೭. ಅನುಸಯಯಮಕಂ

ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ

೧. ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹಪರಿಯೋಸಾನಾ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಪಚ್ಚಯದೀಪಕೇನ ಮೂಲಯಮಕೇನ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಂ, ಖನ್ಧಾದೀಸು ತೀರಣಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಖನ್ಧಾದಿಯಮಕೇಹಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಞ್ಚ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಅನುಸಯಪಹಾನನ್ತಾ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಮುದ್ಧಭೂತೇಹಿ ಅನುಸಯೇಹಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಅನುಸಯಯಮಕಂ ಆರದ್ಧಂ. ಲಬ್ಭಮಾನವಸೇನಾತಿ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಅನುಸಯಾನಂ ಗಾಹಾಪನಂ ತೇಸು ತಥಾ ಅಗ್ಗಹಿತೇಸು ಅನುಸಯವಾರಾದಿಪಾಳಿಯಾ ದುರವಬೋಧತ್ತಾ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಏತೇಸು ಸಾನುಸಯವಾರಾದೀಸು ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ‘‘ಕಾಮಧಾತುಂ ವಾ ಪನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸ, ರೂಪಧಾತುಂ ವಾ ಪನ ಉಪಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಚುತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಅವುಚ್ಚಮಾನೇ ಕಥಮಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ ಸಿಯಾತಿ? ನಾಯಂ ಯಮಕದೇಸನಾ, ಪುರಿಮವಾರೇಹಿ ಪನ ಯಮಕವಸೇನ ದೇಸಿತಾನಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಚುತಿಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಪರಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಂ. ಯಮಕದೇಸನಾಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಪನ ಸಬ್ಬವಾರಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅನುಸಯಯಮಕನ್ತಿ ನಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಪಟಿಲೋಮಪುಚ್ಛಾಪಿ ಅತ್ಥವಸೇನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಅತ್ಥವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಲಬ್ಭಮಾನತಾವಸೇನ ಏತಿಸ್ಸಾಪಿ ದೇಸನಾಯ ಯಮಕದೇಸನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಹಿ ಅನುಸಯಾ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಯಾವ ಚ ಮಗ್ಗೇನ ತೇಸಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾ ನ ಕತಾ ಹೋತಿ, ತಾವ ತೇ ಏವಂಪಕಾರಾ ಏವಾತಿ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸೋ ಏವಂಪಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ-ಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೋ, ನ ಖನ್ಧಯಮಕಾದೀಸು ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನತಾ. ತೇನೇವ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೋ ಅನುಸಯವಾರೇನ ನಿನ್ನಾನಾಕರಣೋ ವಿಭತ್ತೋ. ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಪನ ಲಭಿತ್ವಾ ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚ, ತೇಪಿ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಥಾಮಗತಾ ಅಹೇಸುಂ ಭವನ್ತಿ ಚ. ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾಯ ಏವ ಚ ತೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಂಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚ, ನ ಚ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನತೋ ಅಞ್ಞೇ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹಾ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನೇವ ಹಿ ಅನುಸಯಾ, ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಚ ಅತೀತಾದಯೋ ಏವ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪನ ತಾದಿಸಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾಪಾದನೇನ ಅನುಸಯಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ. ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾಕಾರೋ, ನ ಧಮ್ಮೋ, ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರೋ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ವತ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ಸತ್ತಾನುಸಯಾತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುಸಯಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸತ್ತೇವ ವುತ್ತಾ, ನನು ಸತ್ತಾನುಸಯತೋ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನುಸಯಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನಾಪಜ್ಜತಿ, ಅಪ್ಪಹೀನಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಅನುಸಯಭಾವಸ್ಸ ಅವುತ್ತತ್ತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಅನುಸಯೋತಿ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಥಾಮಗತಕಿಲೇಸೋ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ಅಟ್ಠ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೧), ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಥಾಮಗತೋ ಕಿಲೇಸೋಯೇವ ಅನುಸಯೋ ನಾಮಾತಿ ಯುತ್ತಂ. ಥಾಮಗತನ್ತಿ ಚ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣೋ ಸಭಾವೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವಬೋಧಿನಾ ತಥಾಗತೇನ ಇಮೇಯೇವ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಥಾಮಗತೋತಿ ಅನುಸಯಸಮಙ್ಗೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅನುಸಯಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರಾನಂ ಸಮಾನಗತಿಕತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಾಕಾರದೀಪಕಂ, ಏವಂ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸಿಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇನ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಸ್ಸ ಅವುತ್ತತಾ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಚೇ? ತಂ ನ, ವಚನತ್ಥವಿಸೇಸೇನ ತಂದ್ವಯಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ. ‘‘ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಹಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅವಿಸಿಟ್ಠೇಪಿ ‘‘ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅನುಸಯಿತತಂ ಥಾಮಗತಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ಯದಿ ತಮೇವ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ದೀಪೇಯ್ಯ, ಕಸ್ಸಚಿ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಪನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗಂ ದೀಪೇತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಉಪ್ಪಜ್ಜನವಾರೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ, ಅನುಸಯಸದ್ದಸ್ಸ ಸಬ್ಬದಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಸಯನತ್ಥತಾಯ ನಿವಾರಣತ್ಥಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹತಾಯ ಥಾಮಗತಭಾವಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಸಯನತ್ಥಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅನುಸೇನ್ತೀತಿ ಅನುರೂಪಂ ಕಾರಣಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಯಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯೋಗ್ಗವಚನಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವುತ್ತಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಮ್ಪಿ ಸುವುತ್ತಮೇವ ಇಮಿನಾ ತನ್ತಿಪ್ಪಮಾಣೇನಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತನ್ತಿತ್ತಯೇನಪಿ ಹಿ ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತತಾ ದೀಪಿತಾ ಹೋತಿ.

