೧. ಪಣ್ಣತ್ತಿವಾರೋ

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕೇ ವಿಭಙ್ಗೇ ವಿಯ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಅನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ? ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೯೨) ಸುತ್ತೇ ದೇಸಿತಕ್ಕಮೇನ. ಪವತ್ತಿವಾರೇ ಹಿ ಏಕನ್ತಂ ಪವತ್ತಿಯಂ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಕಮ್ಮಜಾನಂ ಅಕಮ್ಮಜಾನಞ್ಚ ಅನುಪಾಲಕಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಸು ಚ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಕಮ್ಮಜಾನನ್ತಿ ತಂಮೂಲಕಾನಿ ಯಮಕಾನಿ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತಿವಸೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ಪನ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾವಸಾನೇಸು ಯಂ ಮೂಲಕಮೇವ ನ ಹೋತಿ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ತಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಮೂಲಕಾನಿ ಚುತಿಉಪಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಆಯತನಯಮಕೇ ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತೇಸಂ ಮಜ್ಝೇ ಅನುದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಅನ್ತೇ ಉದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ.

ಉದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೯೪. ಇತ್ಥೀ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಇತ್ಥೀತಿ ಕೋಚಿ ಸಭಾವೋ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಇತ್ಥಿಗ್ಗಹಣಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇತ್ಥಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಮ್ಪಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಮಿವ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ತಥಾಗಹಿತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ನೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಭೇದಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಖಂ ಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವಚನೇನೇವ ಸೋಮನಸ್ಸತೋ ಅಞ್ಞಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಸುಖಂ, ದೋಮನಸ್ಸತೋ ಚ ಅಞ್ಞಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ ಗಹಿತೋಯೇವಾತಿ ‘‘ಸುಖಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

೧೪೦. ಸುದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯವಾರೇ ಚಕ್ಖು ಇನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖೂನಿ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅವಸೇಸಂ ಸೋತನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಸೋತಮೇವಾಹ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨.ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ

೧೮೬. ಪವತ್ತಿವಾರೇ ‘‘ಛಯಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಛ? ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೯೫) ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಇಧ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸು ಪವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಕಮ್ಮಜಾಕಮ್ಮಜೇಹಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಯೋಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ನ ಚ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಧಮ್ಮನಿಸ್ಸಯೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತ್ತಾವ ಪಧಾನಂ, ತಸ್ಮಾ ಕೂಟಂ ವಿಯ ಗೋಪಾನಸೀನಂ ಸಬ್ಬಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಮೋಸರಣಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ತೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತಂ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕೇಸು ಪವತ್ತಿಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಗತೇಸು ‘‘ಯಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಸಬ್ಬೇಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುಖದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಲೋಕುತ್ತರಿನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಚ ಯೋಜನಾ ಲಬ್ಭತಿ, ತಥಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ನೋ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂಮೂಲಕಾ ಚ ನಯಾ. ತೇಹಿ ಪನ ಪವತ್ತಿಯಂಯೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಯೋಜನಾ ತಂಮೂಲಕಾ ಚ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೀಸು ಪವತ್ತಮಾನೇಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ ಯೋಜನಾಯ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇಹಿ ಚ ನಯೇಹಿ ಪಾಕಟಾಯೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

