಣಪಟಿಲಾಭತೋ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖೇಕದೇಸೇನ ತೇನ ತಂನಾಮದಾನೇ ಸಮತ್ಥೇನ ‘‘ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

೨೬. ಫುಟ್ಠನ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ತೋ ಫುಟ್ಠನ್ತೋ, ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಾನಂ ಅನನ್ತರೋ ಕಾಲೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತ್ಥ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಫುಟ್ಠಾನನ್ತರಕಾಲಮೇವ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋಪಾಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೫) ವಿಯ ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ವಾ ಏತಂ. ಯೋ ಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ ನಾಮಕಾಯೇಕದೇಸತೋ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತೋ, ತೇನ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಆಲೋಚಿತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕತೋ. ನಿರೋಧಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಆಸವೇಸು ಖೇಪಿತೇಸು ತೇನ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ನಿರೋಧಂ ಯಥಾಆಲೋಚಿತಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತು ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ.

೨೭. ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪತ್ತೋತಿ ಏತೇನ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ. ‘‘ದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಪತ್ತೋ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಪಠಮಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ.

೨೮. ಇಮಂ ಪನ ನಯಂ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞಾನಾನತ್ತಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಯೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಸೋ ವಿಸೇಸೋ ಪತ್ತೋ, ಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ಇಮಂ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಗಮಟ್ಠಕಥಾಸೂತಿ ಚ ವಚನೇನ ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಮೇವ ಥಿರಂ ಕರೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸದ್ದಹನ್ತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸದ್ಧಾಮತ್ತೇನ ವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವಾ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

೨೯. ಪಞ್ಞಂ ವಾಹೇತೀತಿ ಪಞ್ಞಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಾ ಇಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಹತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಭಿಮುಖಂ ಗಮೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೧. ಏವಂ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪೀತಿ ಅಯಂ ಅಪಿ-ಸದ್ದೋ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತೋ, ನನು ಅರಿಯೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ಹೋತೀತಿ ತದಾ ಏವ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ನಾಮಾತಿ ಆಪನ್ನನ್ತಿ? ನಾಪನ್ನಂ. ಮಗ್ಗೇನ ಹಿ ಅತ್ತನಾ ಸದಿಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ವಾ ಸತ್ತಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ವಾ ಫಲಸ್ಸ ಸೋತೋತಿ ನಾಮಂ ದಿನ್ನನ್ತಿ ತೇನಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವತೋ, ಸೋತೇನ ವಾ ಮಗ್ಗೇನ ಪವತ್ತೇತುಂ ಅಪರಿಹೀನೇನ ಫಲಟ್ಠೋಪಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಏವ ನಾಮ, ನ ಚ ತೇನ ಪಠಮಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ವಿಯ ಸೋತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಯಮಾನೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಪನ್ನಸೋತತ್ತಾ ಪಠಮಫಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಯೇ ಕೇಚಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಯಿ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸನ್ನಾ, ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಸೋತಾಪನ್ನಾ. ತೇಸಂ ಸೋತಾಪನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ನಿಟ್ಠಾ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇಧ ವಿಹಾಯ ನಿಟ್ಠಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೪). ತತ್ಥ ದುತಿಯಫಲಟ್ಠಾದೀನಂ ವಿಸುಂ ನಾಮಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಠಮಫಲಟ್ಠೋ ಏವ ಇತರೇಹಿ ವಿಸೇಸಿಯಮಾನೋ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನೋ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಸೋ ಏವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗೇನ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಏತೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದೀನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಬೋಧಿ ಪರಂ ಅಯನಂ ನಿಸ್ಸಯೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಹಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋತಿ. ದುತಿಯೇನತ್ಥೇನ ಸಮ್ಬೋಧಿ ಪರಂ ಅಯನಂ ಗತಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ.

