ಅಕುಸಲಪದಂ

ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರೋ

ಪಠಮಚಿತ್ತಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೬೫. ಕುಸಲೇ ವುತ್ತನಯಂ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಯಥಾನುರೂಪಂ ವೇದಿತಬ್ಬತಾಯ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಗನ್ತಬ್ಬಾಭಾವತೋತಿ ಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬಾಭಾವತೋ. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗತಮತ್ತನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಗತಿಮತ್ತಂ ಗಹಣಮತ್ತಂ. ಆಸನ್ನಕಾರಣತ್ತಾ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ ಏಕನ್ತಕಾರಣತ್ತಾ ಚ. ಸತಿಸಂವರೋತಿ ಇಧ ಸೀತಾದೀಹಿ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಂ ಖಮನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪಹಾನಸಂವರೋತಿ ವೀರಿಯಸಂವರೋ.

ಅಸ್ಸಾದದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿ. ಫಲಟ್ಠೇನ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೇನ ಅಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋಮೋಹೋ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವಗ್ಗಹಣಾಕಾರೋ ವಾ. ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಲೋಭಸ್ಸ ಅಭಿಜ್ಝಾಭಾವೇ ಸತಿಪಿ ವಿಸೇಸಯುತ್ತಾಯ ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಕಮ್ಮಪಥಪ್ಪತ್ತಾಯ ಇಧುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಲಕ್ಖಣಾದಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾ ಪರಸಮ್ಪತ್ತೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮನಸ್ಸ ಪುರೇಚಾರಿಕಾ ತಣ್ಹಾಭಿರತಿ ಅಭಿರತಿ.

ಅನುಪಪರಿಕ್ಖಾ ಮೋಹೋ. ಮೋಹವಸೇನ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ವಾ ಅವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸಾನುನಯೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ. ಅಸತಿಯಚಿತ್ತೇತಿ ಅಹಿರಿಕಾದೀಹಿ ಆರಕ್ಖರಹಿತಚಿತ್ತೇ. ಸತಿರಹಿತತ್ತಾ ಸತಿಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಚಾತಿ ಏತೇನ ಸತಿರಹಿತಾ ಸತಿಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಖನ್ಧಾ ಏವ ಮಿಚ್ಛಾಸತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇ ಪನ ಉಪನಾಹಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ಚಿರಕತಾದಿಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇ ಪಟುಸಞ್ಞಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸದರಥಾದಿಭಾವೋ ಅವಿಸೇಸೇನ ಕಿಲೇಸಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ವುತ್ತೋ ಲಹುತಾದಿಏಕನ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಾದೀನಂ ಕೇಸಞ್ಚಿ ಇಧ ಅಭಾವಾ. ಅವೂಪಸಮೋತಿ ಅಸನ್ನಿಸಿನ್ನಸಬ್ಭಾವಮಾಹ. ಅನವಟ್ಠಾನರಸನ್ತಿ ಚಲನಕಿಚ್ಚಂ. ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೇತಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಪಯೋಜನೇ ಭುಮ್ಮಂ, ಅವೂಪಸಮಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಾ ‘‘ಅವೂಪಸಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಧಮ್ಮುದ್ದೇಸವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿದ್ದೇಸವಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೭೭. ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಅಕಮ್ಪನಂ ನ ಕೋಸಜ್ಜೇಸು ಅಕಮ್ಪನಂ ವಿಯ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಂತಂಪಾಪಕಿರಿಯಾಯ ಉಸ್ಸಹನವಸೇನ ಪನ ಥಿರತಾ ತತ್ಥ ಅಕಮ್ಪನಂ.

೩೮೧. ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿರೂಪಂ ಫನ್ದಿತನ್ತಿ ತಥಾ ತಥಾ ಸಸ್ಸತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ದಿಟ್ಠಿ ಏವ ವುಚ್ಚತಿ. ತರನ್ತೀತಿ ತಿತ್ಥೇ ವಿಯ ಪಿಲವನ್ತಿ. ವಿಪರಿಯೇಸತೋತಿ ವತ್ಥುಸ್ಸ ವಿಪರೀತತೋ.

೩೯೦. ಸಭಾವಪಟಿಚ್ಛಾದನವಸೇನ ಪಕತಿಅತ್ತಾದಿಅಸನ್ತಗಹಣಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾದೀನಂ ನಿಚ್ಚಾದಿವಿಸಮಗಹಣಸ್ಸ ಚ ಸಞ್ಞಾದಿವಿಪರಿಯೇಸಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ‘‘ಅಸನ್ತಂ ಅಸಮಞ್ಚ ಬುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ದುತಿಯಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೯೯. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ…ಪೇ… ಪರಾಮಸನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಪುರಿಮಚಿತ್ತೇನ ಅವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನುಸ್ಸಾಹನಾವಸೀದನಭಾವೇನ ಸಂಹತಭಾವೋ ಥಿನಂ.

ತತಿಯಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೦೦. ಇಧ ಮಾನೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಞ್ಚ ಅಪಣ್ಣಕಙ್ಗಾನೀತಿ ಅವಿರಜ್ಝನಕಙ್ಗಾನಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಅರಹಙ್ಗಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಮಾನಸ್ಸ ಅನಿಯತತ್ತಾ ನ ನಿಯತಯೇವಾಪನಕಾತಿ. ಪಟ್ಠಾನೇ ಹಿ ‘‘ಸಂಯೋಜನಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಸಂಯೋಜನೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೩.೪.೧) ಏತ್ಥ ‘‘ಚತುಕ್ಖತ್ತುಂ ಕಾಮರಾಗೇನ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಟಿಘೇನ ಚ ಮಾನೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಭವರಾಗೋ ತಯೋಪೇತೇ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ ದಸವಿಧಾ ಯೋಜನಾ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತಾಯ ದಸವಿಧಾಯ ಯೋಜನಾಯ ‘‘ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಮಾನಸಂಯೋಜನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಾಮರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ‘‘ಮಾನಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಭವರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ವಾ ‘‘ಭವರಾಗಸಂಯೋಜನಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾಹಿ ಯೋಜನಾಹಿ ಮಾನಸ್ಸ ಅನಿಯತಭಾವೋ ಪಕಾಸಿತೋ, ತಥಾ ಕಿಲೇಸದುಕೇಪಿ. ಇಧ ಚ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ದಸವಿಧಾ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಯೋಜನಾ, ತಥಾ ದಸವಿಧಾ ಕಿಲೇಸಾನ’’ನ್ತಿ ಚ. ಉನ್ನಮನವಸೇನೇವ ಸಮ್ಪಗ್ಗಹರಸೋ, ನ ವೀರಿಯಂ ವಿಯ ತಂತಂಕಿಚ್ಚಸಾಧನೇ ಅಬ್ಭುಸ್ಸಾಹನವಸೇನ. ಓಮಾನಸ್ಸಪಿ ಅತ್ತಾನಂ ಅವಂಕತ್ವಾ ಗಹಣಂ ಸಮ್ಪಗ್ಗಹೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಚತುತ್ಥಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೦೨. ಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇನ್ತಾ ‘‘ಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ಸಉಸ್ಸಾಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತೇಸಂ.

ನವಮಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೧೩. ವಿಸಪ್ಪನಅನಿಟ್ಠರೂಪಸಮುಟ್ಠಾನವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಸೇನ ಚ ವಿಸಪ್ಪನರಸೋ. ದೋಸೋ ಉಪಯೋಗಫಲೇಸು ಅನಿಟ್ಠತ್ತಾ ವಿಸಸಂಸಟ್ಠಪೂತಿಮುತ್ತಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅನಭಿರತಿರಸಾತಿ ಏವಂಪಕಾರೇಸು ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ರಸವಚನೇಸು ತಂತಂಪಟಿಪಕ್ಖಕಿಚ್ಚಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕಟುಕಾಕಾರಗತಿ ಕಟುಕಞ್ಚುಕತಾ, ಅತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ ಆವಾಸಾದಿ, ಪರಾಯತ್ತತಾಯ ದಾಸಬ್ಯಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಹಿ ದಾಸಬ್ಯೇ ಸತಿ ದಾಸೋ ಪರಾಯತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇ ಸತಿ ತಂಸಮಙ್ಗೀ. ನ ಹಿ ಸೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಪವತ್ತಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ಕುಸಲೇತಿ. ಅಥ ವಾ ಕತಾಕತಾಕುಸಲಕುಸಲಾನುಸೋಚನೇ ಆಯತ್ತತಾಯ ತದುಭಯವಸೇನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಹೋತೀತಿ ದಾಸಬ್ಯಂ ವಿಯ ತಂ ಹೋತಿ.

೪೧೮. ವಿರುದ್ಧಾಕಾರೋತಿ ವಿರುದ್ಧಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಆಕಾರೋ ವಿರುದ್ಧಭಾವೋ. ತೇನ ವಿರುಜ್ಝನಂ ವಿರೋಧೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ವಚನನ್ತಿ ಏತಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬಮೇವ ಹಿ ಕಿಚ್ಚಂ ಏತೇನ ಕರಿಯಮಾನಂ ಸುರೋಪಿತಂ ಸುಜನಿತಂ ನ ಹೋತೀತಿ. ರೋಪಸದ್ದವಚನತ್ಥಮೇವ ಕೇಚಿ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ. ತಂ ಅಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಕೋಧಸ್ಸ ತಥಾಪವತ್ತನಸಭಾವಾಭಾವಾ ಅಞ್ಞೇನ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣತಾ ಸಿಯಾತಿ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಏಕಾದಸಮಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೨೨. ವಿಗತಾ ಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಚಿಕಿಚ್ಛಿತುಂ ದುಕ್ಕರತಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಬ್ಬಥಾ ಚಿಕಿಚ್ಛಾಭಾವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯಾತಿ ತದತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೪೨೪. ನಿಚ್ಛಯಾಭಾವಾ ಅಸಣ್ಠಹನತೋ ಚೇತಸೋ ಪವತ್ತಿಪಚ್ಚಯಮತ್ತತಾಯ ‘‘ಪವತ್ತಿಟ್ಠಿತಿಮತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೪೨೫. ಏಕಂ ಆಕಾರಂ ಗನ್ತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ಅತ್ತನೋ ಆಮುಖಂ ಸಪ್ಪನತೋ ಓಸಕ್ಕತಿ.

ದ್ವಾದಸಮಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೨೯. ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅತ್ತನೋ ಗಹಿತಾಕಾರೇ ಏವ ಠತ್ವಾ ಭಮತೀತಿ ಏಕಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂಯೇವ ವಿಪ್ಫನ್ದನಂ ಹೋತಿ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪನ ಯದಿಪಿ ರೂಪಾದೀಸು ಏಕಸ್ಮಿಞ್ಞೇವಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಏವಂ ನು ಖೋ, ಇದಂ ನು ಖೋ’’ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ‘‘ನನು ಖೋ, ಅಞ್ಞಂ ನು ಖೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಗಹೇತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಅಪೇಕ್ಖತೀತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಚಲನಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತದ್ವಯೇ ವುತ್ತಪಕಿಣ್ಣಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ದ್ವಾದಸಸು ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸುಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕುಸಲೇಸುಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಂ ಅನುದ್ಧರಿತ್ವಾ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿನೋ ಏವ ಉದ್ಧಟತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ಸೋ ಏವ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾತಿ ‘‘ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿ ಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ ನ ಉದ್ಧಟೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ನಾರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿನೋ ಅಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ. ಸೋಪಿ ಹಿ ಅಟ್ಠಸು ಲೋಭಸಹಗತೇಸು ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಸೇಸೋಪೀತಿ ವೀಮಂಸತೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಸಹಜಾತಾಧಿಪತಿ ನತ್ಥಿ, ಯೋ ಉದ್ಧರಿತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ. ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಮ್ಹಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಕಞ್ಚಿ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಛನ್ದಾದೀಸು ಏಕಮ್ಪಿ ಸಹಜಾತಂ. ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ತಾವ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ‘‘ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏಕಸ್ಸಪಿ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಅನುದ್ಧಟತ್ತಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ‘‘ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಾ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೮೬) ಏತಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಏಕ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ.

ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ವಾ ಅಭಾವತೋ. ಏತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನಾಕಡ್ಢನತೋ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಅನಾಗಮನನ್ತಿ ತತ್ಥ ಅನಾಗಮನೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನಾಕಡ್ಢನಂ ಸಾಧೇತಿ. ಅನಾಕಡ್ಢನತೋ ಅನಾಗಮನಂ ಪನ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ತೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏತ್ಥೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾನಂ ಭವೇಯ್ಯ. ತಥಾ ಚ ಸತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಸ್ಸ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವತೋ. ನ ಚೇತಂ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬವಿಭಙ್ಗೇ ನಾಗತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಕಥಂ ಪನೇತಂ ಞಾಯತಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನಾಕಡ್ಢನತೋ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಅನಾಗಮನ’’ನ್ತಿ? ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಞ್ಞೇವ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ. ದುವಿಧಾ ಹಿ ಅಕುಸಲಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾತಿ. ತತ್ಥ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಚೇತನಾನಂ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ವುತ್ತೋ, ಇತರಾಸಞ್ಞೇವ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ಸಹಜಾತಮೇವ ವಿಭತ್ತಂ, ನ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕನ್ತಿ. ತಥಾ ಪಚ್ಚನೀಯೇಪಿ ‘‘ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋ ನೇವ ದಸ್ಸನೇನ ನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ…ಪೇ… ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ…ಪೇ… ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ…ಪೇ…. ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ. ಇತರತ್ಥ ಚ ವುತ್ತಂ. ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಾ ಚ ಚೇತನಾ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ಏವ ಆಗತಾತಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೋ ನ ಸಿಯಾತಿ. ಯದಿ ಸಿಯಾ, ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಚೇತನಾಯ ಚ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ತು ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಮಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಸತಿ ದಸ್ಸನೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇಸು ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ, ತದಭಾವಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಅನಾಕಡ್ಢನತೋ ತತ್ಥ ಅನಾಗತಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾವಚನೇನ ಪನ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ. ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಸ್ಸಪಿ ಹಿ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯತಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ನಿವಾರೇತುಂ. ವುತ್ತಞ್ಚ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಧಮ್ಮೋ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ, ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೩.೫೬-೫೭). ಯದಿ ಭಾವನಾಯ ಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ವಿಪಾಕದಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಕಥಂ ತೇ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಹೋನ್ತೀತಿ? ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಾದೀನಂ ವಿಯ ವಿಪಾಕಾರಹಸಭಾವತ್ತಾ. ಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ…ಪೇ… ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ಹೋತಿ, ಇಮೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತೇಸಂ ವಿಪಾಕೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೩೦-೭೩೧) ಇದಮ್ಪಿ ತೇಸಂ ವಿಪಾಕಾರಹತಞ್ಞೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಇದಂ ಪನ ಠಾನಂ ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥಿ ಹಿ ಏತ್ಥ ವಚನೋಕಾಸೋ. ನ ಹಿ ವಿಪಾಕೇತಿ ವಚನಂ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮವಚನಂ ವಿಯ ವಿಪಾಕಾರಹತಂ ವದತೀತಿ.

ಅಕುಸಲಪದವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅಬ್ಯಾಕತಪದಂ

ಅಹೇತುಕಕುಸಲವಿಪಾಕವಣ್ಣನಾ

೪೩೧. ತೇಸು ವಿಪಾಕಾಬ್ಯಾಕತನ್ತಿಆದೀನಂ ‘‘ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಏತಸ್ಸ ‘‘ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ದೀಪೇತುಂ ಕಾಮಾ…ಪೇ… ಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಉಪಚಿತತ್ತಾತಿ ಯಥಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಪಾಕಾಭಿಮುಖಂ ಹೋತಿ ತಥಾ ವಡ್ಢಿತತ್ತಾ. ರೂಪಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅಞ್ಞವಿಞ್ಞಾಣಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಅಸಾಧಾರಣೇನ ವತ್ಥುನಾ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ನಾಮಂ ಉದ್ಧಟಂ. ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ತಿಕ್ಖಮನ್ದಭಾವೇ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ತಿಕ್ಖಮನ್ದಭಾವಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಚ.

ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚ ತಂ ರೂಪವಿಜಾನನಞ್ಚಾತಿ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತರೂಪವಿಜಾನನಂ. ಏವಂಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ. ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತವಚನೇನ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಅಞ್ಞವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ರೂಪವಿಜಾನನವಚನೇನ ಚಕ್ಖುನಿಸ್ಸಯೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಚಕ್ಖುರೂಪವಚನೇಹಿ ಚ ನಿಸ್ಸಯತೋ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಚ ವಿಜಾನನಂ ವಿಭಾವೇತಿ. ರೂಪಮತ್ತಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಕಿಚ್ಚಮೇತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಮತ್ತಾರಮ್ಮಣರಸಂ. ಝಾನಙ್ಗವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ದ್ವಿಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣವಜ್ಜೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಸುಖದುಕ್ಖೇಕಗ್ಗತಾನಂ ಝಾನಙ್ಗಿಕತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ತಂಸದಿಸಾನಂ ತದುಪಚಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಝಾನಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೇ ಝಾನಙ್ಗತಾ ಅತ್ಥಿ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತ…ಪೇ… ರೂಪಾನಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೩.೧೧೨). ಏತೇಸಞ್ಚ ಝಾನಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಬ್ಯಾಕತೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನ ಝಾನಪಚ್ಚಯಾ. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಹಗತಂ ಏಕಂ ಖನ್ಧಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಯೋ ಖನ್ಧಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೯೮). ಝಾನಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೇಪಿ ವೇದನಾಚಿತ್ತಟ್ಠಿತೀನಂ ಉಪೇಕ್ಖಾದಿಭಾವತೋ ತಥಾಭೂತಾನಂ ವಚನೇ ಅಞ್ಞಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಚ ದುತಿಯರಾಸಿನಿದ್ದೇಸೋ.

೪೩೬. ವತ್ಥುಪಣ್ಡರತ್ತಾತಿ ಸಯಂ ಕಣ್ಹಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ಸಭಾವಪರಿಸುದ್ಧಾನಂ ಪಸಾದಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಣ್ಡರಸಭಾವಂ ಜಾತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಯಂ ಪನ ನಯೋ ಚತುವೋಕಾರೇ ನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ತತ್ಥ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ತತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಾಕುಸಲಸ್ಸ ಚ ಪಣ್ಡರತಾ ನ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಪಣ್ಡರತಾಯ ಕಾರಣಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಸಭಾವೋ ವಾಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಣ್ಡರತಾತಿ.

೪೩೯. ಇದಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಠಿತಿಮತ್ತಸಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಹಗತಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ಪಕತಿಯಾತಿ ಅನತಿಕ್ಕಮನೇನ. ಸೋಪಿ ವಿಸೇಸೋ. ಕಾಯಪ್ಪಸಾದಂ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪಸಾದಪಚ್ಚಯೇಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ಆಪಾಥಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಹಞ್ಞತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಚ ‘‘ರೂಪಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ನ ಆರಮ್ಮಣುಪ್ಪಾದಾನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಕಾಲತಾ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಘಟ್ಟನಪಟಿಹನನೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉಪಮಾಪಿ ಉಭಯಘಟ್ಟನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ, ನ ನಿಸ್ಸಿತನಿಸ್ಸಯಘಟ್ಟನಾನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಏತಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ. ಅಜ್ಝತ್ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತೀತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಹಿ ವಾ ಅಞ್ಞಂ ‘‘ಬಹಿದ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಘಟ್ಟನಾನಿಘಂಸೋ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ತತೋ ಏವ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಸಮಾಯೋಗೇ ಸುಖದುಕ್ಖಪಚ್ಚಯಾ ಧಾತುಅನುಗ್ಗಹಧಾತುಕ್ಖೋಭಾ ಚಿರಂ ಅನುವತ್ತನ್ತಿ.

೪೫೫. ಅಞ್ಞೇಸಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಸಭಾವಸುಞ್ಞತಸಬ್ಭಾವಾ ಮನೋಧಾತುಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಚೇ? ನ, ವಿಸೇಸಸಬ್ಭಾವಾ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಞ್ಹಿ ಚಕ್ಖಾದಿನಿಸ್ಸಿತತಾ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಸವಿಸಯೇಸು ದಸ್ಸನಾದಿಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವತಾ ಚ ವಿಸೇಸೋ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪನ ಅನಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತಾಯ ಅಞ್ಞನಿಸ್ಸಯವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವೇನ ಮನೋದ್ವಾರನಿಗ್ಗಮನಮುಖಭಾವಾಭಾವತೋ ಚ ಸಾತಿಸಯವಿಜಾನನಕಿಚ್ಚತಾ ವಿಸೇಸೋ. ತಬ್ಬಿಸೇಸವಿರಹಾ ಮನೋಮತ್ತಾ ಧಾತು ಮನೋಧಾತೂತಿ ತಿವಿಧಾ ಮನೋಧಾತು ಏವ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ವಿಸೇಸಮನೋ. ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಮನೋ ಏವ ಧಾತು ಮನೋಧಾತೂತಿ ಏವ-ಸದ್ದೋ ಮತ್ತಸದ್ದತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವಿಸೇಸನಿವತ್ತನತ್ಥೋ ಹಿ ಸೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ. ಮನೋದ್ವಾರನಿಗ್ಗಮನಪವೇಸಮುಖಭಾವತೋ ಪನ ಮನೋಧಾತುಯಾ ವಿಜಾನನವಿಸೇಸವಿರಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ತತೋ ಏವ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿಪಿ ನ ವುಚ್ಚತಿ. ನ ಹಿ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಮನತೋ ಪವತ್ತಂ ಮನಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ, ನಾಪಿ ಮನಸೋ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಮನತೋ ಪವತ್ತಂ, ದಸ್ಸನಾದೀನಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯೋ, ತೇಹಿ ಚ ಪವತ್ತಂ ತೇಸಂ ಪುರೇಚರಂ ಅನುಚರಞ್ಚಾತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ಅವಚನಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಾನಂ ವಿಯ ಜನಕಸದಿಸತ್ತಾಭಾವತೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ತಿಹೇತುಕತೋ ದುಹೇತುಕಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪತಾದೀಹಿ ಸದಿಸಂ ಸಹೇತುಕತಾಯಾತಿ. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸೋತೇತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ ಪಗುಣಂ ಗನ್ಥಂ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತೋ ಸಜ್ಝಾಯಸೋತೇ ಪತಿತಂ ಕಞ್ಚಿ ಕಞ್ಚಿ ವಾಚನಾಮಗ್ಗಂ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ಏವಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ನ ಚ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸೋತೇ ಝಾನಙ್ಗಾಭಾವೋ ಇಧ ಅವಚನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ಯದಿ ತದನನ್ತರಂ ನಿದ್ದೇಸೋ ತಂಸೋತಪತಿತತಾ, ಇತೋ ಪರೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ತಂಸೋತಪತಿತತಾ ನ ಸಿಯಾ. ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಂ ವಿಯ ಅಹೇತುಕತಾಯ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯವಿರಹಾ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸು ಝಾನಙ್ಗಧಮ್ಮಾನಂ ದುಬ್ಬಲತ್ತಾ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣೇಸು ವಿಯ ಅಗಣನುಪಗಭಾವಾ ಚ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸೋತಪತಿತತಾ. ತತೋ ಏವ ಹಿ ಅಹೇತುಕಕಿರಿಯತ್ತಯೇಪಿ ಝಾನಙ್ಗಾನಿ ಬಲಾನಿ ಚ ಸಙ್ಗಹವಾರೇ ನ ಉದ್ಧಟಾನಿ, ಝಾನಪಚ್ಚಯಕಿಚ್ಚಮತ್ತತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾನೇ ದುಬ್ಬಲಾನಂ ಏತ್ಥ ವಿತಕ್ಕಾದೀನಂ ಝಾನಪಚ್ಚಯತಾ ವುತ್ತಾ.