‘‘ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ವಿನಾ ಸೋಮನಸ್ಸೇನಾತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಪಟಿಸನ್ಧೀನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸೋಮನಸ್ಸವಿರಹಿತಸಚಕ್ಖುಕಪಟಿಸನ್ಧಿನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ‘‘ಚತುನ್ನಂಯೇವಾ’’ತಿ ನಿಯಮೋ ಕತೋ, ತೇನ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ಪರಿತ್ತವಿಪಾಕರೂಪಾವಚರಪಟಿಸನ್ಧಿಯೋಪಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾವಚರೇಸು ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಸಮಾನತಾಯ ಮಹಾವಿಪಾಕೇಹಿ ಚತೂಹಿ ನಿದಸ್ಸನಂ ಕತಂ, ತೇನ ಯಥಾ ಸಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಅಚಕ್ಖುಕಾ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಇತರಮಹಾವಿಪಾಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಪೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಞ್ಚ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇಸು ಚಕ್ಖಾದೀಸು ಚವನ್ತಾನಂ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕತಾ ಸಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ಕಾಮಾವಚರಾನಂ ನಿಯಮತೋ ಸಚಕ್ಖುಕಾದಿಭಾವದಸ್ಸನೇನ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕೇಪಿ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಯಥಾ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಆಯತನಯಮಕೇ ದಸ್ಸಿತಂ. ನ ಹಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಂ ವಜ್ಜನೇ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ, ‘‘ಇತ್ಥೀನಂ ಅಘಾನಕಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತೀನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೧೮೭) ಚ ತೇ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ.

ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಅಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಕಾಮಾವಚರೇ ಸೋಪೇಕ್ಖಅಚಕ್ಖುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣಂ ಅರೂಪಪಟಿಸನ್ಧಿಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕೇಸುಚಿ ಪನ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಅಹೇತುಕಾರೂಪಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಏವ ಸೇಯ್ಯೋ.

‘‘ತತ್ಥ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾಸತಿಪಞ್ಞಾಯೋ ನತ್ಥಿ, ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಯದಿ ಪನ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಸನ್ತಿ, ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಸಮಾಧಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೧೧೩) ‘‘ವೀರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೧೧೧) ವಚನತೋ. ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಚಿತ್ತೇ ಚ ಯಥಾ ಸಮಾಧಿಲೇಸೋ ಏಕಗ್ಗತಾ ಅತ್ಥಿ, ನ ಏವಂ ವೀರಿಯಲೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ‘‘ತತ್ಥ ಹಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಸತಿಪಞ್ಞಾಯೋ ನತ್ಥಿ, ಏಕಗ್ಗತಾ ಪನ ಸಮಾಧಿಲೇಸೋ ಏವ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ – ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸು ಕೇಸುಚಿ ಅಹೇತುಕಚಿತ್ತೇಸು ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನಿ ಚ, ಏವಮಿಧ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಾನಮೇವ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಹೇತುಕನ್ತರತೋ ವಿಸೇಸೇತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಿ ಪನ ನ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಪ್ಪತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಸಮಾಧಿಲೇಸಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ, ನ ವೀರಿಯಲೇಸಸ್ಸ. ವಿಸೇಸನಞ್ಹಿ ವಿಸೇಸಿತಬ್ಬೇ ಪವತ್ತತಿ. ಯೇಸು ಪನ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ತತ್ಥ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಸತಿಪಞ್ಞಾಯೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಏವ ಸುನ್ದರತರೋ.