೩೨. ಕೇವಲೇನ ಕುಲಸದ್ದೇನ ಮಹಾಕುಲಮೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹಾಭೋಗಕುಲೇಸುಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

೩೩. ಖನ್ಧಬೀಜಂ ನಾಮ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಇಹಟ್ಠಕನಿಜ್ಝಾನಿಕವಸೇನೇವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಕಥಿತಾತಿ ಸಜ್ಝಾನಕೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಸಮುಚ್ಛೇದೇ ಅಕತೇಪಿ ಅನಾಗಾಮಿಸಭಾಗೋ ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಇಧ ಗಣನೂಪಗೋ ನ ಹೋತಿ, ಹೇಟ್ಠಾ ಉಪರಿ ಚ ಸಂಸರಣಕೋ ಕಾಮಭವಗತೋ ಹೀನಜ್ಝಾನಕೋ ಇಧ ಗಣನೂಪಗೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೩೪. ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ತನುಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೬. ಉಪಪನ್ನಂ ವಾ ಸಮನನ್ತರಾತಿ ಉಪಪನ್ನಂ ವಾ ಏತೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಸಮನನ್ತರಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಞ್ಜನೇತಿ. ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ವೇಮಜ್ಝಂ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಸಞ್ಜನೇತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಪಬ್ಬತಂ ನದೀ’’ತಿ ವಿಯ ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ವಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಪರಸದ್ದಯೋಗೇ ಪರತೋ ಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಸದ್ದೋ ವಚನಸೇಸಭೂತೋ ಪಯುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩೭. ಉಪಹಚ್ಚಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಉಪಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ತೇನ ವೇಮಜ್ಝಾತಿಕ್ಕಮೋ ಕಾಲಕಿರಿಯೋಪಗಮನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವೇಮಜ್ಝ’’ನ್ತಿಆದಿ.

೪೦. ಉದ್ಧಂವಾಹಿಭಾವೇನಾತಿ ಉದ್ಧಂ ವಹತೀತಿ ಉದ್ಧಂವಾಹೀ, ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ವಟ್ಟಸೋತಂ ವಾ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ, ತೇನ ಉದ್ಧಂವಾಹಿಭಾವೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅವಿಹೇಸು ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಯದಿಪಿ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ ನ ಹೋತಿ, ಯತ್ಥ ವಾ ತತ್ಥ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತು, ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ ಪನ ತಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿತಾ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿತಾ ಚ ಅತ್ಥೀತಿ ತತ್ಥ ದಸ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಅತಪ್ಪಾದೀಸುಪಿ. ಅನುಪಹಚ್ಚತಲಾತಿ ಅಪ್ಪತ್ತತಲಾ. ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀನಂ ಲಹುಸಾಲಹುಸಗತಿಕಾ ಏವ ಪರಿತ್ತವಿಪುಲತಿಣಕಟ್ಠಝಾಪಕಪಪ್ಪಟಿಕಾಸದಿಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ನಿಬ್ಬಾಯನಕಾದೀಹಿ ಅಧಿಮತ್ತತಾ ವಿಯ ಸಮುದ್ದಂ ಪತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾಯನಕತೋ ಅನಧಿಮತ್ತತಾ ವಿಯ ಚ ಅನ್ತರಾ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀಹಿ ಉದ್ಧಂಸೋತತೋ ಚ ಅಧಿಮತ್ತಾನಧಿಮತ್ತತಾ. ತೇ ಏವ ಹಿ ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋತಿ. ತತೋ ಮಹನ್ತತರೇತಿ ವಚನಂ ತಿಣಕಟ್ಠಝಾಪನಸಮತ್ಥಪಪ್ಪಟಿಕಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ನ ಅಧಿಮತ್ತ ನಾಧಿಮತ್ತದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ.