ಪರಿಚ್ಛೇದಪರಿಚ್ಛಿನ್ನುದ್ದೇಸವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ

೨. ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಕಾಮಾವಚರಭೂಮಿಯಂ ಸುಖಾಯ ಚ ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಕಾಮಧಾತುಗ್ಗಹಣಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ವೇದನಾನಂ ವಿಸೇಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ನ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ದ್ವೀಸು ಪನ ರಾಗೇಸು ಭವರಾಗಸ್ಸ ತೀಸು ಧಾತೂಸು ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂನಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಧಾತುವೇದನಾಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನವಸೇನ ಹಿ ತಿಪ್ಪಕಾರಂ ಅನುಸಯಾನಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೀಸು ಧಾತೂಸು ಕಾಮಧಾತುಯಾ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಏತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ವಿಸುಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ಧಾತುಯಾ ವೇದನಾನಞ್ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂತಿ ಇದಞ್ಚ ವೇದನಾಸು ಅನುಸಯಮಾನೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ದ್ವೀಸ್ವೇವ ಅನುಸೇತಿ, ನ ತೀಸೂತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಠಾನತಾನಿವಾರಣತ್ಥಮೇವ ವುತ್ತನ್ತಿ ನ ಸಬ್ಬಾಸು ದ್ವೀಸು ಅನುಸಯನಪ್ಪತ್ತೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇನ ವೇದನಾವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ನ ಕಾಮಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೋ. ಭವರಾಗಾನುಸಯನಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಅಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅನುಸಯಾನಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಕ್ಕಾಯೇ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಾಕಟಮೇತಂ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸೂ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಪಟಿಘಾನುಸಯಾನುಸಯಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞಾ ದ್ವೇ ವೇದನಾ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಭವರಾಗಾನುಸಯಾನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಚ ಅಞ್ಞಾ ತಾ ಗಯ್ಹನ್ತೀತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ದ್ವೀಹಿ ವೇದನಾಹಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪೇಸು ಇಟ್ಠರೂಪಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಸಾತಸನ್ತಸುಖಗಿದ್ಧಿಯಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನಂ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಹಿ ಸೋ ಇಮಾಸು ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೇತಿ ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಅಭಿಲಭತೀತಿ. ಏವಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚ ದುಕ್ಖವೇದನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇಸು ಅಞ್ಞೇಸು ಚ ಅಪ್ಪಿಯರೂಪಾಸಾತರೂಪೇಸು ಅನಿಟ್ಠರೂಪಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ದುಕ್ಖಪಟಿಕೂಲತೋ ದುಕ್ಖಮಿಚ್ಚೇವ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ದುಕ್ಖವೇದನಮೇವ ಅನುಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಸೇತಿ, ತೇನ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಸಯನಂ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸಯವಚನೇನ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತಅನಿಟ್ಠೇಸು ಆರಮ್ಮಣಪಕತಿಯಾ ವಿಪರೀತಸಞ್ಞಾಯ ಚ ವಸೇನ ಇಟ್ಠಾದಿಭಾವೇನ ಗಹಿತೇಸು ಕಾಮರಾಗಪಟಿಘಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಹಿ ತೇ ತೀಸು ವೇದನಾಸು ಅನುಸೇನ್ತಿ ನಾಮ. ವೇದನಾತ್ತಯಮುಖೇನ ವಾ ಏತ್ಥ ಇಟ್ಠಾದೀನಂ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಕಾಮಧಾತುಆದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಕಾಮಸ್ಸಾದಾದಿವತ್ಥುಭೂತಾನಂ ಕಾಮಭವಾದೀನಂ. ತತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಭವಸ್ಸಾದವಸೇನ ಅನುಸಯಮಾನೋ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಅನುಸೇತಿ, ಕಾಮಸುಖಸ್ಸಾದವಸೇನ ಅನುಸಯಮಾನೋ ಸುಖೋಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಸು. ಪಟಿಘೋ ದುಕ್ಖಪಟಿಘಾತವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಯತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಟಿಹಞ್ಞಮಾನೋಪಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾಯ ಏವ ಅನುಸೇತಿ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸು ಪನ ರೂಪಾರೂಪಾವಚರಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಕಾಮಸ್ಸಾದಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ನತ್ಥೀತಿ ತತ್ಥ ಅನುಸಯಮಾನೋ ರಾಗೋ ಭವರಾಗೋಇಚ್ಚೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೪೬) ಏವಮಾದೀನಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಸು ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾದೀನಂ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನನು ಚ ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ ಪಿಹಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನದೋಮನಸ್ಸೇ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ, ತಥಾ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಸೋಮನಸ್ಸುಪೇಕ್ಖಾಸು ಕಾಮರಾಗೇನ ನಾನುಸಯಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತದನುಸಯನಟ್ಠಾನತೋ ಅಞ್ಞಾಪಿ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಾನುಸಯನಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಕಾಮಾವಚರವೇದನಾ ಸನ್ತೀತಿ? ಹೋನ್ತು, ನ ಪನ ಧಾತುತ್ತಯವೇದನಾತ್ತಯತೋ ಅಞ್ಞಂ ತದನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಚ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಚ ಮಾನಾನುಸಯೋ ಚ ನಾನುಸೇನ್ತಿ, ತತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತೀತಿ? ಆಮನ್ತಾ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೫೨) ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಘಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮುದಾಯವಸೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಲೋಕಿಯಸುಖೋಪೇಕ್ಖಾ ಕಾಮರಾಗಮಾನಾನುಸಯನಟ್ಠಾನನ್ತಿ.

