೮. ಚಿತ್ತಯಮಕಂ

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧-೬೨. ಚಿತ್ತಯಮಕವಣ್ಣನಾಯಂ ಆದಿತೋವ ತಯೋ ಸುದ್ಧಿಕಮಹಾವಾರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ ಸರಾಗಾದಿಕುಸಲಾದೀಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಾ ಸುದ್ಧಿಕಾ ಚ, ತೇಸು ಆದಿತೋ ಸುದ್ಧಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಿಸ್ಸಕೇಸು ಚ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸರಾಗಾದಿಮಿಸ್ಸಕಚಿತ್ತೇ ತಯೋ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ, ತೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪನ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ‘‘ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿರನ್ತರಂ ವುತ್ತೇತಿ. ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲಾನಞ್ಚ ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ಏಕೇಕಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕಾಲಸಮ್ಭೇದವಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಏವಂ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ವಾರಾನಂ ತಂತಂನಾಮತಾ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೬೩. ತಥಾರೂಪಸ್ಸೇವ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಇದಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅರಹತೋ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಮ್ಪೀತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂಪಕಾರಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

೬೫-೮೨. ಉಪ್ಪಾದವಾರಸ್ಸ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ, ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ, ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅತೀತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನಾಮಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಾತಿ ಏತಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪಾದಂ ಪತ್ತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ಅನತೀತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾತಿ ದ್ವಯಮೇತಂ ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ನ ಹಿ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಅತೀತವೋಹಾರೋ ಅತ್ಥಿ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಯಂ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಪನ ಭಿಜ್ಜಮಾನಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸಪಿ ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ಯಥಾಗಹಿತವಿಸೇಸೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ. ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನವಾರೋ ನಿರುದ್ಧನಿರುಜ್ಝಮಾನವಾರೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾದೀಸು ತೀಸುಪಿ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಚ. ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಅವಿಸೇಸೇನ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ತಾದಿಸಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಧಮ್ಮವಾರೇ ಚಿತ್ತಮೇವ, ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಾರೇ ಪುಗ್ಗಲಂ ಚಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೮೩. ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರೇ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಏತೇನ ನ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಗಹಿತೋ, ಏವಂ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲನ್ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ನ ಕೋಚಿ ನ ಗಹಿತೋ. ನ ಹಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅತೀತಂ ನತ್ಥಿ, ತೇ ಚ ಪನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತಾ ನ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಠಮೋ ಪಞ್ಹೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ದುತಿಯತತಿಯಾ. ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಇತರೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚಿತ್ತಮೇವ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ? ಚಿತ್ತವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವವತ್ಥಾನತೋ. ಖಣಸ್ಸ ಹಿ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತತಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲತಾವಚನೇನ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತೋ ವುತ್ತೋ ಅತೀತಸ್ಸ ಚ, ತತ್ಥ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಖಣವೀತಿಕ್ಕಮಾವೀತಿಕ್ಕಮದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಚಿತ್ತಮೇವ ವಿಭತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ನಯಿಧ ಧಮ್ಮಮತ್ತವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಪುಗ್ಗಲವಿಸಿಟ್ಠಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯದಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಧಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ, ಅಥಾಪಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಧಾನಾ, ಉಭಯಥಾಪಿ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಪನ ಅವತ್ವಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣವೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲತಾ ನ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣವೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲತಾ ವಿಯ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ.

೧೧೪-೧೧೬. ಮಿಸ್ಸಕವಾರೇಸು ಯಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ನೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಠಪನಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿ ತಥೇವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯತ್ಥೇಸು ಸರಾಗಾದಿಮಿಸ್ಸಕಚಿತ್ತವಸೇನೇವ ಪುಚ್ಛಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಇತರೇಸಂ ಸರಾಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸುದ್ಧಿಕವಾರಸದಿಸಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಸಂಖಿತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚಿತ್ತಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.