೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧೦-೨೬. ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಂ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖನ್ತಿ ತೀಸುಪಿ ದುಕ್ಖಸದ್ದೋ ಪವತ್ತತಿ, ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾವ. ೧೪; ವಿಭ. ೧೯೦) ಜಾತಿಆದೀಸು ಚ, ಸೋ ಪನ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖೋ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ. ಸುದ್ಧಞ್ಚೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಪದಂ ಅಞ್ಞನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಣ್ಣತ್ತಿಸೋಧನಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ದುಕ್ಖಸಭಾವತ್ತಾ ಏವ ಯಂ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಂ, ತಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖೇ ಏಸ ದುಕ್ಖಸದ್ದೋ, ತಞ್ಚ ಏಕನ್ತೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಮೇವಾತಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸುದ್ಧಸಚ್ಚವಾರೇ ಸಚ್ಚವಿಭಙ್ಗೇ ವುತ್ತೇಸು ಸಮುದಯೇಸು ಕೋಚಿ ಫಲಧಮ್ಮೇಸು ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ಫಲಧಮ್ಮೇಸು ಕೋಚಿ ನಿರೋಧೋತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅತ್ಥಿ, ಮಗ್ಗಸದ್ದೋ ಚ ಫಲಫಲಙ್ಗೇಸು ಮಗ್ಗಫಲತ್ತಾ ಪವತ್ತತಿ, ನ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಸಬ್ಭಾವಾ. ಪರಿನಿಟ್ಠಿತನಿಯ್ಯಾನಕಿಚ್ಚಾನಿ ಹಿ ತಾನಿ. ನಿಯ್ಯಾನವಾಚಕೋ ಚೇತ್ಥ ಮಗ್ಗಸದ್ದೋ, ನ ನಿಯ್ಯಾನಫಲವಾಚಕೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಮುದಯೋ ಸಚ್ಚಂ, ನಿರೋಧೋ ಸಚ್ಚಂ, ಮಗ್ಗೋ ಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏತೇಸುಪಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕತಂ.

ಅಥ ವಾ ಪದಸೋಧನೇನ ಪದೇಸು ಸೋಧಿತೇಸು ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಭೂತಾ ಏವ ದುಕ್ಖಾದಿಸದ್ದಾ ಇಧ ಗಹಿತಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಪನ ಏಕನ್ತೇನ ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಭಾವಂ, ಸಚ್ಚಾನಞ್ಚ ತಬ್ಬಿಸೇಸನಯೋಗವಿಸೇಸಂ ದೀಪೇತುಂ ಸುದ್ಧಸಚ್ಚವಾರೋ ವುತ್ತೋತಿ ಸಚ್ಚವಿಸೇಸನಾನಂ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಏಕನ್ತಸಚ್ಚತ್ತಾ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಸಚ್ಚಂ…ಪೇ… ಮಗ್ಗೋ ಸಚ್ಚನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸುಪಿ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಾದಿವಾರೇಸು ಖನ್ಧಾದಿವಿಸೇಸನಭೂತಾನಮೇವ ರೂಪಾದೀನಂ ಗಹಣಂ ಯುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಯಮ. ಅಟ್ಠ. ಖನ್ಧಯಮಕ ೩೮) ಪನ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪಸಙ್ಖಾತಂ ವಾ ರೂಪಂ ಹೋತು ಭೂತುಪಾದಾರೂಪಂ ವಾ, ಸಬ್ಬಂ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೇವ, ತಸ್ಮಾ ಆಮನ್ತಾತಿ ಪಟಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವಚನೇನ ರೂಪಾದಿಚಕ್ಖಾದಿದುಕ್ಖಾದಿಗ್ಗಹಣೇಹಿ ಸುದ್ಧಖನ್ಧಾದಿವಾರೇಸುಪಿ ಖನ್ಧಾದಿವಿಸೇಸನತೋ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಗಹಿತಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ, ತೇನ ತದನುರೂಪತಾವಸೇನ ಇತರೋ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೭-೧೬೪. ಅನ್ತಮಸೋ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಮ್ಪೀತಿ ಇದಂ ತೇಸಂ ಅರಿಯತ್ತಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇನ ಉಪಪಜ್ಜನೇ ಆಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರವಸೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತೇನ ಪನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಬ್ಬೇ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾ ಪವತ್ತಿಯಂ ಚತುವೋಕಾರೇ ಮಗ್ಗಫಲತೋ ಅಞ್ಞಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಚ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ತೇಸ್ವೇವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ನಿಚ್ಛಿತೇಸು ಕೇಚಿ ‘‘ಪವತ್ತೇ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಏತೇನ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೇಸು ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಪ್ಪವತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿನೋ ದಸ್ಸೀಯನ್ತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತಸ್ಸೇವ ವಿಭಾಗದಸ್ಸನತೋ, ತೇನ ಚತುವೋಕಾರಾನಮ್ಪಿ ಗಹಣಂ ಉಪಪನ್ನಮೇವ. ನ ಹಿ ತೇಸು ಮಗ್ಗಫಲುಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗೀಸು ಪಸಙ್ಗತಾ ಅತ್ಥಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀನಂ ತೇಸಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ. ಇದಂ ಇಧ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಇದಂ ಚತುವೋಕಾರೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಇಧ ಸಚ್ಚಾನಂ ಉಪ್ಪಾದವಚನೇ ನ ಗಹೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನನ್ತಿ ಇದಂ ಕಮ್ಮಜಪವತ್ತಸ್ಸ ಪಠಮುಪ್ಪಾದದಸ್ಸನೇನ ವುತ್ತಂ, ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾಪೇತ್ಥ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಪವತ್ತೇ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಇದಂ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದವೋಮಿಸ್ಸಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ತಂರಹಿತಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತಣ್ಹಾಯ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ತಂಸಹಿತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚುಪ್ಪಾದವೋಮಿಸ್ಸಸ್ಸ. ತೇಸಂ ಪನ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ನ ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ನಿರೋಧೋ ಚಾತಿ. ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಯಮಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇಸಂ ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚ ತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಖಣವಸೇನ ಓಕಾಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೭೧) ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ‘‘ಇತರೇಸಂ ಚತುವೋಕಾರಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇದಂ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ನ ಹಿ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ. ತಸ್ಮಾ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣತಣ್ಹಾವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸೇ ಸಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾ, ತತ್ಥ ತೇಸನ್ತಿ ಓಕಾಸವಸೇನೇವೇತ್ಥ ತತ್ಥ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಯುಜ್ಜತಿ. ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರೋ ಹೇಸ. ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಓಕಾಸೋ ಪನ ಯತ್ಥ ತೇ, ಸೋ ಏವಾತಿ.

‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಆರುಪ್ಪೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿತ್ತಾ ಚಿತ್ತಜರೂಪಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ, ನ ಕಮ್ಮಜಾದಿರೂಪಂ ಚಿತ್ತಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಪನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಚಿತ್ತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾವ ಗಹಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಯೋ ಕೋಚಿ ಏವಂಪಕಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಚ ನ ಚಿತ್ತಾಪೇಕ್ಖಮೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ. ನ ಹಿ ಯಮಕೇ ವಿಭಜಿತಬ್ಬೇ ಅವಿಭತ್ತಾ ನಾಮ ಪುಚ್ಛಾ ಅತ್ಥೀತಿ.

‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇವತ್ತಮಾನೇ’’ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ತಂದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದಸ್ಸಿತೇ ತೇನ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ದುತಿಯಾಕುಸಲಚಿತ್ತತೋ ಪುರಿಮಸಬ್ಬಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ತೇನೇವ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಮ್ಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನೋ ಚ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಇತರೇಸಂ ಚತುವೋಕಾರಪಞ್ಚವೋಕಾರಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಅಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೬೧) ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೬೧) ಏತೇನೇವ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಸಮಾನಗತಿಕಾ ದುತಿಯಾಕುಸಲತೋ ಪುರಿಮಸಬ್ಬಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ತೇ ‘‘ಇತರೇಸ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ. ‘‘ಇತರೇಸ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾನಂ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ, ನ ಚತುವೋಕಾರಾನಂ. ನ ಹಿ ತೇ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಸನ್ತಿ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಾ ವಿಯ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾತಿ. ‘‘ಅಭಿಸಮೇತಾವೀನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೪೧) ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ ಗಹಿತಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಓಕಾಸೇ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ, ತೇ ಏವಂ ‘‘ಅಭಿಸಮೇತಾವೀನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇನ ಯೇ ಕಾಮಾವಚರೇ ರೂಪಾವಚರೇ ಅರೂಪಾವಚರೇ ವಾ ಅಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ ರೂಪಾವಚರಂ ಅರೂಪಾವಚರಂ ವಾ ಉಪಪನ್ನಾ, ಯಾವ ತತ್ಥಾಭಿಸಮಯೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಾವ ತೇ ಏತ್ಥ ನ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇ’’ತಿ ಏವಂ ದಸ್ಸಿತೇಹಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಭಿಸಮಯೇಹಿ ಸಮಾನಗತಿಕಾತಿ ವಿಸುಂ ನ ದಸ್ಸಿತಾ. ‘‘ಅನಭಿಸಮೇತಾವೀನ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತಾ ಯೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತತ್ಥ ಚ ಅನಭಿಸಮೇತಾವಿನೋ, ತೇಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಗಹಣಕಾಲವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೪೨) ವುತ್ತನ್ತಿ.

ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ವೋದಾನಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನಾ ಸಮಾನಗತಿಕಾ ತತೋ ಪುರಿಮತರಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋಪಿ ಯಾವ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮತಣ್ಹಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ, ತಾವ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏಸ ನಯೋ ಅಞ್ಞೇಸು ಏವರೂಪೇಸೂತಿ.

ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಗ್ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಥಾ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಚ ಚುತಿಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸ್ಸಾತಿ. ‘‘ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೧೧೬) ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ದ್ವೀಸುಪಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ‘‘ಅರೂಪೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ಇಚ್ಚೇವ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೧೧೬) ವುತ್ತಂ, ನ ವಿಸೇಸಿತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಏಕಸ್ಸಪಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಫಲಸ್ಸ ಚ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ ಉಭಯಕೋಟ್ಠಾಸಭಜನತೋ. ಯಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತೇಸು ಹಿ ಅರುಪೇ ಮಗ್ಗಫಲಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀಸು ಕೇಸಞ್ಚಿ ತಿಣ್ಣಂ ಫಲಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಾನಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀನಂ ನಿರನ್ತರಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಕನ್ತಿಂ ಭವನಿಕನ್ತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಯೇ ಉಪರಿಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ ತೇಸಂಯೇವ ಪನ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅನ್ತರಾ ತಣ್ಹಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಉಪರಿಮಗ್ಗಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಾನಂ ಮಗ್ಗಫಲಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗೀನಂ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ. ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇನಪಿ ಚ ಪುರಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವುಚ್ಚಮಾನೇನ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇ ವಕ್ಖಮಾನೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾವ ಗಹಣಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸಿತೋಯಂ ನಯೋತಿ.

ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ

೧೬೫-೧೭೦. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇ …ಪೇ… ತಿಸ್ಸೋಪೇತ್ಥ ಪರಿಞ್ಞಾ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥೇವ ವಿಸೇಸನಂ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ಸಬ್ಬಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಸಚ್ಚಾನಂ ಅಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಸಚ್ಛಿಕರಣಭಾವನಾವಸೇನ ಇಮಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ. ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಂ ಸಮುದಯಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನತ್ಥಂ ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತೀತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಹಾನಂ ಸಚ್ಚೇಸು ದಸ್ಸೇತುಂ ದುಕ್ಖೇ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ, ನ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ. ಸಮುದಯೇ ಚ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ, ನ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ. ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಪನ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಉಭಯತ್ಥ ವುತ್ತಾ. ಮಗ್ಗಞಾಣಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾನಿ ವಿಭಾವೇತೀತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾ ಚ ಹೋತಿ, ದುಕ್ಖತೀರಣಕಿಚ್ಚಾನಂ ನಿಪ್ಫಾದನತೋ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾ ಚ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕರಣತೋವ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಏವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾತಿ.

ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಚ್ಚಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸಙ್ಖಾರಯಮಕಂ

೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ಖನ್ಧಾದಯೋ ವಿಯ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಭತ್ತಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಯೋತಿ ತೇಸಂ ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೮) ತಯೋ ಸಙ್ಖಾರೇ ವಿಭಜತಿ. ಕಾಯಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಪಠಮೇ ಅತ್ಥೇ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಏವ ಸಾಮಿವಚನಂ, ದುತಿಯೇ ಅತ್ಥೇ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ. ವಚಿಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಕಮ್ಮತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಚ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇಯೇವ. ಸೋ ಪನ ಕರಣವಚನಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕರಣತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೨-೭. ಸುದ್ಧಿಕಏಕೇಕಪದವಸೇನ ಅತ್ಥಾಭಾವತೋತಿ ಪದಸೋಧನತಂಮೂಲಕಚಕ್ಕವಾರೇಹಿ ಯೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಏಕೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಕೋ, ತಸ್ಸ ಸುದ್ಧಿಕೇಹಿ ಕಾಯಾದಿಪದೇಹಿ ಸುದ್ಧಿಕೇನ ಚ ಸಙ್ಖಾರಪದೇನ ಅವಚನೀಯತ್ತಾ ಯಥಾ ರೂಪಪದಸ್ಸ ಖನ್ಧೇಕದೇಸೋ ಖನ್ಧಪದಸ್ಸ ಖನ್ಧಸಮುದಾಯೋ ಪದಸೋಧನೇ ದಸ್ಸಿತೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅತ್ಥೋ ಅತ್ಥಿ, ಏವಂ ಏಕೇಕಪದಸ್ಸ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಾಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿಆದಿ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ ಯದಿ ವಿಸುಂ ಅದೀಪೇತ್ವಾ ಸಮುದಿತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಏಕತ್ಥ ದೀಪೇತಿ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಸದ್ದೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರತ್ಥೇ ವತ್ತಮಾನೋ ಖನ್ಧಸದ್ದೋ ವಿಯ ರೂಪಸದ್ದೇನ ಕಾಯಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ. ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರೋ ಹೇಸಾತಿ ಏತೇನ ಇಮಸ್ಸ ವಾರಸ್ಸ ಪದಸೋಧನೇನ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಮೇವ ಗಹಣತೋ ತೇಸಞ್ಚ ಕಾಯಾದಿಪದೇಹಿ ಅಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿವಚನಸ್ಸ ಅಯುತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಧ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಯಮಕೇ ಕಾಯಾದಿಪದಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಪದಸ್ಸ ಚ ಅಸಮಾನಾಧಿಕರಣತ್ತಾ ‘‘ಕಾಯೋ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಙ್ಖಾರಾ ಕಾಯೋ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಪರಿಗ್ಗಹೋ ಚ ಕತೋ ಸಿಯಾತಿ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರತಂಮೂಲಚಕ್ಕವಾರಾ ನ ವುತ್ತಾ. ಪದಸೋಧನವಾರತಂಮೂಲಚಕ್ಕವಾರೇಹಿ ಪನ ಅಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇಹಿ ಕಾಯಾದಿಪದೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಸೇಸನೀಯತಾಯ ದಸ್ಸಿತಾಯ ಸಂಸಯೋ ಹೋತಿ ‘‘ಯೋ ಅತ್ಥನ್ತರಪ್ಪವತ್ತಿನಾ ಕಾಯಸದ್ದೇನ ವಿಸೇಸಿತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ, ಏಸೋ ಅತ್ಥನ್ತರಪ್ಪವತ್ತೀಹಿ ವಚೀಚಿತ್ತೇಹಿ ವಿಸೇಸಿತೋ ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೋ’’ತಿ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಏತ್ಥ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತ್ಥ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಛ ಯಮಕಾನಿ ವುತ್ತಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಯಂ ನಯೋ ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರವಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ.

ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ

೧೯. ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಞ್ಚ ಓಕಾಸತ್ತಾ ಝಾನಂ ಭೂಮಿ ಚ ವಿಸುಂ ಓಕಾಸಭಾವೇನ ಗಹಿತಾತಿ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಚ ಓಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಗ್ಗಹಣೇನ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಓಕಾಸಾನಂ ವಸೇನ ಗಹಣಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ವಿನಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಹಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ದುತಿಯತತಿಯಜ್ಝಾನೋಕಾಸವಸೇನ ಗಹಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಪುನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಝಾನೋಕಾಸವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಕಾಮಾವಚರಾನನ್ತಿ ಭೂಮೋಕಾಸವಸೇನ. ದ್ವಿಪ್ಪಕಾರಾನಮ್ಪಿ ಪನ ತೇಸಂ ವಿಸೇಸನತ್ಥಮಾಹ ‘‘ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ. ತೇನ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪನ್ನಕೇ ಕಾಮಾವಚರೇ ಗಬ್ಭಗತಾದಿಕೇ ಚ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಕಾಮಾವಚರಾನಮ್ಪಿ ಹಿ ಗಬ್ಭಗತಾದೀನಂ ವಿನಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಾ ನಿದಸ್ಸಿತಾ. ವಿನಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇಹಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಏತೇನ ಪನ ದಸ್ಸಿತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನೋಕಾಸಾ ಕಾಮಾವಚರಾದಿಓಕಾಸಾ ಚ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸವಿರಹವಿಸಿಟ್ಠಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೨೧. ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಕಾಮಾವಚರೇತಿ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ರೂಪಾವಚರೇ ಅರೂಪಾವಚರೇ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತತ್ಥ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಭೂಮೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸೋ ಚ ಅನಿಟ್ಠೋ ಭೂಮೀನಂ ಓಕಾಸಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಪತ್ತಿತೋ, ಸಬ್ಬಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಓಕಾಸವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಿತತಾಪತ್ತಿತೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಝಾನಭೂಮೋಕಾಸಾನಂ ಸಙ್ಕರಂ ಅಕತ್ವಾ ವಿಸುಂ ಏವ ಓಕಾಸಭಾವೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಪಠಮಜ್ಝಾನೋಕಾಸೇಪಿ ಹಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಕಾಮಾವಚರೋಕಾಸೇ ಚ. ಯದಿಪಿ ನ ಸಬ್ಬಮ್ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಸಬ್ಬಮ್ಹಿ ಚ ಕಾಮಾವಚರೇ ದ್ವಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತತ್ಥ ಪನ ತಂದ್ವಯುಪ್ಪತ್ತಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಿಸುಂ ಓಕಾಸತ್ತಾ ಚ ‘‘ಅಙ್ಗಮತ್ತವಸೇನ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ. ಇಮಮ್ಹಿ ಚ ಯಮಕೇ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ವಿಚಾರವಸೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಮುದ್ಧಭೂತಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತರಂ ಅಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವಾ. ಯಸ್ಸಯತ್ಥಕೇ ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ನ ಹಿ ತೇ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ವಿಯ ಓಕಾಸೇ ಹೋನ್ತೀತಿ.