೪೬೯. ಸಮಾನವತ್ಥುಕಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ಸನ್ತೀರಣಂ ಮನೋಧಾತುತೋ ಬಲವತರಂ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಯಥಾರಮ್ಮಣಂ ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಅನುಭವನ್ತಂ ಇಟ್ಠೇ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಹೋತಿ, ಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಂ ಸಾತಿಸಯಾನುಭವತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಞ್ಹಿ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಸ್ಮಿಂ ಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಪನ ಸತಿಪಿ ಬಲವಭಾವೇ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಂ ನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ವಿಸದಿಸಂ ಮನಂ ಕರೋನ್ತಂ ಮನಸಿಕಾರಕಿಚ್ಚನ್ತರಯೋಗತೋ ವಿಪಾಕೋ ವಿಯ ಅನುಭವನಮೇವ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಞ್ಚ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಅಪುಬ್ಬತ್ತಾ.

ಅಹೇತುಕಕುಸಲವಿಪಾಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅಟ್ಠಮಹಾವಿಪಾಕಚಿತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೯೮. ಅಲೋಭೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲನ್ತಿಆದೀಸು ಕುಸಲಪಕ್ಖೇ ತಾವ ಅಲೋಭಾದೋಸಾನಂ ನಿದ್ದೇಸೇಸು ‘‘ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅಲೋಭೋ ಅಲುಬ್ಭನಾ…ಪೇ… ಅಲೋಭೋ ಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೩೨), ‘‘ಯೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅದೋಸೋ ಅದುಸ್ಸನಾ…ಪೇ… ಅದೋಸೋ ಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೩೩) ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ತಂನಿದ್ದೇಸೇಸು ‘‘ಅಲೋಭೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲ’’ನ್ತಿ ‘‘ಅದೋಸೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿನಿದ್ದೇಸೇಸು ಪನ ‘‘ಪಞ್ಞಾರತನಂ ಅಮೋಹೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೩೪, ೩೭) ಏವಂ ತತ್ಥಪಿ ವುತ್ತಂ, ನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಮೋಹೋ ಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ‘‘ಅಮೋಹೋ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ಅಲೋಭಾದೋಸಾನಂ ವಿಯ ಅಮೋಹಸ್ಸಪಿ ಅಬ್ಯಾಕತಮೂಲದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪನೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅವಿಞ್ಞತ್ತಿಜನಕತೋತಿ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮದ್ವಾರನಿವಾರಣಂ ಕರೋತಿ. ಅವಿಪಾಕಧಮ್ಮತೋತಿ ಮನೋಕಮ್ಮದ್ವಾರನಿವಾರಣಞ್ಚ. ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಾನಞ್ಹಿ ಕಮ್ಮದ್ವಾರಂ ವುತ್ತನ್ತಿ. ತಥಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋತಿ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಭಾವೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತೋ. ಏತೇನ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಭೇದಮೇವ ನಿವಾರೇತಿ.

ಬಲವಪಚ್ಚಯೇಹೀತಿ ಪಯೋಗೇನ ವಿನಾ ನಿಪ್ಫನ್ನೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೇಹಿ. ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾದೀಸು ಹಿ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಚಿತ್ತೇನ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇ ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಮ್ಮಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಗತಿನಿಮಿತ್ತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಾ ಹೋತಿ, ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಮ್ಮಾದಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೇ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾ. ಭವಙ್ಗಚುತಿಯೋ ಪನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಸದಿಸಾವ. ತದಾರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಿ ವಿಯ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಞ್ಚ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ. ಏತೇಸು ಬಲವಂ ದುಬ್ಬಲಞ್ಚ ವಿಚಾರೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಾಲವಸೇನ ಪನ ಪರಿಣಮತೀತಿ ಅಪ್ಪಾಯುಕಸಂವತ್ತನಿಕಕಮ್ಮಬಹುಲೇ ಕಾಲೇ ತಂಕಮ್ಮಸಹಿತಸನ್ತಾನಜನಿತಸುಕ್ಕಸೋಣಿತಪಚ್ಚಯಾನಂ ತಂಮೂಲಕಾನಂ ಚನ್ದಸೂರಿಯವಿಸಮಪರಿವತ್ತಾದಿಜನಿತಉತಾಹಾರಾದಿವಿಸಮಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪರಿಣಮತಿ.

ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

ಯತೋ ಯತ್ತಕೋ ಚ ವಿಪಾಕೋ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಠಾನೇ ವಿಪಚ್ಚತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಕಥಾ ಆರದ್ಧಾ. ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಕಮ್ಮೇ ಆಯೂಹಿತೇಯೇವ. ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ದ್ವಾದಸಕಮಗ್ಗೋಪಿ ಹೋತಿ, ದ್ವಾದಸಕಪ್ಪಕಾರೋಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಹೇತುಕಟ್ಠಕಮ್ಪಿ. ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾನಂ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಪಾಕಸಙ್ಕರಂ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ದುತಿಯತ್ಥೇರೋ ‘‘ದ್ವಾದಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುರಿಮಸ್ಸ ಹಿ ಪಚ್ಚಯತೋಸಸಙ್ಖಾರಿಕಅಸಙ್ಖಾರಿಕಭಾವೋ, ಇತರೇಸಂ ಕಮ್ಮತೋ. ತತಿಯೋ ತಿಹೇತುಕತೋ ದುಹೇತುಕಮ್ಪಿ ಅನಿಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ದಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕುದ್ಧಾರಟ್ಠಾನೇ ಕಮ್ಮಪಟಿಸನ್ಧಿವವತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಸಾಕೇತಪಞ್ಹಂ ಗಣ್ಹಿಂಸು. ಕಮ್ಮವಸೇನ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ತಂತಂಗುಣದೋಸುಸ್ಸದನಿಮಿತ್ತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಉಸ್ಸದಕಿತ್ತನಂ ಗಣ್ಹಿಂಸು. ಹೇತುಕಿತ್ತನಂ ಇಧ ಪಠಮತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯತ್ಥೇರವಾದಾದೀಸು ವಿಸೇಸಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ವಕ್ಖಾಮಿ. ಞಾಣಸ್ಸ ಜಚ್ಚನ್ಧಾದಿವಿಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ತಿಹೇತುಕಂ ಅತಿದುಬ್ಬಲಮ್ಪಿ ಸಮಾನಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢನ್ತಂ ದುಹೇತುಕಂ ಆಕಡ್ಢೇಯ್ಯಾತಿ ‘‘ಅಹೇತುಕಾ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಯಂ ಪನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ ಸುಗತಿಯಂ ಜಚ್ಚನ್ಧಬಧಿರಾದಿವಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಹೇತುಕಉಪಪತ್ತಿಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಹೇತುಕೋಪಪತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೇನ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಕತಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ’’ಚ್ಚೇವ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೩೨) ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಟಿಸನ್ಧಿ ನ ಹೋತೀತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಸತ್ತನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಕತಮೇಸಂ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ? ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಜವನಕ್ಖಣೇ ತಯೋ ಹೇತೂ ಕುಸಲಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಜಾತಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ. ನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ಅಕುಸಲಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಜಾತಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ಅಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ತಯೋ ಹೇತೂ ಅಬ್ಯಾಕತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಜಾತಚೇತನಾಯ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನ ವುಚ್ಚತಿ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾಪಿ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೋಪಪತ್ತಿಯಂ.