ನೋ ಚಸ್ಸ ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಂ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಂ ನೋ ಚ ಅಸ್ಸ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಕಂ ಇದಂ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ವತ್ತಮಾನಂ ನೋ ಚ ಮೇ ಸಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಅತೀತಭವಸಂಸಿದ್ಧಿತೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯತೋ ಇಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತೋ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಯಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯದಸ್ಸನಪಟಿಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯದಿ ಏತರಹಿ ಹೇತುಪಞ್ಚಕಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಅನಾಗತೇ ಫಲಪಞ್ಚಕಂ ನ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಪಚ್ಚಯನಿರೋಧಟ್ಠೇನ ವಯದಸ್ಸನಪಟಿಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ, ಏತರಹಿ ಅನಾಗತೇ ಚ ಅತ್ತತ್ತನಿಯನಿವಾರಣವಸೇನ ಸುಞ್ಞತಾಪಟಿಪತ್ತಿ ವಾ ಚತೂಹಿಪಿ ವುತ್ತಾ. ಯದತ್ಥೀತಿ ಯಂ ಅತ್ಥಿ. ಭೂತನ್ತಿ ಸಸಭಾವಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ವಾ ಯಥಾದಿಟ್ಠಉದಯಬ್ಬಯಂ ಯಥಾದಿಟ್ಠಸುಞ್ಞತಂ ವಾ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಇತ್ಥಿಪುರಿಸಸತ್ತಾದಿಭಾವರಹಿತಂ ನಾಮರೂಪಮತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವಟ್ಟಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ವಿವಟ್ಟಮಾನಸೋ ತಂ ಭೂತಂ ಪಜಹಾಮೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣೇನ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತಿ, ಸಮ್ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಅವಿಸಿಟ್ಠೇ ವಿಸಿಟ್ಠೇ ಚ ಭವೇ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋ ಪನ ಭವೋ ಭವೋ, ಅನಾಗತೋ ಜಾತಿಯಾ ಗಹಣೇನ ಗಹಿತೋ ಸಮ್ಭವೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಭವೋತಿ ಭೂತಮೇವ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಮ್ಭವೋ ತದಾಹಾರೋ, ತಸ್ಮಿಂ ದ್ವಯೇ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಸೇಕ್ಖಪಟಿಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಭೂತೇ ಹಿ ಸಸಮ್ಭವೇ ಚ ವಿರಾಗೋ ಸೇಕ್ಖಪಟಿಪತ್ತಿ. ಯಥಾಹ ‘‘ಭೂತಮಿದನ್ತಿ, ಭನ್ತೇ, ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ, ಭೂತಮಿದನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಭೂತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ತದಾಹಾರಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ…ಪೇ… ದಿಸ್ವಾ ತದಾಹಾರಸಮ್ಭವಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ…ಪೇ… ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ತದಾಹಾರನಿರೋಧಾಯ ಯಂ ಭೂತಂ, ತಂ ನಿರೋಧಧಮ್ಮನ್ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ…ಪೇ… ದಿಸ್ವಾ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಸೇಕ್ಖೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೧). ಅಥುತ್ತರೀತಿ ಅಥ ಏವಂ ಅರಜ್ಜಮಾನೋ ಉತ್ತರಿ ಸನ್ತಂ ಪದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಮಾ ಪಸ್ಸತಿ, ತಞ್ಚ ಖ್ವಸ್ಸ ಪದಂ ನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕತಂ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ತಸ್ಸ ತೇನ ಅಸಚ್ಛಿಕತತ್ತಾ.

ಏಕಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ದುಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೬೩. ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಥಞ್ಚಿ ಅವಿಮುತ್ತೋ ಕಾಮಭವೋ ಅಜ್ಝತ್ತಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಬನ್ಧನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನಂ, ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಅಜ್ಝತ್ತಸಂಯೋಜನೋ.

೮೩. ಕಾರಣೇನ ವಿನಾ ಪವತ್ತಹಿತಚಿತ್ತೋ ಅಕಾರಣವಚ್ಛಲೋ. ಅನಾಗತಮ್ಪಿ ಪಯೋಜನಂ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಪುರಿಮಗ್ಗಹಿತಂ ತಂ ಕತಂ ಉಪಾದಾಯ ಕತಞ್ಞೂ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನ ಪುಬ್ಬಕಾರೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕರಿಸ್ಸತಿ ಮೇ’’ತಿಆದಿ. ತಮೋಜೋತಿಪರಾಯಣೋ ಪುಞ್ಞಫಲಂ ಅನುಪಜೀವನ್ತೋ ಏವ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೋತೀತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಕಾರೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಇಣಂ ದೇಮೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಂ ಕರೋತೀತಿ ಏವಂಸಞ್ಞಂ ಅಕರೋನ್ತೋಪಿ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.