೩೭. ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇತಿ ತೇಸಂ ಪಠಮತೋ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರತೋ ದುತಿಯೇ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೇಪಿ ಭವನಿಕನ್ತಿಆವಜ್ಜನೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಉಭಯಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ತತೋ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇಸುಪಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಆದಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ವಚೀಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಆದಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ ವತ್ತಮಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಙ್ಖಾರಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಅನುಸಯಯಮಕಂ

ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಪರಿಯೋಸಾನಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಪಚ್ಚಯದೀಪಕೇನ ಮೂಲಯಮಕೇನ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಂ, ಖನ್ಧಾದೀಸು ತೀರಣಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಖನ್ಧಾದಿಯಮಕೇಹಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಅನುಸಯಪಹಾನನ್ತಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಮುದ್ಧಭೂತೇಹಿ ಅನುಸಯೇಹಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಅನುಸಯಯಮಕಂ ಆರದ್ಧಂ. ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನಾತಿ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನುಸಯಾನಂ ಗಾಹಾಪನಂ ತೇಸು ತಥಾ ಅಗ್ಗಹಿತೇಸು ಅನುಸಯವಾರಾದಿಪಾಳಿಯಾ ದುರವಬೋಧತ್ತಾ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಏತೇಸು ಸಾನುಸಯವಾರಾದೀಸು ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಂ ವಾ ಪನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ, ರೂಪಧಾತುಂ ವಾ ಪನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅವುಚ್ಚಮಾನೇ ಕಥಮಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ ಸಿಯಾತಿ? ನಾಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ, ಪುರಿಮವಾರೇಹಿ ಪನ ಯಮಕವಸೇನ ದೇಸಿತಾನಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಚುತಿಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಂ. ಯಮಕದೇಸನಾಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಪನ ಸಬ್ಬವಾರಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅನುಸಯಯಮಕನ್ತಿ ನಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾಪಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಸೇನ ಏತಿಸ್ಸಾಪಿ ದೇಸನಾಯ ಯಮಕದೇಸನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಯಾವ ಚ ಮಗ್ಗೇನ ತೇಸಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾ ನ ಕತಾ ಹೋತಿ, ತಾವ ತೇ ಏವಂಪಕಾರಾ ಏವಾತಿ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸೋ ಏವಂಪಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೋ, ನ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾ. ತೇನೇವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೋ ಅನುಸಯವಾರೇನ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋ ವಿಭತ್ತೋ. ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಪನ ಲಭಿತ್ವಾ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚ, ತೇಪಿ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಥಾಮಗತಾ ಅಹೇಸುಂ ಭವನ್ತಿ ಚ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾಯ ಏವ ಚ ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚ, ನ ಚ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತೋ ಅಞ್ಞೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹಾ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನೇವ ಹಿ ಅನುಸಯಾ, ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಚ ಅತೀತಾದಯೋ ಏವ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ತಾದಿಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾಪಾದನೇನ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ. ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾಕಾರೋ, ನ ಧಮ್ಮೋ, ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ಸತ್ತಾನುಸಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸತ್ತೇವ ವುತ್ತಾ, ನನು ಸತ್ತಾನುಸಯತೋ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನುಸಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಅಪ್ಪಹೀನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಅನುಸಯಭಾವಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಅನುಸಯೋತಿ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಥಾಮಗತಕಿಲೇಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ಅಟ್ಠ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೧), ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಥಾಮಗತೋ ಕಿಲೇಸೋಯೇವ ಅನುಸಯೋ ನಾಮಾತಿ ಯುತ್ತಂ. ಥಾಮಗತನ್ತಿ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಸಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಬೋಧಿನಾ ತಥಾಗತೇನ ಇಮೇಯೇವ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಥಾಮಗತೋತಿ ಅನುಸಯಸಮಙ್ಗೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅನುಸಯಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರಾನಂ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರದೀಪಕಂ, ಏವಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಿಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇನ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಅವುತ್ತತಾ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ವಚನತ್ಥವಿಸೇಸೇನ ತಂದ್ವಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅವಿಸಿಟ್ಠೇಪಿ ‘‘ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯಿತತಂ ಥಾಮಗತಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ಯದಿ ತಮೇವ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ದೀಪೇಯ್ಯ, ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗಂ ದೀಪೇತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ಅನುಸಯಸದ್ದಸ್ಸ ಸಬ್ಬದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಸಯನತ್ಥತಾಯ ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾಯ ಥಾಮಗತಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸಯನತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಮೇವ ಇಮಿನಾ ತನ್ತಿಪ್ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತನ್ತಿತ್ತಯೇನಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ.

ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ

೨. ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಸುಖಾಯ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಕಾಮಧಾತುಗ್ಗಹಣಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವೇದನಾನಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ನ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ದ್ವೀಸು ಪನ ರಾಗೇಸು ಭವರಾಗಸ್ಸ ತೀಸು ಧಾತೂಸು ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂನಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಧಾತುವೇದನಾಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನವಸೇನ ಹಿ ತಿಪ್ಪಕಾರಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೀಸು ಧಾತೂಸು ಕಾಮಧಾತುಯಾ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಏತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ವಿಸುಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ಧಾತುಯಾ ವೇದನಾನಞ್ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಇದಞ್ಚ ವೇದನಾಸು ಅನುಸಯಮಾನೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ದ್ವೀಸ್ವೇವ ಅನುಸೇತಿ, ನ ತೀಸೂತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಠಾನತಾನಿವಾರಣತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಬ್ಬಾಸು ದ್ವೀಸು ಅನುಸಯನಪ್ಪತ್ತೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ವೇದನಾವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ನ ಕಾಮಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ. ಭವರಾಗಾನುಸಯನಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಕ್ಕಾಯೇ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಾಕಟಮೇತಂ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾನುಸಯಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ವೇದನಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಭವರಾಗಾನುಸಯಾನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಚ ಅಞ್ಞಾ ತಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವೀಹಿ ವೇದನಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪೇಸು ಇಟ್ಠರೂಪಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಸಾತಸನ್ತಸುಖಗಿದ್ಧಿಯಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನಂ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಹಿ ಸೋ ಇಮಾಸು ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೇತಿ ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಅಭಿಲಭತೀತಿ. ಏವಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚ ದುಕ್ಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಿಯರೂಪಾಸಾತರೂಪೇಸು ಅನಿಟ್ಠರೂಪಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ದುಕ್ಖಪಟಿಕೂಲತೋ ದುಕ್ಖಮಿಚ್ಚೇವ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಮೇವ ಅನುಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೇತಿ, ತೇನ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಸಯನಂ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸಯವಚನೇನ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಅನಿಟ್ಠೇಸು ಆರಮ್ಮಣಪಕತಿಯಾ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾಯ ಚ ವಸೇನ ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸು ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಹಿ ತೇ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇನ್ತಿ ನಾಮ. ವೇದನಾತ್ತಯಮುಖೇನ ವಾ ಏತ್ಥ ಇಟ್ಠಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಕಾಮಧಾತುಆದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಕಾಮಸ್ಸಾದಾದಿವತ್ಥುಭೂತಾನಂ ಕಾಮಭವಾದೀನಂ. ತತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಭವಸ್ಸಾದವಸೇನ ಅನುಸಯಮಾನೋ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಅನುಸೇತಿ, ಕಾಮಸುಖಸ್ಸಾದವಸೇನ ಅನುಸಯಮಾನೋ ಸುಖೋಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಸು. ಪಟಿಘೋ ದುಕ್ಖಪಟಿಘಾತವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಟಿಹಞ್ಞಮಾನೋಪಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಏವ ಅನುಸೇತಿ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಪನ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಕಾಮಸ್ಸಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ತತ್ಥ ಅನುಸಯಮಾನೋ ರಾಗೋ ಭವರಾಗೋಇಚ್ಚೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೪೬) ಏವಮಾದೀನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನನು ಚ ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ ಪಿಹಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನದೋಮನಸ್ಸೇ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ತಥಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸು ಕಾಮರಾಗೇನ ನಾನುಸಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತದನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞಾಪಿ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾನುಸಯನಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಕಾಮಾವಚರವೇದನಾ ಸನ್ತೀತಿ? ಹೋನ್ತು, ನ ಪನ ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯತೋ ಅಞ್ಞಂ ತದನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಚ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಚ ನಾನುಸೇನ್ತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೫೨) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಲೋಕಿಯಸುಖೋಪೇಕ್ಖಾ ಕಾಮರಾಗಮಾನಾನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಇಧಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಭಿಕ್ಖು ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಜಹೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ, ಸೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಟಿಘಂ ತೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ವೀರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಪಟಿಘೇನೇವ ಪಟಿಘಪ್ಪಹಾನಂ, ದೋಮನಸ್ಸೇನ ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಹಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ. ಪಟಿಘುಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಾಯ ಪನ ಇಧ ಸಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ‘‘ಪಟಿಘಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಹೇಸಾ, ಸಾ ಪನ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ…ಪೇ… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ರಾಗಂ ತೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ತತ್ಥ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ…ಪೇ… ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಅವಿಜ್ಜಂ ತೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫) ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಲೋಕಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಸಬ್ಬಥಾ ನಾನುಸೇತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ಅಟ್ಠ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೨) ವುತ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಸ್ಸೇವ ವತ್ಥು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ ಪಟಿಘಾನುಸಯಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ನ ಹೋತೀತಿ ತತ್ಥಾಪಿ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅವತ್ಥುಭಾವತೋ ಹಿ ಇಧ ಅನುಸಯನಂ ನ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವಿಯ ವುತ್ತನಯೇನ ತಂಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ತಂಸಮುಗ್ಘಾತಕಮಗ್ಗಸ್ಸ ಬಲವೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಚಾತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನೇ ಸತಿ ಭವರಾಗವಜ್ಜೋ ಸಬ್ಬೋ ಲೋಭೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ದುಕ್ಖಾಯ ಹಿ ವೇದನಾಯ ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂಸು ಚ ಅನುಸಯಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋಪಿ ಲೋಭೋ ಲೋಭೋ ಏವ, ನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಸ್ಸ ವಿಯ ಏತಸ್ಸಪಿ ಠಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ. ಅಥ ಪನ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಇಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಸುಖಾಯ ಚ ವೇದನಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಂ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ, ಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ವಾ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಗತಂ ಪರಿಣತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಪಟಿಘೋ ದುಕ್ಖೇ ಪಟಿಹಞ್ಞನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ದುಕ್ಖಮೇವ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ, ನಾಲಮ್ಬಿತಂ, ಏವಂ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಭಿನಿವೇಸನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋಪಿ ಲೋಭೋ ಸುಖಾಭಿಸಙ್ಗವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಾತಸನ್ತಸುಖದ್ವಯಮೇವಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಭವರಾಗವಜ್ಜಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲೋಭಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯತಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ರಜ್ಜನ್ತಿ ದುಸ್ಸನ್ತಿ ಚ. ತತ್ಥ ರಾಗೋ ಸುಖಜ್ಝಾಸಯೋ ಪಟಿಘೋ ದುಕ್ಖಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ತೇಸಂ ನಾನಾನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ಹೋತಿ.

ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ನೋ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೧೪) ವುತ್ತನ್ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಮತ್ತಮೇವ ಪನ ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ’’ತಿ (ಯಮ. ಅಟ್ಠ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೨) ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾ ತತ್ಥ ಪಟಿಘೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೇನ ಸಹಜಾತೋ ಲೋಭೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತಿಚ್ಚೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ. ಯಂ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಮತ್ತಮೇವ ಪನ ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ’’ತಿ, ಏತ್ಥ ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ನತ್ಥಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಅತ್ಥೀತಿ.

ದೇಸನಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಭವರಾಗಸ್ಸಪಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ವಿಯ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸೇನ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾ ಸಹಜಾತವೇದನಾವಿಸೇಸಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮಹಾವಾರೋ

೧. ಅನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೩. ಅನುಸೇತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವೋಹಾರಾ ಪವತ್ತಾವಿರಾಮವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಮಗ್ಗೇನೇವ ಹಿ ಅನುಸಯಾನಂ ವಿರಾಮೋ ವಿಚ್ಛೇದೋ ಹೋತಿ, ನ ತತೋ ಪುಬ್ಬೇತಿ.

೨೦. ನಾಪಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪುರಿಮೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ನಿವಾರಿತಾ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ಪುಗ್ಗಲೋಕಾಸವಾರಸ್ಸ ಪಟಿಲೋಮೇ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಅನನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ಪಕತಿಯಾ ಪಹಾನೇನ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ತೇಸಞ್ಞೇವ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಚ ನಾನುಸೇತಿ, ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ ಪಕತಿಯಾ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಕಾಮರಾಗಾದೀನಂ ಅನನುಸಯಟ್ಠಾನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಚ ನಾನುಸೇತಿ, ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೫೬) ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನೇನ. ಏತ್ಥ ಪುರಿಮನಯೇನ ಓಕಾಸಂ ಅವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಅನನುಸಯನಂ ವುತ್ತಂ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಓಕಾಸಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಆದಿಕಸ್ಸ ಅನೋಕಾಸತಾತಿ.

ಅನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಾನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ

೬೬-೧೩೧. ಸಾನುಸಯಪಜಹನಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇಸು ‘‘ಸಾನುಸಯೋ, ಪಜಹತಿ, ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ. ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಸಾನುಸಯೋತಿ ಏವಂ ಭವವಿಸೇಸೇನ ವಾ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಇತರೇಸು ಕೇನಚೀತಿ ಏವಂ ಭವಾನುಸಯವಿಸೇಸೇನ ವಾ ಸಾನುಸಯತಾನಿರನುಸಯತಾದಿಕಾ ನತ್ಥಿ. ತಥಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ನಿರನುಸಯೋತಿ ಇದಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ. ನ ಹಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವೇದನಾ ಓಕಾಸೋ, ಅಥ ಖೋ ಅನುಸಯಾನನ್ತಿ. ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸೋ ಸೋ ಅನುಸಯನೋಕಾಸೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತೇನ ತೇನ ಅನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯತಾಯ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಜಹನಪರಿಜಾನನಾನಞ್ಚ ನಿಮಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಅನನುಸಯನೋಕಾಸೋ ಚ ನಿರನುಸಯತಾದೀನಂ, ತಸ್ಮಾ ಓಕಾಸವಾರೇಸು ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ‘‘ಯತೋ ತತೋ’’ತಿ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಕತಂ, ಪಜಹನಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇಸು ಅಪಾದಾನತ್ಥೇ ಏವ ವಾ. ತತೋ ತತೋ ಹಿ ಓಕಾಸತೋ ಅಪಗಮಕರಣಂ ವಿನಾಸನಂ ಪಜಹನಂ ಪರಿಜಾನನಞ್ಚಾತಿ.

ತತ್ಥ ಯತೋತಿ ಯತೋ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತೋ ಅನುಲೋಮೇ, ಪಟಿಲೋಮೇ ಅನನುಸಯಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನುಸಯಾನಾನುಸಯಸ್ಸೇವ ಹಿ ನಿಮಿತ್ತಾಪಾದಾನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ರೂಪಧಾತುಯಾ ಅರೂಪಧಾತುಯಾ ತತೋ ಮಾನಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋತಿ (ಯಮ.೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೭೭), ಪಜಹತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೧೪೩) ಚ ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ತತೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ನಿರನುಸಯೋತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೧೧೦), ನ ಪಜಹತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೧೭೪-೧೭೬) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ರೂಪಧಾತುಆದಯೋ ಏವ ಭುಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೇನೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಸರೂಪತೋ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ತದತ್ಥೇ ಆದಿಪಞ್ಹೇಪಿ ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಯತೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಚನತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ. ನ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇನೇವ ಅನುಸಯೇನ ಸಾನುಸಯೋ, ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯೇವ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ನ ಹಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಅನುಸಯುಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಾತಿ ತಂ ತಥೇವ ದಿಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನಾತಿ ಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತೇನಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ ಕತನ್ತಿ. ತಥಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೇನಾತಿ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಸೇಧೇ ಅಕತೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಿಚ್ಛಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಭಾವಂ ಆಪನ್ನೇನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಭಾವಂ ಅಪನೇತಿ ನಾಮ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನತೋತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ನ ನ ಸಮ್ಭವತಿ. ತ್ಥ-ಕಾರಞ್ಹಿ ಭುಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಸದ್ದವಿದೂ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ.

ಸಾನುಸಯವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಜಹನವಾರವಣ್ಣನಾ

೧೩೨-೧೯೭. ಪಜಹನವಾರೇ ಯೇನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಾದಯೋ ಸಾವಸೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಸೋ ತೇ ಪಜಹತೀತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೋ ನ ಹೋತಿ ಅಪಜಹನಸಬ್ಭಾವಾ, ತಸ್ಮಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇ ನಿರವಸೇಸಪ್ಪಜಹನಕೋಯೇವ ಪಜಹತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೋ ವಾ ಪನ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ಸೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ನೋ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೧೩೨) ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಂಸಯಪದೇನ ಪಹಾನಕರಣಮತ್ತಮೇವ ಪುಚ್ಛತಿ, ನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕರೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಪಹಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ಪಜಹತಿ, ಸೋ ಮಾನಾನುಸಯಂ ಪಜಹತೀತಿ? ತದೇಕಟ್ಠಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಲೋಮೇ ಪನ ‘‘ನಪ್ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಪಜಹನಾಭಾವೋ ಏವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಪದೇನ ಸಂಸಯಪದೇನ ಚ ವಿನಿಚ್ಛಿತೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಯೇಸಂ ಪಜಹನಂ ನತ್ಥಿ ನಿರವಸೇಸವಸೇನ ಪಜಹನಕಾನಂ, ತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಅಪ್ಪಜಹನಸಬ್ಭಾವೇನೇವ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಚ ಯಥಾವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ಪಹಾನೇನೇವ ವಜ್ಜಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ. ‘‘ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿಞ್ಚ ಅಟ್ಠಮಕಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಞ್ಚ ನಪ್ಪಜಹನ್ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಞ್ಚ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೧೬೫) ಏತ್ಥ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅಭಾವೇನ ನಪ್ಪಜಹತಿ, ಸೇಸಾ ತೇಸಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ಅಟ್ಠ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೧೩೨-೧೯೭) ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕೇಸಞ್ಚಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಉಭಯನ್ತಿ ಸೇಸಾನಂ ತೇಸಂ ಪಹೀನತಾ ಅತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾದೀನಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತಾ ಉಭಯಾಪಜಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ‘‘ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ಅಥ ಪನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಞ್ಚ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀತಿ ಇಮಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ತೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ನ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಪನ ಸಂಸಯತ್ಥಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಸೇಸಾ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಯೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ನಪ್ಪಜಹತಿ, ಸೋ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಂ ನಪ್ಪಜಹತೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಸದಿಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಕೇ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೇ ಸನ್ಧಾಯ ಕಾರಣಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾತಿ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ತೇ ಸಂಸಯತ್ಥಸಙ್ಗಹಿತೇ ಅನುಸಯೇ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಪಜಹನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಪಹೀನವಾರವಣ್ಣನಾ

೨೬೪-೨೭೪. ಪಹೀನವಾರೇ ಫಲಟ್ಠವಸೇನೇವ ದೇಸನಾ ಆರದ್ಧಾತಿ ಅನುಲೋಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಲೋಮೇ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನವಸೇನಪಿ ದೇಸನಾ ಗಹಿತಾತಿ. ‘‘ಫಲಟ್ಠವಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಚ ಸಾಧಾರಣವಚನೇನ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ಅಗ್ಗಹಿತತಂ ದೀಪೇತಿ. ಅನುಸಯಚ್ಚನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾನಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ನ ಕೋಚಿ ಅನುಸಯೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹೋ, ನಾಪಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿರಹತಂ ಆಪಾದಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ನ ಅನುಸಯಸಾನುಸಯಪಹೀನಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇಸು ಗಹಿತಾತಿ.

೨೭೫-೨೯೬. ಓಕಾಸವಾರೇ ಸೋ ಸೋ ಅನುಸಯೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸೇ ಏವ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದಿತೋ ಪಹೀನೋ, ಅನಾಪಾದಿತೋ ಚ ಅಪ್ಪಹೀನೋತಿ ಪಹೀನಾಪ್ಪಹೀನವಚನಾನಿ ತದೋಕಾಸಮೇವ ದೀಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನೋಕಾಸೇ ತದುಭಯಾವತ್ತಬ್ಬತಾ ವುತ್ತಾತಿ. ಸಾಧಾರಣಟ್ಠಾನೇ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಹೀನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮಾನೋಕಾಸೇ ಪಹೀನೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಸಮಾನಕಾಲೇ ಪಹೀನೋತಿ.

ಪಹೀನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಧಾತುವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೩೨-೩೪೦. ಧಾತುವಾರೇ ಸನ್ತಾನಂ ಅನುಗತಾ ಹುತ್ವಾ ಸಯನ್ತೀತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅಪ್ಪಹೀನಾ, ತಂಸನ್ತಾನೇ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹಭಾವೇನ ಸಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪ್ಪತ್ತಿರಹತಾ ಏವ ಹಿ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಇಧಾಪಿ ಯುತ್ತಾತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ನ ಕಾಮಧಾತುಆದೀನಿ ಛ ಪಟಿನಿಸೇಧವಚನಾನಿ ಧಾತುವಿಸೇಸನಿದ್ಧಾರಣಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ನ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಇಮಂ ನಾಮ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾತಿ ನ ವಿಞ್ಞಾಯೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ತಂಮೂಲಿಕಾಸು ಯೋಜನಾಸು ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಂ ರೂಪಧಾತುಂ ಅರೂಪಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪಠಮಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪುನ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ‘‘ನ ಕಾಮಧಾತುಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಯೋಜನಾ ಕತಾ. ಏವಞ್ಹಿ ನ ಕಾಮಧಾತುಆದಿಪದೇಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಧಾತುಯೋಯೇವ ಗಹಿತಾ, ನ ಕಞ್ಚೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯಥಾ ಅನುಸಯವಾರೇ ‘‘ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಪದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ. ಅಥಾಪಿ ಅಪ್ಪಹೀನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ತತ್ಥ ಗಹಿತೋ, ಇಧಾಪಿ ಸೋ ನ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ. ಭಙ್ಗಾತಿ ಭಞ್ಜಿತಬ್ಬಾ, ದ್ವಿಧಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನನು ನ ಕೋಚಿ ಅನುಸಯೋ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಅನುಸೇತಿ ನಾನುಸೇತಿ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥೇವ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ಕತಿ ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ? ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾನಿ ಕತಾನಿ. ನ ಹಿ ಪಕಾರನ್ತರಾಭಾವೇ ಸಂಸಯೋ ಯುತ್ತೋತಿ? ನ ನ ಯುತ್ತೋ, ‘‘ಅನುಸಯಾ ಭಙ್ಗಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅವುತ್ತೇ ಭಙ್ಗಾಭಾವಸ್ಸ ಅವಿಞ್ಞಾತತ್ತಾತಿ.

ಧಾತುವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅನುಸಯಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಚಿತ್ತಯಮಕಂ

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧-೬೨. ಚಿತ್ತಯಮಕವಣ್ಣನಾಯಂ ಆದಿತೋವ ತಯೋ ಸುದ್ಧಿಕಮಹಾವಾರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ ಸರಾಗಾದಿಕುಸಲಾದೀಹಿ ಮಿಸ್ಸಕಾ ಸುದ್ಧಿಕಾ ಚ, ತೇಸು ಆದಿತೋ ಸುದ್ಧಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಿಸ್ಸಕೇಸು ಚ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಸರಾಗಾದಿಮಿಸ್ಸಕಚಿತ್ತೇ ತಯೋ ತಯೋ ಮಹಾವಾರಾ, ತೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪನ ವುತ್ತೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ‘‘ಸೋಳಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿರನ್ತರಂ ವುತ್ತೇತಿ. ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಕಾಲಾನಞ್ಚ ಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ಏಕೇಕಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಕಾಲಸಮ್ಭೇದವಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಏವಂ ಸೇಸಾನಮ್ಪಿ ವಾರಾನಂ ತಂತಂನಾಮತಾ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೬೩. ತಥಾರೂಪಸ್ಸೇವ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಇದಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿಮ್ಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅರಹತೋ ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಮ್ಪೀತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಏವಂಪಕಾರಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

೬೫-೮೨. ಉಪ್ಪಾದವಾರಸ್ಸ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ, ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ, ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅತೀತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ನಾಮಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಾತಿ ಏತಸ್ಸಪಿ ಉಪ್ಪಾದಂ ಪತ್ತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ಅನತೀತತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾತಿ ದ್ವಯಮೇತಂ ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ನ ಹಿ ಖಣಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಅತೀತವೋಹಾರೋ ಅತ್ಥಿ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಯಂ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ‘‘ಯಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ನೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಪನ ಭಿಜ್ಜಮಾನಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸಪಿ ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ, ತಂ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅನೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ಯಥಾಗಹಿತವಿಸೇಸೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ. ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉಪ್ಪನ್ನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನವಾರೋ ನಿರುದ್ಧನಿರುಜ್ಝಮಾನವಾರೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲವಾರಾದೀಸು ತೀಸುಪಿ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣಾ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಚ. ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಾರೇ ಅವಿಸೇಸೇನ ಯಂ ಕಞ್ಚಿ ತಾದಿಸಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ಧಮ್ಮವಾರೇ ಚಿತ್ತಮೇವ, ಪುಗ್ಗಲಧಮ್ಮವಾರೇ ಪುಗ್ಗಲಂ ಚಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೮೩. ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲವಾರೇ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲವಾರತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಏತೇನ ನ ಕೋಚಿ ಪುಗ್ಗಲೋ ನ ಗಹಿತೋ, ಏವಂ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲನ್ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ನ ಕೋಚಿ ನ ಗಹಿತೋ. ನ ಹಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅತೀತಂ ನತ್ಥಿ, ತೇ ಚ ಪನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತಾ ನ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪಠಮೋ ಪಞ್ಹೋ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ದುತಿಯತತಿಯಾ. ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಂ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ, ಇತರೇಸಂ ಚಿತ್ತಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಞ್ಚ ಅವೀತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಥಾ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ಕಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚಿತ್ತಮೇವ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ? ಚಿತ್ತವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವವತ್ಥಾನತೋ. ಖಣಸ್ಸ ಹಿ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತತಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲತಾವಚನೇನ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತೀತಚಿತ್ತೋ ವುತ್ತೋ ಅತೀತಸ್ಸ ಚ, ತತ್ಥ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಖಣವೀತಿಕ್ಕಮಾವೀತಿಕ್ಕಮದಸ್ಸನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಚಿತ್ತಮೇವ ವಿಭತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ನಯಿಧ ಧಮ್ಮಮತ್ತವಿಸಿಟ್ಠೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ, ಅಥ ಖೋ ಪುಗ್ಗಲವಿಸಿಟ್ಠಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯದಿಪಿ ಪುಗ್ಗಲಪ್ಪಧಾನಾ ಪುಚ್ಛಾ, ಅಥಾಪಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಧಾನಾ, ಉಭಯಥಾಪಿ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಯ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಪನ ಅವತ್ವಾ ನಿರೋಧಕ್ಖಣವೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲತಾ ನ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣವೀತಿಕ್ಕಮೇನ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲತಾ ವಿಯ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅತೀತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಖಣಂ ಖಣಂ ವೀತಿಕ್ಕನ್ತಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಕಾಲಂ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ನ ನಿರುಜ್ಝಮಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ.

೧೧೪-೧೧೬. ಮಿಸ್ಸಕವಾರೇಸು ಯಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ, ನೋತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಚ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ತಸ್ಸ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಮಾತಿಕಾಠಪನಾಯಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿ ತಥೇವ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯತ್ಥೇಸು ಸರಾಗಾದಿಮಿಸ್ಸಕಚಿತ್ತವಸೇನೇವ ಪುಚ್ಛಾ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಸರಾಗಪಚ್ಛಿಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ಇತರೇಸಂ ಸರಾಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸರಾಗಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ನಿರುಜ್ಝತಿ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ ಚೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸುದ್ಧಿಕವಾರಸದಿಸಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಸಂಖಿತ್ತನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚಿತ್ತಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಧಮ್ಮಯಮಕಂ