ಏವಂ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತುಪಪತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಕತಮೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ? ಕುಸಲಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಜವನಕ್ಖಣೇ ದ್ವೇ ಹೇತೂ ಕುಸಲಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಸಕ್ಕಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕಾತುನ್ತಿ. ಯಥಾ ಪನ ‘‘ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಸತ್ತನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಅವಚನತೋ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ‘‘ಗತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇ ಛನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಪತ್ತಿ ಹೋತಿ’’ಚ್ಚೇವ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೨೩೩) ವತ್ವಾ ‘‘ಸತ್ತನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಅವಚನತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತತೋ ಞಾಣವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾಪಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಪನ್ನಂ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕಮ್ಮನಿಕನ್ತಿಕ್ಖಣೇಸು ತಯೋ ಚ ದ್ವೇ ಚ ಹೇತೂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ದ್ವೇ ಯೋಜೇತುನ್ತಿ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಥೇರಸ್ಸ ಅಯಮಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಕಮ್ಮಸರಿಕ್ಖಕವಿಪಾಕದಸ್ಸನವಸೇನ ಇಧ ಪಾಠೋ ಸಾವಸೇಸೋ ಕಥಿತೋ’’ತಿ. ‘‘ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಹೇತೂನಂ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪಾಠಸ್ಸ ಸಾವಸೇಸತಾಪತ್ತೀತಿ ಚೇ? ನ, ದುಬ್ಬಲಸ್ಸ ದುಹೇತುಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತವಿಪಾಕದಾನೇ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ. ತಿಹೇತುಕಸ್ಸ ಪನ ಅಹೇತುಕವಿಪಚ್ಚನೇ ವಿಯ ದುಹೇತುಕವಿಪಚ್ಚನೇಪಿ ನತ್ಥಿ ಸಮತ್ಥತಾವಿಘಾತೋತಿ. ಆರಮ್ಮಣೇನ ವೇದನಾ ಪರಿವತ್ತೇತಬ್ಬಾತಿ ಸನ್ತೀರಣತದಾರಮ್ಮಣೇ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ವಿಭಾಗಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥತಾಭಾವತೋ ಹಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ, ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಸುಖಸಹಗತಮೇವ ಪಟಿಘಟ್ಟನಾವಿಸೇಸೇನಾತಿ.

ವಿಸೇಸವತಾ ಕಾಲೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸಬ್ಬಜವನವತಾ ವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಂವರಾಸಂವರೇ…ಪೇ… ಉಪಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಅಞ್ಞಕಾಲೇ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಪರಿಪುಣ್ಣವಿಪಾಕಪ್ಪವತ್ತಿಅಭಾವಾ. ಕಕ್ಕಟಕ…ಪೇ… ಭವಙ್ಗೋತರಣನ್ತಿ ಏತೇನ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಕೇದಾರೇ ಪೂರೇತ್ವಾ ನದೀಪವೇಸನಮಗ್ಗಭೂತಂ ಮಾತಿಕಂ ಅಪ್ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಕಕ್ಕಟಕಮಗ್ಗಾದಿನಾ ಅಮಗ್ಗೇನ ನದೀಓತರಣಂ ವಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಜವಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಪ್ಪವೇಸನಮಗ್ಗಭೂತೇ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಮಗ್ಗೇನ ವಿನಾ ಭವಙ್ಗೋತರಣನ್ತಿ.

ಏತೇಸು ತೀಸು ಮೋಘವಾರೇಸು ದುತಿಯೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಯದಿ ಹಿ ಅನುಲೋಮೇ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇ ಪಟಿಚ್ಚವಾರಾದೀಸು ‘‘ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ನ ಮಗ್ಗೇ ದ್ವೇ’’ತಿ ‘‘ನ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಆಸೇವನೇ ದ್ವೇ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಸೋಪಿ ಮೋಘವಾರೋ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯ. ಯದಿ ಪನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಮ್ಪಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋ ಸಿಯಾ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಮ್ಪಿ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಂ ಲದ್ಧುಂ ಯುತ್ತಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೀ ಧಮ್ಮೋ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೋತಿ ಅವುತ್ತೋ ಅತ್ಥಿ. ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಪನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಅವುತ್ತೋ. ‘‘ಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಕುಸಲೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ. ಅಕುಸಲಂ ಧಮ್ಮಂ…ಪೇ… ನಾಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೯೩) ವಚನತೋ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋವ. ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ‘‘ಅಸಮಾನವೇದನಾನಂ ವಸೇನ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ, ಏವಮಪಿ ಯಥಾ ‘‘ಆವಜ್ಜನಾ ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೧೭) ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋತಿ’’ಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಜಾತಿಭೇದಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ಭೂಮಿಭಿನ್ನಸ್ಸ ಕಾಮಾವಚರಸ್ಸ ರೂಪಾವಚರಾದೀನಂ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ವಿಯ ಜಾತಿಭಿನ್ನಸ್ಸಪಿ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ ಏವ ಸಿಯಾ. ಅಭಿನ್ನಜಾತಿಕಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ಯಥಾ ‘‘ಆವಜ್ಜನಾ ಸಹೇತುಕಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ನ ತು ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾತ್ತಿಕೇಪಿ ಸಙ್ಖಿತ್ತಾಯ ಗಣನಾಯ ‘‘ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯಾ ನ ಮಗ್ಗೇ ಏಕಂ, ನ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯಾ ಆಸೇವನೇ ಏಕ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಗಣನಾಯ ನಿದ್ಧಾರಿಯಮಾನಾಯ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಸ್ಸ ಆಸೇವನಪಚ್ಚಯತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ದುತಿಯೋ ಮೋಘವಾರೋ ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬೋ.

ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಪನ ವೀಥಿವಿಪಾಕಸನ್ತತಿಯಾ ಆವಟ್ಟನತೋ ಆವಜ್ಜನಾ, ತತೋ ವಿಸದಿಸಸ್ಸ ಜವನಸ್ಸ ಕರಣತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಚ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ‘‘ವೋಟ್ಠಬ್ಬನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿ ನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಆವಜ್ಜನಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ವೋಟ್ಠಬ್ಬನತೋ ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ವಾ ಜವನಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪುರೇಜಾತಂ ಭವಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಂ ರೂಪಾದಿಆವಜ್ಜನಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಯಮೇತಸ್ಸ ಸಭಾವೋತಿ ಜವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ದುತಿಯೋ ಮೋಘವಾರೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯುತ್ತೋ ಸಿಯಾ, ಅಯಮ್ಪಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಸುಟ್ಠು ವಿಚಾರೇತಬ್ಬೋ. ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಜವನಾನುಬನ್ಧನಭೂತತ್ತಾ ‘‘ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಭವಙ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ. ೩.೧.೧೦೨) ಚ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ, ‘‘ಅಹೇತುಕಂ ಭವಙ್ಗಂ ಸಹೇತುಕಸ್ಸ ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಚ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಪಾಕಮತ್ತೋ ವಿಪಾಕೋ ನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾನಂ ವಿಭಾಗಂ ಕರೋತಿ, ಜವನಂ ಪನ ರಜ್ಜನವಿರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠವಿಭಾಗಂ ಕರೋತೀತಿ ‘‘ಆರಮ್ಮಣರಸಂ ಜವನಮೇವ ಅನುಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಕಾರಕೇ ಕಥಂ ಆವಜ್ಜನಾದಿಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ನಿಯಾಮಂ ನಾಮ ಗಣ್ಹಿಂಸು. ನಿಯಾಮೋ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಕಿಚ್ಚಪಚ್ಚಯಭಾವವಿಸೇಸೋವ. ತಂತಂಸದಿಸಫಲದಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಫಲಸ್ಸ ದಾನಂ. ಸದಿಸವಿಪಾಕದಾನನ್ತಿ ಚ ಅನುರೂಪವಿಪಾಕದಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವತ್ಥುನ್ತಿ ಏಕವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಏಕಗಾಥಾವತ್ಥುಭಾವೇನ ಕತೋ. ಜಗತಿಪ್ಪದೇಸೋತಿ ಯಥಾವುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಲೋಕಪ್ಪದೇಸೋ. ಕಾಲಗತಿಉಪಧಿಪಯೋಗಪಟಿಬಾಳ್ಹಞ್ಹಿ ಪಾಪಂ ನ ವಿಪಚ್ಚೇಯ್ಯ, ನ ಪದೇಸಪಟಿಬಾಳ್ಹನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಪದಟ್ಠಾನಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಯಾಮೋ ದಸಸಹಸ್ಸಿಕಮ್ಪನಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೋ. ಅಯಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಏತೇನ ನಿಯಾಮವಸೇನ ಆವಜ್ಜನಾದಿಭಾವೋ, ನ ಕಾರಕವಸೇನಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಸೋಳಸವಿಪಾಕಕಥಾಠಾನೇ. ದ್ವಾದಸಹಿ ವಾಹೇತಬ್ಬಾ ನಾಳಿಯನ್ತೋಪಮಾ ನ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಚಿತ್ತಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಸಹ ಕಿಚ್ಚಕರಣವಸೇನ ವುತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ದ್ವಾರೇ ಸಕಿಚ್ಚಕರಣಮತ್ತವಸೇನ. ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಸದಿಸಜವನಾನನ್ತರಂ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಪನ ದುಹೇತುಕಕುಸಲಚಿತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತರಜವನಸ್ಸ…ಪೇ… ಪತಿಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸ ಪನ ತಿಹೇತುಕಜವನೇ ಜವಿತೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾಯಕೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಅಹೇತುಕಸ್ಸ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನ ಪಟಿಸೇಧಿತಾ. ಏವಂ ದುಹೇತುಕಪಟಿಸನ್ಧಿಕಸ್ಸಪಿ ತಿಹೇತುಕಾನನ್ತರಂ ದುಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಅಪ್ಪಟಿಸಿದ್ಧಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪರಿಪುಣ್ಣವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನಾಯಂ ವಿಪಾಕವಿಭಾವನಾ ತಸ್ಸಾ ಮುಖನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ಏಕಸ್ಸ ತಿಹೇತುಕಾದಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸೋಳಸವಿಪಾಕಚಿತ್ತಾದೀನಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ. ತಸ್ಮಾ ಯೇನ ಕೇನಚಿ ಕಮ್ಮುನಾ ಏಕೇನ ಅನೇಕಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಕಮ್ಮವಿಸೇಸಾಭಾವಾ ಯೇಸಂ ತಂ ಅನುಬನ್ಧಭೂತಂ, ತೇಸಂ ಜವನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಹೋತೀತಿ ಜವನೇನಾಯಂ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಾಮೋ ವುತ್ತೋ, ನ ನಾನಾಕಮ್ಮುನಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವಸೇನ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ. ೩.೧.೯೮) ‘‘ಸಹೇತುಕೇ ಖನ್ಧೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದುಕ್ಖತೋ ಅನತ್ತತೋ ವಿಪಸ್ಸತಿ. ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಅಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಞಾಣಾನನ್ತರಂ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ, ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸಹೇತುಕೋ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ಅಕುಸಲಾನನ್ತರಞ್ಚ ಸಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಚ ‘‘ತಂ ಏತೇನ ಥೇರೇನ ಅದಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧೋ ಕತೋ ಹೋತೀತಿ.

ಯಂ ಪನ ಜವನೇನ…ಪೇ… ತಂ ಕುಸಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಕುಸಲಸ್ಸ ವಿಯ ಅಕುಸಲಸ್ಸ ಸದಿಸೋ ವಿಪಾಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಾಸಙ್ಖಾರಿಕನಿಯಮನಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ತಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತೇ ಅಕುಸಲೇಪಿ ನ ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತೀತಿ. ಅಟ್ಠಾನಮೇತನ್ತಿ ಇದಂ ನಿಯಮಿತಾದಿವಸೇನ ಯೋನಿಸೋ ಅಯೋನಿಸೋ ವಾ ಆವಟ್ಟಿತೇ ಅಯೋನಿಸೋ ಯೋನಿಸೋ ವಾ ವವತ್ಥಾಪನಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಪಟಿಸಿದ್ಧನ್ತಿ ಅವಚನಮೇವ ಪಟಿಸೇಧೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮತಣ್ಹಾನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ ಮಹಗ್ಗತಲೋಕುತ್ತರಾನುಭವನವಿಪಾಕೋ ನ ಹೋತೀತಿ ತತ್ಥ ತದಾರಮ್ಮಣಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಆಪಾಥಗತೇ ವಿಸಯೇ ತನ್ನಿನ್ನಂ ಭವಙ್ಗಂ ಆವಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಆವಜ್ಜನಂ ವಿಸಯೇ ನಿನ್ನತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಭವಙ್ಗಂ ಪನ ಸಬ್ಬದಾ ಸವಿಸಯೇ ನಿನ್ನಮೇವಾತಿ ವಿಸಯನ್ತರವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ತದಭಾವಾ ವಿನಾ ಆವಜ್ಜನೇನ ಸವಿಸಯೇ ನಿನ್ನತ್ತಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಚಿಣ್ಣತ್ತಾತಿ ಆವಜ್ಜನೇನ ವಿನಾ ಬಹುಲಂ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತ್ತಾ. ಸಮುದಾಚಾರತ್ತಾತಿ ಆಪಾಥಗತೇ ವಿಸಯೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಸಯೇ ಚ ಬಹುಲಂ ಉಪ್ಪಾದಿತಪುಬ್ಬತ್ತಾ. ಚಿಣ್ಣತ್ತಾತಿ ವಾ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಆಸೇವಿತಭಾವೋ ವುತ್ತೋ. ಸಮುದಾಚಾರತ್ತಾತಿ ಸಯಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಭಾವೋ. ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇದಂ ತದನನ್ತರಮೇವ ನಿರೋಧಫುಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಯ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಂ. ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಿಕಮ್ಮೇನ ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ ನತ್ಥಿ. ಪರಿಕಮ್ಮಾವಜ್ಜನಮೇವ ತಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನನ್ತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಯ ಏತಸ್ಸಪಿ ಸಾವಜ್ಜನತಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ.

ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸ್ಸ ನ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ನಿನ್ನಾದಿತಾ ಅಞ್ಞತ್ಥ ದಿಟ್ಠಾ ಅತದತ್ಥಪರಿಕಮ್ಮಭಾವೇ ಚ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಅಥ ಚ ತಂ ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಏವಂ ಯಥಾವುತ್ತಾ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ಅಸತಿಪಿ ನಿರಾವಜ್ಜನುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ನಿನ್ನಾದಿಭಾವೇ ನಿರಾವಜ್ಜನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಾನಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾವಜ್ಜನಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ, ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಾನಿ ನಿದಸ್ಸನಾನಿ ಸಿಯುಂ ತೇಹೇವ ಏತೇಸಂ ನಿರಾವಜ್ಜನತಾಸಿದ್ಧಿತೋ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಚ ‘‘ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣಂ ಅನುಲೋಮಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಸಮಾನಾರಮ್ಮಣಾವಜ್ಜನರಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಾನಿ ಫಲಚಿತ್ತಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಾನಿ ನ ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ, ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಾನಿ ಪನ ಯದಿಪಿ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಚಿಣ್ಣಾನಿ ಸಮುದಾಚಾರಾನಿ ಚ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಆರಮ್ಮಣನ್ತರೇ ಚಿಣ್ಣಸಮುದಾಚಾರಾನೇವ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಾನಿ ಚ ಮಗ್ಗವೀಥಿತೋ ಉದ್ಧಂ ತದತ್ಥಪರಿಕಮ್ಮಸಬ್ಭಾವಾತಿ ತೇಸಂ ಗಹಣಂ ನ ಕತಂ, ಅನುಲೋಮಾನನ್ತರಞ್ಚ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಚಿಣ್ಣಂ ಸಮುದಾಚಾರಂ, ನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಾನನ್ತರಂ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಯ ತದತ್ಥಪರಿಕಮ್ಮಾಭಾವಾತಿ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ತಞ್ಚ ನಿದಸ್ಸನಂ. ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ವಿನಾ ನುಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಇದಂ ಏತಸ್ಸ ಮಹಗ್ಗತಾರಮ್ಮಣತ್ತಾಭಾವಾ ಪುಚ್ಛಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥಾತಿ ವಿಪಾಕಕಥಾಯಂ. ಜಚ್ಚನ್ಧಪೀಠಸಪ್ಪಿಉಪಮಾನಿದಸ್ಸನಂ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿನಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ವಿಸಯಗ್ಗಾಹೋತಿ ಇದಂ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ಸವಿಸಯಗ್ಗಹಣೇನ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವಿಪಾಕಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ದಸ್ಸನಾದಿಅತ್ಥತೋ ಚ ತಸ್ಸೇವ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಮತ್ಥಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಹದಯವತ್ಥುಮೇವಾತಿ ಯಥಾ ಪುರಿಮಚಿತ್ತಾನಿ ಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಾನಿ ಚ ಪಸಾದವತ್ಥುಅನುಗತಾನಿ ಚ ಅಞ್ಞಾರಮ್ಮಣಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ಭವಙ್ಗಂ, ತಂ ಪನೇತಂ ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣನ್ತರರಹಿತಂ ಕೇವಲಂ ಹದಯವತ್ಥುಮೇವ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಹದಯರೂಪವತ್ಥುಕನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಅಞ್ಞವತ್ಥಾನುಗತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಕ್ಕಟಕಸ್ಸ ಹಿ ಸುತ್ತಾರೋಹಣಂ ವಿಯ ಪಸಾದವತ್ಥುಕಂ ಚಿತ್ತಂ, ಸುತ್ತೇನ ಗಮನಾದೀನಿ ವಿಯ ತದನುಗತಾನಿ ಸೇಸಚಿತ್ತಾನೀತಿ. ಸುತ್ತಘಟ್ಟನಮಕ್ಕಟಕಚಲನಾನಿ ವಿಯ ಪಸಾದಘಟ್ಟನಭವಙ್ಗಚಲನಾನಿ ಸಹ ಹೋನ್ತೀತಿ ದೀಪನತೋ ‘‘ಏಕೇಕಂ…ಪೇ… ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಪಿ ದೀಪೇತಿ.

ಭವಙ್ಗಸ್ಸ ಆವಟ್ಟಿತಕಾಲೋತಿ ಇದಂ ದೋವಾರಿಕಸದಿಸಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಪಾದಪರಿಮಜ್ಜಕಸದಿಸಸ್ಸ ಆವಜ್ಜನಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾದಾನಸದಿಸೋ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ಏವ ಭವಙ್ಗಾವಟ್ಟನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ವಿಪಾಕಮನೋಧಾತುಆದೀನಂ ಅದಿಸ್ವಾವ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದಿಕರಣಂ ಗಾಳ್ಹಗ್ಗಹಣಮತ್ತಪುಥುಲಚತುರಸ್ಸಭಾವವಿಜಾನನಮತ್ತಕಹಾಪಣಭಾವವಿಜಾನನಮತ್ತಕಮ್ಮೋಪನಯನಮತ್ತಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಗಾಳ್ಹಗ್ಗಾಹಕಾದೀನಂ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ತಂಸಮಾನಭಾವೋ ಚ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದೀನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪಣ್ಡರಂ ಏತನ್ತಿ ಪಣ್ಡರರೂಪದಸ್ಸನಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಮೇವ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದೀಪನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಏವಂ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸುಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ಸವನಾದಿವಸೇನ. ಸನ್ತಾಪನವಸೇನ ಗುಳಸೀಲೋ ಗುಳಪ್ಪಯೋಜನೋ ವಾ ಗೋಳಿಯಕೋ. ಉಪನಿಸ್ಸಯತೋತಿ ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ಅಸತಿ ಯೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಇಧ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಆಲೋಕಸನ್ನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಆಲೋಕೇ ಸತಿ ಸಬ್ಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಂ. ಮನ್ದಥಾಮಗತಂ ನಾಮ ಕಿರಿಯಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಅನುಪಗನ್ತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪವತ್ತಮಾನಂ.

ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಸಸಙ್ಖಾರಿಕೇಸು ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ನ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿರುದ್ಧಸಭಾವೇನ ವಿಪಾಕೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಪಾಕೇಸು, ಸಸಙ್ಖಾರಿಕಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕವಿಪಾಕೇಸು ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ. ಅಹೇತುಕಾನಂ ಪನ ರೂಪಾದೀಸು ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತಾದಿಕಿಚ್ಚಾನಂ ನ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕವಿರುದ್ಧೋ ಸಭಾವೋತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಿಕತಾ ನತ್ಥಿ, ಅಸಙ್ಖಾರಿಕವಿರುದ್ಧಸಭಾವಾಭಾವಾ ನಾಪಿ ಸಸಙ್ಖಾರಿಕತಾತಿ ಉಭಯಾವಿರೋಧಾ ಉಭಯೇನಪಿ ತೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂ ಅನುಜಾನಾತಿ. ಚಿತ್ತನಿಯಾಮನ್ತಿ ತದಾರಮ್ಮಣನಿಯಾಮಂ. ಕಿರಿಯತೋ ಪಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ…ಪೇ… ಪತಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಕಿರಿಯಜವನಾನನ್ತರಞ್ಚ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ. ಪಟ್ಠಾನೇ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೩.೯೪) ಪನ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾನಮೇವ ಅನನ್ತರಾ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲತ್ತಿಕೇ ಚ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ವಾ ಕುಸಲಂ ಅನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೦೬) ಕುಸಲಾಕುಸಲಜವನಮೇವ ವತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಅಬ್ಯಾಕತಾನನ್ತರಂ, ನ ಚ ಕತ್ಥಚಿ ಕಿರಿಯಾನನ್ತರಂ ತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ವುತ್ತಟ್ಠಾನಂ ದಿಸ್ಸತಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಅವಚನೇ ಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಏಸೋ ಥೇರವಾದೋ. ವಿಪ್ಫಾರಿಕಞ್ಹಿ ಜವನಂ ನಾವಂ ವಿಯ ನದೀಸೋತೋ ಭವಙ್ಗಂ ಅನುಬನ್ಧತೀತಿ ಯುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖವತೋ ಸನ್ತವುತ್ತಿಂ ಕಿರಿಯಜವನಂ ಪಣ್ಣಪುಟಂ ವಿಯ ನದೀಸೋತೋತಿ.