ಯಾವ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಗಬ್ಭಗತಾನಂ ಅಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಭಾವೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಸಹೇತುಕಾನಂ ಅಚಕ್ಖುಕಾನನ್ತಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕವಸೇನ ಚೇವ ಅರೂಪೀವಸೇನ ಚ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾಪಿ ಪನ ಅವಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಚಕ್ಖುಕಾ ನ ಲಬ್ಭನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸಚಕ್ಖುಕಾನಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾನನ್ತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಂ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಚ ಅಚಕ್ಖುಕಾ ಲಬ್ಭನ್ತೇವ. ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಸನ್ತಾನಾನಮ್ಪಿ ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಾದೋ, ಚುತಿವಸೇನ ನಿರೋಧೋ ಬಾಹುಲ್ಲವಸೇನ ದಸ್ಸಿತೋ. ಕದಾಚಿ ಹಿ ತೇಸಂ ಪಠಮಕಪ್ಪಿಕಾದೀನಂ ವಿಯ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾವಸಾನೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಯಮಕೇಸು ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇಹಿ ಗಹಿತೇಹಿ ಉಪಪತ್ತಿಚುತಿವಸೇನ ಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀಹಿ ನಿಯಮಿತತ್ತಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನಪಿ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚುತಿವಸೇನೇವ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇಹಿ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧೯೦. ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಸಮಾನಗತಿಕಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನೇವ ಗಚ್ಛತಿ ಸನ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿನಿರೋಧದಸ್ಸನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪವತ್ತೇ ಸೋಮನಸ್ಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇತಿ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಏತೇಸಞ್ಚೇವ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಯಥಾಲಾಭವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಏತೇಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿಪವತ್ತೇಸು, ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧೀಸೂತಿ ಏವಂ ಯಥಾಲಾಭೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಂ ಪನ ಛೇದೇಯೇವಾತಿ ಏತ್ಥ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣಪಞ್ಹಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೇ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸ ಛೇದೋತಿ ನಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ವಿನಾ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಸೋಮನಸ್ಸವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನಂ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಅವಚನಂ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಸಮಾನಗತಿಕತಂ ದೀಪೇತಿ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಉಪಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ಉಪ್ಪಾದೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ. ‘‘ವಿನಾ ಸೋಮನಸ್ಸೇನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ತೇ ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾ ಚ ನ ವುತ್ತಾ, ಅನುಪ್ಪಾದೋಪಿ ಪನೇತಸ್ಸ ಚುತಿಉಪಪತ್ತೀಸ್ವೇವ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ನ ಪವತ್ತೇತಿ. ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಪಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನಂ, ಪವತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಏವಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚವನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥೇವ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ತೇ ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾ ನ ಚ ವುತ್ತಾ. ಯಸ್ಸಯತ್ಥಕೇ ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾ ನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹಿ ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ‘‘ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ವಿಯ ಓಕಾಸದೀಪಕಂ, ನಾಪಿ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ, ಸಬ್ಬೇಸಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ವಿಯ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಕ್ಖಣದೀಪಕಂ, ಅಥ ಖೋ ಪುಗ್ಗಲದೀಪಕಮೇವಾತಿ.

ಅತೀತಕಾಲಭೇದೇ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ‘‘ಸುದ್ಧಾವಾಸಂ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ, ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನಂ ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೨೭೭) ಏತ್ಥ ವಿಯ ‘‘ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ? ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಸೋಮನಸ್ಸಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಸೋಮನಸ್ಸಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಉಪಪತ್ತಿಸಮಙ್ಗಿನೋಯೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಹಿ ವಸೇನ ಯಾವ ಪಠಮರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಧರತಿ, ತಾವ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ತದಾ ಚ ದುತಿಯಚಿತ್ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ಅರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುದ್ಧತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಂ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇನ ನಿದಸ್ಸಿತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ನ ನಿರುಜ್ಝಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ದ್ವೀಸು ಖಣೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸಬ್ಬಪಠಮೇನ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇನ ನಿದಸ್ಸಿತಂ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅನಾಗತಕಾಲಭೇದೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಮಾನೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸಮಾನತಾವ ಪುಚ್ಛಿತಾ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಕಾಲಭೇದೇ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಸಂಸಯಭೇದೇಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಸ್ಸೇವ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸೇವ ಪುಚ್ಛಿತಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಯಂಯೇವ ತೇಸಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ, ನ ಏವಮಿಧ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸೇವ ಪುಚ್ಛಿತಾನಂ ತೇಸಂ ಉಪಪತ್ತಿತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ನಿರೋಧವಾರೇಪಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ಅಪಿ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕಸ್ಸ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ. ನ ಹಿ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚುತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇವ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯನಿರೋಧೋ ನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಪಠಮಪುಚ್ಛಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ಥನಿಸ್ಸಯೋ ಮಾದಿಸೋವ ಉಪಪತ್ತಿಉಪ್ಪಾದಿನ್ದ್ರಿಯವಾ ಉಭಯುಪ್ಪಾದಿನ್ದ್ರಿಯವಾ ಅತ್ಥೋ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾಪಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ಥಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಏವಂ ವಿಯ ದುತಿಯಪುಚ್ಛಾಸು ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಮೇವ ನಿಯಮೇತಿ, ನ ತತ್ಥೇವ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಅನಾಗತಭಾವಮತ್ತೇನ ಸರೂಪತೋ ಗಹಿತಂ ಉಪ್ಪಾದಂ ವಾ ನಿರೋಧಂ ವಾ ಸಂಸಯತ್ಥನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇವಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನತ್ಥಸ್ಸ ನಿಯಮೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯಸ್ಸ ವಾ ಪನ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೨೮೧) ವುತ್ತಂ. ಏಸ ನಯೋ ನಿರೋಧವಾರೇಪಿ.