ಅಪಿಚ ಸುತ್ತೇ ‘‘ಇಧಾವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಭಿಕ್ಖು ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ ‘ಕುದಾಸ್ಸು ನಾಮಾಹಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಜಹೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ, ಸೋ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಟಿಘಂ ತೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ವೀರಿಯಂ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಪಟಿಘೇನೇವ ಪಟಿಘಪ್ಪಹಾನಂ, ದೋಮನಸ್ಸೇನ ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಹಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ. ಪಟಿಘುಪ್ಪತ್ತಿರಹಟ್ಠಾನತಾಯ ಪನ ಇಧ ಸಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ‘‘ಪಟಿಘಾನುಸಯಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ ಹೇಸಾ, ಸಾ ಪನ ಪರಿಯಾಯದೇಸನಾ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ವಿವಿಚ್ಚೇವ…ಪೇ… ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ರಾಗಂ ತೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ತತ್ಥ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತನಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ…ಪೇ… ಚತುತ್ಥಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, ಅವಿಜ್ಜಂ ತೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫) ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಲೋಕಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಸಬ್ಬಥಾ ನಾನುಸೇತೀತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಕ್ಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಏತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಯಮ. ಅಟ್ಠ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೨) ವುತ್ತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಸ್ಸೇವ ವತ್ಥು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನುಪೇಕ್ಖಾ, ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸ್ಸಿತದೋಮನಸ್ಸಞ್ಚ ಪಟಿಘಾನುಸಯಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ನ ಹೋತೀತಿ ತತ್ಥಾಪಿ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅವತ್ಥುಭಾವತೋ ಹಿ ಇಧ ಅನುಸಯನಂ ನ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ವಿಯ ವುತ್ತನಯೇನ ತಂಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ತಂಸಮುಗ್ಘಾತಕಮಗ್ಗಸ್ಸ ಬಲವೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವತೋ ಚಾತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನೇ ಸತಿ ಭವರಾಗವಜ್ಜೋ ಸಬ್ಬೋ ಲೋಭೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ದುಕ್ಖಾಯ ಹಿ ವೇದನಾಯ ರೂಪಾರೂಪಧಾತೂಸು ಚ ಅನುಸಯಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋಪಿ ಲೋಭೋ ಲೋಭೋ ಏವ, ನ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ದಿಟ್ಠಾನುಸಯಸ್ಸ ವಿಯ ಏತಸ್ಸಪಿ ಠಾನಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾತಿ. ಅಥ ಪನ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ತನ್ನಿನ್ನತಾಯ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ಇಟ್ಠಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಸುಖಾಯ ಚ ವೇದನಾಯ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಂ ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ, ಪಟಿಲದ್ಧಪುಬ್ಬಂ ವಾ ಅತೀತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ವಿಗತಂ ಪರಿಣತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಪಟಿಘೋ ದುಕ್ಖೇ ಪಟಿಹಞ್ಞನವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ದುಕ್ಖಮೇವ ತಸ್ಸ ಅನುಸಯನಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತಂ, ನಾಲಮ್ಬಿತಂ, ಏವಂ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಅಭಿನಿವೇಸನವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋಪಿ ಲೋಭೋ ಸುಖಾಭಿಸಙ್ಗವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಸಾತಸನ್ತಸುಖದ್ವಯಮೇವಸ್ಸ ಅನುಸಯಟ್ಠಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಭವರಾಗವಜ್ಜಸ್ಸ ಸಬ್ಬಲೋಭಸ್ಸ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯತಾ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚ ಆರಮ್ಮಣೇ ರಜ್ಜನ್ತಿ ದುಸ್ಸನ್ತಿ ಚ. ತತ್ಥ ರಾಗೋ ಸುಖಜ್ಝಾಸಯೋ ಪಟಿಘೋ ದುಕ್ಖಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ತೇಸಂ ನಾನಾನುಸಯಟ್ಠಾನತಾ ಹೋತಿ.

ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ, ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ? ನೋ’’ತಿ (ಯಮ. ೨.ಅನುಸಯಯಮಕ.೧೪) ವುತ್ತನ್ತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಚ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿಂ ವತ್ವಾ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಮತ್ತಮೇವ ಪನ ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ’’ತಿ (ಯಮ. ಅಟ್ಠ. ಅನುಸಯಯಮಕ ೨) ವುತ್ತತ್ತಾ ಯಥಾ ತತ್ಥ ಪಟಿಘೋ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇನ ದಿಟ್ಠಾನುಸಯೇನ ಸಹಜಾತೋ ಲೋಭೋ ಕಾಮರಾಗಾನುಸಯೋ ನ ಹೋತಿಚ್ಚೇವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ. ಯಂ ಪನೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಮತ್ತಮೇವ ಪನ ತಂ ಹೋತಿ, ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ’’ತಿ, ಏತ್ಥ ನ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ನತ್ಥಿ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನ ಹಿ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಟಿಘಾನುಸಯಭಾವಾಸಙ್ಕಾ ಅತ್ಥೀತಿ.

ದೇಸನಾ ಸಂಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಭವರಾಗಸ್ಸಪಿ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ ವಿಯ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಆರಮ್ಮಣವಿಸೇಸೇನ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಏವಂ ದೇಸನಾ ಕತಾ ಸಹಜಾತವೇದನಾವಿಸೇಸಾಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.