ಪಿಣ್ಡಜವನಂ ಜವತೀತಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಿರಿಯಜವನಾನಿ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ಕಥಿತಾನೀತಿ ತಥಾ ಕಥಿತಾನಿ ಜವನಾನಿ ಪಿಣ್ಡಿತಾನಿ ವಿಯ ವುತ್ತಾನಿ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ವಾ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಜವಿತಾನೇವ ವುತ್ತಾನಿ. ಇಮಞ್ಚ ಪನ ಪಿಣ್ಡಜವನಂ ವದನ್ತೇನ ಅಕುಸಲತೋ ಚತ್ತಾರಿಯೇವ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ದ್ವಾದಸುಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತಜವನಾನಿ ಪಿಣ್ಡಿತಾನಿ ವಿಯ ವುತ್ತಾನಿ. ಪಟ್ಠಾನೇ ಪನ ‘‘ಕುಸಲಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ ಅಭಿನನ್ದತಿ, ತಂ ಆರಬ್ಭ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ, ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಅಕುಸಲೇ ನಿರುದ್ಧೇ ವಿಪಾಕೋ ತದಾರಮ್ಮಣತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇತರಾನಿ ದ್ವೇ ಇಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತವಿಚಿಕಿಚ್ಛುದ್ಧಚ್ಚಸಹಗತಾನಿಪಿ ಕುಸಲವಿಪಾಕೇ ತದಾರಮ್ಮಣೇ ಪಿಣ್ಡೇತಬ್ಬಾನಿ ಸಿಯುಂ. ತೇಸಂ ಪನ ಅನನ್ತರಂ ಅಹೇತುಕವಿಪಾಕೇನೇವ ತದಾರಮ್ಮಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಸೋ ಚ ಸನ್ತೀರಣಭಾವೇನೇವ ಗಹಿತೋತಿ ಅಪುಬ್ಬಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ. ಅಹೇತುಕೇ ಚ ಪಿಣ್ಡೇತಬ್ಬಂ ನಾರಹನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ನ ಪಿಣ್ಡೇತೀತಿ.

ತಿಹೇತುಕಜವನಾವಸಾನೇ ಪನೇತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ದುತಿಯವಾದೇ ತಿಹೇತುಕಜವನಾವಸಾನೇ ತಿಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಯುತ್ತಂ ವದತಿ ಜವನಸಮಾನತ್ತಾ, ನಾಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ. ಪಠಮತ್ಥೇರೇನ ಅಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಸಹೇತುಕತದಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಕುಸಲಾನನ್ತರಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜನಕಂ ತಿಹೇತುಕಕಮ್ಮಂ ದುಹೇತುಕಾಹೇತುಕಂ ವಿಪಾಕಂ ಜನಯನ್ತಮ್ಪಿ ತಿಹೇತುಕಜವನಾನನ್ತರಂ ನ ಜನೇತೀತಿ ನ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಯುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ ಅವುತ್ತಮ್ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಥ ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಥೇರವಾದೇ ಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಸಸಙ್ಖಾರಾಸಙ್ಖಾರವಿಧಾನಾದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ತೇನೇವ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಯುತ್ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯನ್ತರಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯನ್ತರೇನ ಆಲೋಳೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೇತುಸದಿಸಮೇವಾತಿ ಜನಕಕಮ್ಮಹೇತುಸದಿಸಮೇವ. ಮಹಾಪಕರಣೇ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಮಹಾಪಕರಣೇ ಆಗತಪಾಳಿಯಾ ಪಾಕಟಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿವಿಧಾನಂ ಆವಿ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವದತಿ.

ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪೯೯. ಅನನ್ತರಾಯೇನಾತಿ ಪರಿಹಾನಿಪಚ್ಚಯವಿರಹೇನ. ಪಟಿಪದಾದಿಭೇದೋತಿ ಪಟಿಪದಾರಮ್ಮಣಭೇದೋ. ತಥಾ ಹಿ ದುಕ್ಖಪಟಿಪದಂ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಂ ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ತಂ ಝಾನಂ ತಂಪಟಿಪದಮೇವ ಹೋತಿ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಹೀನೇ ತಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನೋ ತಪ್ಪಟಿಪದೋವ ಭವಿತುಂ ಅರಹತೀತಿ. ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾದಿಭಾವೋ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಹೋತಿ, ನ ಆಗಮನವಸೇನ. ತಥಾ ಹಿ ಏಕಮೇವ ಝಾನಂ ನಾನಾಕ್ಖಣೇಸು ನಾನಾಧಿಪತೇಯ್ಯಂ ಹೋತಿ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸೇವ ಹಿ ಚತುರಿದ್ಧಿಪಾದಭಾವೇನ ಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಆಗಮನವಸೇನ ಛನ್ದಾಧಿಪತೇಯ್ಯಾದಿತಾ ನ ವುತ್ತಾ.

ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೫೦೫. ಯಥಾ ವಟ್ಟಂ ಆಚಿನತಿ, ತಥಾ ತಣ್ಹಾದೀಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಂ ಲೋಕಿಯಕಮ್ಮಂ ಉಪಚಿತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಂ ಪನ ಏವಂ ನ ಹೋತೀತಿ ತಥಾ ನ ವುತ್ತಂ. ಸುದ್ಧಾಗಮನವಸೇನಾತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾಪ್ಪಣಿಹಿತನಾಮದಾಯಕೇಹಿ ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಹಿಪಿ ಫಲಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತನಾಮದಾನದೀಪನೇ ಅಗ್ಗಹಿತಭಾವೇನೇವ ಅವೋಮಿಸ್ಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಗಮನತೋ ಸುಞ್ಞತಾಪ್ಪಣಿಹಿತನಾಮವತೋ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮತ್ತಯದಾನಂ ಯೋಜಿತಂ, ಇತರಸ್ಸಪಿ ಪನ ತಥೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ನಯಮತ್ತದಸ್ಸನಞ್ಹೇತಂ. ಸಗುಣಾರಮ್ಮಣೇಹಿ ಪನ ನಾಮತ್ತಯವತೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾನನ್ತರಸ್ಸಪಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆಗಮನೀಯಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ನಾಮತ್ತಯದಾನಂ ನ ನಿವಾರಿತನ್ತಿ. ವಳಞ್ಜನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಮನವಸೇನ ನಾಮಲಾಭೇ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ವಿಯ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮಲಾಭೋ ನ ಸಿಯಾ. ಯಥಾ ಪನ ಮಗ್ಗಾನನ್ತರಸ್ಸ ವಿಯ ವಳಞ್ಜನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾಪಿ ಝಾನಪಟಿಪದಾಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸುಞ್ಞತಾದಿನಾಮಲಾಭೇ ಸತಿ ಅನಿಮಿತ್ತನಾಮಞ್ಚ ಲಭತೀತಿ. ಅವೂಪಸನ್ತಾಯಾತಿ ಇದಂ ಕೇನಚಿ ಅಞ್ಞೇನ ಅನನ್ತರಿತತ್ತಾ ತಾದಿಸಾಯ ಏವ ಸದ್ಧಾಯ…ಪೇ… ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಛನ್ದಾದಯೋಪಿ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಸದಿಸಾನಂ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಉಪ್ಪಾದಕಾ ಅಧಿಪತಿಭೂತಾ ಅಧಿಪತಿಭೂತೇ ಏವ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ.

೫೫೫. ಕಿಲೇಸಸಮುಚ್ಛೇದಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಕಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಭಾವಸ್ಸ ಫಲೇನಪಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಕಿಲೇಸೇನ ನಿಯ್ಯಾನಸಭಾವೇನೇವ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಫಲೇಪಿ ‘‘ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ಫಲೇಸು ಚ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕೋ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಉದ್ಧಟೋ, ಏವಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾಪೀತಿ. ಮಗ್ಗಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಸದಿಸತಾಯ ಮಗ್ಗೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ.

ಲೋಕುತ್ತರವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೫೫೬. ಇಟ್ಠಇಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು ವಿಯ ನ ಅನಿಟ್ಠಅನಿಟ್ಠಮಜ್ಝತ್ತೇಸು ಸನ್ತೀರಣವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಪನ ಅಧಿಮತ್ತಂ ಮನ್ದಞ್ಚ ಏವಂ ದ್ವಿಧಾ ವುತ್ತಂ.

ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.