ಪಟಿಲೋಮೇ ಪನ ಯಥಾ ಅನುಲೋಮೇ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಅನಾಗತಾ ಸರೂಪವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಅವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾ ತತ್ಥ ಸಂಸಯಪದೇನ ಗಹಿತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಮೂಲಕೇಸು ಯೋಜಿತಾ, ನ ಏವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಚ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯೋಜೇತುಂ, ನ ಏವಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾನಿರೋಧೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಚ ಅನುಪ್ಪಾದಾನಿರೋಧಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಅಭೂತಾಭಾವಸ್ಸ ಅಭೂತಾಭಾವಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ಚ ಸಮ್ಭವಾನುಪ್ಪತ್ತಿತೋ, ಅಭೂತುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾಭಾವೋ ಚ ಪಟಿಲೋಮೇ ಪುಚ್ಛಿತೋ, ತಸ್ಮಾಸ್ಸ ವಿಸೇಸರಹಿತಸ್ಸ ಅಭೂತಾಭಾವಸ್ಸ ವತ್ತಮಾನಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವಿಯ ಕಾಲನ್ತರಯೋಗಾಭಾವತೋ ಯಾದಿಸಾನಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾಭಾವೇನ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೋ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಸನ್ನಿಚ್ಛಿತೋ, ತನ್ನಿಸ್ಸಯಾ ತಾದಿಸಾನಂಯೇವ ಉಪಪತ್ತಿಚುತಿಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾನಂ ಜೀವಿತಾದೀನಮ್ಪಿ ಅನುಪ್ಪಾದಾನಿರೋಧಾ ಸಂಸಯಪದೇನ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೩೦೮) ಚ, ‘‘ಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇ ಅರೂಪಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀಸು ವಿಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನನ್ತಿ.

ಯೇ ರೂಪಾವಚರಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಘಾನಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ, ನೋ ಚ ತೇಸಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯೇ ಸೋಪೇಕ್ಖಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ‘‘ಯೇ ಚ ಅರೂಪಂ ಉಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಪಚ್ಛಿಮಕೋಟ್ಠಾಸವಚನೇನ ತಂಸಮಾನಲಕ್ಖಣತಾಯ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ಯೇ ಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇ ಏವ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಯೇಸು ಆದಿಮಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಅತೀತಾನಾಗತವಾರೇ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಧಮ್ಮಯಮಕೇ ವಿಯ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣಾತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ, ತಂ ಪಮಾದಲಿಖಿತಂ. ಯೇಸು ಪನ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ‘‘ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾತೀತವಾರೇ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಉಪಪತ್ತಿಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಙ್ಗಕ್ಖಣೇ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನುಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ…ಪೇ… ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಏವ ಸುನ್ದರತರೋತಿ.

ಪವತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ

೪೩೫-೪೮೨. ಪರಿಞ್ಞಾವಾರೇ ಲೋಕಿಯಅಬ್ಯಾಕತಮಿಸ್ಸಕಾನಿ ಚಾತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನೇಹಿ ಏಕನ್ತಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಹಿ ಲೋಕಿಯಅಬ್ಯಾಕತೇಹಿ ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ತಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾದೀನಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ವಿಯ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ಚ ವುತ್ತಾ. ಯದಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ಹೋತಿ, ಕಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಯಮಕೇ ‘‘ಯೋ ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಭಾವೇತಿ, ಸೋ ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಬ್ಯಾಕತಪದೇನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಯಮಕಾನಿ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ಯಥಾ ‘‘ಕುಸಲಂ ಭಾವೇಮಿ, ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹಾಮೀ’’ತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲೇಸು ಭಾವನಾಪಹಾನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಅನಿಚ್ಚೋ, ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಪರಿಜಾನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ, ತೇ ಚ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬಾ, ನ ಅಬ್ಯಾಕತಭಾವನ್ತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಭಾಜನೀಯೇ ಆಗತಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಹಾತಬ್ಬತಾವ ವುತ್ತಾ, ನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ, ನನು ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಕುಸಲಾಕುಸಲಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹಿತಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾಪಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಯಥಾ ಪನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಭಾವೋ ಭಾವೇತಬ್ಬಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇಹಿ ವಿನಾಪಿ ಹೋತಿ, ನ ಏವಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಭಾವೋ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ವಿನಾ ಹೋತೀತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪಹಾತಬ್ಬತಾವ ಇಧ ವುತ್ತಾ, ನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಸ್ಸ ಅಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಕುಸಲಂ ಏಕನ್ತತೋ ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಏತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವ, ನ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಮೇವ ನಿವಾರೇತಿ, ನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಭಾವೇತಬ್ಬನಿಟ್ಠಂ, ನ ಪನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬನಿಟ್ಠನ್ತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಭಾವೋ ಏವ ತಸ್ಸ ಗಹಿತೋತಿ. ‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಪರಿಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪರತೋ ಲಿಖಿತಬ್ಬಂ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಲಿಖಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕಞ್ಹಿ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಮೂಲಕೇ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಪಜಹನ್ತಿ ನೋ ಚ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ನ ಭಾವೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೪೪೦).

ಏತ್ಥ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಅಟ್ಠ ಚ ಅರಿಯಾತಿ ನವ ಪುಗ್ಗಲಾ. ತೇಸು ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬವಸೇನ ದುವಿಧೋ, ಸೋ ‘‘ಪುಥುಜ್ಜನೋ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ‘‘ಛ ಪುಗ್ಗಲಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನಿತ್ಥ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಪಜಹಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು ಚ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಿತೋ. ‘‘ಯೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೪೯, ೫೧-೫೨) ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ‘‘ಪಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತಿ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಜಹಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೪೫೧) ಚ ಭಬ್ಬೋ ಏವ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಿತೋ. ‘‘ಯೇ ಚ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಮಗ್ಗಂ ನ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೧.ಸಚ್ಚಯಮಕ.೫೧) ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ‘‘ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನಪ್ಪಜಹಿಸ್ಸನ್ತಿ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ನ ಪರಿಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೪೫೫) ಚ ಅಭಬ್ಬೋ ಏವ. ಅಗ್ಗಫಲಸಮಙ್ಗೀ ಚ ಪಠಮಫಲಸಮಙ್ಗೀ ಅರಹಾ ಚಾತಿ ದುವಿಧೋ. ಸೋಪಿ ‘‘ಅರಹಾ’’ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ‘‘ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಭಾವಿತ್ಥ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ಪಜಹಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೪೪೪) ಚ ಅಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಿತೋ. ‘‘ಯೋ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೪೪೬) ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ‘‘ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಜಹಿತ್ಥ, ನೋ ಚ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಚ್ಛಿಕರಿತ್ಥಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೪೪೪) ಚ ಪಠಮಫಲಸಮಙ್ಗೀ ಚ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗಹಿತೋ. ‘‘ಯೋ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೩.ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕ.೪೪೩, ೪೪೬) ಆಗತಟ್ಠಾನೇಸು ಇತರೋವಾತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಭೇದಂ ಞತ್ವಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ಗಹಿತಪುಗ್ಗಲೇ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಪರಿಞ್ಞಾವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಯಮಕಪಕರಣ-ಮೂಲಟೀಕಾ ಸಮತ್ತಾ.