೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧-೧೬. ಧಮ್ಮಯಮಕವಣ್ಣನಾಯಂ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಮೂಲಯಮಕೇ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ದೇಸಿತಾ, ಯಥಾ ಚ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಥಾ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದೇಸಿತಾ, ತಥಾ ಅದೇಸೇತ್ವಾ ಯಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಕಾ ಮಾತಿಕಾ, ತಂ ಇಧ ಆದಿಮ್ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ದೇಸಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ

೩೩-೩೪. ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚಾತಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಪಞ್ಹೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿರೂಪಞ್ಚ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಪನ ಪಟಿಲೋಮವಾರಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ, ಆರುಪ್ಪೇ ಅಕುಸಲಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿರೂಪಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಾದಿರೂಪೇ ನ ವಿಧಾನಂ, ನಾಪಿ ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ, ತಥಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ? ನೋ’’ತಿ (ಯಮ. ೩.ಧಮ್ಮಯಮಕ.೧೬೩) ವುತ್ತನ್ತಿ. ತಂ ಪನೇತಂ ಏವಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾದೀನಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಚ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಏವಮಾದೀಹಿ ಏವ ಪಾಳೀಹಿ ಪಟಿಸೇಧಸಿದ್ಧಿತೋ.

ಯೇ ಚ ವದನ್ತಿ ‘‘ಯಥಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ನಿರೋಧಕಥಾಯಂ ‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಜಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಂ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿರಾಗಾ ಚೇವ ಹೋನ್ತಿ ವಿರಾಗಾರಮ್ಮಣಾ ವಿರಾಗಗೋಚರಾ ವಿರಾಗಸಮುದಾಗತಾ ವಿರಾಗಪತಿಟ್ಠಾ’ತಿಆದೀಸು ‘ಠಪೇತ್ವಾ ರೂಪ’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಂ ‘ಠಪೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪ’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತಜರೂಪಮೇವ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿ, ತಞ್ಚ ತಥಾ ನ ಹೋತಿ. ಯೇಸಞ್ಹಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ಯೇಸು ಚ ವಿರಾಗಾದಿಆಸಙ್ಕಾ ಹೋತಿ, ತೇ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸಹಜಾತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಜಾತಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ತತ್ಥ ವುತ್ತಾ. ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಜಾತಾತಿ ಹಿ ವಚನಂ ಮಗ್ಗೇ ಜಾತತಂ ದೀಪೇತಿ, ನ ಚ ಕಮ್ಮಜಾದೀನಿ ಅಮಗ್ಗೇ ಜಾಯಮಾನಾನಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಜಾತವೋಹಾರಂ ಅರಹನ್ತಿ ತೇಸಂ ತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವತೋ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ತಂಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಠಪೇತುಂ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇಧ ಪನ ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮಾ ಯಸ್ಸ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಚ, ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಓಕಾಸೇ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಪಟಿಬದ್ಧತಾ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧತಾ ಚ ಆಮಟ್ಠಾ, ನ ಚ ಕಮ್ಮಜಾದಿರೂಪಂ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಓಕಾಸೇ ವಾ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಅಬ್ಯಾಕತಾನಂ ತೇ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇಸು ಚ ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ, ನ ಚ ಅಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿ ಏತ್ಥ ನ ಗಹಿತಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧವಚನತೋತಿ.

ಚತುತ್ಥಪಞ್ಹೇ ಪವತ್ತೇ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಇದಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತೇಸು ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಅಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಾನಂ ಚತುವೋಕಾರೇ ಚ ಅಬ್ಯಾಕತಚಿತ್ತಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಸಮಙ್ಗಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೭೯. ‘‘ಏಕಾವಜ್ಜನೇನ ೧೬೬ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಾನಾವಜ್ಜನೇನಪಿ ಪನ ತತೋ ಪುರಿಮತರಜವನವೀಥೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ‘‘ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಲಬ್ಭತೇವ, ತಸ್ಮಾ ಏತೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಂ ಸಬ್ಬಂ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಏತೇನೇವ ಕುಸಲಾನಾಗತಭಾವಪರಿಯೋಸಾನೇನ ತಾಯ ಏವ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ದೀಪಿತಂ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಸ ನಯೋ ಅಕುಸಲಾತೀತಭಾವಸ್ಸ ಅಬ್ಯಾಕತಾತೀತಭಾವಸ್ಸ ಚ ಆದಿಮ್ಹಿ ‘‘ದುತಿಯೇ ಅಕುಸಲೇ’’ತಿ, ‘‘ದುತಿಯೇ ಚಿತ್ತೇ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಟ್ಠಾನೇ. ಯಥಾ ಹಿ ಭಾವನಾವಾರೇ ಭಾವನಾಪಹಾನಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನೇನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ತತೋ ಪುರಿಮತರಾನಿಪಿ ಭಾವನಾಪಹಾನಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ತಂ ತಂ ತೇನ ತೇನ ಆದಿನಾ ಅನ್ತೇನ ಚ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ.

೧೦೦. ಪಞ್ಚವೋಕಾರೇ ಅಕುಸಲಾನಂ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಅಕುಸಲಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ಚ ಧಮ್ಮಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ವಚನೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತತೋ ಸೋಳಸಮಂ, ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ವಾ ಭವನಿಕನ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ನ ತತೋ ಓರನ್ತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ.

ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಧಮ್ಮಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕಂ